332 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8350b5d69c0b41f23d8ed4cb3d1e9532.pdf ddb2c79626f5017e021ddb9c44afdcf5 PDF Text Text DEVELOPMENT OF A BANK SECURITY SYSTEM USING PROGRAMMABLE LOGIC CONTROLLER (PLC) Anis Skopak International Burch University Bosnia and Herzegovina anis.skopak@gmail.com Semir Sakanovic International Burch University Bosnia and Herzegovina symorgh13@gmail.com Abstract: The aim of this project is to solve the bank security problems (robbery, illegal weapons, and the safety of employees) caused by lack of the security in the banks. This project is divided into two parts which are hardware and software. A kind of bank security system by using Programmable Logic Controller (PLC) was designed, and the automatic control of the bank security system was performed by software. The hardware part is the model of one bank containing two front doors, one door of the vault room, and some sensors. The limit switches, doors and sensors are connected to Zelio PLC Schneider SR3B261BD. The PLC controls every signal which is coming from the inputs (Limit switch) to software and display to the outputs (Doors). Using software, Function Block Diagrams (FBD) are programmed to control the traffic light. Keywords: Programmable Logic Controller, Function Block Diagrams, PLC, FBD Introduction This is an era when control and disposition increase, and signal integrity problems are getting more and more severe, and time when design teams are available to solve these problems and design new products in short time. This is an era when Programmable logic control (PLC) is exchanging many other components and devices. There is huge fan of reasons why, here are some of them: they are more practical, simpler, very fast, cooperative, payable, etc. Many successful companies are those that using PLCs overcoming their integrity and implementation problems. In highspeed production, accuracy and correctness are very crucial and one of the most important parameters. By understanding the fundamental principles of guideline and controlling PLCs at the engineering level, every engineer involved in this field process can see the impact of PLCs on the system performance. The main advantage and factor is that PLCs can work on 220V as well as 24V, and we can say that PLCs have huge scope of work. A programmable logic controller (PLC) is and industrial computer used to control and automate complex systems. Programmable logic controllers are a relatively recent development in a process control technology. It is designed for use in an industrial environment, which uses a programmable memory for the integral storage of user-oriented instructions for implementing specific functions such as logic, sequencing, timing, counting, and arithmetic to control through digital or analog inputs and outputs, various types of machines or processes.Programmable logic controllers are used throughout industry to control and monitor a wide range of machines and other movable components and systems. PLC is used to monitor input signals from a variety of input points (input sensors) which report events and conditions occurring in ICESoS 2016 - Proceedings Book 15 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) a controlled process. Programmable logic controllers are typically found in factory type settings. A typical programmable logic controller employs a backplane to serve as the communications bus for interconnecting the PLC processor with the array of individual input/output devices with which the processor interacts in terms of receiving input data for use in executing the control program and transmitting control data for use in controlling the targeted objects. A PLC includes a rack into which a plurality of input/output cards may be placed. A rack includes several slots into which these input/output cards are installed. Each input/output card has a plurality of I/O points. The I/O modules are typically pluggable into respective slots located on a backplane board in the PLC. An I/O bus couples the cards in the slots back to the processor of the programmable logic controller. The slots are coupled together by a main bus which couples any I/O modules plugged into the slots to a central processing unit (CPU). The CPU itself can be located on a card which is pluggable into a dedicated slot on the backplane of the PLC. The particular processor employed in a PLC together with the particular choice of input and output cards installed in the PLC rack are often referred to as the hardware configuration of the programmable logic controller. The primary aim of this project is to analyze the scope of PLCs, how to solve problems and create efficient algorithms which help solve some particular problem. In this case, that is bank security system and how to solve security problems in the bank. Programmable logic controller A programmable logic controller (PLC) is and industrial computer used to control and automate complex systems. Programmable logic controllers are a relatively recent development in a process control technology. It is designed for use in an industrial environment, which uses a programmable memory for the integral storage of useroriented instructions for implementing specific functions such as logic, sequencing, timing, counting, and arithmetic to control through digital or analog inputs and outputs, various types of machines or processes. Programmable logic controllers are used throughout industry to control and monitor a wide range of machines and other movable components and systems. PLC is used to monitor input signals from a variety of input points (input sensors) which report events and conditions occurring in a controlled process. Programmable logic controllers are typically found in factory type settings. A typical programmable logic controller employs a backplane to serve as the communications bus for interconnecting the PLC processor with the array of individual input/output devices with which the processor interacts in terms of receiving input data for use in executing the control program and transmitting control data for use in controlling the targeted objects. A PLC includes a rack into which a plurality of input/output cards may be placed. A rack includes several slots into which these input/output cards are installed. Each input/output card has a plurality of I/O points. The I/O modules are typically pluggable into respective slots located on a backplane board in the PLC. An I/O bus couples the cards in the slots back to the processor of the programmable logic controller. The slots are coupled together by a main bus which couples any I/O modules plugged into the slots to a central processing unit (CPU). The CPU itself can be located on a card which is pluggable into a dedicated slot on the backplane of the PLC. The particular processor employed in a PLC together with the particular choice of input and output cards installed in the PLC rack are often referred to as the hardware configuration of the programmable logic controller. 16 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation PLC Arhitecture PLC Device The hardware configuration also includes the particular addresses which the I/O cards. Each option module typically has a plurality of input/output points. The option modules are coupled through an interface bus, for example via a backplane, to a main controller having a microprocessor executing a user program. Option modules may also include a microprocessor and a memory containing separate user programs and data directed to a particular operation of the PLC system. During the execution of a stored control program, the PLC’s read inputs from the controlled process and, per the logic of the control program, provide outputs to the controlled process. The outputs typically provide analog or binary voltages or “contacts” implemented by solid state switching devices. PLC’s are normally constructed in modular fashion to allow them to be easily reconfigured to meet the demands of the particular process being controlled. The processor and I/O circuitry are normally constructed as separate modules that may be inserted in a chassis and connected together through a common backplane using permanent or releasable electrical connectors. System Hardware The hardware part of this project is Programmable logic controller (PLC) and a bank security model. SCHNEIDER ZELIO SR3B261BD is the type of PLC used in this project as the processor to control the bank security system. This type of PLC is chosen because of its characteristics which shown optimal for this particular application. The bank security model is constructed to display how this bank security system is running. This bank security model has gates (doors), switches, sensors, speakers, indicator lights, displays. It has three main parts split into two categories. First is modeling, second is wiring system and third is programing the PLC. Modeling and wiring system belong to the first category and programing to the second. The right connection between PLC and bank security model is very important because it can avoid problem or conflict when the program is transferred to the PLC. The bank security model consists of the following components: • • • • • • Six switches Four sensors Three gates (doors) Three speakers Three indicator lights Two displays ICESoS 2016 - Proceedings Book 17 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) The six switches that this model has are divided into two “Open gate (door) switches”, three “Close gate (door) switches” and one “Security Room Switch”. The purpose of the two “Open gate (door) switches” is to open gates (doors) in the bank. The purpose of the three “Close gate (door) switches” is to close gates (doors) in the bank, and the one “Security Room Switch” is to turn off the alarm in the bank. In this model we have these four sensors which are presence sensors. We have one presence sensor that opens the main door of the bank, second one is detecting weapon while entering the bank, third one is in vault room and the fourth one is the laser presence sensor which is activated when the bank is not working.Next, we have three doors, two of them are front doors of the bank and one of them is for the vault room.Also, we have three speakers used for alarm system. One of them is in vault room, second one is located where the weapon presence sensor is, and the third one is when the laser sensor is in “On” state when the bank is not working.The three indicator lights are positioned like the three speakers and they are also activated at the same time as speakers. End at last we have two displays that are placed in front of vault room and in the vault room. These displays are for entering the password while entering or leaving the vault room. Once hardware is designed cabinet box is use to connect PLC with the bank security model. A basic wiring diagram is as shown in Figure 7. The PLC supplied with DC power 24V and then I/O card supplied with DC 24V. The common for input card is 24VDC. Using a smart relay means that ordinary switches (with open or closed positions) can be used in place of two position switches. The switches are identified as S1 and S2 in the wiring diagram above. S1 and S2 are connected to inputs I1 and I2 on the smart relay. The operating principle is as follows: Each time the status of inputs I1 and I2 changes, the status of output Q1 also changes which controls the lamp L1, in our care is can be one of the gates. The figure above is just for the illustration purpose only. Schneider Zelio SR3B261BD 16/10 Smart relays are designed to simplify the electrical wiring of intelligent solutions. A smart relay is very simple to implement. Its flexibility and its high performance allow users to save significant amounts of time and money. A Zelio SR3B261BD is typically digital device using relay on the output. Generally voltage limits is between 19.2 – 30V, and 4mA discrete current input. It has 16 inputs and 10 outputs connected to the 24V DC power supply with the power 0.2W and max current 8A or 5A with conversion error ±5% at 25 ºC, and ±6.2% at 55 ºC. It has local display on the main side. Number or color scheme lines <= 200 with FBD programming and 120 with ladder programming. Response time is 10ms (from state 0 to state 1) for relay output, and 5ms (from state 1 to state 0) for relay output. Ambient air temperature for operation is between-20 ºC and +40 ºC. Instead of relay we can used also transistors which are more productive and more frequently used in the practice. Relay can handle more current then transistor output but the transistor output is faster than relay because of that there is no mechanical time constant like the relay mechanical contact, also the durability of the transistor output is higher from the number of ON/OFF point of view. One thing to consider is that, most PLCs with transistor outputs, is cheaper than PLC with relay outputs, and of course it has a longer life also it is faster, so it offers more options than a simple relay output. We should always use transistor output cards and put an interface relays to protect them against any damage. In other words, use a transistor output to trigger a relay, and connect the load to the relay. Relay Outputs typically can handle a larger load and either AC or DC signals. Most PLCs are typically 2 amp relays. A typical transistor output is 5 amps. Unless you’re running lights or other low current devices, you will require an interposing device, be it solid state relay or mechanical 18 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation relay. The greatest advantages of a transistor output are speed and life cycle. They can turn on in 1 ms or less and with no armature or moving parts, will last much longer than a relay. Keep in mind that whether relay or transistor, life cycle will depend on the amount of current required to turn on the output device. The higher the current, the shorter the life cycle and vice versa. It is amazing how many PLC manufacturers offer products with less than adequate output ratings, given the many uses for PLCs. Even with a 2 amp relay output, many applications still require interposing relays. You would think that they would take this into account when designing their products. System software The main task is concerning software development to make modules according to the Hardware diagram and model. Zelio Soft 2 is program used to make these modules that are written in Function Block Diagram (FBD). Function Block Diagram PLC Function Block Diagrams (FBD) is a graphical language that allows the user to program elements in “blocks”. The blocks can then be wired together like electrical circuits. FBD is one of the languages supported by IEC 1131. A function block diagram is a diagram which describes a function between input variables and output variables. A function is described as a set of elementary blocks. Inputs and outputs of the blocks are wired together with connection lines, or links. Single lines may be used to connect two logical points of the diagram: • An input variable and an input of a block. • An output of a block and an input of another block. • An output of a block and an output variable. Zelio Soft 2 is a comprehensive multilingual application designed to help us program the Zelio Logic smart relays. There are eight module categories, each displaying a picture and a full description of the characteristics such as power supply, discreet input/output, clock, language, screen keyboard, and reference, which makes them very easy to identify. This program offers a simple way to configure the modules that are written in Ladder Diagram, Function Block Diagram, or both. When programming, we can set a wide range of parameters dealing with counters, winter/summer functions, timers, auxiliary relays, fast counters. We can also set the date format, time zone, and so on. In case of an error alarm, we can define the type of message that will be displayed, when to send a message and who will receive it via telephone or e-mail. We can also enter one or more users that can send control commands. Both the user interface and the simulation languages can be switched into English, Spanish, German, Italian, or French. This program can be downloaded and used free of charge. It is also possible to get this programming solution on a CD from distributors. Zelio Soft 2 can run under all versions of Windows. One of the benefits of this type of PLC is Quick programming. From an intuitive interface, create and modify programs in record time using an extensive number of “drag and drop” pre-programmed functions. Types of languages: Ladder and Function Block Diagram (FBD). ICESoS 2016 - Proceedings Book 19 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Software of bank security system using Function Block Diagram (FBD) For better understanding software, FBD is divided into several stages. The first part is used to control two front gates (doors) and weapon presence sensor (detector), second to control vault room, and third to control the alarm system when the bank is not working (non-working hours). More in depth about these stages will be expostulate later on this chapter. FBD application There are several block which are controlling this bank security system. First one is for detecting weapon in the bank, second one is for controlling the vault room, and the third one is for controlling the bank when the bank is not working, means the laser presence sensor will be activated on non-working hours. The full system will be described on following papers. Case I First case is when the bank is working (working hours) and where there is no weapon detection. So, while entering the bank the “presence sensor” which is located in front of the gate (door) of the bank will be activated and the gate (door) will be opened. After entering the bank the weapon “presence sensor (detector)” will detect if there is any weapon located on the person that entered the bank. If all clean, the person will be able to enter to the main hall of the bank after employee press the “Switch” to open the second gate (door). Case I 20 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation Case II Second case is when the bank is working (working hours) but where the weapon detection is detected. So, while entering the bank the “presence sensor” which is located in front of the gate (door) of the bank will be activated and the gate (door) will be opened. After entering the bank the “weapon presence sensor (detector)” will detect if there is any weapon located on the person that entered the bank. In this case the person that entered the bank had weapon and the “alarm” and “indicator light” are in “On” state. All gates are closed, and even if the employee is forced to open the gate by pressing the “Switch”, he will not be able to open because when the alarm is in “On” state, only the “Switch” in the security room can turn “Off” the “alarm” and then the gate (door) can be opened, otherwise when the “alarm” is in “On” state, nothing can be opened till alarm goes to “Off” state. So, the person who has the weapon can only surrender to the police or to the security employee in the bank. After the person decide to surrender, the security guy can turn “On” the “Switch” in the security room and the “alarm” will be in “Off” state. But still employee that is in charge to open gate (door) cannot open the gate (door) until security employee comes and open the gate (door) from the other side. So, to conclude this, only the security employee can switch “Off” the “alarm” and can open the gate (door) after the alarm went to “Off” state from the “On” state. Case II ICESoS 2016 - Proceedings Book 21 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Case III Third case is when the bank is working (working hours), but now the bank employee wants to enter to vault room. So, if the bank employee wants to enter to vault room, he/she will need to press the “Switch” for opening the gate (door) of the vault room. After pressing the “Switch” which opens the gate (door) of the vault room, the “display” which is located in front of the vault room will ask the employee to enter the password to be able to enter to vault room. If the employee has entered the right password, the gate (door) of the vault room will open and the employee can enter. After employee has entered into vault room, the “presence sensor” which is located in the vault room will close the gate (door) of the vault room, and the “small alarm” and “indicator light” will be in “On” state to indicate that somebody is in vault room. When employee wants to leave the vault room, he/she will need to press the “Switch” which is located inside the vault room to open the gate (door) of the vault room. When “Switch” is in the “On” state, again employee will need to enter the password, but this time different one, because for the more security, and if employee has entered the right password, the gate (door) of the vault room will open. After employee has left the vault room, the “presence sensor” will detect that there is nobody in vault room and sensor will close gate (door) of the vault room. And the “small alarm” and “indicator light” will go to “Off” state. Case III 22 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation Case III Case IV Case four is when the bank is not working (non-working hours). All gates are closed and only the “laser presence sensor” is in “On” state. If nothing happens in the bank, the “laser presence sensor” will go to “Off” state when working hours of the bank start. But, if somebody wants to robber the bank, the “laser” will detect the criminal and the “alarm” and “indicator light” will be activated and they will be in “On” state. None of the gates (doors) can be opened till “alarm” is in “On” state. Again, only person in security room can shut down the “alarm” and only after that gates (doors) can be opened. ICESoS 2016 - Proceedings Book 23 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Case IV Conclusion This chapter summarized the concept of this thesis. Chapter 2 shows some basic properties of Zelio PLC like function, construction, operation, application etc. Chapter 3 explains very useful method of PLC application in the field. Also in this chapter was construction of the model, wiring system, advantages and disadvantages of the relay and transistor output are mentioned. In Chapter 4, developed application is presented using FBD. An Intelligent Bank Security System that used the PLC to control a security in the bank has been successfully developed. The PLC program (FBD) for implement the two modes of bank security system operation; Working hours Mode and Non-Working hours Mode, have been designed completely and can be operated effectively. All testing has been done successfully, without any error. The aim of this project is to minimize the robbery in banks and it is accomplished successfully. The primary aim of this project is to demonstrate the usefulness of the programmable logic controller (PLC) or programmable controller and how it can be implemented in the field. The usefulness of the built program is that it can be used in various applications and can be extended to have additional features. It is almost impossible to give all possible future work concerning extended built code, but because it has various advantages it can be used to extend the bank security system, airport security system, jewelry stores, other important buildings, etc. 24 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation Reference Daniel Kandray, Programmable Automation Technologies, Industrial Press, 2010 ISBN 978-0-8311-3346-7, Chapter 8 Introduction to Programmable Logic Controllers E. A. Parr, Industrial Control Handbook, Industrial Press Inc., 1999 ISBN 0-8311-3085-7 M. A. Laughton, D. J. Warne (ed), Electrical Engineer’s Reference book, 16th edition,Newnes, 2003 Chapter 16 Programmable Controller “The father of invention: Dick Morley looks back on the 40th anniversary of the PLC”. Manufacturing Automation. 