314 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ac5df06008b3da2626151da5af3adc31.docx 2b49fbca1c537fb0235597b9cbbbc2ef https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2eb55337d51df036e61ed7a71d2042d6.pdf d0080069eaf93b625d466cd870e32f8d PDF Text Text Stručni članak Mr. sc. Borjana Miković, viši asistent Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu ZAŠTITA PORODICE S DJECOM U SOCIJALNOM ZAKONODAVSTVU FEDERACIJE BOSNE I HERCEGOVINE Sažetak: U radu, shodno odredbama Zakona o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodice s djecom FBiH, analizirana su odgovarajuća zakonska rješenja o zaštiti porodice s djecom s posebnim osvrtom na mogućnost praktične primjene ovog instituta. Primjena federalnog Zakona, koji normira da se propisima kantona bliže ureĎuju uvjeti, način, postupak, organi i finansiranje prava porodice s djecom, stvara pretpostavke za diskriminaciju i povećanje siromaštva, posebno socijalno najugroženijih porodica. Ovakav zaključak proizlazi iz činjenice da su u okviru deset kantona FBiH utvrĎeni različiti iznosi osnovica i naknada porodicama s djecom. Uz to, manji broj kantona, ukupno tri, još uvijek nije usvojio kantonalne zakone o zaštiti porodice s djecom, dok pojedini kantoni uopšte ne isplaćuju odreĎene naknade, odnosno u svojim kantonalnim zakonima ne predviĎaju prava koja su porodicama s djecom zagarantovana federalnim Zakonom. Ključne riječi: zaštita porodice s djecom, osnovna prava, Federacija BiH, kantoni, ostvarivanje, nejednakosti. 1. Uvod Državno ureĎenje BiH, dva entiteta i distrikt,1 predstavlja ključnu prepreku i kamen spoticanja za većinu pravnih pitanja koja se, uz ostalo, dotiču socijalno najugroženijih kategorija graĎana i ostvarivanja njihovih osnovnih ljudskih prava. Istovremeno, zahvaljujući ovakvom državnom ureĎenju, BiH je jedna od rijetkih država na svijetu koja ima četrnaest ustava, od kojih su deset kantonalni. Dodatnu teškoću čini i to što je Ustav BiH (dio Dejtonskog mirovnog sporazuma), kao najviši izvor ljudskih prava, odnosno pravni akt s najvećom pravnom snagom, zapravo oktroirani (nametnuti) Ustav, donesen da bi se zaustavio višegodišnji rat iz 90-tih godina prošlog stoljeća, te kao takav i ne ureĎuje neka od osnovnih pitanja graĎana BiH, u koja spada i socijalna zaštita. S druge strane, prava iz socijalne zaštite su tek spomenuta u entitetskim Ustavima, tako da Ustav FBiH propisuje zajedničku nadležnost Federacije i kantona u ovoj oblasti,2 što ima za posljedicu da je zakonsko ureĎenje socijalne zaštite u FBiH 1 Federacija Bosne i Hercegovine (FBiH), koju čini deset kantona i Republika Srpska (RS) te Brčko Distrikt BiH (BD BiH). Federacija BiH je pri tome podijeljena na 10 kantona: Unsko-sanski kanton (USK), Posavski kanton (PK), Tuzlanski kanton (TK), Zeničko-dobojski kanton (ZDK), Bosansko-podrinjski kanton (BPK), Srednjo-bosanski kanton (SBK), Hercegovačko-neretvanski kanton (HNK), Zapadno-hercegovački kanton (HNK), Kanton Sarajevo (KS) i Kanton 10 (K10). 2 Čl. 2. tač. e Ustava FBiH propisuje zajedničku nadležnost Federacije i kantona u socijalnoj politici čiji je neizostavni dio socijalna zaštita. Ustav je dostupan na: 219 �znatno komplikovanije nego u RS i BD. Ovo posebno zbog činjenice što je zakonodavstvo RS-e iz oblasti socijalne zaštite doneseno na nivou entiteta čime su stvorene pretpostavke da svi graĎani, korisnici socijalne zaštite, uživaju ista socijalna prava. Dodatno, u ovom entitetu formiran je i Javni fond za dječju zaštitu RS-e putem kojeg se, izmeĎu ostalog, finansiraju naknade svim porodicama s djecom koje po osnovu zakona na to imaju pravo. Drugim riječima, za razliku od RS-e, gdje je sistem socijalne zaštite centraliziran, u FBiH egzistira decentralizirani sistem socijalne zaštite u kome socijalna davanja zavise od finansijske moći kantona. Na taj način se, primjenom osnovnih prava, utvrĎenih Zakonom o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodice s djecom FBiH,3 porodice s djecom dovode u stanje diskriminacije i nejednakosti ne samo zbog ostvarivanja neujednačenih prava, nego i zbog različitih novčanih iznosa naknada po osnovu prava utvrĎenih na nivou kantona. 2. Pojam, cilj i zakonsko uređenje instituta zaštite porodice s djecom Socijalna prava, odnosno prava iz socijalne zaštite su dio ljudskih prava, čiji je ključni cilj zaštita svih članova društva od različitih socijalnih rizika s posebnim naglaskom na zaštitu vulnerabilnih društvenih skupina, koje su i najizloženije riziku od siromaštva. Stoga se primjenom socijalnih prava u društvu očekuje ne samo ublaženje prisutnog siromaštva i nejednakosti, nego i stvaranje jednakih šansi za sve članove društvene zajednice. Budući da je u BiH, kao i u većini drugih tranzicijskih društava, siromaštvo porodice s djecom jedan od dominantno prisutnih problema, zaustavljanje njegovog rasta, smanjenje i prevencija, uz zadržavanje ili podizanje kvalitete porodičnog života, jedan je od prioritetnih zadataka ne samo različitih nivoa vlasti, nego i cjelokupne društvene zajednice. Ovo posebno što posljednji podaci Agencije za statistiku BiH i entitetskih zavoda za statistiku, iz 2011. godine, ukazuju da 177.277 domaćinstava (17,2 % od ukupnog broja domaćinstava), ili 566.025 stanovnika u BiH (17,9 % od ukupnog broja stanovnika), živi u relativnom siromaštvu. Od 100 siromašnih domaćinstava u BiH 58,7 % živi u FBiH, gdje otprilike svako šesto domaćinstvo živi u oskudici. Isti podaci takoĎer govore da u FBiH domaćinstva koja nisu siromašna u prosjeku imaju manji broj članova (3,1 član) od domaćinstava koja su siromašna (3,4 člana), dok je relativno siromaštvo u BiH, poslije jednočlanih domaćinstava, najviše koncentrirano unutar domaćinstava koja imaju 5 ili više članova (stopa siromaštva 21,6 %), a potom, poslije tzv. samačkih domaćinstava osoba starijih od 65 godina, kod bračnih parova s djecom i drugim srodnicima (24,5 %), te kod tzv. samohranih roditelja s drugim srodnicima (20,4 %). Nasuprot navedenom, najmanje stope siromaštva su kod bračnih parova bez djece gdje je nosilac domaćinstva mlaĎi od 65 godina (9,9 %), kod bračnih parova s jednim djetetom (12,7 %), te samačkih domaćinstava s osobama http://www.ustavnisudfbih.ba/bs/dokumenti/ustav_precisceni_tekst.pdf, pristup: 15.03.2015. 3 "Sl. novine FBiH" br. 36/99, 54/04, 39/06 i 14/09. 220 �mlaĎim od 65 godina (13.1 %). U 2011. godini u BiH su djeca mlaĎa od 16. godina živjela u 32,4 % domaćinstava, dok je u FBiH taj procenat veći i iznosi 35,3 %. Približno svako 11. domaćinstvo u BiH u kojem žive djeca mlaĎa od 16 godina ne može djeci osigurati novu odjeću, dva para obuće odgovarajuće veličine, niti obrok od svježeg voća ili povrća bar jednom dnevno. 4 Sve pobrojano ukazuje da porodične potrebe i izazovi danas u BiH zahtijevaju drugačiji pristup, posebno porodici s djecom koja predstavlja garant ne samo društvenog razvoja, nego i opstanka društva uopšte. S tim u vezi uspostava drugačijeg odnosa izmeĎu porodice i države, s naglaskom na veću društvenu zaštitu i osnaživanje uloge porodice u odgoju i podizanju djece putem različitih vrsta društvene pomoći i brige, danas se čini potrebnijom nego ikada prije. Društvena svijest o tome, makar i samo normativno, očito je prisutna i u Zakonu o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodice s djecom FBiH, gdje se u glavi četiri (IV), pod naslovom: Zaštita porodice s djecom, posebno odreĎuju: 1) Pojam i cilj instituta zaštite porodice s djecom i 2) Osnovna prava porodice s djecom. Prije normiranja cilja i osnovnih prava porodice s djecom Zakon u svojim odredbama zaštitu porodice s djecom odreĎuje kao „osiguranje porodice kroz materijalna i druga davanja radi pomaganja u podizanju, odgoju i zbrinjavanju djece, kao i njihovom osposobljavanju za samostalan život i rad, u najboljem interesu djeteta“ (čl. 87). Datim odreĎenjem zaštite porodice s djecom u središte društvenog interesa stavlja se socijalna sigurnost porodice, kao osnovna pretpostavka za pravilan rast i razvoj djeteta, odnosno ostvarenje njegovih najboljih interesa. Stoga ovako odreĎenje, pored društvene pomoći porodici u podizanju djece, putem materijalnih i drugih davanja, govori i o svjesnosti društva da sva djeca imaju iste, posebno egzistencijalne potrebe, te da se zaštitom porodice smanjuje i prevenira dječje siromaštvo. Cilj instituta zaštite porodice s djecom, shodno Zakonu (čl. 88), je da se svoj djeci osiguraju približno jednaki uvjeti za zdrav i pravilan tjelesni, intelektualni i emocionalni razvoj u porodici, te potpora u ostvarivanju reproduktivne uloge porodice, kao i njezine uloge u podizanju, odgoju i zaštiti djece, ali i poboljšanju kvaliteta života porodice, uz razvijanje humanih odnosa sukladno načelima graĎanskog morala i solidarnosti. Pored pobrojanog, u istom članu se utvrĎuje da je cilj zaštite porodice s djecom i to da se djetetu bez oba roditelja kao i djetetu koje živi u jednoroditeljskoj porodici, ali i porodici koja ima dijete sa onesposobljenjem, te porodici u kojoj su oba ili jedan roditelj osobe s invaliditetom, osiguraju povoljniji uvjeti u stjecanju i ostvarivanju prava i veći iznosi materijalnih i drugih davanja. Praktična primjena i ostvarivanje navedenih ciljeva instituta zašite porodice s djecom normirana je u Zakonu kroz implementaciju sljedećih osnovnih prava porodice s djecom(čl. 89): 1. dodatak na djecu, 4 Agencija za statistiku BiH, Federalni Zavod za statistiku i Zavod za statistiku RS: Anketa o potrošnji domaćinstva u BiH 2011, Sarajevo, 2013, str. 63 – 6. i 92. 221 �2. naknada umjesto plaće ženi - majci u radnom odnosu, za vrijeme dok odsustvuje s posla radi trudnoće, poroĎaja i njege djeteta, 3. novčana potpora za vrijeme trudnoće i poroĎaja žene - majke koja nije u radnom odnosu, 4. jednokratna potpora za opremu novoroĎenog djeteta, 5. potpora u prehrani djeteta do šest mjeseci i dodatna ishrana za majke - dojilje, 6. posebni psihosocijalni tretman bračnih drugova, koji žele djecu i trudnica, 7. smještaj djece uz osiguranu ishranu u ustanovama predškolskog odgoja, 8. osiguranje jednog obroka u vrijeme nastave u školama osnovne naobrazbe, 9. školarine i stipendije Ďacima i studentima. Pobrojana prava ostvaruju se u okviru kantona, odnosno kantonalnih ministarstava rada i socijalne politike, čija je nadležnost donošenje kantonalnih zakona iz oblasti socijalne zaštite, ali i drugih propisa kojima se bliže odreĎuju uvjeti, način, postupak, uspostava odgovarajućih službi socijalne zaštite (organi) i finansiranje (čl. 90). Uz navedeno, Zakon ostavlja slobodu da kantoni mogu posebnim propisima proširiti krug korisnika socijalne zaštite, odnosno utvrditi druga šira prava porodice s djecom od prava definiranih ovim Zakonom, u skladu s programima razvoja socijalne zaštite i specifičnim prilikama kantona (čl. 12. st. 2). Primjena datih odredaba dovela je do stanja da se danas u FBiH i kantonima FBiH primjenjuje osam zakona iz oblasti socijalne zaštite,5 uz više podzakonskih akata, koji reguliraju osnovna prava propisana federalnim Zakonom. Navedeno dodatno usložnjava i to da su tri kantona (HNK, PK i K10) donijela samo Zakon o socijalnoj zaštiti,6 ali ne i zakon o zaštiti porodice s djecom. Razlog ovakvog stanja vjerovatno treba tražiti u činjenici da federalni Zakon o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodice s djecom ne sadrži kaznene odredbe za kantonalna ministarstva i odgovorno lice u ministarstvima u slučajevima kršenja ili nepostupanja prema odredbama ovog Zakona, gdje spada 5 Pored Zakona o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodice s djecom FBiH, na području ovog entiteta usvojeno je još sedam kantonalnih zakona s istim nazivom: 1. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom, Unskosanski kanton (“Sl. glasnik USK” br. 5/00 i 7/01); 2. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom, Tuzlanski kanton („Sl. novine TK“ br. 12/00, 05/02, 13/03, 08/06, 11/09 i 17/11); 3. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom, Zeničkodobojski kanton („Sl. novine ZDK“ br. 13/07 i 13/11); 4. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom, Bosanskopodrinjski kanton (”Sl. novine BPK Goražde” br. 10/00, 5/03, 5/05, 3/08, 2/13, 12/13 i 4/14); 5. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodica sa djecom Srednjobosanskog kantona („Sl. novine SBK“ 10/05, 2/06); 6. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti obitelji sa djecom, Zapadnohercegovački kanton („Sl. novine ZHK“ 16/01, 11/02, 4/04, 9/05); 7. Zakon o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodica sa djecom, Kanton Sarajevo („Sl. novine KS“ 16/02, 08/03, 2/06, 21/06, 17/10, 26/12, 15/13 i 18/14); 6 Kantonalni zakoni u kojima nije normirana zaštita porodice s djecom su: 1. Zakon o socijalnoj skrbi, Hercegovačko-neretvanski kanton („Sl. novine HNK“ br. 3/05); 2. Zakon o socijalnoj skrbi, Kanton 10 („Narodne novine K10“ br. 5/98); 3. Zakon o socijalno zaštiti, Posavski kanton („Narodne novine PK“ br. 5/04 i 07/09). 222 �i nedonošenje kantonalnih propisa kojima se preciznije regulišu način, uvjeti, postupak i finansiranje osnovnih prava porodice s djecom. Dodatni problem čini i to da su u FBiH nadležnost i nadzor u provoĎenju socijalne zaštite rascjepkani izmeĎu više institucija na različitim nivoima vlasti. Tako je, pored činjenice što Ustav BiH propisuje zajedničku nadležnost FBiH i kantona u socijalnoj zaštiti, Ministarstvo rada i socijalne politike FBiH nadležno, uz ostalo, za planiranje i programiranje, donošenje zakona iz ove oblasti te koordiniranje socijalne zaštite izmeĎu kantona. S druge strane, kantoni, odnosno nadležna kantonalna ministarstva socijalne politike nadležni su za provoĎenje socijalne zaštite, donošenje kantonalnih zakona iz ove oblasti i formiranje službi socijalne zaštite. Kantoni takoĎer, u skladu s odredbama federalnog Zakona, mogu donositi posebne propise iz oblasti socijalne zaštite, odnosno zaštite porodice s djecom, ali i proširiti obim prava koja se ostvaruju u kantonu u odnosu na prava utvrĎena federalnim Zakonom. Postojeće stanje, u kojem se federalnim Zakonom utvrĎena osnovna prava porodice s djecom na području FBiH ostvaruju različito, u zavisnosti od toga kako je to kantonalnim zakonodavstvom normirano, ali i u zavisnosti od vrste prava, još više usložnjava prisutnost velikih razlika u visini planiranih budžetskih sredstava za ove namjene. Uz navedeno, dodatnu teškoću čini i to što su sve naknade socijalne pomoći u FBiH, uključujući i naknade vezane za osnovna prava porodice s djecom, većinom zasnovane na pravu, a ne na potrebama, što nerijetko ima za posljedicu da su najsiromašnije porodice s djecom zapravo najmanje zaštićene. To se posebno odnosi na kantone gdje se pojedina ili većina federalnim Zakonom propisanih prava uopšte ne ostvaruje ili se ostvaruje minimalno. S druge strane, mogućnost normirana federalnim Zakonom da kantoni u svojim zakonima prošire obim postojećih prava porodice s djecom, zbog loše finansijske situacije u pojedinim kantonima, pretvara se u svoju suprotnost, odnosno vrši se smanjivanje obima prava utvrĎenih federalnim Zakonom. Ovo je izrazito prisutno u kantonima koji su donijeli samo zakon o socijalnoj zaštiti, a ne i zakon o zaštiti porodica s djecom, obzirom da se u tim kantonima, ukoliko se uopšte i ostvaruju, prava porodice s djecom većinom regulišu odlukama vlada kantona. Ovako stanje takoĎer neminovno dovodi do značajnih nejednakosti u ostvarivanju osnovnih prava porodice s djecom u pojedinim kantonima. 3. Nejednakosti u ostvarivanju osnovnih prava porodice s djecom Uz zakonske neujednačenosti, u ostvarivanju osnovnih prava porodice s djecom posebnu teškoću, s predznakom diskriminacije, predstavljaju i prepreke vezane za obezbjeĎenje finansijskih sredstava u budžetima kantona u odnosu na visinu, planiranje i raspodjelu sredstava namijenjenih zaštiti porodice. To takoĎer za posljedicu ima prisustvo nejednakosti, posebno u dostupnosti, visini i redovnosti isplate naknada porodici s djecom po kantonima. Ovo tim prije što jedan manji broj kantona, iako u kantonalne zakone nisu preuzeli sva prava porodice s djecom iz federalnog Zakona, npr. KS i BPK, raspolaže budžetom 223 �koji omogućava ostvarivanje osnovnih prava porodice s djecom, predviĎenih kantonalnim zakonima o socijalnoj zaštiti. U drugim kantonima budžetska sredstva za ove namjene su mahom nedostatna, što ima za posljedicu da je redovna isplata naknada porodici s djecom uvjetovana smanjivanjem visine naknada, npr. ZDK,7 ili enormnim kašnjenjem njihove isplate i to u prosjeku oko tri mjeseca u većini kantona, pa čak i do jedne godine, npr. ZHK, ili USK gdje je posljednja naknada za zaposlene i nezaposlene porodilje, zaključno sa 03.12.2013. godine, isplaćena za mjesec maj 2013. godine. 8 Tabela 1: Ostvarivanje osnovnih prava porodice s djecom po kantonima u 2013. godini Osnovna Ostvarivanje prava po kantonima prava US P T ZD BP SB HN ZH K K1 porodice s K K K K K K K K S 0 djecom Dodatak na djecu Ne Ne Da Da Da Da Ne Ne Da Ne Naknada, umjesto plaće, ženi majci u radnom odnosu, za Da vrijeme dok odsustvuje sa posla radi trudnoće, poroĎaja i njege djeteta Novčana pomoć za vrijeme trudnoće i Da poroĎaja žene-majke koja nije u rad. odnosu 7 Ne Da Da Da Da Ne Da Da Da Da Da Da Da Da Ne Da Da Da Prema Uputstvu o načinu utvrĎivanja i trebovanja novčanih naknada korisnicima prava iz socijalne zaštite i zaštite porodice sa djecom, broj: 09-14-4034-3/13, od 08.05.2013. godine, iznos novčane naknade propisan zakonom smanjen je za 10 %. 8 Izvještaj o radu JU Centar za socijalni rad Velika Kladuša za 2013. godinu sa Izvještajem o radu upravnog odbora, Velika Kladuša, 2014, str. 3, dostupno na stranici: http://www.czsrvelikakladusa.ba/attachments/article/110/IZVJE%C5%A0TAJ%20O%20RADU%202013. pdf, pristup: 01.03.2015. 