12 September 2008. Harms, Toni M. & Kinner, Russell H. P.E., Enhancing PLC Performance with Vision Systems. 18th Annual ESD/HMI International Programmable Controllers Conference Proceedings, 1989, p. 387-399. Maher, Michael J. Real-Time Control and Communications. 18th Annual ESD/SMI International Programmable Controllers Conference Proceedings, 1989, p. 431-436. Kinner, Russell H., P.E. Designing Programmable Controller Application Programs Using More than One Designer. 14th Annual International Programmable Controllers Conference Proceedings, 1985, p. 97-110. W. Bolton, Programmable Logic Controllers, Fifth Edition, Newnes, 2009 ISBN 978-185617-751-1, Chapter 1 Keller, William L Jr. Grafcet, A Functional Chart for Sequential Processes, 14th Annual International Programmable Controllers Conference Proceedings, 1984, p. 71-96 Gregory K. McMillan, Douglas M. Considine (ed), Process/Industrial Instruments and Controls Handbook Fifth Edition, McGraw-Hill, 1999 ISBN 0-07-012582-1 Section 3 Controllers Erickson, Kelvin T. (1996). “Programmable logic controllers”. Institute of Electrical and Electronics Engineers. Iqbal, S. (2008). “Programmable Logic Controllers (PLCs): Workhorse of Industrial Automation”. 68-69. IEEEP Journal: 27–31. Petruzella,, Frank D. (2005). “Programmable logic controllers”. Tata McGraw-Hill Education. ICESoS 2016 - Proceedings Book 25 �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3315 Title A name given to the resource DEVELOPMENT OF A BANK SECURITY SYSTEM USING PROGRAMMABLE LOGIC CONTROLLER (PLC) Author Author Skopak, Anis SAKANOVIĆ, Semir Abstract A summary of the resource. Abstract: The aim of this project is to solve the bank security problems (robbery, illegal weapons, and the safety of employees) caused by lack of the security in the banks. This project is divided into two parts which are hardware and software. A kind of bank security system by using Programmable Logic Controller (PLC) was designed, and the automatic control of the bank security system was performed by software. The hardware part is the model of one bank containing two front doors, one door of the vault room, and some sensors. The limit switches, doors and sensors are connected to Zelio PLC Schneider SR3B261BD. The PLC controls every signal which is coming from the inputs (Limit switch) to software and display to the outputs (Doors). Using software, Function Block Diagrams (FBD) are programmed to control the traffic light. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/360316bf106079189e742caf2844ad85.pdf 8ef0e17a03e25d8ee013033b61b008ab PDF Text Text ADOPTION OF STANDARD FOR INFORMATION SECURITY ISO/IEC 27001 IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Anis Skopak International Burch University Bosnia and Herzegovina anis.skopak@gmail.com Semir Sakanovic International Burch University Bosnia and Herzegovina symorgh13@gmail.com Abstract: When it comes to security, no company in the world can be too cautious. Many companies own and use different systems for protection of data and information from intentional or non-intentional loss, unauthorized access, or abuse. However, the legal aspects of information security systems are well known in order for system to be internationally accepted and adopted. Because of this, the standard ISO/IEC 27001, which ensures positioning in relation to competition through marketing usage of this certificate, fulfills all requirements of the client for information security; reducing the risks associated with information relevant for the organization, reducing operating costs for the prevention of complaints and other incidents, and optimization of the process because the tasks in the organization are clearly defined and understood. ISO/IEC 27001 process of certification is carried out by a certification body that is accredited by schemes that are under the supervision of the IAF (International Accreditation Forum), as only these certificates are a guarantee of global standard acceptance. This study has examined the surveys of twenty (20) large companies, whose scope guarantees the suitability to this standard, and explored the way of implementation, and more importantly that the certification companies in Bosnia and Herzegovina offer this feature. In the end we compared the results of this study with the results from the region and the world. Keywords: ISO/IEC 27001, International organization for standardization, Information security management system, ISO, ISMS Introduction History of this certificate dates from 1995 when United Kingdom Government’s Department of Trade and Industry (DTI) wrote BS7799 standard in several parts. First part of this standard contained Information Security Management which was adopted by International Organization for Standardization as ISO/IEC 17799, “Information Technology – Code of Practice for Information Security Management” in 2000. The International Organization for Standardization (ISO) is an international standard setting body composed of representatives from various national standards organizations. Founded in 1947, the organization promotes worldwide proprietary, industrial and commercial standards. It is headquartered in Geneva, Switzerland, and as of 2013 works in 164 countries (Secupent). In 2007, ISO/IEC 17799 is renamed for the last time into ISO/IEC 27002. The second part of the BS7799 standard, which was presented in 1999 as “Information Security Management Systems – Specification with Guidance for Use”, was focused on implementation of Information Security Management System (ISMS). ICESoS 2016 - Proceedings Book 35 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) In 2005, together with the third part of BS7799 standard it became ISO/IEC 27001:2005 standard. His successor was the advanced version of ISO / IEC 27001: 2013. In the area of ​​security of information resources currently applied increasing number of standards adopted so far, and some standards are still in the process of drafting and adoption proc e dure should go to their implementation could begin. ISO / IEC 27000: 2009 Information technology - Security techniques, represents a standard that provides an overview and introduction to the family ISO27 standards, as well as the dictionary of specific terms used in ISO27 vocabulary. ISO / IEC 27001: 2005 - Information Security Management Systems Requirements, (Ex standard BS 7799-2). Is the basic standard for the establishment, implementation, control, promotion and certification of information secu r ity (ISMS - Information Security Management System). ISO / IEC 27002: 2005 - Co d e of Practice for Information Security Management, (former ISO / IEC 17799). Stan d ardizes the Guidelines for the implementation of recommended protection measures (control) and provides an overview of best practices to protect information resources. ISO / IEC 27003: 2010 - ISMS Implementation Guide, represents the standard that provides guidelines for successful implementation of ISMS in accordance with ISO / IEC 27001. ISO / IEC 27004: 2009 - Information Security Management Measurement, represents the standard that gives guidelines to carry out measurements in order to assessment of effectiveness of the ISMS. ISO / IEC 27005: 2008 - Information security risk mana g ement, represents standard which provides guidelines for risk management, information security and implementation of the system of information security based on risk management. SO / IEC 27006: 2007 - Guide to the certification / registration proc e ss, represents the standard that specifies requirements for the accreditation of certification bodies - ISMS according to ISO / IEC 27001 requirements, outlines the spec i fic requirements for certification and together with ISO / IEC 17021 is a basic stan d ard accreditation. ISO / IEC 27011: 2008 - Information technology - Security techniques, represents the standard that provides guidelines for telecommunications orga n izations implement recommended protection measures ISMS (also known as ITU X.1051 as standard). ISO / IEC 27033 - IT network security, represents the standard security IT networks, was introduced as a replacement for multitask standard based on ISO / IEC 18028: 2006 specification (this standard was adopted in part). ISO 27799: 2008 - Health informatics, represents the standard that provides guidance for ISMS implementation in the health sector. ISO/IEC 27001 Late l y, more and more attention is paid to the dangers that are closely related to the protection of data in companies. The issue of data protection applies to all types of businesses, regardless of their status, size or area of ​​operations and activities. The best and absolutely need a system to solve the problem of in f ormation security, incl u ding loss or theft, the information security management system “Information Security Management System - ISMS ‘’, which includes the availability, integrity and dete r mination of the degree of confidentiality of informatio n . The method, which allows solving the problems information security, has been developed and is described in ISO-IEC / BSI internationally recognized standards ISO 17799 / ISO 27001 certification of management systems built on the basis of these standards company confirms its commitment to the protection of data according to applicable laws in the industry and legal requirements, enabling a significant instrument competitiveness in the market. the construction of ISMS is particularly important for companies that use internal and / or external computer systems with stored sensitive information, for companies whose business processes are dependent on information systems, and to all other companies that simply want to adapt to the requirements of information security. This is especially true for organizations such as banks, IT companies, financial institutions and insurance 36 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation companies, hospitals, schools, universities, car manufacturers, call centers, tax offices, consulting firms and many other companies. ISO 27001 is an international standard published by the International Organization for Standardization (ISO) and describes how to manage information security companies. The latest version of this standard was published in 2013, and the current full name is ISO / IEC 27001: 2013. The first revision of the standard was published in 2005 and was developed based on the British standard BS 7799-2. ISO 27001 can be implemented in any organization, profit or non-profit, private or public, large or small. They wrote him the world’s best experts in the field of information security and prescribe the methodology for the application of information security management in an organization. Also, enables companies to obtain certification, which means that the independent certification body provides certification that the organization has implemented information security in accordance with ISO 27001. ISO 27001 has become the most popular standard of information security in the world, and many companies are certified to him. International Standard ISO / IEC 27001: 2005 prescribes certain set of requirements for the establishment of systems for information security management (Eng. ISMS Information Security Management System). Proper fulfillment of these requirements, i.e. their implementation, the organization created a holistic environment in which risks to information timely observed, in order to eliminate or reduce the same. With the establishment of the management system, the organization is able to continuously monitor and review all aspects of information security, and to make the necessary and effective improvements. As a result, we have continuous improvement of the security situation. Standard ISO 27001 i.e. The system for managing information security that derives from it, is applicable to banking and financial institutions, IT industry, economic sector, all public or private organizations. ISO 27001 is focused on protecting the confidentiality, integrity and availability of data in the company. This is achieved by recognizing that potential problems can happen to the data (i.e., risk assessment), and the definition of what should be taken to prevent such problems (i.e. The treatment or processing risk). Thus, the basic philosophy of ISO 27001 is based on risk management: identifying and systematic analysis of risks. Safety measures to be implemented are usually in the form of policies, procedures and technical applications (i.e.. Software and equipment). However, in most cases, companies already have all the necessary hardware and software, or use them in an insecure manner - thus most applications ISO 27001 relates to the establishment of organizational regulations (i.e. Write documents) that are necessary to prevent security breaches. Given that such applications require multiple management policies, procedures, people, resources, etc., ISO describes how to fit all these elements in the information security management system (ISMS). Therefore, the information security management is not only about IT security (i.e. Firewall, protection against computer viruses and so on.) But also on process management, legal protection, human resources management, physical protection and the like. ISO 27001 is aligned with other management systems, and supports the implementation of integrated with other management system standards. ISO 27001 is harmonized with the management system standards such as ISO 9001 and ISO 14001, ISO 27001 focuses on a continuous improvement process information security management system, contains requirements relating to documentation and records, including risk assessment and management processes using PDCA (Plan, Do, Check, Act) model. Norma comprehensive approach to security information. Different assets / assets owned organizations require protection. Some of them ICESoS 2016 - Proceedings Book 37 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) are digital information, the information in paper form, physical resources such as computers and networks, the knowledge that the organization has. The account must be taken wide degree areas of competence development of staff to the physical / technical security. ISO 27001 will help you protect your information according to the following principles: Confidentiality ensures that information is accessible only to people with authorized access, integrity monitor and ensure the accuracy and integrity of information and methods of management information, availability ensures that the authorized personnel have access to the necessary information and adequate resources. There are two types of ISO 27001 certification: (a) for the organization and (b) for individuals. Organizations may be certified in order to demonstrate compliance with all mandatory clauses standards; Individuals can take the course and pass an exam to get a certificate. To be certified as an organization, you must implement the standard as outlined in the previous sections and then pass a certification audit by the certification body. The certification audit was carried out through the following steps: Phase 1 (Document Review) - auditors will review all documentation, Phase 2 (main audit) - auditors to perform the audit on the spot to verify whether all activities of the company in compliance with ISO 27001 and documentation system information security management Supervisory visits - after certification, during the validity period of three years, auditors will verify whether the company maintains information security management system. To implement ISO 27001 in the company, you have to follow these 16 steps: 1. Provide support of top management 2. Use project management methodology 3. Define the scope of information security management system 4. Write roof privacy policy 5. Define risk assessment 6. Conduct risk assessment and treatment 7. Write seventh Statement of applicability 8. Write the Risk Treatment Plan 9. Define ways of measuring the effectiveness of security measures and information security management system 10. Implement all applicable safety measures and procedures 11. Implement training programs and awareness 12. Carry out all daily activities prescribed documentation of your information security management system 13. Track and measure your information security management system 14. Establishment of internal audit 15. Conduct Management Review 16. Implement corrective measures Sixteen rules for the implementation of ISO 27001 38 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation ISO/IEC 27001 standard in Bosna and Herzegovina The world now has about 200 countries (193 UN member states). Average one country has about 8,000 certificates. There is a legitimate question where is Bosnia and Herzegovina, and its economy and other entities. According to the latest data available to the Foreign Trade Chamber of Bosnia and Herzegovina currently has about 1,400 certificates. Of these, ISO 9001 represented over 90%, while certificates of ISO 14001 and OHSAS 18001, as well as key in the environmental management and health and safety at work, minor represented. The competent national authorities should pay more attention to and care for the faster adoption of EU directives and harmonization of our legislation. You should also provide continuous and procedural simple financial support to companies for the preparation and Survey implementation of individual certificates. In the future, as we get closer to EU membership, all the greater will be the need for certification, to manufacturing and service firms. One should be careful to time, as in some similar situations, not to be slaves to the system “give what you give, because after this.” Practice shows that in a well-organized company with well-organized and consultations required several months of intensive work, but for more complex processes and more than one year to obtain a certificate. This should confirm that the BH. businesses introduced new standards that apply to selective European and world markets, and not only that owns the paper, which is not a rare case. Also, in the world there is a trend that is increasingly companies which have two or more standards in the application. Companies are introducing an integrated system consisting of a base of ISO 9001, ISO 14001 and BS OHSAS 18001 or ISO 9001, ISO 14001, HACCP or ISO 9001, ISO 14001 and FSC CoC, etc. What is encouraging is that some of our companies that had a single certificate follow this practice, and more of those who have two or more of the standard. In this research (M.Sci. Anis Skopak and M.Sci Semir Šakanović), we did the research followed a survey that we submitted to the addresses of twenty companies in Bosnia and Herzegovina, looking for answers whether companies in Bosnia and Herzegovina have implemented ISO / IEC 27001 certified, and if they do not have to I have basic knowledge regarding the benefits or the implementation thereof. It should be noted that we check our results with the list of certified organizations in BiH by the standards of the Foreign Trade Chamber of Bosnia and Herzegovina, and that we get the information when it is made from certified companies to implement standard working on the introduction of standards. ICESoS 2016 - Proceedings Book 39 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Results In this research, we found that 85% of our citizens are familiar with this certificate, and also to know the way of its procedures and that they already had contact with the introduction of other ISO standards in their companies. What is particularly interesting is that our respondents mostly aware of the benefits of this standard, and its primary benefit is improvement in the status of the company. Awareness of European integration and international business objective is to all of the companies surveyed, the Administration ISO certifications are confirmation of the quality of services offered. Thus, 72% of our respondents said that they are considering in the future to adopt the implementation of this system, as well as some others. But when we look at companies that have already implemented this system, the situation is not at all promising. Even 95% of the company does not have implemented ISO 27001, although considered to be useful. Given that we have in our survey included some of the largest companies in Bosnia and Herzegovina set us question what is the general number of companies that have ISO 27001 certification? 40 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation From the Foreign Trade Chamber of Bosnia and Herzegovina have been given information on the leading companies for certification in Bosnia and Herzegovina, which are certainly the most prominent TUV SUD Sava d.o.o, SGS d.o.o., Det Norske Veritas. So we created this list of companies among the thousands of companies in Bosnia and Herzegovina only possess ISO 27001. Among the certified companies in Bosnia and Herzegovina now are: Sarajevo International Airport, the Lottery of Bosnia and Herzegovina, Partner MCF, CS Computer Systems, Institute for Commercial Engineering, ComTrade, KING ICT and several banks and micro-credit organizations. Number of certified companies in Bosnia and Herzegovina barely exceeds the number 10, which is quite small compared with the number of registered companies in this country. When we considered state of the Western Balkans, Croatia 36 organizations has been certified ISO / IEC 27001, Serbia 15, while Macedonia 3 in other countries there is no ISO 27001 organizations. Among other countries, the largest number of certificated organizations are in Japan (3657). Organizations can themselves specify the scope of ISO / IEC 27001 certification in accordance with their own wishes and possibilities. The scope of the implementation of standards and statements of applicability of the standards should be harmonized, and that the documents are crucial in the process of certification. If an organization wants sertificirati one of its organizational units, then this certificate does not apply to other entities, and those in this case does not have to be certification and are not subject to revision. Certification is completely is voluntary act of an organization, but in modern business is increasingly the subjects of our suppliers and business partners to possession of a certificate in information security. An independent assessment of information security and its periodic ravizija bring organizations quite strict and formalized and implementation, which requires prior approval of management. Possession of a certificate of information security indicates the potential of the organization in terms of fed up information resources and to upgrade the status of secure and credible business partner. Conclusion It can be concluded that the information security policy is a document that allows the organization of the establishment of security over the entire information resources. Development of a comprehensive program for the protection of information resources should enable the protection of people and information, set rules of behavior of all users of information resources defines a consequence of safety rules and minimize risk, and constant monitoring of compliance with legislation. As there are already a number of standards in the field of information resources, it is necessary to systematically approach the process of their evaluation and certification. Accordingly, we can conclude that the certification process needs to start adopting ISO / IEC 27001 as the basic standard for the establishment, implementation, control, promotion and certification of information security (ISMS - Information Security Management System), from which it should subsequent to certification of specific basin, information resources at a higher level. ISO / IEC 27001, in order to establish a comprehensive system of protection of information resources, determines the system for the protection of information, the responsibility of executives, determining the procedures of internal control systems to protect information, ATMI procedures validation system for the protection of information, and procedures related to improving the system for the protection of information. ICESoS 2016 - Proceedings Book 41 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) When it comes to the adoption of the above standards in Bosnia and Herzegovina, it can be concluded that the current situation is quite unfavorable in relation to the country’s developed regions in the world, considering that only a few organizations have adopted ISO / IEC 27001. Reference Hajdarević K, Infrasturctures Proactive Information Security Metrics for Computer Network Architectures and, based on ISO 27001, Internacionalnni Burch Univerzitet, Sarajevo, 2013. Vanjskotrgovniska Komora Bosne i Hercegovine, http://komorabih.ba/wpcontent/uploads/2013/05/Baza_certificiranih_organizacija_ BiH_apr_2015.pdf Diver S., Information Security Policy - A Development Guide for Large and Small Companies, SANS Institute, Bethesda, Maryland, 2007. International Organization for Standardization, ISO/IEC 27000, Geneva, 2009. Petrović R. S., Čekerevac Z., Milanović Z., Međunarodna naučna konferencija Menadžment 2010, Politika informacione bezbednosti kao element prevencije kriznih situacija, Srbija, Kruševac, 2010. About the ISO27k Standards, http://www.iso27001security.com/html/iso27000.html, 2010. About the ISO27k Standards, http://www.iso27001security.com/html/27001.html, 2010. Danchev D., “Building and Implementing a Successful information Security Policy.” 2003., http://www.windowsecurity.com/pages/security-policy.pdf International Register of ISMS Certificates, http://www.iso27001certificates.com/ Register%20Search.htm, 2010. ISO - International Organization for Standardization, http://www.iso.org/ NERDA, ISO/IEC 27001, http://www.nerda.ba/pdf/standardi/ISO-IEC%2027001.pdf 42 ICESoS 2016 - Proceedings Book � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3316 Title A name given to the resource ADOPTION OF STANDARD FOR INFORMATION SECURITY ISO/IEC 27001 IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Author Author Skopak, Anis SAKANOVIĆ, Semir Abstract A summary of the resource. Abstract: When it comes to security, no company in the world can be too cautious. Many companies own and use different systems for protection of data and information from intentional or non-intentional loss, unauthorized access, or abuse. However, the legal aspects of information security systems are well known in order for system to be internationally accepted and adopted. Because of this, the standard ISO/IEC 27001, which ensures positioning in relation to competition through marketing usage of this certificate, fulfills all requirements of the client for information security; reducing the risks associated with information relevant for the organization, reducing operating costs for the prevention of complaints and other incidents, and optimization of the process because the tasks in the organization are clearly defined and understood. ISO/IEC 27001 process of certification is carried out by a certification body that is accredited by schemes that are under the supervision of the IAF (International Accreditation Forum), as only these certificates are a guarantee of global standard acceptance. This study has examined the surveys of twenty (20) large companies, whose scope guarantees the suitability to this standard, and explored the way of implementation, and more importantly that the certification companies in Bosnia and Herzegovina offer this feature. In the end we compared the results of this study with the results from the region and the world. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3438 Title A name given to the resource METAPHOR TRANSLATION IN SUBTITLING Author Author Schmidt, Goran Abstract A summary of the resource. The paper aims to shed light on how subtitlers cope with metaphor translation. The paper presents the results of a case study on a set of English subtitles of one Croatian movie. Metaphor translation procedures were analyzed using Conceptual Metaphor Theory. There are four basic ways to translate metaphors: a. using the same conceptual metaphor, b. using a different conceptual metaphor, c. using a non-metaphorical paraphrase; and d. deleting the metaphor. In addition, a non-metaphorical expression can be translated by a metaphorical expression. Metaphors are mental, linguistic, but also cultural entities. Since translation in the contemporary age is recognized as both linguistic and cultural transfer, translating metaphors is at the core of the translation task. Many conceptual metaphors are universal and can be found in (almost) all languages, but some are culturally specific, appearing in just one language (group). This case study shows that the universality of metaphor influences the choice of a metaphor translation procedure, in a way that shared metaphors are mostly translated using the same conceptual metaphor, whereas non-shared metaphors are translated by a different metaphor or a non-metaphorical paraphrase. The paper also explores the ways in which the specifics of subtitling as a constrained type of translation influence the choice of a translation procedure. The results are compared to the results of a previous study, which dealt with the translation of metaphors in literature. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6e0c02d3136c89331658059ec5bfaa7a.pdf 60829ebd29db236baf06d464688bd347 PDF Text Text NAZLI ERAY’IN İMPARATOR ÇAY BAHÇESİ ROMANINDA FANTASTİK UNSUR OLARAK ZAMAN VE MEKAN KAVRAMLARI *Emine Nur SARITOSUN ÖZET Büyülü gerçekçilik Latin Amerika’nın roman alanında en üretken dönemi olarak bilinen 1950’ler ve 1960’larda farklı şekillerde ortaya çıkmış bir anlatım tarzıdır. Büyülü gerçekçilik kavramı, Türkiye'ye bir akım niteliğiyle 1980'li yıllarda ulaşır. Büyülü gerçekçilik özellikle yirminci yüzyıl Latin Amerikan edebiyatında gelişmiştir. Bu anlayış fantastikten ve masaldan ayrı olarak yeni gerçekliği kavramanın ve anlatmanın bir çabası olarak ortaya çıktığı söylenmektedir. Nazlı Eray (d.1945), Türk edebiyatına önemli yenilikler getirmiş yazarlardan birisidir. 1959’ da henüz ortaokuldayken kaleme aldığı ‘Mösyö Hristo’ ile edebiyat dünyasına adımını atmıştır. Gerçeküstücülük akımının niteliklerini taşımakla beraber bunu eserlerine yansıtmıştır. Bu makalenin amacı, Eray’ın İmparator Çay Bahçesi yapıtında büyülü gerçekçilik yönünden değerlendirerek, onun bu tarzda zaman ve mekan unsurlarına nasıl şekil verdiğini incelemektir. Nazlı Eray’ın seminerine katılarak kitap hakkında veriler elde edilmiştir. Araştırma ve inceleme yöntemiyle de bu veriler sentezlenip yazıya aktarılmıştır. Türk edebiyatında fantastik unsur olarak kullanılan zaman ve mekan kavramları, farklı yönleriyle edebi eserlerde yer almıştır. Yazarın yapıtında büyülü gerçekçiliğe göre zaman ve mekan kavramlarının farklı yönlerden tasvir edilmesi, onun büyülü gerçekçi anlatım tekniklerini ustaca kullandığının göstergeleri olduğu görülmüştür. Eray, örnek aldığı Gabriel Garcia Marcus, Sait Faik Abasıyanık, Ahmet Hamdi Tanpınar, Sevim Burak ve eserlerinde de yer verdiği Stalin, Evo Poren’den aldığı ve kendi fikir dünyasıyla sentezleyerek, özgün eserler vermiştir; bu yapıtında da zaman ve mekan kavramlarını fantastik unsurları kullanarak şekillendirmiştir. Anahtar Sözcükler: Nazlı Eray, Büyülü Gerçekçilik,İmparator Çay Bahçesi. �ABSTRACT Magical realism in the novel areas of Latin America, known as the most productive period in the 1950s and is a narrative style emerged in the 1960s in different ways. The concept of magical realism, with a current nature to reach Turkey in the 1980s. Magical realism is particularly developed in the twentieth century Latin American literature. This approach is said to grasp the new reality as distinct from fantasy and fairy tales and emerge as an effort to tell. Nazli Eray (d.1945), the author is one of the major innovations brought to Turkish literature. 1959 is not yet in junior high penned 'Hristo Monsieur' and took a step into the world of literature. Although the move has reflected on the nature of the Surrealist movement that works. The purpose of this article, Eray Emperor's Tea Garden building in evaluating the direction of magical realism, is that this kind of time and gave her to examine how the shape of the space component. Nazli Eray participating in the seminar about the book data was obtained. The research and investigation methods were also synthesized data transferred to this article. When used in Turkish literature as elements of fantasy and space concepts, it has been involved in different aspects of literary works. The author's work is to describe the different aspects of the concept of time and space according to magical realism, it was found to be skillfully uses his magical realistic narrative techniques that indication. Eray, samples received by Gabriel Garcia Marcus, Sait Faik Abasıyanık, Ahmet Hamdi Tanpınar, Stalin gave Sevim in the John and art works, taken from Evo porém and to synthesize their own idea of the world, has original works; the concept of time and space in this building is shaped using elements of fantasy. Key Words: Nazli Eray, Magical Realism, Emperor Tea Garden. �GİRİŞ Türk Edebiyatında fantastik unsurların yoğun olduğu kurgularıyla tanınan Nazlı Eray, bu dünya ile gerçek dünyayı çok iyi bir şekilde romanlarına yansıtmıştır. Nazlı Eray, kurgusal unsurları romanlarında ve öykülerinde sık kullanan yazarlarımızdandır. Nazlı Eray’ın (d.1945) 1959’da yazdığı ve 1960’ta Varlık’ta yayımlanan ilk öyküsü “Mösyö Hristo”dan itibaren büyülü gerçekçi bir anlayışla tüm eserlerini kurgulamıştır. Nazlı Eray, öykülerinin hemen hemen tamamında olayları yaşayan ve anlatan, kimi zaman yazar kimliğini öne çıkararak otobiyografik bilgiler aktaran bir anlatım tutumu sergiler. Özellikle ilk öykülerinde yazarın çocukluk anılarından fazlaca yararlandığı, kendi yaşamını kurgunun odağına aldığını gözlenmektedir. NAZLI ERAY 28 Haziran 1945’te Ankara’da doğdu. İstanbul Arnavutköy Kız Kolejini bitirdi. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi ile Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nü bitirmeden ayrıldı. 1965-1968 yılları arasında Turizm ve Tanıtma Bakanlığı’nda çevirmen olarak çalıştı. Evlendikten sonra görevden ayrılıp sadece yazılarıyla ilgilendi. 1977’de Amerika’da Iowa Üniversitesi’nde konuk öğretim üyesi olarak bulundu ve bir sömestr yaratıcı edebiyat dersi verdi. Yazmaya lise öğrenciliği yıllarında hikaye çalışmalarıyla başladı. İlk öyküsü “Mösyö Hristo” Varlık dergisinde yayınladı. Yazı hayatına başlama serüvenini kendisi şu şekilde anlatıyor: “Edebiyat duygumun ve serüvenimin nasıl ve ne zaman başladığı sorulduğunda ortaokul yıllarıma gidiyorum. 16 yaşında bir ortaokul son sınıf öğrencisiyken “Mösyö Hristo” adlı öyküyü kaleme aldığım yıllara… İstanbul’un eski bir köşesinde, Şişhane’de, Tepebaşı’nda bundan çok uzun yıllar önce, İstanbul böyle bir İstanbul değilken, yarı karanlık bir dünyada bir akşamüstü, bir beyaz kâğıda “Mösyö Hristo” adlı bir öykü yazdım. Bu benim ilk hikâyemdi…Mösyö Hristo, Şişhane Yokuşu’ndaki Saadet Apartmanı’nın kapıcısıydı. Mösyö Hristo, bir yaz günü bir kuş olup Kuledibi’ne uçuyor. Gece gündüz, tüm gün boyunca o çok sevdiği Pera’yı kuşbakışı izliyor. Yaşlı kapıcı orada hayatının muhasebesini yapıyor. Kapıcı dairesine dönmemek, kendisini bekleyen karısı Madam Marina’dan kaçmak istiyor, ama yapamıyor. Birçoğumuz gibi tekrar o rutin hayata geri dönüyor, onu yaşlı gözlerle bekleyen karısına, “Çok yoruldum,” diyor. Kapıcı bir gün süren o özgürlüğün tadını çıkarmış, fakat ondan bir parça dahi alamayacağını anlayarak eski hayatına geri dönmüş. �Uçan bir kapıcı, Mösyö Hristo… Ben bu hikâyeyi yazdığım zamanlarda daha Süpermen, Harry Potter yoktu, uçan bir adam ya da diğer fantastik öğeler ortada yoktu. Öyküyü bitirdiğimde, kendimden çok emin bir halde zarfa koydum ve okulumun edebiyat kulübünün kapısının altından attım. Şimdi düşünüyorum da, bunu neden bir hocaya vermedim veya bir arkadaşıma okumadım; enteresan bir şey. Diğer deyişle, bu benim için bir F16 sortisi gibi bir şeydi. Geriye baktığımda, o yaşlardaki kendime güvenimi ve öykümün okunacağından emin oluşumu takdir ediyorum. Öyle ki, okul ücra bir yerdeydi, belki de edebiyat kulübünün kapısı hiç açılmayacaktı, dahası ben oraya üye bile değildim. Genç yaşında, önemsenmeyen bir öğrenciydim. Eve döndüğümde, ‘Bana deli derler mi?’ diye düşünmeye başladım. Yazdığım öyküde uçan bir adam vardı sonuçta… O esnada Jean-Paul Sartre ve Albert Camus’nün de aralarında bulunduğu birçok yazar Paris’teydi. Ama benim gerçeküstücülükten haberim yoktu. Ama yine de inanıyordum hikâyeme ve mucize gerçekleşti. Bir gün telefon çaldı, okula çağırdılar. Gittiğimde edebiyat kulübünde hocalar ve benden büyük öğrenciler bana şaşkın şaşkın bakıyor, tebrik ediyorlardı; Mösyö Hristo’yu, uçmasını ve bunun aklıma nereden geldiğini soruyorlardı. Hayatımda ilk defa yazarlık duygusunu orada hissetmiştim. Bugün “Mösyö Hristo”, dünya edebiyatının önemli antolojilerinde o gün yazıldığı gibi, hiçbir değişime uğramadan, birçok dile çevrilmiş biçimde yaşıyor. Mösyö Hristo bu hikâyeyi okuyamadı, çok yaşlıydı ve biz o mahalleden taşınmıştık…” Öyküleri İngilizce, Fransızca, Almanca, İtalyanca, Japonca, Çekçe, Urduca ve Hintçe’ye çevrildi. 1986’da öykülerinden bir demet Almanca olarak Almanya’da yayınlandı. Eserlerinde ironi ve eleştirinin ağır bastığı gerçek dışı bir evren oluşturur. Düşle gerçeğin yaşananla tasarlananın iç içe örüldüğü öykü ve romanları zengin bir düş gücünün ürünüdür. BÜYÜLÜ GERÇEKÇİLİK Gerçek ve fantezinin bir karışımı olan büyülü gerçekçilik, Latin Amerika’da oluşan bir akımdır. Büyülü gerçeklik nitelemesine ilk kez Avrupa’da 1925 yılında Alman yazarı Franz Roh’un soyut ekspresyonist ressamları eleştiren yazılarında rastlanır. İlk kez Kübalı romancı Alejo Carpentier’in adını koyduğu bu tür, Latin Amerika’nın günlük hayatındaki fantastiği açığa çıkaranlar arasında özellikle Marquez’in elinde olağanüstü anlamlar ve biçimler kazanmıştır. Bu kavram, Türkiye'ye bir akım niteliğiyle ancak 1980'li yıllarda ulaşır.39 �Büyülü gerçekçilik (Magischer Realismus), mucizelerin ve olağanüstü olayların, alışılagelmiş olaylar biçiminde algılandığı ve insanların, yaşadığımız dünyanın geçerli yasalarının ötesinde özelliklerle donatılmış olduğu, gizem dolu bir dünyayı ifade eden bir terimdir. Bu özelliğe sahip olan kurgular, hayatta gerçekleşmesi imkânsız olan durum, olay ve kahramanları, itibarî âlemde normalmiş gibi gösterir. Gerçeği ve fantastiği birleştirerek her şeyi doğal bir şekilde sunar. Böylelikle sıradan olayları gerçek dışı bir masal gibi anlatır. Bu kurmaca dünya içinde her şey, hikâyedeki karakterler tarafından tipik bir hayat olarak kabul edilir. Olaylar ne kadar olağan dışı olursa olsun, durum alışılagelmiş bir biçimde gösterilir. Büyülü gerçekliğin anlatımında batıl inançlar, hayaletler, cinler, periler ve doğaüstü olaylar doğruluğu şüphe götürmez bir biçimde, gerçek bir olaymış gibi anlatılır. Kurmaca dünyaları büyülü yapan da bu özelliğidir. Gerçeğin ve düşün iç içe halkalar oluşturduğu bu anlatım biçimi çeşitli yönleriyle düşsü gerçeklikten ve fantastik kurgudan ayrılır. Kahramanın bir düş dünyası içinde yaşaması, büyülü gerçekliğin fantastik kurgu ile birleşen noktasıdır. Ancak fantastik kurgularda hikâye kahramanı ve okur, olayların düş veya rüya olduğunu, gerçek dünyanın kurallarına aykırı durumlar yaşadığının farkındadır. Büyülü gerçeklik ise düşsü gerçekliğe dayandırılmakla birlikte fizikî dünyanın yasalarını göz ardı eder. Düşsü gerçeklikle çok yakın anlam alanlarına sahip olan büyülü gerçekçilik, rüya gibi bir kurguyu işler. Düşsü gerçeklikte anlatıcı herhangi bir unsuru kullanarak olayların gerçekte yaşanmasının çok da mümkün olmadığını bir şekilde ifade eder. Bu yüzden anlatıcı ve kahraman, gerçek ve düş arasında mekik dokur. Ancak büyülü gerçekçi dünyada gerçeğe dönüşler, düşsü gerçeklikteki kadar yoğun değildir. Latin Amerika’da ortaya çıkan büyülü gerçekçilik ve postmodernizm son dönemlerde dünya edebiyatlarını fazlasıyla etkiler konumdadır. Bu tür eserler, kurmacalıkları uç noktalardadır. Dış dünyadan soyutlanmış olan ve iç dünyayı öne çıkartan bu kurgular, anlatılanları inandırıcı bir dille sunar. Yazara ve kurguladığı kahramana sağladığı özgürlük çok geniştir. İnsanı ve anlattığı gerçekliği de büyüleyen bir yaratma gücüne sahip olan büyülü gerçekçi yazar, geleneksel anlatım biçimlerinden uzaklaşarak farklı teknikler kullanır. Dış dünya karşısında insanın iç gerçekliğini sezgili bir biçimde gösteren bu anlayış, insanın, hayatın ve eşyanın bilinmeyen yönlerini ortaya çıkarır. İç gerçekliğin ayrıntılı anlatımıyla birlikte, yazar ve okur gerçekle yüzleşir ve onu çözmeye çalışır. Bu yüzden amaç hayalî olgular veya dünyalar yaratmak değildir. �Büyülü gerçekçilikte metinler, insanın çevresi ve kendisi arasındaki gizemi ortaya çıkarmak için kurgulanır. Hayata yeni bir bakış açısı getirme amacıyla hareket eden büyülü gerçekçi yazar, fizik kanunlarıyla açıklanan olayların yerine hayal gücünü getirir. Bu sebeple büyülü dünyada gerçekleşen olaylarda mantık aranmaz. İnsan mantığının geleneksel bakış açısının ellerinden kurtulduğu bir dünyada var oluş meselesini farklı bir boyutta işleyen büyülü gerçekçi yazar, okura bu yolla çeşitlilik sunar. Postmodern edebiyatın getirdiği bu yolla, insan zihninin sınırları zorlanarak gerçekliğe bir çeşit darbe vurulmuş olur. Böylelikle okurun bilinenin sınırları dışında düşünmesini sağlamış olur. Bu anlatılarda olağan olan tuhaflıklardır. Gerçeğin beklenmedik bir biçimde, bir rüyadaymış gibi hızlı değişimi farklı bir estetik yapıyı da beraberinde getirir. “Büyülü gerçekçilik, dili büyüye dönüştürürken insanı ve anlattığı gerçekliği de büyüleyen bir yaratma gücü”dür. 40 Fantastik edebiyatta geniş yer tutan büyülü gerçeklik, Marquez’in hemen hemen tüm romanlarında belirir. Gabriel Garcia Marquez, Yüzyıllık Yalnızlık romanıyla büyülü gerçeklikte asıl başarısına ulaşır. Marquez, büyülü gerçekçiliğin mitlerden, büyüden, doğanın yarattığı sıra dışı olaylardan, Latin Amerika’nın biricik yaşam biçiminden ve Avrupa gerçekçiliğinin gereksiz görüp dışladığı deneyimlerden oluştuğunu söyler. Angel Fiores, bu tür romanları ‘gerçeğin yanında gerçeküstü oluşumlara da yer veren, bu ikisinin iç içe girdiği ve neyin gerçek neyin gerçeküstü olduğunun kimi zaman ayrımsanamadığı özel bir anlatı” şeklinde değerlendirirken Chanady, büyülü gerçekliği “gerçeküstünün kurduğu masalsılığın altında eleştirisini kolaylıkla yapan, bir ‘alt ses olarak düşünür. Gerçekleşmesi mümkün olmayan olayları bir metafor haline sokarak inandırıcı kılan büyülü gerçekçi yazar, çevresindeki gerçeği eserine aynen yerleştirmez. Gerçeği karmaşık ayrıntılarla okura sunmaya çalışır. Yeni Roman akımının ortaya çıkmasıyla birlikte bu kurgulara ilgi daha da artar. A. Robbe-Grillet, N. Sarraute, M. Butor, C. Simon, Miguel Asturias, Carlos Fuentes, Mario Vargas Llosa, Julio Cortazar, Jorge Amado, Isabel Allende, Cabrera Infante, Manuel Scorza, Vascancelos, Manuel Puig, Jorge Lois Borges, Günter Grass, Milan Kundera, Arundhati Roy, Toni Morrison gibi yazarların eserleriyle geniş kitlelere ulaşır. Bu isimlerin dışında, Cervantes’in kaleme aldığı Don Kişot, büyülü gerçekçi kurgunun ilk örneği olarak kabul edilir. Bu görüşe göre, “edebiyatta ilk büyü 'yel değirmenlerine saldırmakla' başlar.” �Yunan yazar Mara Meimaridi'nin İzmir Büyücüleri adlı eseri, büyülü gerçekliği barındıran bir eserdir. Eserde tarih zemini kuvvetli bir unsurdur ve bu unsurlar büyülü bir dünyanın gizemi içerisinde okura sunulur. Salman Rushdie, Fuentes, Borges gibi isimler, büyülü gerçeklik akımının öne çıkan yazarları arasındadır. Salman Rushdie, Geceyarısı Çocukları isimli eserinde gerçek, düş, gizem ve büyüyü fantastik unsurlarla kaynaştırmıştır. Türk Edebiyatının başarılı isimlerinden Latife Tekin de büyülü gerçekçi kurgularıyla dikkatleri üzerine çeker. Eserlerinde bir tür büyülü gerçekçi üslup oluşturan yazarın Sevgili Arsız Ölüm romanında fantastik unsurlar yoğunluktadır. Ancak bu yoğunluğa rağmen Tekin, gerçeği göz ardı etmeyerek fantastik dünyayı olağan bir şekilde anlatır. Handan İnci’ye göre Sevgili Arsız Ölüm, bu yönleriyle Latin Amerikalı Marquez’in, Batı’nın ampirik gerçeklik kavramını altüst ettiği Yüzyıllık Yalnızlık adlı romanına benzetilir. Cinler ve perilerle insanların iç içe yaşadığı, masalsı bir kurguya sahip olan eserde, bir köylü ailenin şehre alışma çabası işlenir. Romanda fantastik unsurlar Atiye’nin düşüyle başlar. Dirmit isimli kahraman kullanılarak birtakım olağanüstülükler verilir. İsimleri ve özellikleri açıkça verilen Kepse, Sarıkız, Kişner Oğlan ve Küllük Cini kurguda ayrıntılı yer tutar. Hatta kahramanların hayatlarını bu cinler belirler. Fantastik unsurların ağır bastığı bu büyülü gerçekçi romanda köy ve kent gerçeği de başarılı bir şekilde gözler önüne serilmiştir. İMPARATOR ÇAY BAHÇESİ Eserin ön sözünde Nazlı Eray’ın gerçekçi bir yazar olduğu anlaşılmaktadır. Yazar kitabın içinde geçen belli başlı unsurların gerçeğin aynısı olduğunu bile dile getirmiştir. “İmparator Çay Bahçesi Bartın’da tasarlandı; Ankara’nın değişik pastanelerinde, çay bahçelerinde, Bodrum’un bazı kahvelerinde kaleme alındı. Roman bütünüyle insanlar arasında yazılıp tamamlandı. Romanda yer alan Japon oyun makineleri aslının aynısıdır.