224 �Jednokratna pomoć za opremu Ne Ne Ne Da Da Da Da Da Da Da novoroĎenog djeteta Pomoć u prehrani djeteta do šest mjeseci i Ne Ne Da Da Da Da Ne Ne Da Da dodatna ishrana za majke – dojilje Poseban psihosocijalni tretman bračnih drugova koji žele djecu i trudnica Smještaj djece uz osiguranu ishranu u Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne Da Ne ustanovama predškolskog odgoja Osiguranje jednog obroka u vrijeme Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne nastave u školama osnovnog obrazovanja Školarine i stipendije Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ďacima i studentima. Dodatna/drug Ne Ne Da Ne Ne Ne Ne Ne Ne Ne a prava Izvor: Izvještaji i informacije o radu kantonalnih ministarstava za 2013. godinu. Analizom prezentiranih podataka dolazi se do zaključka da se u najvećem broju ostvaruje pravo na novčanu pomoć za vrijeme trudnoće i poroĎaja žene – 225 �majke koja nije u radnom odnosu i to u svim kantonima, izuzev HNK-a, iako je visina naknade, ali i vremensko trajanje ostvarivanja ovog prava od kantona do kantona različito.9 Naknadu umjesto plaće ženi - majci u radnom odnosu za vrijeme dok odsustvuje s posla radi trudnoće, poroĎaja i njege djeteta isplaćuju svi kantoni, izuzev PK i HNK. Ova naknada se isplaćuje u različitim iznosima, po stopi od 50 – 100 % prosječne plate žene majke, ostvarene unazad jednog do devet mjeseci prije poroĎaja, ili prosječne plate kantona, odnosno FBiH. Većina kantona u svojim zakonima, odnosno odlukama sadrži i odredbu da naknada plaće ženi – majci u radnom odnosu ne može biti manja od najniže plate FBiH koja se obračunava u skladu s Odlukom Vlade FBiH o najnižoj neto satnici pomnoženoj sa 176 sati na mjesečnom nivou. Prisutne razlike u ostvarivanju ovog prava od kantona do kantona konkretno prikazuju manjkavosti federalnog Zakona, označene prisutnom diskriminacijom u njegovoj praktičnoj primjeni.10 Jednokratna pomoć za opremu novoroĎenog djeteta je pravo koje se ne ostvaruje u tri kantona (USK, PK i TK), s tim da u preostalih sedam kantona visina pomoći varira u iznosu od 108 – 500 KM. Prisutne razlike se ogledaju i u tome što ZHK ovu pomoć daje ne samo majkama koje su nezaposlene (500 KM), nego i majkama koje su zaposlene (300 KM). Pravo na pomoć u prehrani djeteta do 6 mjeseci i dodatna ishrana za majke dojilje realizira se u šest kantona (TK, ZDK, BPK, SBK, KS i K10), s tim da se visina ove pomoći, u kantonima gdje se isplaćuje, kreće u rasponu od 72 KM (ZDK) do 210 KM (KS). 9 Prema podacima dobijenim u neposrednom kontaktu sa nadležnim kantonalnim ministarstvima, kao i na osnovu analize njihovih izvještaja o radu, u 2013. godini, najprisutnije neujednačenosti po kantonima u primjeni prava na novčanu pomoć za žene – majke koje nisu u radnom odnosu su sljedeće: Dva kantona (USK i ZHK) isplaćuju jednokratnu pomoć u iznosu od 100 KM. Za razliku od ovih kantona, K10 isplaćuje isti iznos pomoći, 100 KM, i to u 2013. godini u trajanju od 6 mjeseci, a u 2014. u trajanju od jedne godine. U ZDK ova pomoć iznosi 150 KM, jednokratno. Isti iznos, 150 KM, isplaćuje se i u PK, ali u trajanju od 6 mjeseci. KS ovu vrstu pomoći je do 27.06. 2014. godine isplaćivao u iznosu od 120 KM, a od tog datuma ženama – majkama koje su nezaposlene ili se nalaze na redovnom školovanju, isplaćuje se iznos od 180 KM. BPK novčanu pomoć ženi majci koja nije u radnom odnosu isplaćuje u iznosu od 150KM. U TK pomoć za žene - majke koje nisu u radnom odnosu iznosi 15 % od prosječne plate Kantona. U SBK ova vrsta novčane pomoći je jednokratni iznos, 35% prosječne plate Kantona, ali samo za žene-majke čije je dijete ostvarilo pravo na dječiji dodatak. 10 Najdrastičniji primjeri nejednakosti/diskriminacije u ostvarivanju prava na naknadu, umjesto plaće ženi- majci u radnom odnosu koja je na porodiljskom odsustvu je da žene - majke zaposlene u institucijama BiH, u skladu sa čl. 36. st. 1 Zakona o radu u institucijama BiH („Sl. glasnik BiH“, br. 206/04, 7/05, 48/05 i 60/10), imaju pravo na mjesečnu nadoknadu za vrijeme trudnoće, poroĎaja i njege djeteta, odnosno na porodiljsko odsustvo u trajanju od 12 mjeseci neprekidno. Odlukom o načinu i postupku ostvarivanja prava na naknadu za porodiljsko odsustvo u institucijama BiH („Sl. glasnik BiH“, br. 95/10) utvrĎeno je da zaposleni u institucijama BiH na porodiljskom odsustvu ima pravo na mjesečnu naknadu u visini prosječne neto plate koju je ostvario u toku posljednja tri mjeseca prije otpočinjanja porodiljskog odsustva. 226 �Navedeni pokazatelji upućuju na zaključak da se u najvećem broju kantona ostvaruju tzv. kratkotrajna prava koja su limitirana odreĎenim privremenim stanjem/potrebom korisnika, te su kao takva i vezana za ograničeni vremenski period. U prilog ovom zaključku govori i to da se dječji dodatak isplaćuje samo u pet kantona i to: TK, ZDK, BPK, SBK i KS. Pravo na smještaj djece uz osiguranu ishranu u ustanovama predškolskog odgoja ostvaruje se samo u KS, dok se preostala dva prava, osiguranje jednog obroka u vrijeme nastave u školama osnovnog obrazovanja i pravo na školarinu i stipendiju Ďacima i studentima, ne ostvaruju niti u jednom kantonu. Dodatna/druga prava, normirana čl. 90 federalnog Zakona, ostvaruju se samo u TK i to jedno pravo: subvencioniranje troškova prevoza djece, učenika i studenata za školsku 2013/14. godinu. Prisutne neujednačenosti, kako u ostvarivanju prava porodice s djecom, tako i u preuzimanju tih prava iz federalnog u kantonalne zakone, djelimično su uvjetovane i neodgovarajućom/nepreciznom terminologijom, obzirom da se u skupu normiranih prava, uz tzv. klasična prava, nalazi i dio usluga iz oblasti socijalne zaštite. Primjer za to je „pravo na posebni psihosocijalni tretman bračnih drugova koji žele djecu i trudnica“, koje se ne nalazi niti u jednom izvještaju o radu kantonalnih ministarstava. Ovo vjerovatno zbog toga što primjena ovog prava u pravilu zahtijeva usluge socijalnog i drugog stručnog rada, odnosno angažman različitih profila stručnjaka zaposlenih u ustanovama socijalne zaštite, npr. porodično savjetovalište, centra za socijalni rad itd. Uz navedeno dodatnu teškoću u analizi ostvarivanja načina i mogućnosti prava porodice s djecom u FBiH čini i to što se jedan dio ovih prava, npr. smještaj djece uz osiguranu ishranu u ustanovama predškolskog odgoja, osiguranje jednog obroka u vrijeme nastave u školama osnovnog obrazovanja i pravo na školarinu i stipendiju Ďacima i studentima, finansira i ostvaruje na opštinskom nivou, pa su shodno tome i podaci prezentirani u tabeli br. 1 nepotpuni. Potvrdu za ovu tvrdnju nalazimo u činjenici da Federalno Ministarstvo rada i socijalne politike raspolaže podacima o broju korisnika, osnovnih prava porodice s djecom na području FBiH u 2012. godini (tab. br. 2), što takoĎer govori o prisutnim nedosljednostima u primjeni federalnog Zakona na kantonalnom nivou. 227 �Tabela br. 2: Broj korisnika prava porodice s djecom u FBiH u 2012. godini Osnovna prava porodice s djecom Broj korisnika Dodatak na djecu 74.178 Naknada, umjesto plaće, ženi - majci u radnom odnosu, 7.282 za vrijeme dok odsustvuje sa posla radi trudnoće, poroĎaja i njege djeteta Novčana pomoć za vrijeme trudnoće i poroĎaja žene - 4.875 majke koja nije u radnom odnosu Jednokratna pomoć za opremu novoroĎenog djeteta 3.673 Pomoć u prehrani djeteta do šest mjeseci i dodatna 1.764 ishrana za majke – dojilje Smještaj djece uz osiguranu ishranu u ustanovama 596 predškolskog odgoja Osiguranje jednog obroka u vrijeme nastave u školama 110 osnovnog obrazovanja Školarine i stipendije Ďacima i studentima. 938 Izvor: FMRSP, mart 2014, prema: Vijeće ministara BiH, Izvještaj o razvoju BiH za 2013. godinu, Sarajevo, 2014, str. 65. Podaci prezentirani u tabeli br. 2 nedvosmisleno pokazuju da se u FBiH od svih prava porodice s djecom koja su propisana federalnim Zakonom, u najvećem broju, iako samo u pet ili 50 % od ukupnog broja kantona, ostvaruje pravo na dječji dodatak, dok je pravo na osiguranje jednog obroka u vrijeme nastave u školama osnovnog obrazovanja najmanje zastupljeno. Navedeno, još jednom potvrĎuje ranije da različitost primjene zakonskih propisa po kantonima dovodi do drastičnih nejednakosti u ostvarivanju osnovnih prava porodice s djecom, i to tako da najsiromašnije porodice, posebno one koje žive u tzv. „siromašnim“ kantonima, imaju najmanje mogućnosti da ta prava i ostvare. 3.1. Nejednakosti u ostvarivanju prava na dodatak na djecu Pravo na dodatak na djecu, kao jedno od osnovnih prava porodice s djecom, prema odredbama federalnog Zakona (čl. 91), pripada porodici čiji ukupni mjesečni prihod ostvaren po svim osnovama, izuzev primanja ostvarenih iz socijalne zaštite i zaštite porodice s djecom, po članu domaćinstva ne prelazi iznos koji je utvrĎen propisom kantona kao najniži iznos prihoda dostatnih za izdržavanje. Istim Zakonom (čl. 88. st. 2), normirano je i to da se djetetu bez oba ili jednog roditelja, te porodici koja ima dijete s invaliditetom, kao i porodici u kojoj su oba ili jedan roditelj osobe s invaliditetom osiguravaju povoljniji uvjeti u sticanju i ostvarivanju ovog prava, kao i veći iznosi naknada. Zakon takoĎer propisuje da djeca mlaĎa od 18 godina, odnosno do 25. godina ukoliko su na redovnom školovanju/studenti imaju pravo na dječji dodatak. Nejednakosti u ostvarivanju prava na dječji dodatak, kao i kod ostvarivanja svih drugih prava porodice s djecom, zapravo su uvjetovane odredbama entitetskog Zakona o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i 228 �zaštite porodice s djecom FBiH. To se prvenstveno odnosi na već citiranu odredbu kojom se kantonima daje mogućnost da sami u svojim propisima utvrde najniži iznos prihoda porodice dovoljan za izdržavanje. Upravo ovako odreĎenje, obzirom na različite finansijske mogućnosti kantona, dovodi do utvrĎivanja različitih mjesečnih iznosa prihoda porodice po članu domaćinstva, kao uvjeta za ostvarivanje prava na dječji dodatak (najčešće 15% od prosječne plate u kantonu), odnosno različitih iznosa dječjeg dodatka (u prosjeku 5% prosječne plate kantona). Tabela br. 3: Iznos imovinskog cenzusa, dodatka na djecu i uvećanog dodatka na djecu po kantonima za 2013. godinu Dodatak na djecu po kantonima U FBiH TK ZDK BPK SBK KS Imovinski 7% od 15 % od 15 % od 15 % od 20 % od cenzus pros. pros. plate pros. plate pros. plate pros. plate plate Kan. Kan. Kan. Kan. Kan. Dodatak na 20 KM 11,7 KM 29 KM 29 KM 33KM djecu . Uvećani 50 KM 21,60 KM 43,5 KM / 49,5 KM dodatak na djecu Izvor: Izvještaji i informacije o radu kantonalnih ministarstava za 2013. godinu Iznosi: Iz analize prezentiranih podataka vidljivo je da se iznosi dječjeg dodatka u pet kantona FBiH, koji su stvorili pretpostavke za ostvarivanje ovog prava, kreću od 11,7 KM (ZDK) do 33 KM (KS). TakoĎer, navedeni pokazatelji nedvosmisleno ukazuju i na činjenicu da se time što federalni Zakon omogućava da kantoni sami, u zavisnosti od prosječne plate ostvarene na nivou kantonu, odreĎuju mjesečni najniži prihod po članu domaćinstva dovoljan za izdržavanje kao i iznos dječjeg dodatka, zapravo ozakonjuje prisutna diskriminacija i nepoštivanje najboljih interesa djeteta. To se odnosi i na tzv. uvećani dodatak na djecu, zasnovan na Zakonom utvrĎenom pravu izrazito vulnerabilnih skupina djece i roditelja s invaliditetom, kao i djece koja su bez jednog ili oba roditelja, gdje se iznosi ovog oblika dječjeg dodatka kreću u rasponu od 0 (BPK) do 50 KM (TK). Ovakvo stanje, ne samo u oblasti zakonodavstva, nego i u njegovoj implementaciji, je u suprotnosti s općeprihvaćenim društvenim standardima prisutnim u različitim zemljama, meĎu koje spadaju i Bosni i Hercegovini susjedne zemlje, gdje je, bez obzira na cenzus za sticanje prava na odreĎenu beneficiju, dječji dodatak standardiziran i isti za sve, tako da postoji jedna konzistentna mjera za ocjenu „sredstava“ i jedinstven način registracije podnositelja zahtjeva.11 11 Svjetska Banka: Socijalna davanja u Bosni i Hercegovini: Kreiranje održivog sistema socijalne zaštite zasnovanog na stvarnim potrebama, Sarajevo, 2009, str. 26. 229 �Uz navedeno, zakonska odredba da se u ukupnim prihodima kod utvrĎivanja cenzusa za ostvarivanje prava na dječji dodatak izuzimaju primanja ostvarena iz socijalne zaštite, koliko god namjera zakonodavca bila na prvi pogled ispravna i u najboljim interesima porodice s djecom, takoĎer se može makar djelimično smatrati diskriminirajućom, jer se njenom primjenom u praksi najsiromašnije porodice s djecom nerijetko dovode u neravnopravan položaj. Ovdje se posebno misli na činjenicu da su naknade za pojedine kategorije korisnika socijalne zaštite za naše uvjete izrazito visoke, npr. lična invalidnina i dodatak za njegu i pomoć od strane drugog lica ratnim vojnim invalidima. Kako je osnovica za odreĎivanje ova dva prava 734 KM,12 a raspodjela sredstava zavisi od kategorije u koju ratni vojni invalid spada, onda je moguće zaključiti da su naknade, posebno siromašnim porodicama s djecom, koje žive u isto tako siromašnim kantonima, neuporedivo manje, a pravo na dječji dodatak imaju i jedni i drugi, s tim da porodicama u kojima su oba ili jedan roditelj osobe s invaliditetom, prema Zakonu, treba osigurati povoljnije uvjete u sticanju i ostvarivanju ovog prava. Drugim riječima ove porodice imaju pravo na tzv. uvećani dodatak na djecu. Stoga je neophodno sva novčana davanja/pomoć porodici s djecom, gdje spada i dječji dodatak, temeljiti isključivo na potrebama korisnika, a ne na pravima i statusu korisnika.13 Navedeno stanje je u suprotnosti i sa, u federalnom Zakonu, utvrĎenim ciljevima zaštite porodice s djecom, čija je osnovna pretpostavka ostvarivanje osnovnih prava porodice s djecom kako bi se poboljšalo njihovo materijalno stanje i na taj način smanjio rizik ili ublažilo postojeće siromaštvo. Na istom tragu je i kontinuirano provoĎenje ankete o potrošnji domaćinstava u BiH, Agencije za statistiku BiH i entitetskih zavoda za statistiku, s ciljem pravljenja procjene i utvrĎivanja ključnih karakteristika siromaštva, ali i kristaliziranja broja siromašnih domaćinstava u koje spadaju i domaćinstva s djecom. Pokazatelji dobiveni ovim putem trebaju, uz ostalo, poslužiti i za to da se najsiromašnijim domaćinstvima pruži odgovarajuća društvena pomoć i umanji prisutno siromaštvo. Problemi u primjeni prava porodice s djecom u svim izvještajima različitih organa vlasti većinom se vežu za nedostatak finansijskih sredstava, iako država BiH na novčana davanja za socijalnu pomoć troši 4,6 % bruto domaćeg proizvoda, što je, prema mišljenju Svjetske Banke i OSCE-a, svrstava meĎu „najveće potrošače u regionu Europe i Centralne Azije“, odnosno „u red najvećih potrošača u smislu rashoda za socijalnu zaštitu“.14 S druge strane, ono u čemu se svi, od naučne javnosti do meĎunarodnih organizacija, slažu, je to da ključni problem predstavlja raspodjela izdvojenih sredstava za socijalnu pomoć, jer se tri četvrtine isplaćuje boračkim kategorijama i njihovim porodicama, a ostatak - nešto više od 1% bruto društvenog proizvoda, za tradicionalnu funkciju 12 Zakon o pravima branilaca i članova njihovih porodica, čl. 12, „Sl. Novine FBiH“, br, 33/04, 70/07. 13 V. opširnije: Habul, U, Socijalna zaštita u Bosni i Hercegovini – Tranzicija, zakonodavstvo, praksa , Fakultet političkih nauka, Sarajevo, 2007, str. 19. 14 Svjetska banka 2009: 9, OSCE 2012: 8, prema: Unicef, Analiza nedostataka u oblasti politika socijalne zaštite i inkluzije u BiH, Sarajevo, 2013, str. 18 i 19. 230 �socijalne pomoći,15 gdje spada i zaštita porodice s djecom. Stoga se s puno osnova može reći da je BiH jedna od zemalja koja najmanje troši na socijalnu pomoć u njenoj tradicionalnoj funkciji, što neminovno ima za posljedicu probleme u ostvarivanju osnovnih prava porodice s djecom, čija je primjena dodatno uvjetovana zakonskim svoĎenjem socijalne zaštite na kantonalni nivo i različitim finansijskim mogućnostima kantona. 15 Ibid, str. 18. 231 �Mr. Sc. Borjana Miković, Senior Assistant Faculty of Political Sciences, University of Sarajevo PROTECTION OF FAMILIES WITH CHILDREN WITHIN SOCIAL LEGISLATION IN FEDERATION OF BOSNIA AND HERZEGOVINA Summary: In this paper, according to the provisions of the Law on Social Protection, Protection of Civilian War Victims and Families with Children, were analyzed the appropriate legal provisions on protection of families with children with special focus on the practical implications of this institute. With a particular reference to the provisions of the Law on Social Protection, Protection of Civilian War Victims and Families with Children of FBiH, the present paper looks at specific legal instruments for the protection of families with children and its implementation. Evidently, the implementation of the Federal Law which stipulates the right of the cantonal authorities to enact detailed regulations of the conditions, methods, procedures, institutions and financing of rights of families with children, creates an ambient conducive to discrimination and rise of poverty. This concerns in particular the most vulnerable families. This conclusion is based on factual evidence which shows that the ten cantons of FBiH have established practices of different levels of benefits for families with children. In addition, in three out of ten cantons, the respective authorities did not adopt specific cantonal regulations on the protection of families with children. Moreover, evidence shows that certain cantons do not provide certain benefits, that is to say that cantonal legislation does not provide fulfillment of rights families with children guaranteed by Federal Law. Keywords: protection of families with children, fundamental rights, the Federation of Bosnia and Herzegovina, cantons, implementation, inequality. 232 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2998 Title A name given to the resource ZAŠTITA PORODICE S DJECOM U SOCIJALNOM ZAKONODAVSTVU FEDERACIJE BOSNE I HERCEGOVINE Author Author MIKOVIĆ, Borjana Abstract A summary of the resource. U radu, shodno odredbama Zakona o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodice s djecom FBiH, analizirana su odgovarajuća zakonska rješenja o zaštiti porodice s djecom s posebnim osvrtom na mogućnost praktične primjene ovog instituta. Primjena federalnog Zakona, koji normira da se propisima kantona bliže uređuju uvjeti, način, postupak, organi i finansiranje prava porodice s djecom, stvara pretpostavke za diskriminaciju i povećanje siromaštva, posebno socijalno najugroženijih porodica. Ovakav zaključak proizlazi iz činjenice da su u okviru deset kantona FBiH utvrđeni različiti iznosi osnovica i naknada porodicama s djecom. Uz to, manji broj kantona, ukupno tri, još uvijek nije usvojio kantonalne zakone o zaštiti porodice s djecom, dok pojedini kantoni uopšte ne isplaćuju određene naknade, odnosno u svojim kantonalnim zakonima ne predviđaju prava koja su porodicama s djecom zagarantovana federalnim Zakonom. Ključne riječi: zaštita porodice s djecom, osnovna prava, Federacija BiH, kantoni, ostvarivanje, nejednakosti. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General),K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2eea90c36dbeda690e24a3e597f157b7.pdf 753b9568a3caec823f07e71e6b96fde8 PDF Text Text Journal of Economic and Social Studies How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina Jasmina Mangafić School of Economics and Business, University of Sarajevo Bosnia and Herzegovina jasmina.mangafic@efsa.unsa.ba Danijela Martinović School of Economics and Business, University of Sarajevo Bosnia and Herzegovina danijela.martinovic@efsa.unsa.ba Abstract: The purpose of this study is to examine two leverage ratios using a sample of non-financial companies in Bosnia and Herzegovina (BiH). It was done by taking into account the joint effect of traditional capital structure determinants and managers’ personal values and aspirations. We applied hierarchical regression analysis to determine the contribution of profitability indicators, firm size indicators, assets, growth, networking, managerial strategies, managerial psychology, managerial human capital and earnings volatility to explain the variance in capital structure. The results suggest that companies with less experienced owners/managers and higher firm growth have higher financial leverage ratios. In the analysis of the balance sheet leverage, financial proxies of capital structure seem to be significant in explaining capital structure variance. Therefore, companies with lower profitability, a lower level of fixed assets and higher growth opportunities have higher balance sheet leverage ratios. The findings provide better understanding of theoretical perspectives that can best explain how companies choose their capital structure in the transition economy context. Furthermore, empirical findings should help corporate managers to make optimal capital structure decisions. Volume 5 Number 2 Fall 2015 Key words: Capital Structure Choice, Firm Characteristics, Managerial Traits, Hierarchical Regression Analysis, Transition Economy JEL Classification: D03, G02 Article History Submitted: 10 March 2015 Resubmitted: 23 June 2015 Resubmitted: 14 September 2015 Accepted: 12 October 2015 http://dx.doi.org/10.14706/JECOSS15529 181 �Jasmina Mangafić, Danijela Martinović Introduction Although there is a universal consensus that financial theories have contributed to the understanding of capital structure decision-making, these financial theories disregard the role played by firm management in determining capital structure, especially for small and medium-sized enterprises (SMEs), where managers exert a greater influence on the financing decisions compared to larger firms (Norton, 1991; Matthews et al., 1994), as is the case in Bosnia and Herzegovina (BiH). Considering the significance of management influence in making financing decisions, management researchers have developed a variety of alternative theoretical frameworks based on diverse paradigms (as strategic management, psychology and sociology) to describe how financing decisions in SMEs are made (Barton and Matthews, 1989; Matthews et al., 1994; Romano et al., 2000; Ang et al., 2010; Hackbarth, 2008). This group of different management-based theories required an overall theoretical framework until Van Auken’s (2005) launch of a model illustrating the dynamics of SMEs capital acquisition decisions, which recognized the primary determinants influencing the decisions on capital acquisition as being built on managerial characteristics and attitudes. This model incorporates a number of managerial factors which may affect the capital structure choice such as experience, risk preference, growth intentions and networking. Using the theoretical structure of Van Auken’s (2005), we identify managers’ influences on capital structure as consisting of managerial features (managerial network ties, education and experience) and attitudes (managerial aversion to external control, risk-taking propensity and growth intentions). Within this framework, we also consider firm-level characteristics such as size, profitability, asset structure, growth opportunity and earnings volatility, proposed by the conventional capital structure theories, to determine the extent to which managerial factors in conjunction with firmlevel characteristics influence the capital structure choice of SMEs. The objective of this paper is to examine the importance of manager traits and attitudes in explaining the decisions made regarding capital structure in companies in developing economies/economies in transition, while using a sample of FBiHi enterprises.Our findings should provide deeper understanding of theoretical perspectives which best explain how companies choose their capital structure in the developing context. In particular, we contend that extending traditional capital structure theory to account for these managerial traits can decrease some important gaps between the known theoretical predictions and the unresolved empirical facts. In particular, financial executives in developing countries may hold different attitudes than their counterparts in developed countries. On the other hand, although there is some evidence (Booth et al., 2001) that developing countries have similar capital structures to those in developed countries, the firm variables have a relatively low effect on the structures. The reason for the poor cause and effect relationship may be due to institutional factors and management preferences. Therefore, this study brings together research on financial and strategic management, decision making, as well as social psychology in order to develop a conceptual model for understanding capital structure decision-making in privately held firms. 182 Journal of Economic and Social Studies �How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina Literature Review Growth intentions and profit maximization are two managerial objectives that have gained the most attention in the literature with regards to their relationship to capital structure. Berggren et al. (2000) assert that decision-makers whose leading aim is business growth will tend to be less control averse and more active in searching for external sources of finance when internally originated funds are insufficient. Although limited empirical work has been conducted on how the manager’s intentions to maximize profit influence financing decisions, it is suspected that firms with intentions to maximize profits in the short-term will seek higher levels of short-term financing to take advantage of economic opportunities that present themselves. Such firms, however, should therefore be less reliant on long-term financing in their capital structure. Barton & Matthews (1989) and Matthews et al. (1994) were the first to emphasize that the risk propensity and control aversion of decision-makers may be significant determinants of capital structure in SMEs. The preceding empirical work performed on SMEs in Western economies validates that some managers prefer internal sources of funds, fearing that dependence on external sources of finance might lead to a loss of control over the firm and restrict the authority of owners to make decisions autonomously (Berger and Udell, 1998; Harvey & Evans, 1995; Hutchinson, 1995). In China and in many other emerging and developing economies, a weak institutional environment reinforces agency problems and leads to greater mistrust between managers and external capital providers (Young et al., 2008). Barton and Matthews (1989) and Matthews et al. (1994) suggest that the risk-taking propensity of SME manager will influence the debt level they are willing to adopt. In general, managers with risk perception bias believe their company is less risky than it actually is and therefore less likely to experience financial distress. Because of a weak institutional environment, risk-taking propensity might be expected to have an even bigger influence on the financing choices of SMEs in emerging and developing economies. Human capital may affect the capital structure of SMEs in a number of ways. The value of a manager’s human capital, defined here as the knowledge and diverse skills of the SMEs managers (Hatch and Dyer, 2004), depends on the firm’s business strategy. Some studies suggest that human capital is positively linked to the use of debt in SMEs (Bates, 1990; Zhang, 2008) while others find no or a negative relationship (Scherr et al., 1993; Romano et al., 2000; Cassar, 2004). For example, Scherr et al., (1993) observe a negative and statistically significant relationship between the age, managerial experience and education level of the manager and the use of debt in the capital structures of SMEs. However, research conducted by Zhang in 2008 on the sample of SMEs in China showed that companies whose managers are more highly educated are more likely to rely on formal debt financing. This positive relationship could be attributed to the fact that managers holding college degrees and/or graduate degrees are assumed to have the additional knowledge required for better decisionmaking and consequently may be more competent than managers without those degrees. Additionally, their educational background might be an indication to outside investors about the firm’s human capital quality and influence the creditor’s willingness Volume 5 Number 2 Fall 2015 183 �Jasmina Mangafić, Danijela Martinović to approve the loan. As far as managers’ experience is concerned, experienced managers should have the capability to better perform risk assessment (Ozgen and Baron, 2007). The owner’s/manager’s background and experience are assets that contribute to the decision-making regarding access to resources – including financial resources - and consequently signal the competitive advantage of that company (Schutjens and Wever, 2005). It is important to note that the human capital immanent in the manager’s prior experience plays a more important role in decreasing the asymmetric information between the firm and external investors in developing economies than is the case in developed economies. Generally, research studies performed in developed economies show a negative relationship or no relationship between the age of the manager and the company’s reliance on external financial sources (Scherr et al., 1994; Romano et al., 2000). Scherr et al. (1994) offer the possible reasons for such findings: the unwillingness of financiers to lend to older people because of shorter anticipated time of their ownership, the fact that older owners/managers are more risk averse in comparison to those younger, but also having in mind that older owners/managers are wealthier than the younger ones, which allows them to use more of their personal wealth to finance their business operations. Applications for bank loans are also influenced by the social capital, i.e. the actual and potential resources reachable through an actor’s network of relationships (NahapietandGhosal, 1998). Because of the lack of publicly-available data on SMEs, financiers often depend on their informal contacts with managers at other firms to assess the creditworthiness of a loan applicant and the feasibility of their business proposals (Nguyen et al., 2006). In this study, we use Wu’s and Leung’s (2005), definition of network ties. Despite a growing amount of work on the role played by network ties in the financing behavior of firms, limited work has examined how network ties might influence the capital structure of companies. Empirical Framework This study is an attempt to give a comprehensive and robust analysis of the determinants of the capital structure of FBiH firms. The conceptualization of corporate structure choice employed in this research adds firm-level characteristics proposed by traditional financing theories to the managerial factors influencing the capital structure choice, to propose and test a new theoretical model (Figure 1). Using Van Auken’s (2005) structure, we identify manager influences on capital structure as consisting of managerial characteristics (managerial network ties, education and experience) and attitudes (managerial aversion to external control, risk-taking propensity and growth intentions). We seek to determine the extent to which each of the proposed factors influences the capital structure of FBiH companies, when pooled together. The research results will provide the following information: (1) To what extent the existing capital structure theories from the finance paradigm can adequately explain the financial behavior of firms in the developing economy context? (2) To what extent the managerial strategy, psychology, human capital and network ties influence the capital structure of firms in FBiH? 184 Journal of Economic and Social Studies �How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina Figure 1. Conceptual Framework of Capital Structure Choice Capital Manager’s Manager’s characteristics Managerial strategy structure level Managerial psychology determinants Manager’s attitudes Managerial human capital Network ties Firm’s level Firm size determinants Profitability Growth opportunity Asset tangibility Risk Source: Framework proposed by authors The main research hypothesis of the study is as follows: • Personal characteristics and attitudes (latent factors: managerial strategy, managerial psychology, managerial human capital and network ties) coupled with traditional capital structure determinants (latent factors: assets, firm’s size, asset tangibility, and growth opportunities with earnings volatility as the observed variable) are determinants of the capital structure. Based on the literature review provided above, assumptions about the influence of managerial characteristics on capital can be articulated through the following hypotheses: 1) the growth intentions of the manager are positively correlated to leverage, 2) the intention of the manager to maximize profit is positively correlated to leverage, 3) the aversion to external control of the manager is negatively correlated to leverage, 4) the manager’s risk-taking propensity is positively correlated to leverage, 5) the educational level of the manager is positively correlated to leverage, 6) the managerial experience of the manager is positively correlated to leverage, 7) the age of the manager is negatively correlated to leverage and 8) manager’s personal network ties with other companies, government officers and banks will be positively correlated to the leverage. Data Collection and Sampling The variables we use for the analysis are taken partly from financial statements and partly from a survey. While surveys have limitations (e.g., non- respondent bias), at least they give a window into executive thinking on capital structure. They try to find the hidden motivation behind the financing choice and have the advantage that they can question difficult to measure and complex factors. Volume 5 Number 2 Fall 2015 185 �Jasmina Mangafić, Danijela Martinović Due to the financial statements data availability, this study will focus on one entity, the Federation of BiH (FBiH). We used the AFIP (Agency for the Financial, IT and Intermediary Services) dataset for the 2012 that maintains a comprehensive financial database of all companies operating in the FBiH, containing 19,446 firmyear observations. The AFIP database is made available for commercial use by “Tron Systems”. This database contains the balance sheets and income statements of all companies obliged to submit their reports to the AFIP, under the law. After collecting the data, but before running the main data analyses, we performed a dataset screening process for ungrouped data (Tabachnik and Fidell, 2013). After initial screening, our dataset contained a total of 18,393 firm-year observations, where the limited liability company is the dominant legal form of organization accounting for over 97.5% of the sample analyzed in the observed year. Having in mind that fact, owners will be very often also the managers of their companies. The focus of our empirical enquiry/study is capital structure decision of joint stock (JSC) as limited liability companies (Ltd), stratified by 16 different industries. In order to better understand the characteristics of the homogenous subsets (Albright, Winston, and Zappe, 2006), we had to exclude a certain number of enterprises from the population data. In particular, we eliminated the companies legally organized as neither JSC nor Ltd. Furthermore, banks, financial companies, and insurance companies were also removed from the sample because of their specific financial structure. Investment companies were neither included, because their income mainly results from the value of their holding portfolios. This value depends on the financial structure and business conditions of the firms whose stocks are included in the portfolio rather than the financial structure of the investment companies. This restriction is necessary because banks, as well as insurance and investment companies are subject to rigorous regulations concerning their capital structure and financing decisions and are additionally severely affected by exogenous factors (Rajan and Zingales, 1995). Additionally, out of the entire sample of companies present in 2012, a random selection of 450 companies among different industries was made in order to apply an online questionnaire ensuring additional data on managerial psychology, managerial strategies, managerial, human capital and network ties. The questionnaire was distributed to the sample of enterprises from the dataset used in the first research stage, selected from the sampling frame using: (i) random number tables and (ii) random number generator, such as Research Randomizer (2008). This sampling technique was possible as the sampling frame was vast enough. We applied a questionnaire used in past research on firm financing decisions, including Van Auken (2005) and Carter and Van Auken (2005). The respondents were asked to identify characteristics of their firms, ownership structure, number of employees and the size of market served. The second section asked respondents to rank perceptions (1=strongly disagree to 5=strongly agree) of 25 issues related to network resources, business objectives and external financing. In the third section, we asked them questions about the personal characteristics of the managing director. Pretesting was conducted in order to test for clarity, after which the questionnaire was slightly revised. The main changes were made to the formulation of questions. 