İmparator Çay Bahçesi’ni yol kenarında gördüğüm an, tüm yapıt çalkalandı ve her şey birden yerli yerine oturdu. Tıpkı bir mevsim gibi…” Zamana Bağlı Fantastik Unsurlar Postmodernizm, tek bir gerçek, tek bir anlam vardır, anlayışı yerine birden çok gerçek ve anlam vardır, düşüncesini edebiyata kazandırmıştır. Postmodernizmin unsurlarını �eserlerinde uygulayan Nazlı Eray, zaman problemini de bu anlayış çerçevesinde şekillendirmiştir. Zamanın geçişliliğini öne çıkararak gerçeklik fikrini yıkmak ve hayalî bir dünya kurgulamak isteyen Eray, gerçekle kurmacayı iç içe geçirirken anlatı zamanlarında çeşitli oynamalar yapar. Zamanda yolculuğa çıkma motifi sık kullandığı fantastik unsurlarındandır. Başka zamanı yaşamak veya o zamanın insanı olmak, çevresindeki kahramanları da bu yolculuklara çıkarmak yazar için âdeta bir oyundur. Zamanlar arası yolculuklarda geçişleri her anlatısında farklı bir şekilde yapar. Ayrıca zamansızlık da kahramanlarının yaşadığı belli problem alanlarındandır. Dünden bugüne, bugünden geçmişe ve geleceğe geçişlerle okuyucusunu çeşitli maceralara sürükleyen Eray, bu özelliğiyle eserlerine masalsı unsurlar katar. İnsanoğlu düşlerini, özlemlerini, mutsuzluklarını dile getirmek için olağan’ı değil hayalî olanı ağırlıklı olarak kullanır ve bu doğrultuda düşselliği yakalamaya çabalar. Eray’ın amacı da zamanı çeşitlendirerek anlatıya yeni bir gerçeklik kazandırmaktır. Zaman konusu, hemen hemen her eserinde fantastik yapıyla yer alır. Eserlerinde zamansızlığı kullanmasının nedenini bir söyleşide şöyle açıklar: “Kolumdaki saate çok bağlıyım. Başucumda saat olmadan uyuyup uyanamıyorum. Oysaki yazarken bende zaman mefhumu yok. İnce zaman çizgisini, ölümle yaşam çizgisini sevmiyorum ve atıyorum yazdıklarımdan. Zamanla çok ilgiliyim ama zamanı karıştırmayı seviyorum. Bir de beynimin bir yarısında bir zamansızlık, sonsuza uzanan bir koridor var.” Zamansızlığı daha iyi ifade edebilmek için saat mefhumunu kullanmamaya dikkat eder. Anlatıcıya ‘’ Acaba gecenin saat kaçı, bilmiyorum. Zaman geç olmalı…’’ sözlerini söyleterek kurguyu zamanı olmayan bir duruma getirir. Zaman çizgisinin dışında yer alış, zamanda sürekli ve hızlı atlayışlar da belirgindir. Anlatıcı, zamanın dışında olduğunu sürekli vurgular: ‘’ Aysız, karanlık bir gece. Ayakkabılarımın topuklarını soyan arnavutkaldırımlı yollarda nefes nefese koşuyorum. Saati bilmiyorum, çünkü hiçbir istasyon binası geçmedim, ortasında saat kulesi olan bir alana düşmedi yolum…’’ �Mekana Bağlı Fantastik Unsurlar Nazlı Eray, herhangi bir mantıksal sıra takip etmeden kurguyu farklı mekânlara götürür. Mekânda yaptığı ani değişiklikler, romanlarındaki fantastik unsuru ortaya çıkartır. Gerçek olanla hayalî olanı sentezlemek için kahramanlarını çeşitli mekânlarda bir araya getirir. Anlatıcı, bir mekândan diğerine hiçbir açıklama yapmadan geçer. Gerçek dünyadaki iç ve dış mekânlardan düşsel dünyanın zengin ve farklı mekânlarına geçiş, çerçeve öykünün içindeki olayların zincirleme şeklinde genişlemesiyle sağlanır. Fantastik anlatımlarda bütün olayların tesadüfen gelişmesi mekânları da farklılaştırır. “İstanbul’da mıyım, İzmir’de miyim, Ankara’da mıyım tam kestiremiyorum.” cümlesiyle başlar. Bu anlatıdaki mekân belirsizliğinin göstergesidir. Arzum Apartmanı’na tesadüfen girip orada kendini bekleyen iki insanı gören anlatıcı büyük bir şaşkınlık duygusuna kapılır. Gizemli dünya daha anlatının başında belirir. İlk düşsel mekân gece karanlığında anlatıcının gözüne çarpan Arzum Apartmanı’dır. Bu apartman şu şekilde tasvir edilir: “Yılların izini üstüne çekmiş, bilmediğim bir geçmişi giyinmişti sanki. Arzum Apartmanı… Ağır camlı, demir kapısını ittim… Merdivenler eskiydi, bazı basamakları aşınmıştı… O rüya ışığı yeniden aydınlatmıştı apartmanın içini.” Bu apartmanda tesadüfen gerçekleşen olaylar belirsizliğini korurken, Gül ablanın evine ani bir geçiş yapılır. Ardından Eski Cebeci Mezarlığı’nda roman kahramanları yavaş yavaş belirmeye başlar. Erkeklerin sevdikleri ve hayal ettikleri kadınları düşündükleri yer olan Taşhan, her gece erkekler ve hayal kadınları ile dolar taşar. Yarı karanlık bir dünya şeklinde tasvir edilen Taşhan’a gelen kadınların kimileri ölülerdir, kimileri ise yaşayan varlıklardır. Ancak ortak noktaları hepsinin de hayal olmalarıdır Romanda, anlatıcının Gece ile yer değiştirmesi sonucu yeni düşsel mekânlar ortaya çıkar. Gece ile yer değiştikten sonra anlatıcının tesadüfen bulduğu İmparator Çay Bahçesi şu şekilde tasvir edilir: “Anlatması çok zor, dedim. Bir garson var, boş masalar, iskemleler var, yaşlı bir Generalin bir köşeye atılmış pirinç saplı bastonu; şuh bir kadının siyah, üstü payetlerle işli gece çantası; dudaklarına götürdüğü şampanya kadehi; bu iki kişinin birdenbire baktıkları bir çizgide oluşan elektrik akımı… Aşk ve tutku çizgisi yani… Garsonun bu çizgiye kazara girişi, çok eskiden yitirdiği sevgilisi ile �bu çizginin içinde debelenirken sevişmesi, ölümle yaşam arasında gidip gelişi… Ölmek pahasına da olsa bu olayı yeniden yaşamak için çizgiye, yani o akımın içine tekrar dalışı… Her şey var orada!” SONUÇ Nazlı Eray, roman ve öykülerinde fantastik ve gerçekçiliği bir arada harmanlamış başarılı bir postmodern yazardır. Yazar, kendine has oluşturduğu bir üslupla romanlarını ve öykülerini kaleme almıştır. İmparatorluk Çay Bahçesi romanı da diğer romanlarında olduğu gibi okuyucunun alışık olmadığı bir tarzdadır. Kitabın ilk sayfalarında gerçeklik ile kurgunun harmanlanması biraz kafa karıştırmıştır. Fakat bu durum sayfalar ilerledikçe doğallaşmıştır. Kitap neredeyse hiçbir sınır gözetmeyen fantazi dünyasıyla birleşiyor. Gelenekselcilikten uzak, klasikleşmemiş bir yazar… Nesrinde ki sadelik ve yalınlıkla birlikte anlatımda ki duruluk dikkat çekicidir. Cümleleri okurken içinde kaybolmam ve kelimelerin ahenkli dünyası yazarın olağanüstülüğünün kanıtı diyebiliriz. Son olarak insanın ne kadar ilginç bir iç dünyası ve hayal gücü olabileceğini gözler önüne seriyor. KAYNAKÇA ERAY, Nazlı. İmparator Çay Bahçesi, Everest Yayınları, İstanbul, 2015 Nazlı Eray İmparator Çay Bahçesi Kitap Değerlendirme Semineri � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3592 Title A name given to the resource NAZLI ERAY’IN İMPARATOR ÇAY BAHÇESİ ROMANINDA FANTASTİK UNSUR OLARAK ZAMAN VE MEKAN KAVRAMLARI Author Author Saritosun, Emine Nur Abstract A summary of the resource. ÖZET Büyülü gerçekçilik Latin Amerika’nın roman alanında en üretken dönemi olarak bilinen 1950’ler ve 1960’larda farklı şekillerde ortaya çıkmış bir anlatım tarzıdır. Büyülü gerçekçilik kavramı, Türkiye'ye bir akım niteliğiyle 1980'li yıllarda ulaşır. Büyülü gerçekçilik özellikle yirminci yüzyıl Latin Amerikan edebiyatında gelişmiştir. Bu anlayış fantastikten ve masaldan ayrı olarak yeni gerçekliği kavramanın ve anlatmanın bir çabası olarak ortaya çıktığı söylenmektedir. Nazlı Eray (d.1945), Türk edebiyatına önemli yenilikler getirmiş yazarlardan birisidir. 1959’ da henüz ortaokuldayken kaleme aldığı ‘Mösyö Hristo’ ile edebiyat dünyasına adımını atmıştır. Gerçeküstücülük akımının niteliklerini taşımakla beraber bunu eserlerine yansıtmıştır. Bu makalenin amacı, Eray’ın İmparator Çay Bahçesi yapıtında büyülü gerçekçilik yönünden değerlendirerek, onun bu tarzda zaman ve mekan unsurlarına nasıl şekil verdiğini incelemektir. Nazlı Eray’ın seminerine katılarak kitap hakkında veriler elde edilmiştir. Araştırma ve inceleme yöntemiyle de bu veriler sentezlenip yazıya aktarılmıştır. Türk edebiyatında fantastik unsur olarak kullanılan zaman ve mekan kavramları, farklı yönleriyle edebi eserlerde yer almıştır. Yazarın yapıtında büyülü gerçekçiliğe göre zaman ve mekan kavramlarının farklı yönlerden tasvir edilmesi, onun büyülü gerçekçi anlatım tekniklerini ustaca kullandığının göstergeleri olduğu görülmüştür. Eray, örnek aldığı Gabriel Garcia Marcus, Sait Faik Abasıyanık, Ahmet Hamdi Tanpınar, Sevim Burak ve eserlerinde de yer verdiği Stalin, Evo Poren’den aldığı ve kendi fikir dünyasıyla sentezleyerek, özgün eserler vermiştir; bu yapıtında da zaman ve mekan kavramlarını fantastik unsurları kullanarak şekillendirmiştir. Anahtar Sözcükler: Nazlı Eray, Büyülü Gerçekçilik,İmparator Çay Bahçesi. ABSTRACT Magical realism in the novel areas of Latin America, known as the most productive period in the 1950s and is a narrative style emerged in the 1960s in different ways. The concept of magical realism, with a current nature to reach Turkey in the 1980s. Magical realism is particularly developed in the twentieth century Latin American literature. This approach is said to grasp the new reality as distinct from fantasy and fairy tales and emerge as an effort to tell. Nazli Eray (d.1945), the author is one of the major innovations brought to Turkish literature. 1959 is not yet in junior high penned 'Hristo Monsieur' and took a step into the world of literature. Although the move has reflected on the nature of the Surrealist movement that works. The purpose of this article, Eray Emperor's Tea Garden building in evaluating the direction of magical realism, is that this kind of time and gave her to examine how the shape of the space component. Nazli Eray participating in the seminar about the book data was obtained. The research and investigation methods were also synthesized data transferred to this article. When used in Turkish literature as elements of fantasy and space concepts, it has been involved in different aspects of literary works. The author's work is to describe the different aspects of the concept of time and space according to magical realism, it was found to be skillfully uses his magical realistic narrative techniques that indication. Eray, samples received by Gabriel Garcia Marcus, Sait Faik Abasıyanık, Ahmet Hamdi Tanpınar, Stalin gave Sevim in the John and art works, taken from Evo porém and to synthesize their own idea of the world, has original works; the concept of time and space in this building is shaped using elements of fantasy. Key Words: Nazli Eray, Magical Realism, Emperor Tea Garden. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ff7893a1c7c158a4eccdc4034b9616ab.pdf cb9e4376b4765219c73bbae09064994f PDF Text Text Orta Öğretim Düzeyindeki Yabancı Öğrencilere Türkçe Kelime Öğretimi Erol SÖĞÜTLÜ Özet Yabancılara Türkçe öğretimi gün geçtikçe artarak devam etmektedir.Yabancılara Türkçe öğretiminde üzerinde durulması gerekli konulardan biri de kelime öğretimidir. Yabancılara Türkçe öğretimi yapabilmek için dili öğrenen kişiye, ders içinde hedeflenen kelimeleri öğretmek ve öğrendiği bu kelimeleri günlük hayatta kullanabilmesi çok önemlidir. Türkçe dersinde öğretilecek kelimeler, kişinin öğrendiği dili rahat kullanabilmesi için, o kültürün insanlarıyla iletişime geçebilmesi ve o dilin kültürünü daha iyi tanıması için gereklidir. Türkçe öğrenen yabancılara, ders içinde öğretilen bu kelimelerin dillerin üzerinde hem fikir olduğu dört temel beceri alanlarında kullanılabilmesi için farklı çalışmaların yapılması gereklidir. Bu çalışmada amaç ortaöğretim kurumlarında Türkçe öğrenen yabancılara ders esnasında öğretimi yapılacak kelimelerin hangi yöntemlerle öğretileceği ve kelime öğretimine yönelik ne gibi etkinliklerin yapılacağı üzerinde durulmuştur. Yabancılara Türkçe derslerinde mutlaka kelime öğretimi çalışmaları yapılmalıdır. Bu çalışmalar kelime bilgisinin artmasına yönelik olmalıdır. Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kelime öğretimine yönelik kullanılacak yöntemler ve yapılacak çalışmalar dilin kalıcılığı açısından son derece önem arzetmektedir. Anahtar Kelimeler: yabancılara Türkçe öğretimi, dilbilgisi, kelime öğretimi, yöntemler, kelime bilgisi.  Türk Dili ve Edebiyatı, Uluslararası Burç Üniversitesi, Saraybosna, ersogutlu@gmail.com. 1 �Vocabulary Instruction in Teaching Turkish as a Foreign Language at Secondary School Level Teaching Turkish to foreigners is becoming more dynamic thus bringing new perspectives to be unfolded in the field of foreign language teaching. One of the issues that need to be addressed in teaching Turkish as a foreign language (TFL) is vocabulary instruction. Teaching the target words and enabling the learners to use them in everyday life is a very significant element in TFL teaching. TFL learners need the vocabulary learned in TFL classes in order to be able to use the language fluently, to communicate with native speakers and to learn their culture as well. Different studies need to be done on the ability of TFL learners to use the acquired vocabulary productively in the four skills in the target language. Developing and identifying teaching strategies and techniques that maximize learners’ vocabulary acquisition and their ability to store and retrieve target vocabulary is an issue that that should the focus of more studies. This study addresses the issue of vocabulary teaching strategies that can be implemented in teaching Turkish as a foreign language at primary and secondary school level. It focuses on a description of methods and techniques accompanied by specific examples. Key words: teaching Turkish as a foreign language, grammer, vocabulary, vocabulary teaching, methods. 2 �Giriş Kelimeler, dillerin temelini meydana getirir. İnsanların kelime bilmeden birbirleriyle iletişime geçmeleri mümkün değildir. Kelime eksikliği veya kelime yetersizliği sorunu yaşayan dil öğrenimi yapan kişiler, öğrenmekte oldukları dili anlamada ve konuşmada sorunlar yaşarlar. Türk dilini öğrenen yabancılar bu dili aktif olarak kullanmak istiyorlarsa, yeterli düzeyde kelime bilgisine sahip olmaları zorunludur. Eğer dili öğrenen kişinin kelime bilgisi yeterli değilse; o kişi öğrendiği dili rahat kullanamaz. Yabancılara Türkçe öğretiminde dili öğrenen bu kişiler o dilin dilbilgisini çok iyi öğrenseler bile kelime bilgisi yetersiz ise; kelimeleri tanıma ve anlama imkanı yoksa o dili konuşan bireylerle sağlıklı bir iletişime geçmeleri mümkün değildir. Dilde duygular ve düşünceler iç içedir. Dil öğrenimi yapan kişiler tarafından duygular ve düşünceler, kelimeler sayesinde iletişim kurmak istediğimiz bireylere iletilir. İletişimin sağlıklı bir şekilde kurulmasında en temel vasıta muhakkak ki kelimelerdir. Kelimeler, istenilen mesajın karşımızdaki bireye ulaşabilmesinde çok hayati öneme sahiptir. Bundan dolayı YTÖ derslerinde kelime öğretimi üzerinde ayrıca durulması gerekmektedir. Kelimelerin dildeki telaffuzları üzerinde çok sık uygulamalı çalışmalar yapılmalıdır. YTÖ’nde ders materyalleri olarak hazırlanan ders kitapları, çalışma kitapları, flaş kartlar ve etkileşimli CD’ler mevcuttur. Bu belirtilen materyaller YTÖ’nde ders içerisinde kelimelerin öğretilmesinde temel baz alınacak kaynaklardır. Bu kaynaklar baz alınarak öğretimi yapılacak kelimelerin, dili öğrenen kişide kalıcı olabilmesi için daha farklı uygulamalar düşünülerek hayata geçirilmelidir. Dil öğrenimi yapan yabancı bireylerde, kelime öğretiminin sağlıklı yürüyebilmesi için o bireylerdeki kelime öğrenme süreci ders öğretmenleri tarafından sürekli olarak takip edilmelidir. Yabancılara Türkçe öğretimi dersi için işitsel ve görsel olarak çeşitli materyaller hazırlanmıştır. Hazırlanan bu materyaller Türkçe dersinde aktif olarak kullanılmaktadır. Yabancılara Türkçe öğretiminde dili öğrenen bireylerde kelime öğretimini geliştirmek için, kelime bilgilerini artırıcı çalışmalarda bulunmak son derece önemlidir. Dil öğrenimi yapan kişilerde kelime bilgisinin zenginleşip gelişmesi ihtiyaca binaen hayat boyu devam eder. Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde dili öğrenen bireylerin öğrenme şekillerinin farklı olduğunu göz önüne alarak farklı planlamalar yapılmalıdır. Öğrencilerin ilgilerine, ihtiyaçlarına ve dikkatlerine yönelik Türkçe kelime öğretimi etkinlikleri hazırlayıp ders içerisinde uygulamalı olarak yapılmalıdır. Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde öğretimi yapılacak Türkçe kelimeler, farklı argümanlarla ve yöntemlerle öğretilirse kelimelerin kalıcılığı sağlanmış olur. 3 �YTÖ (Yabancı dil olarak Türkçe Öğretimi) dersinde dil öğretim çalışmaları yapan öğretmenler çok yönlü ve donanımlı olmalıdır. YTÖ dersi veren öğretmenler, derste yeri geldiğinde tiyatrocu, yeri geldiğinde bir müzisyen, yeri geldiğinde bir sanatçı, yeri geldiğinde bir ressam olmalıdır. Öğretmen, Türkçe öğretiminin yapıldığı ortamı sürekli canlı, eğlenceli ve donanımlı hale getirmede çok önemli rolü bulunur. Öğrenci, Türkçe öğretiminin yapıldığı ortamı uygulama alanı olarak görmelidir.Türkçe öğretiminin yapıldığı ortamlar dil öğrenimi yapan kişilerin ilgiyle geldikleri ve zamanın bitmesini istemedikleri yerler haline getirilmesi gerekmektedir. 1 Yabancılara Dil Öğretiminde Kelime Öğretimi Yabancı dil olarak Türkçe Öğretimi üzerine yapılan çalışmalar son zamanlarda önem kazanmıştır. Yeni bir dal olan “Yabancılara Türkçe Öğretimi” adı altında yapılan çalışmalar çok yeterli değildir. Yabancılara Türkçe öğretiminde kullanılan ders kitaplarında ve Türkçe öğretiminin yapıldığı kurumlarda bazı konuların ele alınış ve veriliş biçimlerinde farklılıklar görülebilmektedir. Yabancılara bir dilin nasıl öğretileceği üzerinde uzun yıllar sürekli tartışmalar yapılmış ve farklı fikirler ortaya konmuştur. “Dil insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık, temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli antlaşmalar sistemi, seslerden örülmüş içtimâî bir müessesedir” (Ergin, 2004: 3). Kelimeler ya da sözcük diyeceğimiz kavram, dillerin öğrenilmesinde çok önemlidir. Kelimelerde duygular ve düşünceler yüklüdür. Kelime öğretimi, dil öğretiminin sağlıklı yapılabilmesi için üzerinde çok çalışılması gerekilen bir konu başlığıdır. Dilbilimciler ses, anlam, dizim ve biçim yönü bulunan kelime kavramında çok çeşitli tanımlamalar yapmışlardır. Türkçe Sözlük’te kelime, “anlamı olan ses veya ses birliği, söz, sözcük (Türkçe Sözlük: 1264)” olarak tanımı yapılmıştır. Korkmaz ise kelime kavramını şekil ve anlam bakımından irdeleleyerek kelimenin daha detaylı bir tanımını yapmıştır. Korkmaz’a göre kelime, “bir veya birden çok heceli ses öbeklerinden oluşan, aynı dili konuşanlar arasında zihinde tek başına kullanıldığında belli bir kavrama karşılık olan somut veya belli bir duygu veya düşünceyi yansıtan soyut yahut da somut ve soyut kavramlar arasında ilişki kuran dil birimi”dir (Korkmaz,1992:100). 4 �Kelimeler, insanın yaşadığı zaman dilimlerinde kazandığı tecrübelerin hafızada depolanmış şeklidir. Depolanması hafızalarda yapılan kelimeler, bireyin yaşadığı olayların ve hareketlerin sonucunda ortaya çıkar. Harris ve Spay kelimeleri “ifade edici” ve “alınan” olmak üzere iki grup altında toplamaktadır (Akyol,1997: 46-47). Harris ve Spay’in fikirlerine göre kelimeler, okuma ve dinleme yoluyla kazanılır. Konuşma ve yazma becerilerinin kullanılmasında ifade edici kelimelerden yararlanılır. Kantemir (1997: 178) kelimeyi, “ anlam taşıyan ve cümlenin kurulmasında etkin rol oynayan ses ya da sesler topluluğu” olarak tanımlar. Duyu organları aracılığıyla zihnin dıştan algıladığı nesneler ve imgelerin dille ifade edilme ihtiyacı ses, sözcük ve kavramları doğurmuştur. Sözcük ve kavram arasında sıkı bir ilişki vardır (Karatay, 2007:142). Sözcük, söylendiğinde onu karşılayan kavram akla gelir. Bunların oluşması için de nesnenin beyinde tasavvurunun bulunması ve bunu ifade eden bir sözün olması gerekir (Alperen, 2001: 39). Kelimeler, insan yaşantısının sonucu olarak hazıfalarla depolanır. Kişi, hafızasında depoladığı kelimeleri kullandığı ölçüde değer kazanır. Bir insanın kullandığı sözcüklerin tümüne sözcük dağarcığı denir (Vardar,1998: 190). Kelime dağarcığının veya kelime hazinesinin, önemli bir işlevinin olduğunu kişinin duygularını, düşüncelerini rahat bir şekilde ifade etmesinde ve söylenen her şeyi anlamasında görebiliriz. Kelime dağarcığı, bireyin öğrenme yaşantısı sonucunda bellekte depolanan birikimi ifade etmektedir (Güleryüz, 2002:13). Yabancı bir dil öğrenen öğrencilerde kelime hazinesinin zengin olması onların anlama, okuma, dinleme, konuşma ve yazma becerilerini diğer öğrencilere göre daha etkili kullanmaları doğaldır. Öğrencilerin dildeki kelime hazinelerinin zenginliği diğer derslerdeki başarısını ve insanlarla etkileşimini olumlu yönde etkilediği bilinen bir gerçektir. Öğrencilerin, okuduklarını veya dinlediklerini tam ve doğru olarak anlaması; anladıklarını, düşünüp tasarladıklarını söz ve yazıyla etkili bir biçimde anlatması kelime servetinin zenginliğine (Sever, 2000: 13) bağlıdır. Öğrencilerin kelime dağarcığını geliştirmelerinin en verimli ortamı dil dersleridir. Kelime dağarcığının yeterli zenginlikte olması gramer, fonoloji, morfoloji vb. konuların öğretilmesinde de önemli bir yer tutmaktadır. Aygün (1999:7) “ yeterli bir sözcük dağarcığı olmayınca ne fonetik ne de iletişim çalışmaları yürütülebilir.” diyerek kelime öğretiminde kelime bilgisinin önemine vurgu yapmaktadır. 5 �2 Yabancılara Türkçe Öğretiminde Kelime Öğretim Yöntemleri Yabancı dil öğretiminde bir dilin nasıl öğretileceği üzerinde dilin tarihi boyunca sürekli tartışmalar yapılmıştır. Yapılan bu çalışmaların sonucunda dili en iyi ve en hızlı şekilde öğretmek için yöntemler geliştirildi. Her bir yöntem diğer yöntemlerin alternatifi olarak ortaya çıktı. Yöntem, dil öğretiminin sistemli halde yapılmasını amaçlar. Buna göre yöntem, sözlükte “bir amaca erişmek için izlenen, tutulan yol, usul, sistem, prosedür, politika” ve “bilimde belli bir sonuca erişmek için bir plana göre izlenen yol, metot” olarak tanımı yapılmaktadır (http://tdkterim.gov.tr/bts/: 09.05.2013). Yöntem, bir yaklaşımın uygulamaya dökülmesidir ve yöntemi geliştirilen kuramcılar etkinlik türleri, öğretmen ve öğrenci rolleri kullanılacak malzeme ve izlence oluşturma konularında bir model oluştururlar ( Harmer,2007,Ricard ve Rodgers,2001). YTÖ derslerinde, Türkçe öğrenecek kişilerin hızlı ve kalıcı bir şekilde Türkçe kelimeleri öğrenmeleri için farklı yöntemler ve çalışmalar uygulanmalıdır. Yabancı dil öğretimi uygulamalarının başarısı; temel alınan ilkeler ve yöntemlerin sınıf içindeki kullanım koşullarına bağlıdır. Temel ilkeler; dil ve eğitim bilimcilerin çeşitli araştırmalar sonucu ulaştıkları bulgulara göre oluşturulmuş bir dizi önermedir. Bu önermeler, temel ilkelere uygun bir sınıf içi etkileşimini planlamak ve uygulamakla, yabancı dil öğretimindeki etkililikten söz edilebilir. Yabancı dil öğretimindeki ilkelerden biri dört temel dil becerisini geliştirmektir. Bu beceriler; dinleme, konuşma, okuma ve yazmanın işlevsel bütünlüğünden oluşmaktadır. Dili bir iletişim aracı olarak kullanmayı öğretirken bu dört temel becerinin birlikte yürütülmesi gerekmektedir (Demirel 1990: 23). Bu dört temel becerinin geliştirilmesine yönelik pek çok etkinlik vardır. Yabancı dil öğretiminde; belirlenen hedefler doğrultusunda sınıf içindeki etkinlikler, planlanarak uygulanabilir. Öğretilecek konuların belli bir sıraya konulması, bu konuların basitten başlayarak karmaşığa doğru, somut kavramlardan soyut olanlara doğru öğretilmesi ve böylelikle konular arasında bir ardışıklık bulunması dil öğretim programlarının temelini oluşturan diğer bir ilkedir (Demirel 1990: 24; 1997: 123). Yabancılara dil öğretimi üzerinde bir dilin nasıl ve ne şekilde öğretileceği hep tartışma konusu olmuştur. Çok dillilik, çok kültürlülük kavramlarının çok fazla önem kazandığı günümüz dünyasında dillerin öğretilmesi ve yaygınlaştırılmasında yeni teknikler, yöntemler üzerinde çalışmalar ve araştırmalar yapılmaktadır. 6 �Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde büyük önemi olan kelime öğretiminde, farklı yöntem ve tekniklerin kullanılması da son derece gereklidir. Yabancı dil öğretimi ile ilgilenenlerin, hiçbir yöntemin tutsağı olmamaları, öğretim amaçlarına uygun her yönteme, yararlanılabilir gözüyle bakmaları gerekmektedir. Yabancı dil öğretimi için yöntem seçme durumu söz konusu olduğunda, şu ya da bu yöntemi kesin bir biçimde ret ya da kabul gibi iki zıt eksende bulunmak yerine, mevcut bilgi birikiminden etkili bir biçimde yararlanma yolları araştırılmalıdır. Bu da yabancı dil öğreticilerinin, kuramsal yaklaşımlar ve bunların yöntem kavramı çerçevesinde uygulamaya dönüştürülmeleri konusunda analitik bilgiyle donatılmalarıyla mümkündür. Bu açıdan öğretmenlere herhangi bir yöntemin dayatılması yerine, öğretim amaçları doğrultusunda sağlam yöntem bilgisi verilmeli ve böylece onların kendi koşullarıyla tutarlı yöntemsel uygulamaları yapabilmelerini mümkün kılacak düzeyde bilgi ve becerilerle donatılmaları sağlanmalıdır (http://www.dil-ogretim-yontemleriyaklasim-ve yontem tartismasi.html). 3 Dil Öğretiminde Kelime Bilgisinin Geliştirilmesine Yönelik Etkinlikler Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde kelime öğretimine yönelik yapılacak çalışmalar çeşitlendirilerek uygulanmalıdır. Bu çalışmalara öğretmenlerden daha çok öğrenciler ön planda olmalıdır. Öğretmen, dersi yönlendiren ve ipuçlarıyla dersin zevkli işlenmesini sağlayacak pozisyonda olmalıdır. Kelime öğretimini artırıcı her türlü yöntemler ve çalışmalar Türkçe derslerinde kullanılabilmelidir. Burada amaç o yöntem ve çalışmaların öğrencilere faydalı olmasıdır. 3.1 Kelimelerin Kendi Dillerindeki Karşılığını Bulma ve Yazma YTÖ derslerinde daha önceden tesbiti yapılan kelimelerin, öğretimi belirlenen konular etrafında sıraya göre ve belli bir plan dahilinde işlenecektir. Konulara göre işlenecek bu kelimeler öğrencilere hedef kelimeler olarak verilmelidir. Bu hedef kelimelerin kendi dillerindeki anlamları öğrenciler tarafından bulunup kelime sözlük defterine yazılmalıdır. Anlamları sözlüklerden bulunup kelime sözlük defterine yazılan bu hedef kelimelerin tekrarları öğrenciler tarafından yapılmalıdır. Öğrencilerin hedef olarak belirlenen bu kelimelere aşina 7 �olmaları sağlanmalıdır. Bu çalışma öğretmen tarafından öğrencilere ödev olarak verileceği için bu çalışmanın takibi ders içerisinde mutlaka yapılmalıdır. 