186 Journal of Economic and Social Studies �How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina We received 242 questionnaires that satisfied the recommended sample size gained via sample power analysis performed using G*Power 3.1.7. of 205. But the response ratio of 53.78% cannot be ignored, and we needed to check whether there was a presence of non-response bias. We applied the Mann – Whitney U test to see whether there was a statistically significant difference between the values ​​of variables from the financial statements of companies that participated in the survey and companies that did not. Out of the 15 variables from financial statements used in further analysis only two variablesii showed a significant difference between the companies who responded and the companies that did not respond to the survey. Furthermore, we followed up by conducting another mini survey with the sample selected randomly from the nonrespondents (those who did not participate in the actual survey). However, the followup survey was done using a different method of soliciting and data collection, to ensure that differences observed were not due to the survey method’s effects. We conducted telephone interviews with 15 non-respondents asking them to complete the survey over the phone. When this was done, the researchers compared the responses between the respondents and the non-respondents on the key variables from the survey. We found no differences and therefore, we believe that the responses to our survey are non-response biased. Results and Discussion Since the main research objective in this paper is to assess contribution of underlying manager’s personal characteristics and attitudes with traditional capital structure determinants in explaining the firm’s capital structure choices, we have employed standard and hierarchical regression analysis. Leverage was measured by two variables (Welch, 2011): the financial-debt-to-capital ratio (financial leverage) that does not consider non-financial liabilities as debt [PCS1], and the total-liabilities-to assets ratio (balance sheet leverage) that treats financial and non-financial liabilities alike [PCS2]. Empirical capital structure research also faces another key question, which is whether to use book leverage or market leverage (book registered debt is divided by the sum of the registered debt plus the equity market value). We do not have that choice simply because we do not have the data on market values. The normality of distribution of almost all variables is violated before the data are transformed using natural logarithm. Only variables related to company size, balance-sheet leverage (total liabilities to assets ratio) and the age of the general manager meet the assumption of normality. Regression models are developed for each leverage dependent variable respectively. The paper proposes capital structure determinants listed in Table 1. In order to run regression analysis with determinants that are having significant correlation with capital structure indicators, correlation between capital structure and determinants are presented. Volume 5 Number 2 Fall 2015 187 �Jasmina Mangafić, Danijela Martinović Table 1. Correlation between Determinants and Capital Structure Determinant Code r Financial Leverage r Balance-Sheet Leverage Natural logarithm of total assets [FSA] .054 -.112 Natural logarithm of total revenues [FSR] .021 -.123 Natural logarithm of employees number The ratio of earnings before interest, taxes and depreciation to total assets The ratio of net income to the total assets The ratio of tangible fixed assets to the total assets The ratio of intangible assets to total assets The ratio of inventories to total assets [FSE] .069 -.122 .072 -.084 -.029 -.136* .023 -.167* .051 -.021 [PA3] .161* .144* The ratio of receivables to total assets [PA4] -.054 -.006 The ratio of difference in the book value of total asset between yeart-1 and yeart divided by the book value of the total assets in yeart-1 The ratio of difference in total revenues between yeart-1 and yeart divided by total revenues in yeart-1 Regression of book value over the total assets over ten years on a time trend ; coefficient of the trend, scaled by the book value of the total assets, as proxy for growth Growth intensions [PG1] .010 -.065 .083 .070 .164* .198** [PMS1] .094 -.004 Profit maximization intensions [PMS2] .069 .045 Control aversion [PMP1] -.071 -.067 Risk propensity [PMP2] .026 .035 188 [PP1] [PP2] [PA1] [PA2] [PG2] [PG3] Journal of Economic and Social Studies �How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina Age of the manager [MHC1] -.057 -.127 Experience of the manager [MHC2] -.142* -.135* Educational level of the manager [MHC3] -.070 -.141* Networking with other firms [PN1] .067 .044 Networking with Government officials [PN2] .073 .047 Networking with Banks [PN3] -.066 -.104 Earning Volatility [PE] -.072 -.076 **. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed). *. Correlation is significant at the 0.05 level (2-tailed). Analysis of correlations between proposed determinants and capital structure indicators shows that statistically significant correlations with financial leverage have the ratios of inventories to total assets [PA3], regression of book value [PG3] and experience of the manager [MHC2]. Companies with higher financial leverage have less experienced manager and with higher ratio of inventories to total assets and higher regression of book value as proxy of growth. Balance-sheet leverage has statistically significant correlations with the ratio of net income to the total assets [PP2], the ratio of tangible fixed assets to the total assets [PA1], the ratio of inventories to total assets [PA3], the regression of book value [PG3], the experience of the manager [MHC2] and educational level of the manager [MHC3]. Companies with higher balance-sheet leverage have less ratio of net income and fixed assets to the total assets, higher ratio of inventories to total assets, higher regression of book value, less experienced manager and lower educational level of the owner and manager. All statistically significant correlations between proposed determinants and capital structure indicators are low (below .20). Total contribution of determinants explaining capital structure will be calculated using linear regression model including only determinants with statistically significant correlations. The model for financial leverage will differ from model for balance sheet leverage considering that balance sheet leverage has more determinants with statistically significant correlations. Regression model with determinants of financial leverage Independent variables in the model are: • • • [PA3]The ratio of inventories to total assets [PG3] Regression of book value of the total assets over ten years on a time trend; coefficient of the trend, scaled by the book value of the total assets [MHC2] Experience of the manager Volume 5 Number 2 Fall 2015 189 �Jasmina Mangafić, Danijela Martinović The ratio of inventories to total assets, regression of book value and experience of the manager explains about 6% of variance of financial leverage. Explained variance is statistically significant (F=6.093; P=0.001) and differs from expected random guess. Even though the model has statistically significant prediction, predictive power is rather low. Table 2. Model Summary for Financial Leverage Model R R Square Adjusted R Square Std. Error of the Estimate 1 .274a .075 .063 .2759008 The collinearity statistics parameters indicate that there are no issues with multicollinearity among independentt variables (all VIF lower than 2). The ratio of inventories to total assets and regression book of value have significant contribution to explanation of financial leverage variance while experience of the manager does not have significant contribution (chances for random contribution are over 5% but less than 6%). Table 3. Coefficients for Financial Leverage Model 1 Unstandardized Coefficients B Std. Error (Constant) .388 .064 PA3 .174 .064 PG3 .176 MHC2 -.132 Standardized Coefficients t Sig. Beta Collinearity Statistics Tolerance VIF 6.110 .000 .175 2.716 .007 .986 1.014 .064 .176 2.736 .007 .984 1.016 .068 -.125 -1.948 .053 .995 1.005 Before concluding on significant determinants of financial leverage we run hierarchical regression analysis with first block of independent variables being set to the ratio of inventories to the total assets and regression book of values while in second block all other determinants (from Table 1). In such case (amended regression model) experience of the manager and both profitability indicators (the ratio of earnings before interest, taxes and depreciation to total assets and the ratio of net income to the total assets) have additional contribution to financial leverage variance. Hierarchical regression model is rerun with experience and profitability determinants being in the second block of independent variables. Adding second block of determinants improve predictions by 3.1% (adjusted R square) that is statistically significant. 190 Journal of Economic and Social Studies �How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina Table 4. Amended Model Summary for Financial Leverage Model R Change Statistics R Adjusted R Std. Error of Square Square the Estimate R Square F Change df1 df2 Change Sig. F Change 1 .244a .059 .051 .2775929 .059 7.155 2 227 .001 2 .337b .113 .094 .2713040 .054 4.549 3 224 .004 The ratio of inventories to the total assets, regression book of values, experience of the manager, the ratio of earnings before interest, taxes and depreciation to total assets and the ratio of net income to the total assets are all significantly contributing to explanation of financial leverage variance. Higher financial leverage have companies with higher ratio of inventories to the total assets, higher regression book of values, higher ratio of earnings before interest, taxes and depreciation to total assets, lower experience of the manager and lower ratio of net income to the total assets. Table 5. Amended Model for Financial Leverage Coefficients Model Std. Error Beta (Constant) .315 .052 PA3 .180 .064 PG3 .184 .065 (Constant) .406 .066 PA3 .175 .063 PG3 .189 MHC2 B 1 2 Unstandardized Coefficients Standardized Coefficients t Sig. Tolerance Collinearity Statistics VIF 6.108 .000 .181 2.792 .006 .988 1.012 .184 2.841 .005 .988 1.012 6.164 .000 .176 2.785 .006 .986 1.014 .068 .189 2.783 .006 .855 1.169 -.147 .067 -.139 -2.186 .030 .985 1.015 PP1 .325 .117 .327 2.787 .006 .287 3.480 PP2 -.360 .117 -.362 -3.086 .002 .288 3.472 Third set of independent variables are entered in the regression analysis to check for possible additional contribution of remaining variables from original model, however none of them had additional statistically significant contribution to explanation of financial leverage variance. Volume 5 Number 2 Fall 2015 191 �Jasmina Mangafić, Danijela Martinović Among independent variables that are having significant contribution explaining financial leverage significant positive correlations are between profitability indicators (the ratio of earnings before interest, taxes and depreciation to total assets and the ratio of net income to the total assets), and between regression book of values and both profitability indicators. Correlation between profitability indicators is quite high (over 0.80) while correlations between regression book of values and profitability indicators are smaller (app. 0.35). Table 6. Pearson Correlation between Independet Variables with Significant Predictive Validity of Financial Leverage PA3 PG3 MHC2 PP1 PP2 PA3 1 -.109 -.040 -.045 -.039 PG3 -.109 1 -.056 .345** .349** MHC2 -.040 -.056 1 .058 .012 PP1 -.045 .345 ** .058 1 .841** PP2 -.039 .349** .012 .841** 1 **. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed). Regression model with determinants of balance-sheet leverage Independent variables in the model are: • • • • [PP2]The ratio of net income to the total assets [PA1]The ratio of tangible fixed assets to the total assets [PA3] The ratio of inventories to total assets [PG3] Regression of book value of the total assets over ten years on a time trend; coefficient of the trend, scaled by the book value of the total assets [MHC2] Experience of the manager [MHC3]Educational level of the manager • • Independent variables explain about 13.5% of variance of balance-sheet leverage. Explained variance is statistically significant (F=6.970; P=0.000) and differs from expected random guess. Predictive power for balance sheet leverage is about 7.5% higher than for the finance leverage. Table 7. Model Summary for Balance-sheet Leverage Model R 1 .397 R Square a .158 Adjusted R Square Std. Error of the Estimate .135 .27656 The collinearity statistics parameters indicate that there are no issues with multicollinearity among independent variables (all VIF lower than 2). The ratio of net income to the total assets, the ratio of tangible fixed assets to the total assets, the ratio 192 Journal of Economic and Social Studies �How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina of inventories to total assets and regression book of value have significant contribution to explanation of balance-sheetleverage variance while experience of the managerand the education level of the managerdo not have significant contribution. Table 8. Coefficients for Balance-sheet Leverage Model B 1 Unstandardized Coefficients Std. Error Beta (Constant) .673 .084 PP2 -.238 .069 PA1 -.145 PA3 Standardized Coefficients t Sig. Collinearity Statistics Tolerance VIF 7.975 .000 -.229 -3.460 .001 .860 1.163 .065 -.139 -2.214 .028 .952 1.050 .148 .065 .143 2.271 .024 .953 1.049 PG3 .282 .069 .270 4.066 .000 .855 1.169 MHC2 -.114 .068 -.103 -1.673 .096 .991 1.009 MHC3 -.113 .065 -.108 -1.746 .082 .981 1.020 Before concluding on significant determinants of balance-sheet leverage we run hierarchical regression analysis with first block of independent variables being set to the ratio of net income to the total assets, the ratio of tangible fixed assets to the total assets, the ratio of inventories to total assets and regression book of value while in second block all other determinants (from Table 1). In such case, (amended regression model) none of the independent variables have additional statistically significant contribution to explanation of balance-sheet variance. Adding second block of determinants does not improve predictions. Higher balance-sheet leverage have companies with lower ratio of net income to the total assets, and lower ratio of tangible fixed assets to the total assets while having higher ratio of inventories to total assets and higher regression book of value. Revised regression model including only these four independent variables explains about 11.9% of balance-sheet variance (adjusted R square). Among independent variables that are having significant contribution explaining balance-sheet leverage significant correlations are between profitability indicators (the ratio of net income to the total assets) and regression of book value, and between the ration of tangible fixed assets to the total assets and the ration of inventories to the total assets. While there is positive correlation between profitability indicator and growth indicators there is negative correlation between assets indicators. Volume 5 Number 2 Fall 2015 193 �Jasmina Mangafić, Danijela Martinović Table 9. Pearson Correlation between Independet Variables with Significant Predictive Validity of Balance-sheet Leverage PP2 PA1 PA3 PG3 MHC2 MHC3 PP2 1 -.111 -.039 .349** .012 .091 PA1 -.111 1 -.162* -.100 .014 .015 PA3 -.039 -.162* 1 -.109 -.040 .046 PG3 .349** -.100 -.109 1 -.056 -.039 MHC2 .012 .014 -.040 -.056 1 .056 MHC3 .091 .015 .046 -.039 .056 1 The results in FBiH show a positive relationship between the firm’s capital structure choice and the firm’ growth opportunities. That is contrary to the findings of Titman and Wessels (1988), who concluded that growth has significant negative relationship with the capital structure. Myers and Majluf (1984) argue that the assets owned do affect capital structure and the results in FBiH indicate that the ratio of tangible assets to total assets has a negative relationship with the balance-sheet leverage. Some studies suggest that earnings volatility affects the capital structure; however, their results are inconsistent (Bradley, Jarrell, and Kim, 1984). The results on the sample of FBiH companies show that the earnings volatility within the capital structure model defined in this paper does not significantly contribute to the overall prediction. Newman (2010) investigated the determinants of the capital structure of companies in China. He confirmed that the firm size and age are positively related to leverage (short term, long term and total) and that there is no relationship between the asset structure and leverage He also found that profitability is negatively related to capital structure choice. The results for FBiH show that balance-sheet leverage is negatively related to the firm’ assets and profitability but positively related to the firm’ growth. The firm size in FBiH companies was not related to leverage as in China’s companies, while assets show negative relationship with leverage, which was not proven in the China’s case. Harris and Raviv (1991) summarized the results of several studies on capital structure. They found that leverage in general increases with fixed assets, non-debt tax shields, growth opportunities and firm size and decreases with the volatility, advertising expenditures, research and development expenditures, bankruptcy probability, profitability and uniqueness. Some of their determinants are part of the capital structure model in this paper. We find that only higher growth opportunities relates to increased leverage, while the remaining relationships are not proved. Several authors tested the capital structure structural equation model with contradicting results (Titman and Wessels, 1988). Their structural models in entirety prove to be weak, but the results on the relationships between growth and assets with leverage are 194 Journal of Economic and Social Studies �How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina in line with our findings. The results further indicated that only one factor related to managerial-level variables influenced the capital structure of sampled firms. The human capital of owners/managers measured by their experience was found to be negatively related to the leverage of sampled firms. In particular, the data analysis revealed that firms run by a manager with a longer experience tended to have a lower financial leverage than those with less experienced owners/managers. This is in line with previous studies that found a negative influence of managerial experience on the leverage of SMEs (Scherr et al., 1993; Coleman andCohn, 2000; Cassar, 2004). Furthermore, these findings suggest that financiers place greater emphasis on the experience of owners/ managers when making lending decisions than on their educational background. They might also be partly explained by the fact that more experienced owners/managers tend to be more control averse than those with less experience. Conclusions This study is an attempt to identify determinants of capital structure, and develop a plausible model that efficiently discriminates companies with a high and low leverage. The intention was to integrate classical financial theories of the capital structure and personal proxies’ theories in order to create a model that combines the companies’ characteristics with those of decision makers. Both firm and managerial level determinants can be divided into three groups: those which influence the willingness of decision makers to take on debt (risk propensity, control aversion, length of experience), those which influence the firm’s need for debt (profitability, manager’s growth/profit maximization intentions) and those which influence the ability of the firm to take on external debt (length of manager’s experience, managerial network ties, firm-level variables) (Newman, 2010). The study is based on two alternative leverage ratios, the financial leverage ratio and balance-sheet leverage ratio. The findings show that the financial leverage is significantly explained by two independent variables. One of them comes from the traditional financial proxies of capital structure and the other from new theories of personal traits. Companies with a less experienced manager and higher firm growth have a higher financial leverage ratio. Therefore, the level of financial leverage depends on the factors influencing the ability of the firm to access external debt, but also on the factors that influence the firm’s willingness to take on external debt. The collateral value of the assets, return-onassets (ROA) as a profitability indicator, and firm growth opportunities are statistically significant predictors of the balance sheet leverage. The financial proxies of capital structure seem to be significant in explaining the capital structure variance in analyzing the balance sheet leverage. Its level depends on the factors influencing the demand for external debt as well as the factors influencing the firm’s ability to access external debt. Therefore, companies with lower profitability, lower level of fixed assets and higher growth opportunities have higher balance sheet leverage ratios. The results prove that both financial proxies and personal traits are statistically significant predictors of the capital structure. Volume 5 Number 2 Fall 2015 195 �Jasmina Mangafić, Danijela Martinović In other words, this suggests that certain commonly observed micro-leveldeterminants that are relevant for explaining capital structure in the developed economies are also relevant in the FBiH. This means that some of the insights from the modern finance theory are applicable to our country despite profound institutional differences that exist between the FBiH and those developed countries. Furthermore, based on the findings we could develop path models for prediction of financial and balance sheet leverage that will probably yield covariance matrices in line with the observed covariance matrices. Such proposed models are presented below. Figure 2. Path Model for Financial and Balance-sheet Leverage In order to verify the model they should be tested in a follow up study. However, explanatory power of the proposed model is expected to be low. We have found a difference between the results achieved when the leverage is defined by total liabilities instead of only financial debt. The determinants within the model related to the balance-sheet leverage can explain a higher percentage of capital structure variance (13.5%) than the determinants explaining the financial leverage (6%). Second, the achieved low explanatory power of leverage determinants is in line with previous studies in transition economies (Joeveer, 2006; Delcoure, 2007). They identified that a number of core determinants are able to explain only about 8% of the variation in leverage if the majority of firms in the sample are unlisted. For the listed firms, about 22% of the variation in leverage is explained by traditional determinants. Of course, the variation explained by traditional determinants in transition economies is lower than in developed economies. This is not surprising because the information asymmetryis higher and observable firm-specific characteristics are not fully reliable from a financial institution’ point of view. Due to the complex number of forces that influence firm relations and managerial activity, capital structure decision is not simply a matter of deterministic, prescriptive principles, but it is, rather, an art, despite all the innovations in financial engineering and changes in the competitive context. It cannot be separated from the intellectual skill of “good” financial managers. Managerial behavioral factors therefore also provide ample opportunities for future research. 196 Journal of Economic and Social Studies �How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina References Albright, S., Winston, W. & Zappe, C. (2006). Data Analysis & Decision Making 3rd ed., Thomson South-Western: Mason, Ohio.USA. Ang, J., Cole, R. & Lawson, D. (2010). The role of owner in capital structure decisions: An analysis of single-owner corporations, The Journal of Entrepreneurial Finance, 14(3), 1-36. Barton, S., & Matthews, C. (1989), Small firm financing: Implications from a strategic management perspective, Journal of Small Business Management, 27(1), 1-7. Bates, T. (1990).Entrepreneur human capital inputs and small business longevity. Journal of Economics and Statistics, 7(4), 551-9. Berger, A. & Udell, G. (1998). The economics of small business finance: The roles of private equity and debt markets in the financial growth cycle. Journal of Banking & Finance, 22, 613–673. Berggren, B., Olofsson, C. & Silver, L. (2000). Control aversion and the search for external financing in Swedish SMEs, Small Business Economics, 15, 233-42. Booth, L., Aivazian, V., Demirguc-Kunt, A. & Maksimovic, V., (2001). Capital structure in developing countries. Journal of Finance, 56(1), 87-130. Bradley, M., Jarrell, G. & Kim, H. (1984). On the existence of an optimal financial structure, Journal of Finance, 39, 857–78. Carter, R. & Van Auken, H. (2005), Bootstrap financing and owners’ perceptions of their business constraints and opportunities. Entrepreneurship & Regional Development, 17(2), 129-44. Cassar, G. (2004). The financing of business start-ups. Journal of Business Venturing, 19, 261-283. Coleman, S. & Cohn, R. (2000). Small firms’ use of financial leverage: Evidence from the 1993 national survey of small business finances. Journal of Business Entrepreneurship, 12(3), 81-98. Delcoure, N. (2007). The determinants of capital structure in transitional economies. International Review of Economics and Finance, 16(2), 400-415. Hackbarth, D. (2008), Managerial traits and capital structure decisions. Journal of Financial and Quantitative Analysis, 43(4), 843-82. Volume 5 Number 2 Fall 2015 197 �Jasmina Mangafić, Danijela Martinović Harris, M. & Raviv, A. (1991). The theory of capital structure. Journal of Finance, 46(1), 297–355. Harvey, M. & Evans, R. (1995). Forgotten sources of capital for the family-owned business. Family Business Review, 8(3), 159-75. Hatch, N. & Dyer, J. (2004). Human capital and learning as a source of sustainable competitive advantage. Strategic Management Journal, 25, 1155-1178. Hutchinson, R. (1995). The capital structure and investment decision of the small owner-managed firm: Some exploratory issues. Small Business Economics, 7, 231-239. Joeveer, K. (2006). Sources of capital structure: evidence from transition countries. CERGE-EI Working Paper No. 306. Matthews, C., Vasudevan, D., Barton, S. & Apana, R. (1994). Capital structure decision-making in privately-held firms: Beyond the finance paradigm, Family Business Review, 7(4), 349-367. Myers, S. & Majiluf, N. (1984). Corporate financing and investment decisions when firms have information that investors do not have. Journal of Financial Economics, 13, 187-221. Nahapiet, J. & Ghoshal, S. (1998). Social capital, intellectual capital, and the organizational advantage. Academy of Management Review, 23(2), 242–266. Newman, A. (2010). Capital structure determinants of private small and medium-sized enterprises in China, PhD thesis, University of Nottingham. Nguyen, T. & Ramachandran, N. (2006). Capital structure in small and medium-sized enterprises: The case of Vietnam, ASEAN Economic Bulletin, 23(2), 192-211. Norton, E. (1991). Capital structure and small public firms. Journal of Business Venturing, 6(4), 287-303. Ozgen, E. & Baron, R. (2007), Social sources of information in opportunity recognition: Effects of mentors, industry networks, and professional forums. Journal of Business Venturing, 22, 174-192. Rajan, R. & Zingales, L. (1995). What do we know about capital structure? Journal of Finance, 50(5), 1421-1460. 198 Journal of Economic and Social Studies �How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina Romano, C., Tanewski, G. & Kosmas, X. (2000). Capital structure decision making: A model for family business. Journal of Business Venturing, 16(3), 285-310. Scherr, F., Sugrue, T. & Ward, J. (1994). Financing the small firm start-up: Determinants for debt use. Journal of Small Business Finance, 3(1), 17-36. Schutjens, V., & Wever, E. (2005), Determinants of new firm success, Papers in Regional Science, Urban Research Centre Utrecht, Utrecht University, 79, 135–159. Tabachnick, B. & Fidell, L. (2013). Using multivariate statistics 6th ed., Pearson Education. Titman, S. & Wessels, R. (1988). The determinants of capital structure. Journal of Finance, 43(1), 1-19. Van Auken, H. (2005). A model of small firm capital acquisition decisions, International Entrepreneurship and Management Journal, 1, 335-352. Young, M., Peng, M., Ahlstrom, D., Bruton, G. & Jiang, Y. (2008). Corporate governance in emerging economies: A review of the principal-principal perspective. Journal of Management Studies, 45(1), 198-220. Zhang, G. (2008). The choice of formal or informal finance: Evidence from Chengdu, China. China Economic Review, 19(4), 659-78. Welch, I., (2011). Two common problems in capital structure research: The financial-debt-to-asset ratio and issuing activity versus leverage changes. International Review of Finance, 11(1), 1–17. Wu, W. & Leung, A. (2005). Does a micro-macro link exist between managerial value of reciprocity, social capital and firm performance. Asia-Pacific Journal of Management, 22(4), 445-63. Bosnia and Herzegovina (BiH) consists of the two entities and one dictrict: the Federation of BiH (FBiH) and the Republika Srpska (RS), as well as of the Brčko District. ii Firmsizebytotalrevenues (ln) and Firmsizebyaveragenumberof employees (ln) i Volume 5 Number 2 Fall 2015 199 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2936 Title A name given to the resource How Micro-Level Determinants Affect the Capital Structure Choice: Evidence from Bosnia and Herzegovina Author Author MANGAFIĆ, Jasmina MARTINOVIĆ, Danijela Abstract A summary of the resource. Abstract: The purpose of this study is to examine two leverage ratios using a sample of non-financial companies in Bosnia and Herzegovina (BiH). It was done by taking into account the joint effect of traditional capital structure determinants and managers' personal values and aspirations. We applied hierarchical regression analysis to determine the contribution of profitability indicators, firm size indicators, assets, growth, networking, managerial strategies, managerial psychology, managerial human capital and earnings volatility to explain the variance in capital structure. The results suggest that companies with less experienced owners/managers and higher firm growth have higher financial leverage ratios. In the analysis of the balance sheet leverage, financial proxies of capital structure seem to be significant in explaining capital structure variance. Therefore, companies with lower profitability, a lower level of fixed assets and higher growth opportunities have higher balance sheet leverage ratios. The findings provide better understanding of theoretical perspectives that can best explain how companies choose their capital structure in the transition economy context. Furthermore, empirical findings should help corporate managers to make optimal capital structure decisions. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General),HB Economic Theory,HG Finance https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0a24f9070e14aca648be6ae838c1d811.pdf 2efceffd5d8b43081e299f5aa96b475c PDF Text Text Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics The art of mitigating disagreement: How EFL learners do it Marija Kusevska University "Goce Delcev," Štip, Macedonia Submitted: 02.04.2014. Accepted: 09.11.2014. Abstract The principal motivation of this study is to investigate how Macedonian learners of English mitigate their disagreement. It is a follow-up of a much broader study in the field of cross-cultural pragmatics focusing on disagreement in Macedonian and American English (Kusevska, 2012). Our cross-cultural analysis reveals that Macedonian and American native speakers show preference for different types of disagreement, the major difference being the frequency of mitigation as well as the linguistic means used for its realisation. For the purpose of this study, we have accepted the definition that mitigation is the linguistic communicative strategy of softening an utterance, reducing the impact of an utterance, or limiting the face loss associated with a message (Fraser, 1980; Caffi, 1999, 2007; Martinovski, 2006; Clemen, 2010; Czerwionka, 2012). As mitigation in disagreement is closely connected with politeness, we have also relied on the model of politeness and the strategies for FTA realisation proposed by Brown & Levinson (1978/1987). We have looked at lexical and syntactic devices such as modal auxiliaries (e.g., can/could; may/might), hedges (kind of, sort of), discourse markers (well, but, look), verbs expressing uncertainty (I think, I don’t think), verbs expressing vagueness (seem, assume, guess), conditionals etc., that learners use to mitigate their utterances. Key words: speech acts, disagreement, politeness, mitigation, EFL learners Introduction Our interest for disagreement was spurred by numerous cases when there was breach of communication between Macedonian and English speakers due to inappropriate launch of opposite opinions. The analysis of how Macedonian learners of English mitigate their disagreement was performed on 195 speech acts of disagreement obtained through a Discourse Completion Task (DCT). The respondents were learners of English at upper-intermediate and advanced levels. Relying on the results 169 �The art of mitigating disagreement: How EFL learners do it of our previous research on disagreement in Macedonian and American English (Kusevska, 2012), we set forth the following hypotheses: 1. Macedonian learners of English do not mitigate their disagreement as frequently as native speakers of English do; 2. They use different linguistic means to mitigate their disagreement; 3. The linguistic means are differently distributed in the speech act; 4. The motivation for mitigating their disagreement and the linguisitic means that Macedonian learners use are at least partly influenced by their native language and culture. Following Brown and Levinson’s theory (1987), we first distinguished direct (on record) and indirect (off record) speech acts. Depending on the kind of linguistic means used in the expressions, direct speech acts were classified as direct disagreement with redressive action (softened disagreement), and direct disagreement without redressive action. However, not all speech acts fell in these two categories. Therefore, some were further classified as strong disagreement. Kakava (2002) also introduces the category of strong disagreement, proposing a continuum of different types of disagreements ranging from strong to mitigated. Analysis of disagreement in English and Macedonian Our previous study of disagreement in English and Macedonian was a cross-cultural study on how disagreement is expressed in the two languages. It showed that American and Macedonian native speakers view disagreement differently and show preference for different types of disagreement. The results in Table 1 demonstrate that Macedonian speakers show preference for strong disagreement, while American speakers show preference for softened disagreement. Table 1. Types of disagreement in English and Macedonian English Softened disagreement 264 48% Strong disagreement 151 27.4% Macedonian Softened disagreement 105 20.5% Strong disagreement 240 46.9% Softened disagreement English has developed a wide number of linguistic means available to speakers for softening their utterances. These include a number of pragmatic markers for mitigation used within the utterance (just, sort of, kind of, I think, I don’t know, etc.), 170 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics linguistic means for minimisation (a little, a bit, etc.), epistemic verbs expressing hesitation and uncertainty (seem, guess, suppose, assume), discourse markers (well, but, etc.), and modal verbs (would, can, could, may, might). Macedonian speakers also use mitigating devices, but to a much lesser extent than American speakers. To mitigate their utterances, Macedonian speakers use expressions containing the verb каже (tell), adversative imperative forms види, гледај, чекај (see, look, wait), discourse markers па, добро, да (well, okay, yeah), modal verb forms, especially може (can), the adverb можеби and its spoken variant може (maybe), the modal particle би (would), pragmatic markers for mitigation used within the utterance like мислам (I think), не знам (I don’t know), само (just), малку (a little), малце (a little, diminutive), the indefinite tenses, the marker for solidarity бе, etc. Бе is a marker used in oral communication and is used to introduce familiarity and solidarity. Tannen (1992) mention a similar marker in Greek (re), concluding that “re is a pervasive formulaic marker of friendly disagreement” (p.29). Table 2 below shows the occurrences of mitigation devices in English and Macedonian. Verbs of hesitation and uncertainty Modal forms well па I think мислам I don’t know не знам Name бе Total English Hedges Table 2. Mitigation devices in English and Macedonian 233 46 403 63 124 25 0 0 894 7 91 106 56 14 81 30 484 Macedonian 65 Both Macedonian and English speakers sometimes preface their disagreement with partial agreement with the previous utterance, and its frequency of occurrence is similar in the two languages: 10.7% in English vs. 7.8% in Macedonian. However, American speakers make more effort to mitigate their utterances. Also, they often push their disagreement further down in conversation, most often by asking questions, making assumptions, associations, analogies, etc. In Macedonian, disagreement is never pushed down in conversation. It is announced in the first turn immediately after the turn that the speaker doesn’t agree with. Generally, softened disagreement in Macedonian is less mitigated than in English. This happens because of the use of strong modal verbs like мора (must) and не може (can’t); multiple use of adversative discourse markers to build the frame of the 171 �The art of mitigating disagreement: How EFL learners do it speech act, sometimes as many as four or five in a sequence; the use of adversative imperative forms; intonation; etc. Explicit / strong disagreement Disagreement in Macedonian is preferably expressed explicitly and is followed by an explanation. This type of disagreement is shaped with a number of adversative markers and imperative forms, which intensify it. In addition, adversative markers, sometimes used in sequences of three, four or even five, enable the speakers to create direct, brief and simple turns that sound sharp, authoritative and confrontational. Such disagreement may spread over several turns in which speakers do not seem willing to put much effort in facework. Linguistic means for mitigation found in Macedonian speakers’ speech acts of disagreement Macedonian learners of English rarely used mitigating devices. There were no occurrences of most of the hedges (just, sort of, kind of), no occurances of the linguistic means for minimisation (a little, a bit, etc.), except for one occurance of a little, and no occurences of epistemic verbs of hesitation and uncertainty (seem, guess, suppose, assume), except for one occurence of seem (don’t seem important). More prominently represented were the pragmatic marker I think and modal verbs. I think In the DCT speech acts produced by Macedonian learners of English, we found 63 occurrences of I think and five occurrences of I don’t think. While many authors list I think as a hedge in expressing politeness (Holmes, 1990; Aijmer, 1997; Kärkkäinen, 2003; Baumgarten & House, 2010), it can also convey the meaning of confidence and persuasion, in which case it does not mitigate the illocution force of the speech act. It is this latter use of I think that is pervasive in the speech acts produced by Macedonian learners of English. The three occurrences of the discourse marker so were all followed by I think, which also confirms that I think is mostly used to express strong opinions: (1) I think people are entitled to a 25-day holiday; (2) We are working very hard and we are trying to do all the work in the company completely and successfully. So I think that we deserve five days more for our holiday. 172 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics The use of I think seems more tentative only when used in partial agreement, but such examples are scarce. We noticed only two occurrences of partial agreement formulated with I think and one example when the interrogative form don’t you think was used also in partial agreement, after the marker but. There was also one example when think was used with maybe and could: (3) Maybe we could think about another place and another day. In conclusion, we can stress that sentence-initial I think is used to intensify rather than to mitigate disagreement. Modal verbs In the speech acts of disagreement produced by native American speakers, we found three groups of modal verbs according to their frequency of occurrence: 1. Verbs with high frequency, including the modal verbs would (28%) and can (27%); 2. Verbs with medium frequency, among which the most widespread was could (12%), followed by may (8%), might (7%), will (7%), need (6%), and should (5%); and 3. Verbs with low frequency: must (1) and shall (0). Our findings are similar to the frequency rates of modal verbs found in other corpusbased studies. Biber et al. (2007: 495) assign the low frequency of must to its high command force. For this reason it is often replaced by should, which has a weaker force and is therefore considered more polite in conversation. Our analysis produced somewhat different results. Will (42%) stands out as the most widely used in the speech acts of disagreement produced by Macedonian learners of English. It is followed by a group of three other modal verbs of medium frequency: should (18%), would (15%), and can (15%). The rest of the modal verbs have a much lower frequency: must (4%), need to (2%), could (2%), might (2%), may (0%) and shall (0%). To express their uncertainty and hesitations learners have also used maybe (16) and probably (1). We were not surprised by the high frequency of will. First, learners identify it as a marker for expressing futurity; second, it helps them to express their opinion firmly (example 4). Nor are we surprised that should follows it (example 5). In Macedonian should is translated as треба, which also has high frequency in Macedonian speech acts of disagreement. It is also not surprising that could and might have a very low frequency. Their meaning is elusive for Macedonian learners and their pragmatic function is difficult to grasp. (4) I will stand firmly by my topic and I won’t consider another one. (5) I think we should do the training as soon as possible. 173 �The art of mitigating disagreement: How EFL learners do it We are, however, surprised by the frequency of would, which we would expect to be even lower. It seems that Macedonian learners understand its function as a marker for politeness and that they identify it with the Macedonian particle би, used for this purpose. Would is frequently used in the expression I would like, and this makes it more salient for the learners. Another reason may be that would, like many other language means, is not equally distributed among different speakers. Some learners favoured using would in shaping their disagreement. Other learners preferred a different modal verb. And many of the learners have used them rarely. Partial agreement Learners also used partial agreement to mitigate their disagreement (13%). They framed it with expressions like I agree, but; I don’t know about you, but I think; It’s interesting, but; etc. However, none of them used the most common way that native speakers use to frame partial agreement with Yeah, but. Disagreement frames Macedonian learners of English used the following frames for shaping their disagreement: 1. I think was found in 25% of the speech acts; 2. Disagreement prefaced with the verbs disagree / don’t agree + explanation accounted for 19% of the examples; 3. Disagreement prefaced by I’m sorry, but was noted in 6% of the cases; 4. Explanation without any preface was present in 50 cases (26%); 5. Discourse markers (well, but) were found in 7% of the speech acts; 6. Partial agreement was noted in 14% of the speech acts; 7. Hints had the lowest frequency (3%). The first two groups clearly belong to strong disagreement because Macedonian speakers do not use I think to make room for other people’s disagreement, but to emphasize their own opinion. They also don’t use I’m sorry with the aim of apologizing, but to emphasize that their opinion is different and there is no room for reconciliation. And while there was only one occurrence with I agree with that and one with I don’t disagree in the native speakers’ speech acts, their number of occurrences in the learners’ speech acts was much higher (38). The discourse markers used here (well, so, but, actually) do not always soften disagreement either. Some of the explanations without any preface represented strong disagreement (22), some indicated softened disagreement (22) and only few represented neutral 174 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics disagreement (6). Softened speech acts contained weak modal verbs (can, could, need to, etc.), “if” clauses, and other linguistic means for mitigating disagreement. Conclusion The results of this study have confirmed the hypothesis we put forward at the beginning of this paper. They can be summed up as follows: 1. Macedonian learners of English shape their disagreement as strong (61%), softened (33%), neutral (3%) and as hints (3%). So when they want to disagree, they would most probably opt for strong rather than mitigated disagreement. 2. When mitigating their disagreement, learners use fewer of the linguistic means they had at their disposal than American speakers. Their use of pragmatic markers for mitigation is extremely limited and their use of hedges and verbs for hesitation and uncertainty are rendered null. Although we have seen that they use modal verbs, the most frequent one in their speech acts is will, which conveys firmness and decisiveness. 3. While mitigation devices are distributed throughout Americans’ speech acts, Macedonian learners’ speech acts are prefaced with expressions which help them state their disagreement explicitly. 4. The previous statements about learner’s disagreement mirror the most common way that Macedonian native speakers shape disagreement, thus confirming our last hypothesis that in shaping their disagreement, Macedonian learners are at least partly influenced by their native language and culture. One of the striking questions in this analysis is why Macedonian learners do not use discourse markers, which are pervasive in shaping speech acts in Macedonian. The reason may be that the meaning of these sequences is complex and it would be difficult to find one-to-one correspondences in English, as illustrated below: Види сега вака (see now like this ) – You told me what you thought of it on the basis of your knowledge, or on the basis of your beliefs. However, that is not all that there is to it. So now I’ll tell you what I have to say about it. And what I am going to say will be different. E па (добро) сега – (well but okay now) I don’t like / I don’t agree with what you are saying. You know that we have talked about this (made a choice, we have decided, we have worked a way out, etc.); добро intensifies the utterance. А бе чекај сега малце (but бе hold on a second) - What you are saying can’t be right. We are friends and I respect you, but you have to hear my opinion, and my opinion is different from yours. In conclusion, it is justified to claim that this paper contributes to studies that hold that the speech act of disagreement is culturally constrained. Negotiating opposing views is a reality that learners will have to engage in on daily basis when communicating in the foreign language. Contrastive studies that compare learners' 175 �The art of mitigating disagreement: How EFL learners do it conversation with that of native speakers provide insights into the problems students may encounter when communicating in a foreign language. 176 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics References Aijmer, K. (1997). Epistemic modality as a discourse phenomenon — a SwedishEnglish cross-language perspective. In V. M. U. Fries, From Ælfric to the New York Times. Studies in English Corpus Linguistics (pp. 215-227). Amsterdam: Rodopi. Baumgarten, N., & House, J. (2010). I think and I don’t know in English as lingua franca and native English discourse. Journal of Pragmatics 42, 1184–1200. Biber, D., Johansson, S., Leech, G., Conard, S., & Finegan, E. (2007). Longman grammar of spoken and written English. London/New York: Pearson Education Limited. Brown, P., & Levinson, S. (1987). Politeness. Some universals in language usage. Cambridge: Cambridge University Press. Caffi, C. (1999). On mitigation. Journal of Pragmatics 31, 881-909. Caffi, C. (2007). Mitigation. New York: ELSEVIER. Clemen, G. (2010). The concept of hedging: Origins, approaches and definitions. In R. Markkanen, & H. Schröder, Research in text theory. Hedging and discourse: Approaches to the analysis of a pragmatic phenomenonin academic texts (pp. 235-256). Munchen, DEU: Walter de Gruyter. Czerwionka, L. (2012). Mitigation: The combined effects of imposition and certitude. Journal of Pragmatics 44 , 1163--1182. Fraser, B. (1980). Conversational mitigation. Journal of pragmatics 4, 341-350. Holmes, J. (1990). Apologies in New Zeland English. Language in Society, Vol. 19, No. 2, 155-199. Kakava, C. (2002). Opposition in Modern Greek discourse: Cultural and contextual constraints. Journal of Pragmatics 34, 1537–1568. Kärkkäinen, E. (2003). Epistemic stance in English conversation. A description of its interactional functions, with a focus on I think. Philadelphia, PA, USA: John Benjamins Publishing Company. 