3.2 Kelimelerin Telaffuzlarını Yapma YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin kendi dillerindeki karşılıkları sözlükten bulunduktan sonra bu kelimeler öğrenciler tarafından sesli olarak tekrarlanmalıdır. Öğrenciler tarafından sesli olarak yapılan bu tekrarlamalar öğretmen tarafından mutlaka kontrol edilmelidir. Tekrarlamalar yapıldıktan sonra hedeflenen bu kelimelerin telaffuzlarında sıkıntı olan kelimeler sesli olarak öğretmen tarafından söylenilmeli ve yazılışları tahtaya doğru biçimde yapılmalıdır. Bunun dışında hedeflenen kelimelerin karşılıkları görsel kartlarla desteklenerek işitsel anlamda daha farklı dinleme etkinlikleri yapılmalıdır. 3.3 Kelimelerin Yabancı Dillerdeki Karşılığını Öğrenme YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin kendi dillerindeki karşılığı sözlük defterlerine bulunup yazıldıktan sonra kelimenin kendi anadilinin dışındaki anlamı sözlüklerden bulunup yazılmalıdır. Yazılan bu kelimelerin Türkçe karşılıkları görsel kartlarla öğrencilere gösterilmeli ve zihinde tutmaları sağlanmalıdır. Görsel kartlarla gösterilen bu hedef kelimeler tahtaya yazılarak öğrencilerden görsel kartlarla ilgili kelimeleri eşleştirmeleri istenir. Bu aktivite birkaç kere tekar edilerek yapılır. Birkaç kere tekrarı yapılan bu aktivitenin öğretmen tarafından farklı şekillerde değerlendirilmesi yapılarak öğrencilerin motive edilmeleri sağlanır. 3.4 Kelimeleri Tekrar Ederek Yazma YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin mutlaka tekrarı yapılmalıdır. Bu kelimelerin tekrarları belli sayılarda deftere yazılarak yapılacağı gibi konuyla ilgili olan kelimelerin baş harfleri verilerek belli sayıda sesli söylenmesi ya da deftere yazdırılması şeklinde de yapılabilir. Kelime tekrarları kartlara yazılarak veya farklı cümleler oluşturularak da yapılabilir. Hedef kelimelerin belirli sayıda tekrar edilerek yazılması bu kelimelerin zihinde kalıcı olmasına yönelik bir çalışmadır. 8 �3.5 Kelimeleri Görsel Kartlarla Göstermek ve Seslendirmek YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin öğrencilerin hafızalarında daha kalıcı olması için öğrencilerin önceden ilgili kelimelere ilişkin hazırlayıp getirdikleri resimleri kullanmak öğrencileri motive etmede önemli olacaktır. Öğrenciler tahtaya kaldırılır. Bir öğrencinin resime bakarak söylediği kelimeyi diğer öğrenci tahtaya yazar. Bu işlemin tekrarı birkaç öğrenciye yaptırıldıktan sonra 1-2 öğrenciden tekrarı yapılan bu kelimelerle resimlerin eşleştirilmesi istenir. Eşleştirilmesi yapılan kelimelerle resimlerin doğruluğunun da bir öğrenci tarafından kontrol edilmesi istenir. Böyle bir aktiviteyle 5-6 öğrencinin sınıf içi değerlendirilmesi yapılmış olur. En son ders için öğretmen, hazırlanmış hedef kelimelerin yer aldığı görsel kartları kullanarak kelimelerin zihinde kalıcılığı sağlanmış olur. 3.6 Kelime Öğretiminde Parçayı Okumak ve Yazmak YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin geçtiği diyalogun veya metnin öğrenciler tarafından belirli sayıda sesli olarak okunması ve defterlerine yazılması önceden ödev şeklinde verilmesi gerekiyor. Günümüz dünyası teknoloji ile çok ilgili olduğu için öğrencilerden kendi ses kayıtlarını görüntülü olarak kayda almaları istenebilir. Bu çalışma öğrenciyi, bu diyalog ve metne dikkatini daha çok vermesini sağlayacaktır. Ödev olarak verilen diyalog veya metin örnek okunması öğretmen tarafından yapıldıktan sonra sınıf içerisinde birkaç öğrenciye de okutulur. Güzel okumanın yapılabilmesi için mutlaka öğrencilerin değerlendirilmesi gerekiyor. En son olarak ilgili diyalog veya metinlerin bilgisayar ortamında sesli dinlemesi yapılmalıdır. Diyalog veya metinlerin sesli dinlemesi iki kere yapıldıktan sonra aynı parçalar öğrencilere “dakikada kaç kelime okursun?” şeklinde sorarak yarışma havasında okutulabilir. Bu okuma da hedef kelimelerin doğru okunuşunu çıkarabilmektir. 3.7 Kelime Öğretiminde Parçayı Dikte Ettirmek YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin geçtiği diyalog veya metinler öğrenciler tarafından ezberlenmesi istenir. Ezberi yaptırılan diyalog ve metinler sınıf içerisinde öğrencilere söylettirilir. 9 �Diyalog veya metinlerde geçen hedef kelimelerin telaffuzları öğretmen tarafından yapılır. Sınıfta zihinden söylenen diyalog veya metinler hazırlanan kağıtlara öğrenciler tarafından yazılır. Bu çalışma, öğrencinin ezbere söylediği diyalog veya metni kendi kendine aklından geçirerek herhangi bir yere doğru yazabilmesini hedefler. Bu şekilde dikte çalışması yapılacağı gibi ilgili diyalog veya metinler öğretmen tarafından sesli söylenerek de yapılabilir. Dikte yapma, farklı uygulamalar şeklinde de yapılabilir. YTÖ dersinde dikte çalışmasıyla, öğrencinin duyduğu cümleyi yazıya dökebilmesi ve kelimelerin yazılışlarını doğru yapabilmesi amaçlanmaktadır. Dikte etme, öğrenciler tarafından ezberlenen diyalog veya metinler, görüntülü olarak kayıt altına alma şeklinde de yapılabilir. Kayıt altına alınan bu çalışmalar sınıf bilgisayarında arşiv olarak tutulabilir. Değerlendirilmesi yapıldıktan sonra geriye dönük çalışmalar da dikkate alınarak öğrencilerin gelişimi öğretmen tarafından yakından takip edilebilir. 3.8 Müzikle ve Şarkılarla Kelime Öğretmek YTÖ derslerinde müzikle kelime öğretmek çok önemli bir yer tutmalıdır. Çünki müzik öğrencinin hemen hemen bütün duyularına seslenir. Öğrencilerin dili öğrenme anlayışları çok farklılık arzetmektedir. Öğrencilerin bu durumları, dil öğrenme farklılıkları, önceden tesbit edilerek çalışmalar hazırlanmalıdır. Müziksel yeteneği olan öğrenciler ortaokul düzeyinde daha ön plandadır. Müziksel zeka, sesler, notalar ve ritimlerle düşünme, farklı sesleri tanıma, yeni sesler ve ritimler üretme yeteneğidir. Bu zekâya sahip insanlar, yeni öğrendikleri bir dilin telâffuzunu yakalama ve kullanmada oldukça yeteneklidirler (Özden, 2002). YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin geçtiği şarkılar kelime öğretiminde önemli bir aktivitedir. Bu aktivite de kelime öğretiminde kullanılacak şarkılar ve bu şarkıların metinleri önceden hazır olarak elde tutulmalıdır. Şarkılardan yıl boyunca en iyi şekilde yararlanmak istiyorsak planlamanın çok iyi yapılması gerekmektedir. Bu planlama takvime bağlanırsa hedefe ulaşma da o kadar sağlam olacaktır. Müzik, çocukların ruh dünyalarına hitap edeceği için öğretimi yapılacak şarkılar özenle seçilmelidir. Seçilecek şarkıların derslerde işlenilen konuya paralel olması birinci öncelik olmalıdır. YTÖ derslerinde öğretimi yapılacak şarkı için ön hazırlıkların yapılması gereklidir. Sınıf ortamının, ses sistemi ve video sisteminin teknik aksaklıklar yaşanmaması için önceden kontrolü 10 �yapılmalıdır. Derste yapılacak çalışmaların, fotokopiler ve çalışma kağıtları gibi, ön hazırlıkların önceden yapılması gerekmektedir. 3.9 Kelime Öğretiminde Kelime Ağacı Oluşturmak Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde öğretilen kelimelerin öğrenciler tarafından tekrarlarının yapılabilmesi çok önemlidir. Çünkü tekrarlamalar kelime öğretiminde kalıcılığı sağlar. Öğrencilerin ders içinde öğrendikleri kelimeler onların gözü önünde olması gerekiyor. Bu sebepten dolayı Türkçe öğretiminin yapıldığı ortam olan sınıfların bir duvarına güzel bir ağaç resmi yapılmalıdır. Öğrenilen kelimelerin zihinde daha kalıcı olmasını sağlamak için her konunun sonunda hedef kelimeler farklı figürlerle kelime ağacına farklı öğrenciler tarafından yapıştırılmalıdır. Kelime ağacına yapıştırılan kelimeler renkli figürlerle hazırlanmalıdır. Kelime ağacına yapıştırılacak kelimeler belli periyotlar halinde ve öğretmenin belirlediği zamanda görevlendirilen öğrenciler tarafından yapılmalıdır. Kelime ağacı sürekli olarak öğrencilerin gözü önünde olacağı için estetik bir görünümle hazırlanmalıdır. 3.10 Kelime Öğretiminde Kelime Duvarı Hazırlamak YTÖ dersinin yapıldığı sınıfların bir duvarı öğrenciler tarafından öğrenimi yapılan kelimelerin yapıştırılması için düzenlenebilir. Kelime duvarı diyeceğimiz bu çalışmada duvara konulacak kelimelerin dil yapısına göre gruplandırılması öğretmen tarafından yapılmalıdır. Fiiller, sıfatlar, isimler, eşanlamlı kelimeler ve zıtanlamlı kelimeler olarak gruplandırılan kelimeler yeni bir duvar oluşturuyor gibi düzenli bir şekilde belirlenen kısma yapıştırılmalıdır. Kelime duvarına yapıştırılacak kelimeler renkli fişler şeklinde hazırlanıp yapıştırılmalıdır. Bu çalışmada yapıştırılması gereken kelimeler, kelime ağacında olduğu gibi konulara göre hazırlanıp, farklı öğrencilere görev verilerek ve düzenli aralıklarla kontrollü bir şekilde yapılmalıdır. Bu aktivitelerle sınıf kelimeler dünyası şeklini alacak ve öğrencilerin motivasyonunu daha da artıracaktır. Kelime duvarı oluşturmakla, öğrencilerin Türkçenin kelime yapısını yakından görmeleri ve buna göre cümle yapısında kullanmaları amaçlanmaktadır. Kelime duvarına konan kelimelerin kelime ağacından farkı ise kelimelerin sistemli olarak 11 �gruplandırılmış halde olmasıdır. Her öğrencinin ismi yazılan kelime kutularına atılan kelimeler, öğrencilerin hafızalarında olacağı için konuşmaları ve anlamaları kolaylaşacaktır. 3.11 Kelime Öğretiminde Kelime Kutusu Oluşturmak YTÖ dersi içinde öğretimi farklı aktivitelerle yapılan kelimeler sözlük defterinin dışında görselliğin ön planda olduğu bir şekilde bir havuzda toplanması faydalı olacaktır. Öğrencilerden öğrendikleri bu kelimeleri saklayabilecekleri kumbara şeklinde kartondan kutular yapmaları istenir. Bu kutular kare olarak, çok büyük olmayacak şekilde rengarenk hazırlanmalıdır. Hazırlanan bu kelime kutuları sınıf ortamında uygun bir yerde korunacaktır. Ders öğretmeni, belirli periyotlarla öğrencilerin öğrendikleri bu kelimeleri sınıf ortamında küçük kağıtlara yazdırarak kutunun içine atmalarını söyler. Böyle bir aktivitede öğrenci heyecanla ne kadar kelime öğrendiğini merak eder. Böyle bir aktivitede hedef öğrencilerin kumbarada para biriktirir gibi kelime biriktirmelerini sağlamaktır. 3.12 Kelimelerin Geçtiği Parçayı Ezberden Konuşmak YTÖ dersinde hedeflenen kelimelerin geçtiği diyaloglar veya metinler ezber yapılması için önceden ödev olarak verilmelidir. Öğretmen tarafından verilen bu ödevler öğrencilere sınıf içerisinde sesli olarak kontrollü bir biçimde okutulur. Dinleme bölümü de yapıldıktan sonra ezberden söylenecek diyalog veya metinler birkaç öğrenciye grup şeklinde yaptırılacağı gibi bireysel olarak da yaptırılabilir. Anlamı bilinmeyen kelimelerin, hedef kitleye göre, metin içerisine özenle yerleştirilmesi gerekmektedir. “Kumaş nasıl ipliklerin dokunmasıyla meydana geliyorsa; bir metin de doğru sözcüklerin, doğru anlatımların seçilmesiyle ve bunların özenle aynı yapı içerisine yerleştirilmesiyle meydana gelir” (Akbayır 2004, 11). 3.13 Kelimelerin Geçtiği Parçayı Ezberden Yazmak Hedeflenen kelimelerin yer aldığı metinler veya diyalogların sesli okunması, yazılması ve ezbere konuşulması işlemi yapıldıktan sonra öğrencilerin ilgili parçayı, kelimelerin doğru 12 �şekillerini zihninden geçirerek, öğretmen tarafından verilen kağıda veya defterlere yazmaları istenir. Bu yazma işlemi parçanın bütününü yazma şeklinde olabileceği gibi parça bütününü bozmadan hedef kelimelerin yazılması şeklinde de olabilir. Bu tarz aktiviteler dönüşümlü olarak öğrencilere yaptırılmalıdır. Ezberden konuşulan diyalog veya metinlerin yazıya zihinden kelimeleri geçirerek aktarılması son derece önemlidir. Böyle bir çalışmada amaç “Öğrencileri metinlerle karşılaştırmamızın nedenlerinden birisi de kelimelerin türlü anlamlarıyla karşılaşıp kelime hazinelerini geliştirmelerini sağlamaktır” (Özbay 2009, 180). 3.14 Kelime Öğretiminde Hedef Kelimelerle Proje Hazırlama Hedeflenen kelimelerle yapılacak çalışmalardan biri ise ders içinde işlenen konuların anlaşılıp anlaşılmadığını veya kelimelerin öğrenilip öğrenilmediğini tespit etmek için, öğretmen tarafından verilen kelimelerle ilgili proje ödevi hazırlayıp sınıf ortamında sunmaları istenir. Bu projenin hazırlanış şekli öğretmen tarafından öğrencilere duyurulmalıdır. Belli bir süre içerisinde hazırlanması istenen projenin en iyilerine değerlendirmenin dışında çeşitli şekillerde ödüllendirilebilirler. Bu projede amaç öğrencinin anlayabildiğini, birşeyler yapabildiğini ve bunu sunabildiğini anlayıp onure olmasını sağlamaktır. Bu projelerde hedef kelimelerin dışında başka kelimeler ilave etmeleri de istenebilir. Proje ödevleri çok düzenli, renkli ve orijinal hazırlanmalıdır. 3.15 Kelime Öğretiminde Uygulama Sahaları Oluşturmak YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin kalıcılığını sağlamak için öğrencilerin öğrendikleri diyalog veya metinleri uygulayabilecekleri pratik alanları oluşturmak son derece önemlidir. Bu çalışmada öğrencilere sınıf içinde öğrendiği ve uygulama olarak yapacağı diyalog veya metnin yazım hali öğretmen tarafından verilir. Öğrenciler tarafından, uygulamanın yapılacağı uygun mekanlar ve kıyafetler hazırlanmalıdır. Bu aktivitenin uygulanacağı mekanlar mümkünse Türkçenin konuşulduğu mekanlar olmasına dikkat edilmelidir. Eğer böyle bir imkan yoksa mekan sahibine konuyu ayrıntılı olarak anlatarak kısa bir süreliğine mekanlarını bu uygulamada kullanmak için izin alınabilir. Öğrenciye bu konuda gerekli desteği okul ve ailesi 13 �sağlamalıdır. Uygulamanın yapılacağı mekanda konunun video çekimi de mutlaka yapılmalıdır. Yapılan bu çekim sınıfa izlettirilmeli ve gerekli değerlendirmeler yapılmalıdır. Bu çalışma yarışma şeklinde de uygulanabilir. Uygulama alanı bulma konusunda sıkıntı yaşanabileceğini varsayarak bu uygulamayı öğrenciler okul ortamında bütün alt yapıyı hazırlayarak drama şeklinde yapabilirler. Örnek elimizde öğretmenin hazırladığı “Lokanta’da” konusunda yapılacak bir diyalog var. Bu diyalog uygulama alanı bulamayan okulun yemekhanesinde canlı olarak uygulanabilir. Bunun gibi öğrencilerin günlük hayatta kullanacağı öğrendikleri diyaloglar veya metinler bu şekil bir çalışmayla pekiştirilebilir. 3.16 Kelime Öğretiminde Sözlük ve Sözlük Defteri Kullanmak Sözlük, bir dilin bütün veya belli bir çağda kullanılmış kelime ve deyimlerini alfabe sırasına göre alarak tanımlarını yapan veya açıklayan eser, lügat (TDK, 1988: 1338) olarak tanımlanmaktadır. Kelime öğretiminde sözlüğün önemli bir yeri vardır. Kelimelerin tanımları, açıklamaları, doğru kullanımları, anlam ayırıcıları sözlüklerde yer alır (Arı, 2006: 326). Sözlük kullanma alışkanlığı mutlaka kazandırılmalıdır. Kelime öğretiminden önce, öğrencilere sözlük kullanmayı öğretmek gerekir (Arı, 2006: 328) Sözlük kullanmanın nasıl olacağı öğrencilere söylenmelidir. Sözlükte kelimeler alfabe sırasına göre dizilmiştir. Sözlükte kelimeler ilgili kelimelerin baş harfleriyle bulunacağı gibi ilk heceleriyle de bulunabilir. Kelimelerin sözlük anlamlarının farklı şekillerde bulunabileceği uygulamalı olarak gösterilmelidir. Kelimelerin farklı anlamlarını veren sözlükler tercih edilmelidir. Derse gelmeden önce öğrenci tarafından ödev olarak verilen diyalog veya metindeki kelimelerin anlamları bulunulmalıdır. Metin işleyişi sırasında anlamı bilinmeyen kelimelere direkt sözlükten bakılması uygun değildir. Öğrencilerin yıl boyunca tuttuğu defterlerden bir tanesi de sözlük defteri olmalıdır. Öğretmen, öğrencilerden okul zamanında Türkçe kelimelerin anlamlarının tutulduğu (fiil, isim, sıfat, eşanlam ve zıtanlam) bir sözlük defteri hazırlamalarını ister. Bu sözlük defterleri baştan itibaren öğrenciler tarafından düzenli olarak numaralandırılmalı. Kelimeler, bu sözlük defterlerinde kayıt altına alınır. Kayıt altına alınacak kelimelerin nasıl tutulacağı ve defterlerin ne şekilde hazırlanacağı tahtada öğretmen tarafından öğrencilere gösterilmelidir. Ders içinde öğrenilen kelimeler sağlıklı bir şekilde sözlük defterinde tutulursa yıl sonunda öğrenci ne kadar 14 �kelime öğrendiğini tespit edebilir. Böyle bir çalışma hem öğretmenin hem de öğrencinin işini kolaylaştıracaktır. Aygün (1999, 5-16), öğrencilerin söz varlığını zenginleştirmek amacıyla tuttukları kelime defterlerinin dilbilimsel fonksiyonlarına göre (karşıtlar, eşanlamlılar, eşsesliler, kuralsız fiiller, edatlar, bağlaçlar, deyimler vs.) gruplanabileceğini belirtmiştir. Kelime defterlerinin tutulması sırasında bu türden gruplamalara gidilmesi, gerçekten de öğrencinin dili ayrıntılı bir şekilde analiz edebilmesini ve âdeta bir dilbilimci gibi çalışmasını sağlayabilmektedir. 3.17 Kelime Öğretiminde Oyunlar YTÖ dersinde Türk kültüründe yer alan oyunlardan bu gruba uygun olanlar seçilerek kelime öğretiminde kullanılmalıdır. Kelime öğretimi için seçilen oyunlar belli aralıklarla oynatılmalıdır. Oynatılan bu oyunlardaki kelimeler tekrarlanır. Yabancı dil öğretiminde oyunlarla her yaş grubundaki bireylere kelime öğretilebilir ancak farklı yaş grupları için farklı yöntemler kullanılmalıdır. Genel olarak bu oyunlar telaffuz ve sözcük bilgisini daha iyi pekiştirmek için sınıf içinde uygulanan etkinliklerdir (Demirel, 2008). Çocuk oyunları iletişim bağlamında oluşturulan sosyo-kültürel gösterimlerdir. Geleneksel Türk çocuk oyunlarının oluşturulmasında belli kalıp oyunlardan yararlanılabilir. Çocukların oyunlarla ilgili bilgileri kolayca hatırladıkları ve oyunlarını oynadıkları gözlenmiştir (Özdemir, 2006a). Uzun bir sürede öğretilebilecek bir kelimeyi oyunla daha kısa bir zamanda ve meraklandırarak öğretmek mümkündür. Oyun etkinlikleriyle yabancı dil öğrenenler kelimeleri farkında olmadan edinirler. Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde “sözcüklerin öğretilmesi için uzun bir süreç gerekir. İlk duyulduğunda kısa süreli belleğe alınan sözcükler, uzun süreli belleğe aktarılmazlarsa çabuk unutulurlar” (Çetinkaya, 2005). Kelime öğretimi çalışmalarında ders ortamında yapılacak oyunlar periyodik olarak kullanılmalıdır. Bu oyunlar kelime öğretiminde kelimelerin tekrarlanarak öğrenilmesine yardımcı olacaktır. 3.18 Kelime Öğretiminde Modelleme Yapma YTÖ derslerinde konu bitiminde öğrencilerin öğrendiği kelimelerin mutlaka çeşitli aktivitelerle tekrarlarının yapılması önemlidir. Modelleme yapma, öğrencilerin hedef kelimeleri 15 �kullanarak tekrarlama yapmaya yönelik bir çalışmadır. Örneğin “Müzik” konu başlığında Türk kültüründeki enstrümanlar, müzik türleri ve bazı popüler Türk şarkıcılar öğrenildi.Konu sonunda öğrencilerden Türk kültüründe öğrendikleri popüler şarkıcılar parçasına göre öğretimi yapılan kelimelerle kendi kültürlerinde olan popüler şarkıcılara uyarlama yapmaları istenir. Böylelikle o konuda geçen kelimelerin öğrencilerin zihninde kalıcılığı sağlanmış olur. Bu çalışma öğrencilerin anlama becerilerini göstereceğinden dolayı üzerinde durulması gerekilen önemli bir çalışmadır. 3.19 Kelime Öğretiminde Teknoloji Kullanımı YTÖ derslerinde kaynak kitap olarak kullanılan ders kitapları, çalışma kitapları ve kelime kartları bilgisayar ortamında da yer almaktadır. Öğrencilerin teknolojiyle içiçe olmalarından dolayı yararlanılabileceğimiz en önemli kelime öğretim yöntemlerinden bir tanesidir. Yabancı dil öğretiminde de geleneksel öğretim yöntemleri yerini bilgisayarların etkin kullanıldığı teknolojik yöntemlere bırakmıştır. Bilgisayarlar, hem öğretmenin bilgiyi sunumlarla bütün öğrencilere eşit paylaştırma imkanı sunmasını hem de öğrencilerin öğrenmesini hızlandırmasını sağlayan araçlar olmuştur (Uğuz, 2013). İnsan öğrenmelerinin %83’ü görme, %11’i işitme, %3,5’i koklama, %1,5’i dokunma ve %1’i de tatma duyularıyla gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, insanlar okuduklarının %10’unu, işittiklerinin %20’sini, gördüklerinin %30’unu, hem görüp hem işittiklerinin %50’sini, söylediklerinin %70’ini ve yapıp söylediklerinin %90’ını hatırlamaktadır. Öğretim materyalleri ve yöntemleri ne kadar çok duyuya hitap ederse, öğrenme de o kadar kalıcı ve hızlı olmaktadır (Demirel ve Altun, 2012). Bilgisayarlar, eğitim etkinliklerini çeşitlendirerek, etkili ve eğlenceli öğrenmeyi sağlayan teknolojik materyallerdir. Görsel ve işitsel sunularla öğrencilerin ilgilerini çekebilen ve diğer teknolojik materyallerin (internet, etkileşimli CD, projeksiyon, akıllı tahta, ...) kullanımında etkin rol oynamaktadır (Kozikoğlu, 2013). Bilgisayarlar günümüzde dil öğretimin ayrılmaz bir parçası olmuştur. Dil öğretiminde vazgeçilmez bir materyal olan bilgisayarla her türlü görsel ve işitsel çalışmalar yapılabilir. Kelime öğretim çalışmalarında mutlaka bilgisayarla öğretim metodu kullanılmalıdır. Yabancı dil olarak Türkçe öğrenmek isteyen bireylerin ulaşabileceği seviyelerine göre metinler, tekrar çalışmaları, eğitsel oyunlar, çeviri programları, telaffuz çalışmaları vb. 16 �olanaklardan internet yardımı ile yararlanmaları mümkündür. Bu olanaklara, internet sayesinde hem hızlı ulaşmaları hem de sınıf ortamı dışında öğretmen kontrolü olmadan, bağımsız bir şekilde öğrencinin aktif öğrenmesi sağlamaktadır (Bayrak, 2013). 4 Sonuç Yabancılara Türkçe öğretimi son dönemlerde bu şekilde adlandırılmış yeni bir bilim dalı olarak kabul görmüştür. YTÖ alanında yapılan çalışmalar sürekli artarak devam etmelidir. Ders ortamında zengin materyal kullanımı olmalı ve farklı öğretim materyalleri kullanılmalıdır. Yabancılara dil öğretiminde üzerinde ehemmiyetle durulması gereken konu kelime öğretimidir. Kelime öğretimini sağlıklı yapabilmek için öğretmen derste kullanacağı bütün yöntemleri ve aktiviteleri en iyi şekilde planlamalıdır. Dil öğretiminde öğrencilerin her birinin farklı dünyaya sahip oldukları unutulmamalıdır. Öğrencilerin derste motivasyonları ve moralleri her zaman iyi olmalıdır. Öğretmen ile öğrenciler arasında sıcak bir diyaloğun olması dil öğretimini kolaylaştıracaktır. Kelime öğretimi, dili öğrenen bireylerin diğer bireylerle iletişim kurması için gereklidir. Kelime bilgisinde sorunlar yaşayan öğrenci öğrendiği dilin bireyleriyle gerekli iletişimi sağlıklı kuramaz. YTÖ derslerinde dilbilgisinin yanında kelime bilgisinin de yeterli düzeyde olması gerekiyor. Kelime öğretiminin yapıldığı en önemli ortamlar muhakkak ki sınıflar ve dil laboratuvarlarıdır. Bu ortamlar öğrenciler için dille içiçe Öğretmen, kelime öğretiminde her türlü yöntemi olacak şekilde hazırlanmalıdır. ve çalışmayı fayda gözeterek değerlendirmelidir. Belli bir yönteme ve sınırlı bir çalışmaya bağımlı kalmamalıdır. Derste yapılacak çalışmalar öğrencilerin ilgilerine, dikkatlerine ve zihinlerine hitap etmelidir. Öğretmen, ders ortamlarını farklılaştıracak ve sürekli canlı tutacak yeni yollar ve faaliyetler bulmalıdır. Ders materyallerini merkeze alarak görsel ve işitsel kelime öğretim araçlarını derste aktif olarak kullanmalıdır. Öğretmen, sınıfta yapacağı çalışmalarda yönlendirici ve takip edici pozisyonda olmalıdır. Yapacağı her çalışmayı öğrenci endeksli planlamalıdır. Öğretmen, kelime öğretiminde yaptığı çalışmaların faydalı olup olmadığını öğrencilerdeki gelişmeyi gözlemleyerek takip etmelidir. Bu çalışmanın amacı dilin en önemli kavramı olan kelime öğretiminde derste kullanılabilecek kelime öğretim çalışmalarını sistemli hale getirmek. YTÖ derslerinde dil öğretiminde kelime öğretimini merkeze alarak dile yeni bir bakış getirmektir. 17 �Son olarak öğretmen ders için yapacağı değerlendirmeleri ve ders içinde uygulayacağı metotları baştan itibaren öğrencilere anlatmalıdır. Yol haritasını belirleyen ve zengin bir değerlendirme fırsatı veren öğretmen öğrencilerin rahatlamasına yardımcı olacaktır. Belirlenen bu çalışmalar öğrencilerin derslerde daha canlı ve dinamik olmalarına yardımcı olacaktır. 5 Kaynakça AKBAYIR, S. (2004). “Metin Bilgisi: Okuma, Anlama, Yorumlama, Çözümleme”, Deniz Kültür Yayınları, Samsun. ALPEREN, N. (2001). “Türkçe Okuma ve Yazma Eğitim Rehberi”, 7. Baskı, Ankara: Alperen Yayınları. AKYOL, H.(1997). “Kelime Öğretimi”, Milli Eğitim, (134), s: 46-47. ARI, G. (2006). “Kelime Öğretimi”, (ss. 311-333), “Kuramdan Uygulamaya Türkçe Öğretimi” (Editör: Cemal YILDIZ), Pegem A Yayıncılık, Ankara . AYGÜN, M. (1999). “Yabancı Dil Dersinde Sözcük Öğretimi ve Sözcük Dağarcığını Geliştirme Teknikleri”, Ankara Üniversitesi Tömer Dil Dergisi, S.78, s.5-16. BAYRAK, A. (2013), “Almanca Öğretmenliği Programı Öğrencilerinin Yabancı Dil Eğitiminde Bilgisayar ve İnternetin Kullanımına İlişkin Görüşleri”, Uluslararası Eğitim Bilimleri Anadolu Dergisi, 3 (1), s.22-34. ÇETİNKAYA, Z. (2005). “Basit Tekrar ve Alıştırmalar Yoluyla Sözcük Öğretimi”, Dil Dergisi, Sayı 130, Sayfa 75. DEMİREL, Ö. (2008). “Yabancı Dil Öğretimi”, Pegem Akademi, Ankara, Sayfa 92. DEMİREL, Ö. (1993). “Yabancı Dil Öğretimi İlkeler, Yöntemler, Teknikler”, Usem Yayınları, Ankara. DEMİREL, Ö. (2002). “Türkçe Öğretimi”, Pegem A Yayıncılık, Ankara. DEMİREL, Ö. ve ALTUN, E. (2012). “Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı”, Ankara: Pegem Akademi Yayınları. ERGİN, M. (2004). “Türk Dil Bilgisi”, (4. baskı), İstanbul: Bayrak Basım, Yayım, Dağıtım. GÜLERYÜZ, H. (2002). “Yaratıcı Çocuk Edebiyatı”, Ankara: Pegem A Yayıncılık. 18 �HARRİS E.J ve SPAY E.R. (1990). “How To İncrease Reading Ability, A Guide To Developmental and Remedial Methods”, New York: Longman HARMER, J. (2007). “The Practise of English Language Teaching” (4th.ed.): Longman Press, Harlow KANTEMİR, E. (1997). “Yazılı ve Sözlü Anlatım”, Ankara: Engin Yayınevi. KARATAY, H. (2007). “Kelime Öğretimi”, GÜ, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt 27, Sayı 1, s:141 -153 KARTAL, E. (2005). “Bilişim-İletişim Teknolojileri ve Dil Öğretim Endüstrisi”, Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(2), s.383-393. KORKMAZ, Z. (1992). “Gramer Terimleri Sözlüğü”, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları KOZİKOĞLU, İ.(2013), “Yabancı Dil Öğretiminde Bilgisayar Kullanımına İlişkin Öğretim Elemanlarının Görüşleri”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi ,10 ÖZDEN, Y. (2002). “Kendini Gerçekleştir”, Ankara: Pegem A Yayıncılık. ÖZBAY, M. (2009). “Türkçe Özel Öğretim Yöntemleri I”, Öncü Kitap, Ankara, (1), s.373-394. ÖZDEMİR, N. (2006a). “Türk Çocuk Oyunları”, Akçağ Yayınları, Ankara, Cilt 2, Sayfa 439 RİCHARDS, J.C., and RODGERS T.S. (2001). “Approaches and Metods in Language Teaching”, CUP, New York. SEVER, S. (2000). “Türkçe Öğretimi ve Tam Öğrenme”, Ankara: Anı Yayıncılık TDK, “Türkçe Sözlük” .(1988), 2 Cilt, Yeni Baskı, Türk Dil Kurumu Yayını, Ankara 1988. TÜRKÇE SÖZLÜK (1998). 9.baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları UĞUZ, S. (2013), “İlköğretim İngilizce Öğretmenlerinin Bilgisayar Destekli Eğitimden Yararlanma Düzeylerine İlişkin Görüşlerinin Belirlenmesi”, Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 2 (3), s.6-15. VARDAR, B. (1998). “Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü”, Ankara: ABC Yayınları. 19 �20 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3593 Title A name given to the resource Orta Öğretim Düzeyindeki Yabancı Öğrencilere Türkçe Kelime Öğretimi Author Author SOGUTLU, EROL Abstract A summary of the resource. Özet Yabancýlara Türkçe öđretimi gün geçtikçe artarak devam etmektedir.Yabancýlara Türkçe öđretiminde üzerinde durulmasý gerekli konulardan biri de kelime öđretimidir. Yabancýlara Türkçe öđretimi yapabilmek için dili öđrenen kiţiye, ders içinde hedeflenen kelimeleri öđretmek ve öđrendiđi bu kelimeleri günlük hayatta kullanabilmesi çok önemlidir. Türkçe dersinde öđretilecek kelimeler, kiţinin öđrendiđi dili rahat kullanabilmesi için, o kültürün insanlarýyla iletiţime geçebilmesi ve o dilin kültürünü daha iyi tanýmasý için gereklidir. Türkçe öđrenen yabancýlara, ders içinde öđretilen bu kelimelerin dillerin üzerinde hem fikir olduđu dört temel beceri alanlarýnda kullanýlabilmesi için farklý çalýţmalarýn yapýlmasý gereklidir. Bu çalýţmada amaç ortaöđretim kurumlarýnda Türkçe öđrenen yabancýlara ders esnasýnda öđretimi yapýlacak kelimelerin hangi yöntemlerle öđretileceđi ve kelime öđretimine yönelik ne gibi etkinliklerin yapýlacađý üzerinde durulmuţtur. Yabancýlara Türkçe derslerinde mutlaka kelime öđretimi çalýţmalarý yapýlmalýdýr. Bu çalýţmalar kelime bilgisinin artmasýna yönelik olmalýdýr. Türkçenin yabancý dil olarak öđretiminde kelime öđretimine yönelik kullanýlacak yöntemler ve yapýlacak çalýţmalar dilin kalýcýlýđý açýsýndan son derece önem arzetmektedir. Anahtar Kelimeler: yabancýlara Türkçe öđretimi, dilbilgisi, kelime öđretimi, yöntemler, kelime bilgisi. .Türk Dili ve Edebiyatý, Uluslararasý Burç Üniversitesi, Saraybosna, ersogutlu@gmail.com. 2 Vocabulary Instruction in Teaching Turkish as a Foreign Language at Secondary School Level Teaching Turkish to foreigners is becoming more dynamic thus bringing new perspectives to be unfolded in the field of foreign language teaching. One of the issues that need to be addressed in teaching Turkish as a foreign language (TFL) is vocabulary instruction. Teaching the target words and enabling the learners to use them in everyday life is a very significant element in TFL teaching. TFL learners need the vocabulary learned in TFL classes in order to be able to use the language fluently, to communicate with native speakers and to learn their culture as well. Different studies need to be done on the ability of TFL learners to use the acquired vocabulary productively in the four skills in the target language. Developing and identifying teaching strategies and techniques that maximize learners’ vocabulary acquisition and their ability to store and retrieve target vocabulary is an issue that that should the focus of more studies. This study addresses the issue of vocabulary teaching strategies that can be implemented in teaching Turkish as a foreign language at primary and secondary school level. It focuses on a description of methods and techniques accompanied by specific examples. Key words: teaching Turkish as a foreign language, grammer, vocabulary, vocabulary teaching, methods. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6b4ae79e55daa67b68363bd28ec7a508.pdf 5e2b4c8381dea1f58720bd0e1f22648d PDF Text Text EFFECTS OF SOCIAL MEDIA COMMUNICATION ON BRAND EQUITY AND BRAND PURCHASE INTENTION: A CASE STUDY ON DOMESTIC BRANDS IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Sumeja Softić International Burch University Bosnia and Herzegovina sumejasoftic@hotmail.com Mersid Poturak International Burch University Bosnia and Herzegovina mersid.poturak@ibu.edu.ba Abstract: Social media is forming an increasingly central part of how companies communicate their marketing strategies to their customers. Online communities carry a strong and influential voice, and there is much to be gained from engaging directly with people through these channels – whether it is reaching and keeping existing customers or acquiring new ones. In light of such positive ground for social media this study aims to provide an empirical analysis of the impact social media communication has on brand equity and purchase intention. A systematic literature review has been conducted in order to understand how the dimensions of social media create word of mouth i.e. electronic word of mouth (E-WOM) on social media platforms and how this E-WOM further influences brand equity and customers’ purchase intention of domestic brands in Bosnia and Herzegovina. 300 data sets were generated through a standardized online-survey and analyzed in SPSS. The results of the empirical study showed that both firm-created and user-generated social media communication influence brand equity, consequently impacting brand purchase intention. Keywords: Social Media Communication, E-WOM, Brand Equity, Purchase Intention, Bosnia and Herzegovina JEL Classification: M31, M37 1. Introduction The fast paced integration of Internet as a marketing tool in recent years has had a huge impact on how brands chose to communicate with their customers. The Internet has provided a huge platform for local and global brands to expand their market and acquire more customers than ever before. An increasing number of consumers are embracing the internet and spend more time searching for information, which largely affects their purchase decisions. Given such opportunities, firms and their brands have dived into Social Media Marketing, which emerged as the most popular and effective tool of marketing and communication nowadays. ICESoS 2016 - Proceedings Book 129 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) As proposed by Bernoff & Li, 2011 social media platforms offer an opportunity for customers to interact with other consumers; thus, companies are no longer the sole source of brand communication. Moreover, consumers are increasingly using social media sites to search for information and turning away from traditional media, such as television, radio, and magazines (Mangold & Faulds, 2009). This phenomenon has reduced marketers’ control of brand management (Berthon, Pitt, McCarthy, & Kates, 2007). Therefore, it is of crucial importance to understand that customers’ perceptions of brands are not anymore influenced only by what the companies communicate, but what other customers have to say about the particular brand as well. This is a relatively new advancement clinched alongside Bosnia and Herzegovina which is a transitional market full of marketing opportunities for foreign and domestic brands. However, most of domestic brands still do not have online presence and are not able to manage the challenges of the new digital era and its advantages. In fact, only 35 per cent of consumers in Bosnia and Herzegovina opt for domestic products when doing their shopping, according to a research in 2015 by the agency Global Market Solutions (GMS). As the values of a brand depend largely on their customers’ perceptions, domestic companies need to face the challenges of the digital era and monitor and engage their target audiences on social media platforms. This article is part of a larger study that aims to fill a gap in the literature with respect to understanding the effects of E-WOM, which is created of firm-created and usergenerated communication on social media, towards brand equity and consumers’ purchase intention, a topic of relevance as evidenced by many researchers, including Villanueva, Yoo, & Hanssens (2008), Taylor (2013) and many other papers such are Christodoulides, Jevons, & Bonhomme (2012), Smith, Fischer, & Yongjian (2012). Results of this research will enable domestic brands to learn more about their clients and this work will be an important source of information for marketing managers in terms of planning and developing their strategies. Data was collected through a standardized online survey. The survey included questions assigned to each one of the examined variables and was distributed to active social media users in Bosnia and Herzegovina. A total of 300 usable responds were collected and analyzed. The main objective of this paper was to explore the utilization of Social Media marketing activity of domestic brands in Bosnia and Herzegovina and understand its effects on brand equity and customers’ purchase decisions. Another objective of the study was to quantify constructs concerning the current state of customer’s perceptions and attitudes towards social media activity of domestic brands and their purchase intention. This article provides a platform for further research, highlighting business implications and providing recommendations for practical business applications. 2. Literature Review As defined by the Merriam Webster Dictionary: “Communication is the act or process of using words, sounds, signs, or behaviors to express or exchange information or to express your ideas, thoughts, feelings, etc., to someone else.” Therefore, social media communication can be interpreted as the transmission of a message to others, via an online platform. 130 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation Social media marketing enables marketers to distribute their messages and content to a broader audience while enabling them to interact directly with their existing and potential customers. In order to do this quickly and cost efficiently brands must understand where their target audience spends their time on social media. However, besides the firm-created content on social media, Web 2.0 is a term that describes the Internet as a platform whereby content is continuously modified by all internet users in a participatory and collaborative approach (Bernoff & Li, 2011). Kaplan & Haenlein, 2010 define user-generated content (UGC) as the sum of all ways in which people make use of social media. The term user-generated content is usually applied to describe the various forms of media content that are publicly available and created by Internet users (Kaplan & Haenlein, 2010). Hence Bruhn, Schoenmueller, & Schäfer (2012) and Schivinski & Dabrowski (2013) have used the dimensions of social media communication as firm created content and user generated content. Word of Mouth is the powerful tool to influence people and also can influence their buying behavior. This can be proved according to (Richins & Root-Shaffer, 1988) who stated that Word of Mouth has been shown to play major role for customers’ buying decisions. Hennig-Thurau, Gwinner, Walsh, & Gremler (2004) define online Word of Mouth as being: “Any positive or negative statement made by potential, actual, or former customers about the product or company which is made available to a multitude of people and institutions via the internet”. According to Cheung, Chan, & Rabjohn, 2008 more and more consumers use Web 2.0 tools such as online discussion forums, consumer review sites, weblogs, and social network sites to exchange product information. Online Word of Mouth can provide the opportunity to consumers to read other consumers’ consumption opinions and experiences as well as write contributions by themselves. Another key concept, studied by various researchers is the brand equity. It is a marketing asset (Styles & Ambler, 1995) that can produce a relationship that differentiates the bonds between a firm and its public and that nurtures long-term buying behavior. The understanding of brand equity and its growth raises competitive barriers and drives brand wealth (Yoo, Donthu, & Lee, 2000). This research employs (Aaker, 1999) construct of brand equity, defined as a “set of brand assets and liabilities linked to a brand, its name and symbol that add to or subtract from the value provided by a product or service to a firm and/or to that firm’s customers”. According to (Aaker, 1999) brand equity is a multidimensional concept with first four core dimensions as brand awareness, perceived quality, brand associations and brand loyalty. There are many studies showing the relationship between social media and brand equity like Bruhn et al. (2012), Kim & Ko (2010), Schivinski & Dabrowski (2013) and Christodoulides et al. (2012) etc. Some studies have shown this relationship through electronic word of mouth which is the ultimate result of social media communications like Wolny & Muelller, 2013, Yasin & Zahari, 2011, Murtiasih, Sucherly, & Siringoringo, 2013 etc. Bruhn et al., 2012 have used the term social media communication for social media as it is mainly the communications which take place on social media platforms. Moreover, empirical evidence indicated that brand equity can affect purchase intention in various contexts (Ashill & Sinha, 2004); (Chang & Liu, 2009), but the number of studies which apply Aaker’s brand equity model to measure the effect of its dimensions on purchase intention is limited, given that the purchase intention refers to the subjective judgment by the consumers that is reflected after general evaluation to buy products or services (Shao, Julie, & Wagner, 2004). ICESoS 2016 - Proceedings Book 131 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) 3. Hypotheses By using the identified constructs from the literature following hypotheses for the research have been formulized: H1: There is a significant relationship between E-WOM and Brand equity of domestic brands in Bosnia and Herzegovina H2: There is a significant relationship between Brand Equity and customers’ purchase intention of domestic brands in Bosnia and Herzegovina Hypotheses that support the main hypotheses are outlined below: H1a: User-generated social media communication has a significant effect on E-WOM H1b: Firm-created social media communication has a significant effect on E-WOM 4. Data and Methodology For conducting this research, with the aim to get a closer insight into customers’ purchase intention against social media communication of domestic brands in Bosnia and Herzegovina, independent variables were identified as a result of literature review. Accordingly, the survey consisted of questions that were adapted from previous researches. Table 1: Review of survey questions Construct and Measurement Alpha Brand Awareness I can easily recognize this brand among other competing brands. 0.93 Brand Association I trust the company who owns this particular brand. 0.87 Brand Loyalty Perceived Quality This brand would be my first choice. In comparison to alternative brands, the likely quality of this brand is extremely high. 0.91 0.89 Reference Cathy, Haemoon, &( )Assaf, 2012 Severi, Choon Ling, &( )Nasermoadeli, 2014 Uslu, Durmuş, & Kobak( )Kolivar, 2013 )Uslu et al., 2013( I am satisfied with the company’s social ]media communications for [brand 0.92 The level of the company’s social media communications for [brand] meets my expectations 0.92 The company’s social media Firm-created social media communication communications for [brand] are very attractive This company’s social media communications for [brand] perform well, when compared with the social media communications of other companies 132 ICESoS 2016 - Proceedings Book Schivinski and( )Dabrowski 2013 0.93 0.87 �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation I am satisfied with the content generated on ]social media sites by other users about [brand 0.90 The level of the content generated on social media sites by other users about [brand] meets my expectations Schivinski and( 0.92 )Dabrowski 2013 The content generated by other users about brand] is very attractive[ User-generated social media communication 0.82 The content generated on social media sites by other users about [brand] performs well, when 0.86 compared with other brands When I buy a product, the online reviews on the product are helpful in my decision making The number of positive product reviews online affects my purchase decision E-WOM The number of negative product reviews online affect my purchase decision 0.84 0.90 )Mirza & Almana, 2013( 0.93 I would buy this product/brand rather than any other brands available 0.89 I am willing to recommend that others buy Brand purchase intention this product/brand 0.94 I intend to purchase this product/brand in the Future Yoo, Donthu, and( )Lee 2000 0.89 The target group of respondents included active social media users in Bosnia and Herzegovina. Social networking statistics show (as of mid-2013) that around 1.5 million social media users exist in the country (“TOP 100 Facebook Brands Social Media Stats from Bosnia and Herzegovina,” 2013). The largest age group among social media users is 18-24, followed by 25-34. Even though these statistics apply to Facebook users, it is worthwhile to mention that this social media site is the most used social media network in Bosnia and Herzegovina. Male users slightly dominate female users according to the statistics. A sample of this target group was reached through an online data collection method. Respondents were identified with the snowball sampling method, (Malhotra, 2009) where researchers requested students, teachers, professionals and other people from different walks of life to help. 5. Results and Analysis Even though 332 responses were submitted, only 300 out of these were used in the analysis. Incomplete questionnaires, as well as the ones where respondents have not become a fan of any domestic brand have been rejected. The sample was a maledominantone (54.7% were male). The majority of respondents were in the 21-25 age group, (52.7%) followed by 25-30 (36%), below 20 (6.3%), 30-35 (4.3%) and above 35 (0.7%). ICESoS 2016 - Proceedings Book 133 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) Age distribution represents statistics that show that the largest social media user group in Bosnia and Herzegovina is in the 18-30 age group (“TOP 100 Facebook Brands Social Media Stats from Bosnia and Herzegovina,” 2013). All respondents were from Bosnia and Herzegovina. As for the educational background of respondents, 50.3% had a bachelor’s degree, 27% had a master’s degree, 22.7% had a high school diploma. In these groups, 46% were employed in the private sector, 45.3% were students 3.7% were employeres in the public sector, 2.7% were unemployed and the same percent (2.7%) were selfemployed. The time the sample group spends on social media sites is as follows: 54.3% uses them more than two hours a day, 38.7% one to two hours a day, 6% less than one hour a day and 0.3%, 0.7% one to two hours a week and 0.3% other. For testing hypotheses of the study linear regression was used. The table below shows the relationship between Social media communication, calculated as the mean of firm-created and user-generated content and E-WOM, which is highly significant and therefore confirms the supporting hypotheses, H1a and H1b. Table 2: Relationship between Social media communication and E-WOM Coefficientsa Unstandardized Model B 1 Coefficients Std. Error Beta )Constant( 2.508 210. SMC_mean .409 .055 Standardized Coefficients .397 t .Sig 11.940 .000 7.467 .000 a. Dependent Variable: EWOM_mean A significant positive relationship among E-WOM and Brand Equity was found as presented in the table below, proving H1. Table 3: Relationship between E-WOM and Brand Equity Coefficientsa Model Unstandardized B 1 Coefficients Std. Error Beta )Constant( 2.542 .178 EWOM_mean .367 .043 Standardized Coefficients t .441 .Sig 14.277 .000 8.483 .000 a. Dependent Variable: BE_mean Testing the variables further, it was found that there is a strong and significant positive relationship between Brand equity and Purchase intention as well. 134 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation Table 3: Relationship between Brand Equity and Purchase Intention Coefficientsa Model B 1 Unstandardized Coeffi- Standardized cients Coefficients Std. Error Beta )Constant( 1.728 .178 BE_mean .607 .044 .627 t .Sig 9.711 .000 13.909 .000 a. Dependent Variable: PI_mean Therefore, we can clearly observe that the social media communication affects Brand equity, through E-WOM, further influencing customers’ purchase intentions of domestic brands in Bosnia and Herzegovina. 6. Conclusion Given the findings above, this research provides important insights about effects of social media communication on brand equity and customers’ purchase intentions of domestic brands in Bosnia and Herzegovina. The limitation of the study is that the sample is relatively small and that it is carried out in the context of Bosnia and Herzegovina only. Accordingly, suggestions for future researches would be based on going more deeply into other dimension affecting consumers’ purchase decisions and analyzing larger samples. This article represents a very unique set of information for the domestic brands operating in Bosnia and Herzegovina, who can use this knowledge to build up their online marketing communication in order to reach more consumers who are willing to buy their products. This research empirically proved that social media communication of domestic brands, which creates E-WOM affects brand equity, highly influencing the purchase decisions of their customers. 