177 �The art of mitigating disagreement: How EFL learners do it Martinovski, B. (2006). A framework for the analysis of mitigation in courts: Towards a theory in mitigation. Journal of Pragmatics 38, 2065-2085. Tannen, D. (1992). Power and solidarity in Modern Greek conversation: Disagreeing to agree. Journal of Modern Greek Study 10: 1, 11-35. Кусевска, М. (2012). Меѓукултурна прагматика. Несогласување во усната комуникација: англиски и македонски. Скопје: Академски печат. 178 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2793 Title A name given to the resource The art of mitigating disagreement: How EFL learners do it Author Author Kusevska, Marija Abstract A summary of the resource. The principal motivation of this study is to investigate how Macedonian learners of English mitigate their disagreement. It is a follow-up of a much broader study in the field of cross-cultural pragmatics focusing on disagreement in Macedonian and American English (Kusevska, 2012). Our cross-cultural analysis reveals that Macedonian and American native speakers show preference for different types of disagreement, the major difference being the frequency of mitigation as well as the linguistic means used for its realisation. For the purpose of this study, we have accepted the definition that mitigation is the linguistic communicative strategy of softening an utterance, reducing the impact of an utterance, or limiting the face loss associated with a message (Fraser, 1980; Caffi, 1999, 2007; Martinovski, 2006; Clemen, 2010; Czerwionka, 2012). As mitigation in disagreement is closely connected with politeness, we have also relied on the model of politeness and the strategies for FTA realisation proposed by Brown & Levinson (1978/1987). We have looked at lexical and syntactic devices such as modal auxiliaries (e.g., can/could; may/might), hedges (kind of, sort of), discourse markers (well, but, look), verbs expressing uncertainty (I think, I don’t think), verbs expressing vagueness (seem, assume, guess), conditionals etc., that learners use to mitigate their utterances. Key words: speech acts, disagreement, politeness, mitigation, EFL learners Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed L Education (General),LA History of education,LT Textbooks https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9cadba53bbf1967d6750eafd150536b6.pdf a5242bcf85320ae773a85e5d63f0524f PDF Text Text Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics The importance of value attitudes in solving intercultural conflicts Roma Kriaučiūnienė Vilnius University, Lithvania Submitted: 22.04.2014. Accepted: 22.11.2014. Abstract The contemporary world is complicated and we face many difficult problems that sometimes can turn into conflicts that have to be resolved. As S. L. Dolan (2011) claims, these problems are: environmental pollution, human alienation, unemployment, crimes, drug addiction, disintegration of the family, mistreatment of the elderly, unequal distribution of wealth, food, educational opportunities, and many more. These challenges cause chaos and disturb the established sense of values across cultures. Some Lithuanian researchers (Aramavičiūtė, 2005) also maintain a view that such chaos has a major influence on people’s psychological condition as they lose the sense and meaning of life, which has a negative impact on their intra- and inter-relations.Documents from the EU also highlight the need for educational institutions to promote social cohesion, intercultural dialogue, diversity and equality. The development of personal and social skills and respect for human dignity and shared values are considered to be essential forthe resolution of intercultural problems. The article is based on the research into the cognitive-notional component of value attitudes among students of management and foreign languages. The criteria were the acknowledgement of the importance of values and the depth of understanding of the meaning of values. The conclusion is that students have to be prepared to understand the world, its cultural variety and values, think critically, andmake a stand against injustice.Only then can there be hope for life without prejudice, violence and contempt. Educational institutions have a huge and indispensible responsibility in this respect (Popovici, 2006). Key words: value attitudes, acknowledgment of the importance, depth of understanding, moral values, intercultural competence 237 �The importance of value attitudes in solving intercultural conflicts Introduction Intercultural communication in our contemporary globalised world takes place in all walks of life: political, economic, social and educational. Sometimes this communication might become complicated.Difficult intercultural problems may occur that can develop into disputes and conflicts. Understanding the behaviour of the representatives of other cultures,anticipating the points at which communication may break down and knowing how to deal with emerging problemsrepresent vital skills that we all need in order to communicate successfully in different intercultural contexts. J. W. Neuliep (2006) suggests thatin order to make intercultural communication more effective, one has to have intercultural competence, which enables a person to predict beliefs, attitudes, values and behaviour of others and interact with people from other cultures more successfully.Therefore,institutions of education, as the EU documents highlight, have to take up the responsibility to develop intercultural competence among learners andto promote social cohesion, intercultural dialogue, diversity and equality. Obviously, when we communicate between different cultures, values become especially significant. Values, as B. Tomalin and M. Nicks (2007) suggest, constitute the so-called “psyche of a country”: They determine expectations people might have about one another as well as their behaviour. In other words, recognizing and responding to values is vital to building the cultural chemistry of relations. However, the reality is that sometimes values might be in conflict and intercultural communicatorsmust decide whether or not to adapt to other culture’s values. This can be a difficult process that will very much depend on the context and the situation. As some philosophers (Wick, Freeman, Werhane, Martin, 2010) state, both relativistic and ethnocentric stances eliminate the need for moral reflection and discussion about one’s values and may create problems in further relationships. The same authors suggest that the way out might be universal values or universal moral principles that cut across different cultures and upon which most people can at least agree, such as fairness, justice, helping others in distress, etc. While solving problems that emerge in intercultural relationships, we have to evaluate a situation and make a judgment with respect to thesocial and personal consequences of potential behaviour, as well as acknowledge or reject the arguments for or against a problem with an orientation on values, as the criteria of evaluation. Therefore, the need to understand the meaning of values, focusing not only on one’s personal but other people’s needs and interests and the possible consequences of the actions are of paramount importance. Thus, the object of the research is understanding of importance and meaning of values. The aim of this articleis to present the results of research into the cognitive-notional and behavioural components of value attitudes among students of management and foreign languages. In order to achieve the aim the following objectives were set: 1) to reveal the acknowledgement of the importance of values among students of management and foreign languages; 2) to determine the depth of understanding of the meaning of values amongstudents of management and foreign languages. Methodological background of the research The research was based on an analysis of the phenomenon of value attitudes. Psychological literature presents theoretical and empirical research into attitudes, which prove that attitudes can predict, determine and modify a person’s behaviour, and control his/her cognitive and emotional processes. Theone-component attitude model consists of an affect towards, or evaluation of, the object, which 238 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics does not necessarily have an effect on a person‘s behaviour (Stahlberg, Frey, 1988).The twocomponent attitude model is an integral unity of cognitive and affective components, inseparable from one‘s behaviour and having a consistent influence upon it, thus providing the greatest possibility to infer and understand people‘s behaviour (Lind (1996, 2004). Thethree-component attitude model comprises interconnected cognitive, affective and behavioural components; an analysis of the content of these components allows for better prediction of an attitude influence upon one’s behaviour (Hogg &Vaughan, 2005). Thus, the attitude is defined as the unity of relatively enduring, persisting, positive or negative evaluations, emotional experiences, predispositions and behavioural tendencies towards socially significant objects. Lithuanian scientists of education (Aramavičiūtė, 2005; Bitinas, 2000; Jovaiša, 2007) investigate attitudes mainly following the attitude theory developed by D. Uznadzė (1966) and his school’s representatives, according to which an attitude object is an interrelation between a particular need and the situation that can satisfy that need. The majority of authors support D. Uznadzė’s view that value orientations expressing the motivational content of a personality are considered to be one’s main attitude. Within the system of value orientations, moral values are regarded to be especially significant, laying the foundation for value attitudes. The choice and acknowledgement of moral values, as V. Aramavičiūtė (2005) suggests, depends on traditions, attitudes and context that prevailwhere any individual resides. On the one hand, values influence attitudes, but on the other, attitudes determine the choice of values and certain behavioural tendencies. S. L. Dolan considers values to be: Strategic lessons learned and maintained. These lessons teach us that one way of acting is better than its opposite if we are to achieve our desired outcome(s)—that is, our values and value systems guide our behaviour toward that which we think will turn out well for us. Thus, to the extent that they constitute deliberate or preferentially strategic choices, in the medium to long term, for certain ways of behaving and against others, toward the survival or good life of a particular system, values form the nucleus, the DNA, of human liberty.” (Dolan, 2011, p. 87) Obviously, there are many classifications of values; philosophers still cannot agree upon the hierarchy of values and controversial discussions among scientists (philosophers, psychologists, scientists of education) are ongoing. T. H. McLaughlin (1997), for example, claims that most of the discussions in contemporary democratic societies evolve around the choice of moral values. Being a representative of a liberal educational trend, he suggests that there should be societal values, which, due to their inevitably fundamental nature, should be obligatory to all the members of the society and personal values that could be chosen by everyone freely. Whatever numerous and complicated classifications of values might be, there has been a trend to give priority to moral values: solidarity, peacefulness, respect andlove, which usually manifest themselves in relationships with oneself, others and the world at large. Therefore, the research aims to identify which moral values the respondents acknowledge to be the most important and how they understand their meaning. The choice of these moral values was based on philosophers’ (Halder, 2005; Hildebrand, 1950; Williams, 2002; Žemaitis, 1977) and scientists’ of education (Aramavičiūtė, 2005; Bitinas, 2000; Elliott, 2004; Jovaiša, 2003; Huitt, 2004; Martišauskienė, 2004) viewpoints. To investigate the cognitive-notional level of value attitudes the inventory of moral values was used;this inventory helped researchers in their attempt to elucidate the respondents’ level of acknowledgment of the importance of moral values. The inventory contained eight moral values: responsibility, respect, tolerance, sensitivity, fairness, altruism, openness, and self-respect. The respondents’ understanding of the significance of three moral values (responsibility, openness and altruism) was assessed as well. 239 �The importance of value attitudes in solving intercultural conflicts Research methods Theoretical:Analysis, comparison, evaluation of psychological, philosophical, pedagogical literature, on the basis of which a theoretical-empirical model of moral attitudes and the research instrument were created. Empirical:A studentsurvey was carried outthat aimed at finding outabout the respondents’ acknowledgment of the importance of moral values and to determine the depth of their understanding of the meaning of values. The research instrument was an original questionnairethat was developed on the basis of the theoretical-empirical model of moral attitudes and the inventory of eight moral values (responsibility, respect, tolerance, sensitivity, fairness, altruism, openness and self-respect), the latter being defined according to V. Aramavičiūtė’s (2004) research methodology. Evaluation criteria: theacknowledgment of the importance of moral values, the depth of understanding of the significance of moral values. The respondents were asked to prioritize values according to their importance on a five-point scale, as well as to substantiatethe personal and social meaning of moral values by answering open questions. Statistical:Statistical research methods: descriptive statistics (absolute and percentage frequency, mean, Chi square criterion. The research data was processed using 12th version of the SPSS (Statistical Package for Social Sciences). The research samplewas 134 students (42male, 92female) of management and foreign languages at Vilnius University. The research was carried out in 2013. Research results Cognitive-notional level of value attitudes: the acknowledgment of the importance of moral values. In the process of the analysis of the cognitive-notional level of value attitudes, an attempt was made to determine the level of the acknowledgment of the importance of moral values by the students of management and foreign languages (English, Spanish, French and Russian). The acknowledgment of the importance of moral values was considered to be the evaluation criteria. The respondents were asked to evaluate moral values on a five-point scale. If they thought that a moral valuewas very important, that was considered to be a very high acknowledgment of a moral value; if a moral value was considered to be important, that signified a high acknowledgment; if the respondents thought that a moral value was only partly important, then the acknowledgment of the importance of it was considered to be average; if the respondents found it difficult to determine what the value meant to them, then its importance was low; and if the respondents thought that the value wasinsignificant, then its importance was considered to be very low. This helped to determine which moral values were considered to be of the highest priority to the respondents, which were of average importance and which they considered to be least significant. The following research results were obtained on moral values that the respondents rated as very highorhigh(Fig. 1): Figure 1. The acknowledgment of the importance of moral values by the students of management and foreign languages. 240 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics Series1, Openness, 43 Series1, Altruism, 62 Series1, Sensitivity, 68 Series1, Tolerance, 74 Series1, Fairness , 77 Series1, Self -respect, 78 Series1, Respect, 86 Series1, Responsibility, 94 The majority of respondents (94%) considered responsibility to be thehighest priority. The second most-important moral value appeared to be respect (86%). Third place was shared by the values of selfrespect and fairness (78% and 77% respectively). The value of tolerance was also valued quite highly by the research participants (74%). Although sensitivity and altruism were considered to be important by far more than half of the respondents, they still appeared at the low end of the scale of the importance of moral values (68% and 62% respectively), while openness seemed to be least valued, as less than a half of the research participants (43%) acknowledged it to be important. Thus it could be claimed that the acknowledgement of moral values by the students of management and foreign languages is very high and high. This is undoubtedly a very positive phenomenon as values such as responsibility, respect and faithfulness are core moral values; and, as the philosopher D. Hildebrand (1950) claims, they lay a solid foundation for any person’s life. Similarly,American researcher T. Lickona (1991) suggests that respect and self-respect are the main moral values. Cognitive-notional level of value attitudes: the depth of understanding of the importance of moral values. During the research, an attempt was made to reveal how the respondents could interpret the meaning of moral values that they considered to be more or less important. As the Lithuanian scientist V. Aramavičiūtė (2005) suggests, deep understanding of the notion of moral values can alleviate their realisation in real-life situations; in other words, values can turn into the domineering driving force, motivating and directing a certain behaviour in a person. In the process of analysing the cognitive level of value attitudes from this perspective, the depth of understanding of the meaning of values was considered to be the evaluation criteria. If the respondent, while defining the meaning of one or the other value, focused not only on his/her own needs and moral well-being that were dependent on a particular value, but on the other person’s as well,the understanding of that value was considered to be very deep; if a person’s interpretation of the value’s meaning concentrated only on his/her needs and his/her well-being that were dependent on the realisation of a particular value, and this helped him/her turn into a more mature person, then the understanding of its meaning was considered to be deep; if a person concentrated only on his/her hedonistic and egoistic needs, then the meaning was considered to be not very deep; if a person only stated the importance of the value, but failed to explain its social and personal meaning, then it was considered to be lacking depthor ashallow or superficial understanding of a moral value; if the interpretation was erroneous or a person could not describe what the value meant for him/her, the respondent’sunderstanding was considered very shallow or even erroneous. 