7. References • Aaker, D. A. (1999). Managing Brand Equity: Captalizing on the Value of a Brand Name. The Free Press. New York, USA. • Ashill, N. J., & Sinha, A. (2004). An Exploratory Study into the Impact of Components of Brand Equity and Country of Origin Effects on Purchase Intention. Journal of Asia - Pacific Business, 5(3). • Bernoff, J., & Li, C. (2011). Effects of Brand Attitude and Familiarity. The Journal of Marketing, 59(1), 63–77. • Berthon, P. R., Pitt, L. F., McCarthy, I., & Kates, S. M. (2007). When Customers Get Clever: Mangerial Approaches to Dealing with Creative Customers. Business Horizons, 50(1), 39–47. • Bruhn, M., Schoenmueller, V., & Schäfer, D. B. (2012). Are Social Media Replacing Traditional Media in Terms of Brand Equity Creation? Management Research Review, 35(9), 770–790. • Cathy, H. C. H., Haemoon, O., & Assaf, G. A. (2012). A Customer-Based Brand Equity Model for Upscale Hotels. Journal of Travel Research, 51(1), 81–93. • Chang, H. H., & Liu, Y. M. (2009). The impact of brand equity on brand preference and purchase intentions in the service industries. The Service Industries Journal, 29(12), 1687–1706. • Cheung, C. M. K., Chan, M. K. O., & Rabjohn, N. (2008). The impact of electronic word-of-mouth. Internet Research, 18(3), 229. ICESoS 2016 - Proceedings Book 135 �International Conference on Economic and Social Studies (ICESoS’16) • Christodoulides, G., Jevons, C., & Bonhomme, J. (2012). Memo to Marketers: Quantitative Evidence for Change. How User-Generated Content Really Affects Brands. Journal of Advertising Research, 52(1:53). • Hennig-Thurau, T., Gwinner, K. P., Walsh, G., & Gremler, D. D. (2004). Electronic Word-Of-Mouth Via Consumer-Opinion Platforms: What Motivates Consumers to Articulate Themselves on the Internet? Journal of Interactive Marketing, 18(1), 38–52. • Kaplan, A. M., & Haenlein, M. (2010). Users of the World, Unite!The Challenges and Opportunities of Social Media. Business Horizons, 53(1), 59–68. • Kim, A. J., & Ko, E. (2010). Impacts of Luxury Fashion Brand’s Social Media Marketing on Customer Relationship and Purchase Intention. Journal of Global Fashion Marketing, 1(3), 164–171. • Malhotra, N. (2009). Basic Marketing Research; a decision making approach (3rd ed.). Pearson International. • Mangold, W. G., & Faulds, D. J. (2009). Social Media: The New Hybrid Element of the Promotion. Business Horizons, 52(4), 357–365. • Mirza, A. A., & Almana, M. A. (2013). The Impact of Electronic Word of Mouth on Consumers’ Purchasing Decisions. International Journal of Computer Applications (0975 – 8887), 82(9). • Murtiasih, S., Sucherly, & Siringoringo, H. (2013). How Word of Mouth Influence Brand Equity for Automotive Products in Indonesia. Procedia – Social and Behavioural Sciences, 81, 40–44. • Richins, M. L., & Root-Shaffer, T. (1988). The Role of Involvement and Opinion Leadership in Consumer Word-of-Mouth: An Implicit Model Made Explicit. Advances in Consumer Research, 15, 32–36. • Schivinski, B., & Dabrowski, D. (2013). The Impact of Brand Communication on Brand Equity Dimensions and Brand Purchase Intention Through Facebook. GUT FME Working Paper Series A. Gdansk (Poland): Gdansk University of Technology, Faculty of Management and Economics, 4(4), 1–24. • Severi, E., Choon Ling, K., & Nasermoadeli, A. (2014). The Impacts of Electronic Word of Mouth on Brand Equity in the Context of Social Media. International Journal of Business and Management, 9(8). • Shao, C. Y., Julie, B., & Wagner, J. A. (2004). The Effects of Appropriateness of Services Contact Personnel Dress on Customer Expectations of Involvement and Gender. Journal of Business Research, 57, 1164–1176. • Smith, A. N., Fischer, E., & Yongjian, C. (2012). How Does Brand-related Usergenerated Content Differ Across YouTube, Facebook, and Twitter? Journal of Interactive Marketing, 26(2), 102–113. • Styles, C., & Ambler, T. (1995). Brand Management. London. • Taylor, C. R. (2013). Editorial: Hot Topics in Advertising Research. International Journal of Advertising, 32(1:7). • TOP 100 Facebook Brands Social Media Stats from Bosnia and Herzegovina. (2013, September). Retrieved from http://www.socialbakers.com • Uslu, A., Durmuş, B., & Kobak Kolivar, B. (2013). Analyzing the Brand Equity of Turkish Airlines Services: Comparing the Japanese and Turkish Perspectives. In The Proceedings of 9th International Strategic Management Conference (Vol. 99, pp. 446–454). • Villanueva, J., Yoo, S., & Hanssens, D. M. (2008). The Impact of Marketing-induced Versus Word-of mouth Customer Acquisition on Customer Equity Growth. Journal of Marketing Research, XLV(2), 48–59. • Webster, M. (2016, April). Communication. Merriam-Webster.com. Retrieved from http://www.merriam-webster.com/dictionary/communication 136 ICESoS 2016 - Proceedings Book �Regional Economic Development: Entrepreneurship and Innovation • Wolny, J., & Muelller, C. (2013). Analysis of fashion consumers’ motives to engage in electronic word-of-mouth communication through social media platforms. Journal of Marketing Management, 29(5), 562–583. • Yasin, N. M., & Zahari, A. R. (2011). Does family and viral marketing have any effect on brand equity? Journal of Contemporary Marketing Review, 1(9), 19–31. • Yoo, B., Donthu, N., & Lee, S. (2000). An Examination of Selected Marketing Mix Elements and Brand Equity. Journal of the Academy of Marketing Science, 28(2), 195–211. ICESoS 2016 - Proceedings Book 137 �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3336 Title A name given to the resource EFFECTS OF SOCIAL MEDIA COMMUNICATION ON BRAND EQUITY AND BRAND PURCHASE INTENTION: A CASE STUDY ON DOMESTIC BRANDS IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Author Author SOFTIC, Sumeja POTURAK, Mersid Abstract A summary of the resource. Abstract: Social media is forming an increasingly central part of how companies communicate their marketing strategies to their customers. Online communities carry a strong and influential voice, and there is much to be gained from engaging directly with people through these channels – whether it is reaching and keeping existing customers or acquiring new ones. In light of such positive ground for social media this study aims to provide an empirical analysis of the impact social media communication has on brand equity and purchase intention. A systematic literature review has been conducted in order to understand how the dimensions of social media create word of mouth i.e. electronic word of mouth (E-WOM) on social media platforms and how this E-WOM further influences brand equity and customers’ purchase intention of domestic brands in Bosnia and Herzegovina. 300 data sets were generated through a standardized online-survey and analyzed in SPSS. The results of the empirical study showed that both .rm-created and user-generated social media communication in.uence brand equity, consequently impacting brand purchase intention. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9188a153e2816289591640f79369c77a.pdf 1a30622686998c21c99e6e8c0bd1826f PDF Text Text Journal of Economic and Social Studies Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period Cumhur Şahin University of Bilecik Seyh Edebali Turkey cumhur.sahin@bilecik.edu.tr Abstract: The purpose of this study is to investigate whether there is a co-integration amongst (3) three Balkan countries; Bosnia Herzegovina, Macedonia and Turkey in relation to the German stock market (important for the Europe scale). For this purpose, the relevant stock market’s weekly closing values (in the time series) were analyzed between the periods of September 2010 and August 2015. The long-term co-integrated relationship is analyzed by the Johansen Juselius Co-integration Test. The empirical results show that these three Balkan countries have a meaningful, but moderate relationship in reference to the stock markets. In addition, the German stock market has a more powerful effect on the Turkish stock exchange in comparison to the Bosnia Herzegovinian and Macedonian stock exchanges. This paper suggests that international investors can diversify their portfolios in these (3) three Balkan stock markets. Volume 6 Number 1 Spring 2015 Keywords: The Balkans, Emerging Stock Markets, Indexes, Market Linkages, Co-Integration Analysis JEL Classification: G15, O16 Article History Submitted: 7 May 2015 Resubmitted: 21 September 2015 Resubmitted: 19 October 2015 Accepted: 26 October 2015 http://dx.doi.org/10.14706/JECO SS155210 105 �Cumhur Şahin Introduction The Balkans, located in the southeast portion of the European continent, is a region that has its own unique structure. Though being an important part of Europe, and having an important international place both historically and culturally, unfortunately, we cannot say the same from an economic point of view. Most especially, in financial terms, when compared to other parts of Europe, it has a quite small share. However, important developments have been observed in terms of the financial markets in the Balkan nations since 1980’s. Along with the liberalization process that occurred in these countries, the first and most important stocks and bonds exchange was established in Turkey in 1986 under the name of IMKB. Since 2013, it has continued its activities as the Borsa Istanbul. Another important stock exchange is the Athens Stock Exchange in Greece. Along with liberalization policies, it has experienced significant progress since the 1990’s. Also one of the major stock exchanges in the Balkans is Romania's Bucharest Stock Exchange that experienced an important leap with the destruction of communism. These three countries both in terms of exchange trading volume and stocks traded are the most important stock markets in the Balkans. The historical, cultural and humanistic ties with the Balkans are as important as its geographical, political and economic ones. Geographically, the Balkans forms the extension of Turkey to Europe. This has not only influenced the shaping the Turkish nation historically, but has also influenced its position as being a target for European Union membership. The common sharing of this aspect with all the regional countries is of vital importance for Turkey, thus raising its potential progression. There are historically strong ties between Turkey and Balkan countries. Minor, cognate, coreligionist and relative members of society live in the Balkan countries and people originating from the Balkan countries are living in Turkey. There also are many important Turkish economic investments in the Balkan countries with respect to either quantitative aspects or volume. The previously mentioned Balkan countries have the characteristics of what can be called the “Hinterland of Turkey”. In this study, we will investigate whether there is financial co-integration between Turkey with the Balkan hinterland countries and Germany or not. Bosnia Herzegovina and Macedonia have been chosen for this reason. In fact, the aim of this study was to investigate Albania and Kosovo, but due to the lack of transparency in their financial 106 Journal of Economic and Social Studies �Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period markets, it was not possible to include them. In addition to these countries, Germany’s financial market has also been added to this study due to its economic size and political standing as well as its historical interests in the Balkan countries. Literature Review From a literary perspective, there have been many studies documented regarding the securities exchange in the Balkan countries. Some of them are mentioned below: In the study by Birau, the co-integration relationship was investigated between the Romanian Stock Exchange and the Greek Stock Exchange. The daily stock exchange index closing data for the period of January 2003 and December 2012 was investigated by the Granger Causation Method. Causation could not be determined for the first periods of January 2003 and December 2007, even though it was determined that there was a single direction effect between the Greek stock exchange and the Romanian stock exchange during the second periods of December 2007 and December 2012. (Birau, 2013). In the studies of Birau and Trivedi, co-integration relationships were investigated between the Bucharest Stock Exchange and the Athens, Paris and Frankfurt Stock Exchanges. The daily stock exchange index closing data for the periods of January 2003 and December 2012 were investigated by the Granger Causation Method. Relationship and co-integration could not be found for the first periods of January 2003 and December 2007 between the Bucharest Stock Exchange and the Athens, Paris and Frankfurt Exchanges, even though it was determined that there was a single direction effect and co-integration between the Athens Stock Exchange and the Bucharest Stock Exchange for the second periods of January 2007 and December 2012. Co-integration between the Bucharest Stock Exchange and the Athens, Paris and Frankfurt Stock Exchanges were observed. (Birau and Trivedi, 2013). In the study of co-integration between Croatia, Slovenia, Hungary, the Czech Republic, Poland, Germany and the middle and eastern European countries of Vizek and Dadic, it was determined that there is no co-integration between Croatia and the middle and eastern European country markets when determined by the Johansen Method for daily index data investigation during the periods of 1997 and 2005. (Vizek and Dadic, 2006). In the study made by Papavassilou, co-integration between Montenegro, the European Union, and the USA plus 11 country markets were investigated by Volume 6 Number 1 Spring 2016 107 �Cumhur Şahin Granger Causation Tests on data during the periods of March 2003 and September 2008. The existence of long-term balance was proven between the markets of Montenegro, the European countries and the USA. (Papavassilou, 2014). In Tudor’s study, the relationship between the stock markets of Central and Eastern European countries, (consisting of Russia, Poland, the Czech Republic, Hungary, Romania and Bulgaria) and the US markets were investigated during two periods including the periods before and after the global crisis. In this study, daily data from January 2006-March 2009 was analzed by Granger Causality. After the analyses, it was concluded that there was co-integration between the US market and the markets of the six Eastern European countries during the crisis, and that this relationship was stronger in comparison to the periods before and after the crisis. It was also concluded that co-integration ran in a sole direction from the US to these six countries. (Tudor, 2011). Syriopoulos and Roumpis had revealed the relationship between the financial markets of the Balkan countries, but their correlation with developed countries was even higher. (Syropoulos and Roumpis, 2009). In the study by Syriopoulos, the early European Monetary Union was examined. It was proven that mutual interaction increased between the stock exchanges of the Balkan countries and the eastern European countries especially after the establishment of the Monetary Union. The high levels of affiliation between the stock exchanges were affected by developed countries, the foremost of which was the USA stock exchange. (Syropoulos, 2007). Stoica and Diaconașu’s study included the investigation of the interaction between the Balkan country stock exchanges (such as Bosnia Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Macedonia, Romania, Serbia and Slovenia) with Austria’s stock exchange. It was observed that there is a long-term and mutually positive interactive relationship between the stock exchanges of the above-mentioned countries; however, they are more sensitive to Austria’s Stock exchange. (Stoica and Diaconașu, 622). In the study by Progonaru and Apostol, it was observed that in the relationship between the Romanian Stock Exchange and the other middle and eastern European stock exchanges, that the correlation of the Romanian Stock Exchange to the middle and eastern European stock exchanges is lower than the higher correlation with the stock exchanges of developed countries. (Progonaru and Apostol,2000). 108 Journal of Economic and Social Studies �Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period In the study by Drakos and Kutan, the Turkish and Greek Stock Exchanges are mutually dependent on one other in short and long-terms and their sensitivity to the stock markets of developed counties was observed as high (Drakos and Kutan, 2001). Samitas and Kenourgios’s study, in which the exchanges between the Balkan countries themselves and the integration with the stock markets in the United States, Britain and Germany for the period including the years 2000/2006 were examined concluding that the exchanges of the Balkan countries among themselves and those of three developed countries were long-term based and strong (Samitas and Kenourgios, 2011). Syllignakis and Kouretas used Johansen’s Co-integration Tests where mostly Balkan countries were involved along with the central and eastern European countries. The relationship between the financial markets and the international markets, were found to especially increase with the European Union's enlargement process (Syllignakis and Kouretas, 2010). In the study by Horvath and Petrovski, the common transactions of country markets between the developed countries and central European countries including the Czech Republic, Hungary, Poland and also the western Balkan countries such as Serbia and Macedonia were examined. By using the multi-variate GARCH models as analyzing the data exchanges, it was observed that the integration degree of the stock markets of the central European countries was much higher than the Balkan countries. On the other hand, the integration degree and correlation of the Serbian and Macedonian stock exchanges with the developed countries were at almost a zero level, while, the Croatian Exchange integration and correlation level with the developed countries markets was much higher than the Macedonian and Serbian stock markets. (Horvath and Petrovski, February 2012). Onay’s study of the European Union candidate countries regarding the long-term financial integration of the U.S. stock market were examined using the Johansen Cointegration Tests. It was determined that Bulgaria and Romania had the highest integration between the European Union and the U.S. stock markets when compared with Turkey and Croatia's integration into the European Union and the U.S. stock markets (Onay, 2006). Volume 6 Number 1 Spring 2016 109 �Cumhur Şahin Guidi and Uğur examined the integration of the stock exchanges of the southeastern European countries with the developed ones evaluating the static and dynamic analysis of co-integration between the Romanian, Bulgarian, Slovenian, and Croatian markets with the German, British and U.S. stock market for the period of 2000–2013. It was identified that the new European Union member states tended to co-integrate with the stock markets of Germany and the U.K. whereas the same trend was not identified with the U.S. stock market (Guidi and Uğur, 2014). In the study by Gradojević and Dobardžic, the regional stock market causalities and stock markets relationships of Serbian, Croatian, Slovena, Hungarian, and Germany were also examined and daily closing data was used for the related relevant stock exchange between October 4, 2005 and August 18, 2009. When the data was analyzed, it was identified that the Serbian exchange had a partial impact on the Hungarian and Croatian exchanges whereas the Serbian and Slovenian markets had mutual two-way causation (Gradojević andDobardžić, 2013). In the study by Dobardžic and others, the financial markets and joint economic movements of emerging and developed countries were examined. The Serbian Exchange together with the German, Hungarian, Croatian and Slovenian markets were also discussed for the periods of 2005 – 2009. Granger Causality Tests were used in this study and it was concluded that there was a significant relationship between the Slovenian and Croatian exchanges similar to the Serbian and German stock markets, with the Serbian and German Stock Exchanges proving to have the highest correlation (Dobardžic, Dobardžic and Brničanin, 2012). Patev and Kanaryan’s study examined the behavior of stock exchanges and their characteristics. The daily values of Greek, Turkish and Romanian stock markets were also observed for the period between September 22, 1997 and May 31, 2002. As the data was analyzed in this VAR model study, it was understood that there was neither a significant relationship nor a proper integration between the stock markets of these three Balkan nations. A further result indicated that the Turkish stock market had the highest market risk, while the Greek stock market’s volatility risk was very high and the Romanian stock exchange indicated the least open-tendency stock market regarding external influences. It can be assumed that the Turkish and Greek have the least stock market integration in contrast to the Romanian stock exchange that is entirely non-integrated, meaning that they are completely closed off from external influences. This is an interesting situation. (Patev and Kanaryan, 2002). 110 Journal of Economic and Social Studies �Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period In the studies by Samitas and others, the integration of the Balkan countries’ rising stock markets and the behavioral properties were analyzed along with the relationship amongst themselves and with advanced markets. In this study, daily closing data of the Romanian, Bulgarian, Serbian, Macedonian, Turkish, Croatian and Albanian, Greek, U.S., German and U.K. markets were analyzed. Johansen Cointegration Tests were used. The result of the analysis indicated that there was a meaningful and positive direction towards a strong relationship between the GreekRomanian, Bulgarian and Serbian-Macedonian exchanges, whereas there was a strong and positive relationship observed between the German stock exchange and the Croatian-Turkish stock exchange with Albania (Samitas, Kenourgios and Paltalidis, 2008). In the study by Karagöz and Ergun, the integration of the stock markets between the Balkan countries are discussed for both the Bulgarian, Greek, Turkish, Croatian and Romanian markets and also for the markets of the developed countries such as the U.S., Britain and Japan. Daily closing values were observed between the dates of January 2, 2006 and March 31, 2009 and once again, Johansen Co-integration Tests were used. When the data was analyzed, it was concluded that there is a two-way relationship between the stock markets of the Balkan countries. The Turkish stock exchange had the lowest interaction and the British stock exchange being the most developed, had the highest effect on these stock exchanges markets (Karagöz and Ergun, 2010). Data, Methodology and Scope of Research In this study, the aim was to determine whether there exists financial co-integration between Turkey and the Balkan hinterland countries and Germany or not. Bosnia Herzegovina and Macedonia were specifically chosen for this reason. In fact, Albania and Kosovo were intended to be investigated, however, for reasons of the lack of transparency in their financial markets, unfortunately, it was not possible to include them. In addition to these countries, Germany’s financial market has been added due to its economic size, its political standing and its important historic interests with the Balkan countries. In this context, the indexes used are: for Bosnia Herzegovina the SASE 10 stock exchange 10 index, for Macedonia the MIB 10 index, for Turkey the BİST 100 index and for Germany the DAX index of the period between September 2010 and August 2015. Weekly closing data was investigated. The idea of selecting the 2010Volume 6 Number 1 Spring 2016 111 �Cumhur Şahin 2015 period came about because this period reflected the actual current status of last five years. The data was obtained from Bloomberg and was analyzed with Eviews 7.1 packaged software. In the analysis, serial graphics, a correlation analysis, an ADF unit root test and Johansen Co-integration Tests were used. Mentioned time series values were taken. The first issue to be considered for the time series analysis was the subject of the static variables. Because of economic and financial variables, time series often consist of trends or seasonality, and this could lead to the violation of the principles for being stable of series, (Yurdakul, 2003). Stability can be defined as the independence of the undertaken time series average and the variances from the time. In the absence of a stable of time series, estimated econometric models can provide misleading results. For this reason, in the time-series econometric analysis, a unit root test (test of stillness) was applied mostly to the time series. Therefore, in this study, by using the Augmented Dickey-Fuller (ADF) Test (Eviews, with the help of the program), we determined whether the time series included unit root (stillness) or not. Table 1: Descriptive Statistics for Indexes Bosnia Macedonia Turkey Germany Mini mum Maxim um Mean Std. Deviati on Statistic Variance Skewness Kurtosis Statist ic Statisti c Statistic Std. Error Statistic Statis tic Std . Err or Statis tic Std . Err or 636.4 0 1556. 96 5018 2.53 1118. 12 2771. 38 9192 4.84 793.25 91 1931.2 657 71011. 7848 7.217 60 18.70 629 617.4 1741 116.60 392 302.20 932 9974.6 8354 13596.4 74 91330.4 73 994943 11.784 1.30 5 1.16 2 .032 .15 1 .15 1 .15 1 .641 .30 0 .30 0 .30 0 5189. 93 1287 4.73 8206.0 667 106.3 3193 1717.8 4483 295099 0.873 .505 .15 1 .333 1.00 6 .631 .30 0 Source: Authors’ own work 112 Journal of Economic and Social Studies �Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period Table 2: Correlation between Germany, Bosnia and Herzegovina, Macedonia and Turkey Stock Market Indexes Bosnia Macedonia Turkey Germany r p r p r p r p Bosnia 1 0,911 0,000 -0,448 0,000 -0,534 0,000 Macedonia 0,911 0,000 1 -0,531 0,000 -0,576 0,000 Turkey -0,448 0,000 -0,531 0,000 1 0,749 0,000 Germany -0,534 0,000 -0,576 0,000 0,749 0,000 1 Source: Authors’ own work As seen in the correlation table, there is a positive and strong correlation between Bosnia Herzegovinian and the Macedonian stock markets (r = 0,911). There is a negative correlation between the Bosnia Herzegovinian and the Macedonian markets with the German and Turkish markets. While the degree of correlation between the German and Bosnia Herzegovinian market closing prices was medium and negative (r=-0,5345), the correlation between the German and Macedonian market closing price has a medium level degree (r=-0,576) As for the correlation between the German and Turkish market closing prices, the correlation is positive and has a high degree (0,749) All three coefficients of correlation are statistically significant. (p< 0,01) Figure 1: Graphics of DAX Index Volume 6 Number 1 Spring 2016 113 �Cumhur Şahin Figure 2: Graphics of the MIB 10 Index Figure 3: Graphics of the BIST–100 Index 114 Journal of Economic and Social Studies �Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period Figure 4: Graphics of the Sarajevo 30 Index When the graphics above were analyzed, it can be said that the German and Turkish stock exchange values had similar courses. Macedonian and Bosnian markets can be said to have similar courses as well. When the graphics were generally evaluated, suspicion that the series may not have been stationary was aroused. Stationarity of the series were then analyzed with the Dickey-Fuller Method and the test results are given below. In time series analyses, the time series used in model must first be tested. A time series is stationary if it does not change over time and has mutual variance between the two terms depending only on the distance between the two periods, not on the period in which this mutual variance is calculated. Augmented Dickey–Fuller (ADF) Unit Root Test Dickey-Fuller is a test used to determine whether unit root exists (whether the series is stationary or not) or not in an observed series. There are three equation types Dickey-Fuller has propounded; Dickey–Fuller equation without constant or trend:ΔYt =γY(t-1) +ut (1) Volume 6 Number 1 Spring 2016 115 �Cumhur Şahin Dickey–Fuller equation without constant or trend:ΔYt =a+γY(t-1) +ut (2) Dickey–Fuller equation without constant or trend: ΔYt =a+bt+γY(t-1) +ut (3) There are two hypotheses used to test the existence of unit root. These are; H1: γ<0 (p<1) (there is no unit root in the series.) (The series is stationary.) H0 : γ=0 (p=1) (there is a unit root in the series.) (The series is not stationary.) Empirical Results and Discussion Table 3: ADF Unit Root Test Results C ADF-t Statistic -1.07 (1) %5 Mac Kinnon -2.87 -0.96 (1) Macedonia Turkey Bosnia Herz. Germany C+T 0.72 ADF-t Statistic -1.82 (1) %5 Mac Kinnon -3.42 -2.87 0.76 -2.30 (1) -3.42 0.43 -1.37 (1) -2.87 0.59 -1.93 (1) -3.42 0.63 -1.95 (0) -2.87 0.30 -2.49 (0) -3.42 0.32 Possibility Possibility 0.69 1. Difference C ADF-t Statistic -13.90 (0) %5 Mac Kinnon -2.87 -19.13 (0) Macedonia Turkey Bosnia Herz. Germany C+T 0.00 ADF-t Statistic -13.87 (0) %5 Mac Kinnon -3.42 -2.87 0.00 -19.10 (0) -3.42 0.00 -14.06 (0) -2.87 0.00 -14.03 (0) -3.42 0.00 -15.88 (0) -2.87 0.00 -15.85 (0) -3.42 0.00 Possibility Possibility 0.00 * Values inside the parentheses state lagged values determined in accordance with Schwarz criterion 116 Journal of Economic and Social Studies �Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period It can be seen that all variables are not stationary in table values because ADF-t statistic values are smaller than MacKinnon critical values with a 5 % significance level in terms of absolute value. According to a new unit root test conducted by first differenced variables, it has been detected that all series are stationary in the first difference. The fact that all series are stationary in the first difference indicates the possibility of a co-integration relationship between the series. Graphics of Stationary Series Figure 5: Stationary Series of DAX Index Volume 6 Number 1 Spring 2016 117 �Cumhur Şahin Figure 6: Stationary Series of Sarajevo 30 Index Figure 7: Stationary Series of MIB 10 Index 118 Journal of Economic and Social Studies �Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period Figure 8: Stationary Series of BIST–100 Index The relationship of co-integration was initiated by Engle and Granger (1987) then developed by Johansen (1988) and Johansen and Juselius (1990). Engle–Granger and Johansen’s co-integration methods were applied for investigation of the longterm relations between time serials. Engle and Granger propose that serials should be integrated on the same level in order to obtain co-integration between the serials. If a serial is stable without taking the first gap, it is called stable within a serial level. In other words the integration level of serial is zero. If it is taken as d gap, that serial is integrated on d level. In this context, if the X and Y two time serials are stable on the same level, it means there is co-integrative relation. In this environment, the stability of serials has been investigated by ADF Root Tests as the first phase of Johansen Cointegration Method of this study. After the necessary pre-tests for co-integration, VAR analysis was conducted to determine the optimum lagged value, and its results are given below. Optimum lagged values have been determined within the framework of the Schwarz and Akanke information criteria. Volume 6 Number 1 Spring 2016 119 �Cumhur Şahin Table 4: Optimum Lagged Values AIC SC TURKEY-BOSNIA AND HERZEGOVINA 0 0 TURKEY- MACEDONIA 1 1 TURKEY-GERMANY 0 0 As seen in the table, optimum lagged values in accordance with both information criteria. Table 5: Johansen-Juselius Co-integration Test Results H0 Hypothesis Maximum Eigenvalue TURKEY-BOSNIA AND HERZEGOVINA r=0 r≤1 Trace Statistic 184.26 (0,00) TURKEY- MACEDONIA r=0 r≤1 190.08 (0,00) 103.30 (0,00) TURKEY-GERMANY r=0 r≤1 213.89 (0,00) 117.86 (0,00) 100.18 (0,00) Dual co-integration relationships between Turkey and Bosnia, between Macedonia and Germany can be seen in the table. The H0 hypothesis that there is no co-integration relationship amongst Turkey and Bosnia Herzegovina, Macedonia and Germany is rejected. (p< 0,01) In this regard, it is concluded that there is a co-integration relationship amongst Turkey and Bosnia Herzegovina, Macedonia and Germany closing prices. Conclusion In this study, the relationships of Balkan countries such as Turkey, Bosnia and Herzegovina and Macedonia were investigated in terms of stock exchanges and their interaction with each other. Being one of the most important in terms of the European Union, Germany’s stock exchange DAX index effects on these three 120 Journal of Economic and Social Studies �Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period countries was investigated. For this purpose, time series of the Sarajevo 10 index, the MIB 10 index and the BIST–100 index data were used and thought to representative of the stock exchanges of these countries. The review period of the data was the weekly closing values between September January 2010 and August 2015. The Johansen Method was used for co-integration analyzes. Upon analysis of the data, there is a statistically significant and strong (p < 0.01) relationship of % 91,1 between the Macedonian and the Bosnia Herzegovinian stock exchange, if one increases, the other one also increases. There is a statistically significant (p < 0.01) relationship of % 44,8 between the Turkish stock exchange and the Bosnia Herzegovinian exchanges. If one increases, the other one decreases. There is a statistically significant (p < 0.01) relationship of % 53,4 between the German stock exchange and the Bosnia Herzegovinian exchange. If one increases, the other one decreases. There is a statistically significant (p < 0.01) relationship of % 53,1 between the Turkish stock exchange and the Macedonian exchange. If one increases, the other one decreases. There is a statistically significant (p < 0.01) relationship of % 57,6 between the German stock exchange and the Macedonian exchange. If one increases, the other one decreases. There is a statistically significant (p < 0.01) relationship of % 74,9 between the Turkish stock exchange and the German exchange. If one increases, the other one also increases. In addition, there is a co-integrative relationship between the Turkish and Bosnia Herzegovinian, Macedonian and German closing prices. As seen, there is a significant relationship between the Balkan countries and Turkish stock exchange. The Turkish stock exchange has the highest co-interaction with the German stock exchange. This was actually expected. This is because in terms of transaction volumes, traded stocks, sophistication and size of the financial markets, it is clear that the Turkish market has a more mature level in comparison with the other sister country markets. In addition, German and Turkish investors can hedge their risks by investing in Macedonia and Bosnia & Herzegovina because of the negative correlation between their own stock markets and these Balkan stock markets. Additionally, international investors can diversify their portfolio in these stock markets. The loosening of investigation on capital flows, stock buying and selling methods, the extraordinary speed of telecommunication, varieties on financial instruments and Volume 6 Number 1 Spring 2016 121 �Cumhur Şahin the increase in the global investments of multinational companies, are determining the country’s financial markets relations. References Birau, F.R. (2013). Cointegration and International Linkage Between Greek and Romanian Stock Markets. 2nd WSEAS International Conference on Finance, Accounting and Auditing, Brasov, Romania, June 1-3. Birau, F.R. & Trivedi, J. (2013). Analyzing Cointegration and International Linkage Between Bucharest Stock Exchange and European Developed Stock Markets. International Journal of Economics and Statistics,4(1),237-246. Dickey, D. A. & Fuller, W. A. (1979). Distribution of the Estimators for Autoregressive Time Series with a Unit Root. Journal of the American Statistical Association, 74, 427–431 Dobardžic, E., Dobardžic, A. & Brničanin, E. (2012). Co-Movement of Financial Markets in Emerging and Developed Economies. Actual Problems of Economics / Aktual'ni Problemi Ekonomìki; 129 (3), 385 Drakos, K. &Kutan, A. M. (2001). Opposites attract: the case of Greek and Turkish financial markets. Zentrum für Europäische Integrations foschung, Working paper B06 Engle, R.F., & Granger, C.W.J. (1987). Co-Integration and Error Correction: Representation, Estimation, and Testing, Econometrica,55 (2), 251-276 Gradojević, N. & Dobardžić, E. (2013). Causality between Regional Stock Markets: A Frequency Domain Approach. Panoeconomicus, 5, 633–647 Guidi, F. & Uğur, M. (2014). An Analysis of South-Eastern European Stock Markets: Evidence on Cointegration and Portfolio Diversification Benefits. Journal of International Financial Markets, Institutions and Money, 30, 119–136 Hamilton, J.D. (1994). Time Series Analysis. New Jersey, Princeton Uni. Press. P. 303. 122 Journal of Economic and Social Studies �Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof from the 2010-2015 Period Horvath, R. & Petrovski, D. (2013). International Stock Market Integration: Central and South Eastern Europe Compared. William Davidson Institute Working Paper Number 1028 February 2012 (http://wdi.umich.edu/files/publications/workingpapers/wp1028.pdf) Johansen, S. (1988). Statistical Analysis of Cointegration Vectors. Journal of Economic Dynamics and Control, 12, 231–254 Johansen, S. & Juselius, K. (1990). Maximum Likelihood Estimation and Inference on Cointegration with Application to the Demand For Money. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 52, 169–210 Karagöz, K. & Ergun, S. (2010). Stock Market Integration among Balkan Countries. MIBES Management of International Business and Economics Systems Transactions, 4 (1), 49 – 59 Onay, C. (2006). A Co-Integration Analysis Approach to European Union Integration: The Case of Acceding and Candidate Countries. Eu. In. Online Paper, 10(7): 1–16. Papavassilou, V.G. (2014). Equity Market Integration: The New Emerging Economy of Montenegro. Review of Accounting and Finance, 13 (3), 291-306. Patev, P. & Kanaryan, N. (2002). Behavior and Characteristics of the Balkan Stock Markets. http://www.econ.utah.edu/~ehrbar/erc2002/pdf/P191.pdf Pogonaru, F. & Apostol, C. (2000). Romanian Capital Markets; a decade of transition. Romanina Center for Economic Policies, Working paper No.9, October Samitas, A. & Kenourgios, D. (2011). Equity Market Integration in Emerging Balkan Markets. Research in International Business and Finance, 25, 296- 307 Samitas, A., Kenourgios, D. & Paltalidis, N. (2008). Integration and Behavioral Patterns in Emerging Balkans Stock Markets. European Financial Management Association 17th Annual Meeting (EFMA), Athens, 25-28 June 2008 Stock, J. H. & Watson, M. W. (1988). Testing for Common Trends. Journal of the American Statistical Association, 83, 1097–1107 Volume 6 Number 1 Spring 2016 123 �Cumhur Şahin Stoica, O. & Diaconașu, D.E. (2011). Analysis of Interdependencies between Austrian and CEE Stock Markets. 616–627 Syllignakis, M. & Kouretas, G. (2010). German, U.S. and Central and Eastern European Stock Market Integration. Open Economies Review, 21(4), 607–628 Syropoulos, T. (2007). Dynamic linkages between emerging European and developed stock markets: Has the EMU any impact? International Review of Financial Analysis, 16 (1), 41– 60 Syropoulos, T. & Roumpis, E. (2009). Dynamic correlations and volatility effects in the Balkan equity markets. Journal of International Financial Markets, Institutions and Money, 19 (4), 565–587. Tudor, C. (2011). Changes in Stock Markets Interdependencies as a Result of the Global Financial Crisis: Empirical Investigation on the CEE Region. Panoeconomicus, 4, 525-543. Vizek, M. & Dadic.T. (2006). Integration of Croatian, CEE and EU Equity Markets: Cointegration Approach. Economiski Pregled, 57 (9-10), 631-646. Yurdakul, F. &. Akçoraoğlu.A. (2003). Macroeconomic Variables Structural Breaks: Empirical Evidence the Turkish Economy. Gazi Üniversitesi, İ.İ.B.F. Dergisi, 5 (1), 53–62. 124 Journal of Economic and Social Studies � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2937 Title A name given to the resource Co-integration Analysis between the Turkish Stock Market and its Balkan Hinterland Equivalents: Proof From the 2010-2015 Period Author Author SAHIN, Cumhur Abstract A summary of the resource. Abstract: The purpose of this study is to investigate whether there is a co-integration amongst (3) three Balkan countries; Bosnia Herzegovina, Macedonia and Turkey in relation to the German stock market (important for the Europe scale). For this purpose, the relevant stock market’s weekly closing values (in the time series) were analyzed between the periods of September 2010 and August 2015. The long-term co-integrated relationship is analyzed by the Johansen Juselius Co-integration Test. The empirical results show that these three Balkan countries have a meaningful, but moderate relationship in reference to the stock markets. In addition, the German stock market has a more powerful effect on the Turkish stock exchange in comparison to the Bosnia Herzegovinian and Macedonian stock exchanges. This paper suggests that international investors can diversify their portfolios in these (3) three Balkan stock markets. Keywords: the Balkans, emerging stock markets, indexes, market linkages, co-integration analysis Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Article PeerReviewed DOI Digital object identifier doi: 10.14706/JECOSS155210 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 1986 – 8502, HB Economic Theory https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d8c5633483a7ba85c4bd11f5d240bc43.docx f2c6c0da8ea03baede992af10e6aabdb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3624 Title A name given to the resource O sudskoj kontroli zakonitosti podzakonskih akata institucija Bosne i Hercegovine Author Author Raščević, Živorad Abstract A summary of the resource. Sažetak: U ovom članku istražuju se problemi sudske kontrole zakonitosti podzakonskih akata institucija BiH. Polazeći od stava da se načelo vladavine prava, između ostalog, ostvaruje sveobuhvatnom sudskom kontrolom zakonitosti podzakonskih akata institucija BIH, ispituju se metodima ustavnopravne i upravnopravne teorije, dogmatike i komparativistike pozitivnopravna pravosudna organizaciona i procesna rješenja, kao i praksa Ustavnog suda i Suda BiH. Uočene su kontroverze u postojećem pozitivnom pravu i praksi, koje su okarakterisane u materijalnopravnom smislu kao pravna praznina u ustavnom i zakonskom okviru koji uređuje nadležnosti Ustavnog suda i Suda BiH, a u procesnom smislu kao negativni sukob nadležnosti između ovih sudova. Predloženi su putevi prevazilaženja, koji bi po ocjeni autora bili u funkciji ostvarivanja vladavine prava i praktično provodivi u sadašnjem trenutku. Publisher An entity responsible for making the resource available Social Sciences Research Center Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/bc4e95ff715874240b2f459d266b2fa2.docx 96bf7518a64808b8296f7bed1415d931 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3304 Title A name given to the resource Trends and Challenges of Female Unemployment in the Republic of Macedonia: A Regional Comparative Study Author Author Rakipi, Remzije Syla, Shpressa Abstract A summary of the resource. Abstract: The Republic of Macedonia has since its independence made great progress in terms of economic reform and social development; prompted often by the county’s aspiration to become part of the European Union. However, in spite of these advances, weak labour market indicators in particular among females remains a great concern and a persisting challenge for the country. Based on official data from the Labour Force Survey (LFS) conducted by the State Statistical Office (SSO) for the case of the Republic of Macedonia, the aim of this study is to examine the development of female unemployment in the past decade (2004-2013) in the Republic of Macedonia from a multi-dimensional perspective. This while comparing national trends with other Balkan countries already in the EU using LFS data provided by Eurostat. Findings show that the female unemployment rate in the R. Macedonia is moving in the right direction with a decreasing trend throughout the observed period with drop of 8.8 percent point from 2004 to 2013 (observed at 29% in 2013). Compared to Balkan countries in the EU, findings show that the R. Macedonia has been performing relatively better than these countries, who have all experienced negative fluctuations in female unemployment rates in the observed period with rates at higher levels compared to 2004. Furthermore, the findings show no evidence of inequality between male and female unemployment rates in the country, however notable disparities are evident when observing unemployment among various age groups and the level of education attainment. The paper concludes with clear policy recommendations for boosting female employment to include increasing female access to education and entrepreneurial programs, increased access to childcare, etc. Keywords: Labour market, female unemployment; unemployment, employment. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ab3af0167188f008bacb8930c78a369a.docx 75bc35601a0b65570f5450f8be1fe986 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3623 Title A name given to the resource Rješavanje interlokalnog sukoba zakona u statusnim i nasljednim odnosima u Bosni i Hercegovini Author Author Poljić, Adis Abstract A summary of the resource. Sažetak: Predmet rada je način rješavanja privatnopravnih odnosa sa međuentiteskim elementom u statusnim i nasljednim odnosima u pravu Bosne i Hercegovine. Radi se o materiji međunarodnog privatnog prava iako se odlučuje o interlokalnom sukobu zakona. Postojanje interlokalnog sukoba zakona je posljedica složenog pravnog poretka Bosne i Hercegovine. Ne može se zanemarivati postojanje međuentitetskog elementa u privatnopravnim odnosima, posebno iz razloga što su zakonska rješenja različita i mogu dovesti do potpuno drugačijih rješenja slučaja, s obzirom da je većina privatnoravnih odnosa normirana od strane entiteta i Brčko distrikta. Cijeneći da određeni privatnopravni odnos može da utiče na cjelokupan život određenih osoba, jasno je koliko se ozbiljno mora pristupiti ovom problemu. U statusnim stvarima razlika se prvenstveno ogleda u tome da je u Federaciji Bosne i Hercegovine i Brčko distriktu propisana mogućnost sticanja poslovne sposobnosti i za maloljetnu osobu, stariju od 16 godina koja je postala roditelj, u vanparičnom postupku na prijedlog maloljetne osobe. U nasljednim odnosima takođe postoji niz razlika, a posebno se ističe različit krug zakonskih nasljednika, mogućnost nasljeđivanja vanbračnog partnera i oblik testamenta. Osnovni težišni kontakt koji se koristi kod privatnopravnih odnosa sa međuentitetskim elementom je prebivalište. Publisher An entity responsible for making the resource available Social Sciences Research Center Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General)