241 �The importance of value attitudes in solving intercultural conflicts The research aimed to determine the students’ understanding of the meaning of values of responsibility, openness and altruism. Therefore, they were asked to provide arguments as to why they prioritised these values in one wayor another. Having analysed their answers to these open questions according to the abovementioned criteria, the following results were obtained,as presented in Figure 2 below (Fig. 2). Figure 2. The depth of understanding of the significance of moral values by the students of management and foreign languages. Series1, Altruism, 33 Series1, Openness, 34 Series1, Responsibilit y, 62 Evidently the students demonstrated the best understanding of the value of responsibility, which the majority of them considered to be the most important value. More than half of the respondents revealed deep or very deep understandings of responsibility, whereas deep or very deep understandings of the meaning of altruism and openness were presented by only one third of respondents. Among the answers provided by the students, very mature and very positive interpretations and deep understandings of the importance of moral values could be found: <when you act responsibly, you can be trusted, and the feeling of trust grows in the society and that improves our relations>, <having lost one’s belief in the goodness of others, it could be impossible to live in our society>, <giving is one of the most honourable values that nurtures one’s sensitivity and honesty, which in turn helpus live in our society>, <it is very important to do good things wholeheartedly and sincerely, it should be done without seeking any profit or benefit for oneself, otherwise it is meaningless>, <if we do not seek any material benefit by helping others, then we become more morally mature people>, <it is very important to take care of others, otherwise we lose our humanity>, <by giving more to others, business gains a more “human face”>. However, the following extracts from the students’ answers reveal a greater focus on their own wellbeingrather than on thatof others: <people are mostly selfish, you should be able to differentiate that>, <we are all selfish and we first of all take care of the well-being of our families and only then we can take care of others>, <taking care of others is complete nonsense>, <some people only pretend to be good – you cannot trust them completely>, <you cannot take care of others if you want to gain benefit for yourself>,<one’s well-being is in the first place, you can only give advice to others, but not take care of them>, <believing in others can be harmful to oneself>. Conclusion The results of the research show that the students of management and foreign languages demonstrated to have a mature cognitive-meaningful level of value attitudes. The most important values for them were responsibility and respect, while the values of self-respect, fairness and tolerance were considered to be important. Therefore, the conclusion can be made that the students will acknowledge 242 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics these values later on in their professional careers. However, valuessuch as altruism and openness, which are of great relevance for socially responsible business and sustainable development, avoidance of conflicts, peaceful co-existence of different people within one culture and in contacts with representatives of other cultures, were considered to be the least significant. It should also be mentioned that these results are similar to other research carried out in Lithuania with senior schoolchildren, where responsibility was considered to be the most important value by more than half, but less than half took the same view ofaltruism (Aramavičiūtė, 2005). Another studyby D. Verbylaitė (2005) with future religion teachers also showed a similar priority of values: respect - most important (more than half), followed by sensitivity and responsibility (more than a third). Although the respondents showed a very high acknowledgment of the importance of moral values, the understanding of the meaningfulness of these moral values was not very deep. Just over half of the respondents demonstrated a depth of understanding of thepersonal and social meaning of responsibility, whereas altruism and openness were perceived deeply by only one third of the respondents. Given these research results, we may conclude that the cognitive-meaningful level of value attitudes among the students of management and foreign languages is not very mature. Therefore, educational institutions have a huge and indispensible responsibility to nurture students’ value attitudes and strengthen their capacity to interact with different people and develop their readiness to care more about others – all of which are critical to their personal, social and professional lives, as well as to maintaining much more effective intercultural relationships in an increasingly diverse educational environment. Reference Aramavičiūtė V. (2005). Auklėjimas ir dvasinė asmenybės branda. Vilnius: “Gimtasis žodis“ Bitinas B. (2000).Ugdymo filosofija. Vilnius: Enciklopedija. Dolan S. L. (2011). Coaching by values. iUniverse Publishing Elliott D.C. (2004). Moral Values for Public Education. Academic Exchange 8, 1. Halder A.(2005). Filosofijos žodynas. Vilnius: Alma Littera. Hildebrand D. (1950). Fundamental Moral Attitudes. Retrieved February 18, Quarterly, 2007 from http://www.ewtn.com/library/thelogy/funmore.htm Hogg A., Vaughan G. M. (2005). Social Psychology. Pearson Education Limited. Huitt W. (2004). Moral and Character Development. Educational Psychology Interactive. Valdosta, GA: Valdosta State University. Jovaiša L. (2007) Enciklopedinis edukologijos žodynas. Vilnius: Gimtasis žodis Jovaiša L. (2003). Hodegetika. Vilnius: Agora. Lind G. (1996). Testing Moral Judgement Competence. A Response to Rest, Thoma and Edwards. Retrieved August 23, 2011 from: http://www.unikonstanz.de/ag-moral/b-publik.htm Lind G..(2004). The Meaning and Measurement of Moral Judgement Competence: A Dual – Aspect Model. Measurement of Moral Competence. Retrieved August 23, 2011 from: http://www.uni-konstanz.de/ag-moral/b-publik.htm Martišauskienė E.(2004). Paauglių dvasingumas kaip pedagoginis reiškinys. Vilnius: VPUl-kla. McLaughlin T.H. (1997). Šiuolaikinė ugdymo filosofija: demokratiškumas, įvairovė. Kaunas: Technologija. Neuliep J. (2006). Intercultural communication. A contextual approach. 3rd California: Sage Publications, Inc. vertybės, ed. 243 �The importance of value attitudes in solving intercultural conflicts Popovici R. (2006). Integration of Citizenship, human rights and Language Education. In: Coherence of Principles, Cohesion of Competences. Exploring theories and designing materials for teacher education (pp. 59 -69). European Centre for Modern Languages: Council of Europe Publishing.. Stahlberg D., Frey D. (1988). Attitude I: Structure, Measurement and Functions. In Hewstone M., Stroebe W., Codol J.P., Stephenson G.M.(Eds.). Introduction to Social Psychology. Basil Blackwell Ltd. Tomalin B., Nicks M. (2007). The World‘s Business Cultures and How to Unlock Them. London: Thorogood Publishing. Verbylaitė D. (2005). Būsimųjų religijos švietėjų dvasingumas ir jo tobulinimo galimybės universitete. Daktaro disertacija. Kaunas: Vytauto Didžiojo universiteto leidykla. Wick A. C., Freeman R. E. , Werhane P. H., Martin K. E. (2010). Business Managerial Approach. Pearson: Prentice Hall. Williams T. (2002). Is There a Hierarchy of Values? Retrieved March 11, 2009 Ethics. A from: http://regnumchristi.org/english/imprimir/index.phtml Žemaitis V.(1997). Pedagoginis etiketas. Vilniaus pedagoginis universitetas, Lietuvos etinės kultūros draugija “Ethos“. Vilnius: Lietuvos etinės kultūros draugija “Ethos“. Узнадзе Д. Н. (1966). Псичологическое иследования. Москва: Наука. 244 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2797 Title A name given to the resource The importance of value attitudes in solving intercultural conflicts Author Author Kriaučiūnienė, Roma Abstract A summary of the resource. The contemporary world is complicated and we face many difficult problems that sometimes can turn into conflicts that have to be resolved. As S. L. Dolan (2011) claims, these problems are: environmental pollution, human alienation, unemployment, crimes, drug addiction, disintegration of the family, mistreatment of the elderly, unequal distribution of wealth, food, educational opportunities, and many more. These challenges cause chaos and disturb the established sense of values across cultures. Some Lithuanian researchers (Aramavičiūtė, 2005) also maintain a view that such chaos has a major influence on people’s psychological condition as they lose the sense and meaning of life, which has a negative impact on their intra- and inter-relations.Documents from the EU also highlight the need for educational institutions to promote social cohesion, intercultural dialogue, diversity and equality. The development of personal and social skills and respect for human dignity and shared values are considered to be essential forthe resolution of intercultural problems. The article is based on the research into the cognitive-notional component of value attitudes among students of management and foreign languages. The criteria were the acknowledgement of the importance of values and the depth of understanding of the meaning of values. The conclusion is that students have to be prepared to understand the world, its cultural variety and values, think critically, andmake a stand against injustice.Only then can there be hope for life without prejudice, violence and contempt. Educational institutions have a huge and indispensible responsibility in this respect (Popovici, 2006). Key words: value attitudes, acknowledgment of the importance, depth of understanding, moral values, intercultural competence Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a7b36e1b8cd611b8623be6a41724be0c.pdf 49c6ff4756f1c3df0b7138d2518a9301 PDF Text Text ������   �����α β ������� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2843 Title A name given to the resource Causes and Consequences of NPLs in Bosnia and Herzegovina Banking Sector Author Author Kozaric, Kemal Žunić, Emina Abstract A summary of the resource. Abstract: This paper analyzes the relationship between risks to which banks are exposed, rate of non-performing loans as well as capital adequacy. The analysis was conducted among the banking sector of Bosnia and Herzegovina. For the purpose of the analysis, the International Monetary Fund data - Core Financial Indicators for the period 2008 – 2013 were used. This study differs from previous researches primarily in the fact that the case study is Bosnia and Herzegovina, where there haven't been similar studies. To analyze and evaluate the model, correlation and regression analysis were used. The paper points to those aspects which deserve further attention in order to achieve better and more efficient management of them. Results indicate the increase in risk-weighted assets and rising rates of non-performing loans as one of the component assets. At the same time the growth rate of non-performing loans leads to the growth in risk-weighted assets and therefore the bank is exposed to major risks. Higher return on assets, as an indicator of business performance and management resources and profitability, leads to capital adequacy improvement. There is a strong correlation between the rate of capital adequacy and non-performing loans and that requires further research. Results indicate that better liquidity control leads to a reduction in the rate of non-performing loans and consequently better liquidity position of banks, and thus reduction in liquidity risk. During the analysis it was found that a large proportion of non-performing loans to total loans leads to deterioration in the financial result which is further reflected in the banks' capital. When we talk about capital adequacy we come to the conclusion that the banking system in Bosnia and Herzegovina, despite all the shortcomings and problems is adequately capitalized. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed HB Economic Theory https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/97c6b33e8f1250c36a1cffbd2b5f9d13.pdf cbf7a3726b93718da015d33725c38c59 PDF Text Text IZVORNI NAUČNI RAD Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Prison Violence Prevention: a Restorative Approach Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Odsjek za kriminologiju, Edukacijsko-rehabilitacijski fakultet, Sveučilište u Zagrebu e-mail: irmakv@yahoo.com Sažetak: Politike zaoštravanja kaznene reakcije prema kriminalitetu vrlo često kao praktičnu posljedicu imaju povećanje broja zatvorenika, što u situaciji nedovoljnih zatvorskih kapaciteta dovodi do problema prenapučenosti. Prenapučenost je smatra jednim od rizičnih faktora za razvoj konflikata i nasilno ponašanje kao način rješavanja tih konflikata. Obzirom na prenapučenost, koja postoji u hrvatskom penalnom sustavu, provedeno je istraživanje s ciljem utvrđivanja incidencije i strukture nasilnog ponašanja, utvrđivanja prediktorskih obilježja, analize postojećih mehanizama prevencije nasilja te predlaganja unapređenja prevencije nasilja u penalnom sustavu. Obuhvaćeni su različiti oblici i pravci nasilja: nasilje zatvorenika prema drugim zatvorenicima (viktimiziranost i viktimiziranje), nasilje zatvorenika prema osoblju te korištenje sredstava prisile prema zatvorenicima. Korišten je kvantitativni i kvalitativni pristup. Anketirano je 353 zatvorenika, 154 djelatnika pravosudne policije i 193 djelatnika ostalih službi. Na temu dobivenih generalnih rezultata su realizirane fokus grupe ili strukturirani intervjui sa zatvorenicima i djelatnicima zatvora. U radu se prezentiraju generalni deskriptivni podaci i diskutiraju mogućnosti prevencije nasilja u penalnom sustavu korištenjem programa utemeljenih na principima restorativne pravde. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 Ključne riječi: Nasilje u zatvorima, prevencija, restorativni pristup. JEL klasifikacija: K14 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15216 Historija članka Dostavljen: 14.11.2014. Recenziran: 30.11.2014. Prihvaćen: 02.12.2014. 131 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Abstract: “Getting tough on crime” policies often result in increased number of inmates, which, in the situation of insufficient prison capacity leads to the problem of overcrowding. Overcrowding is considered one of the risk factors for the development of conflict and violent behavior as a way of resolving these conflicts. Due to the overcrowding that exists in the Croatian penal system, a survey was conducted to determine the incidence and structure of violent behavior, determining the predictive characteristics, analyzes the existing mechanisms of prevention of violence and proposing improvements for prevention of violence in the penal system. Included are various forms and directions of violence: “prisoner to prisoner” violence (experience of victimization and victimizing other prisoners), “prisoner to staff” violence and use of force against prisoners. Quantitative and qualitative approaches were applied. Sample comprised of 353 prisoners, 154 of warders and 193 employees of other departments. After getting results of quantitative research, focus groups or structured interviews (on the results) were conducted with prisoners and prison staff. This paper brings general descriptive data and discuss the possibilities of preventing violence in the penal system using programs based on the principles of restorative justice. 132 Keywords: prison violence, prevention, restorative approach. JEL Classification: K14 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15216 Article History Submitted: 14.11.2014. Resubmited: 30.11.2014. Accepted: 02.12.2014. Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup 1. Uvod Populistički odgovor na pojedina teška kaznena djela redovito nosi sa sobom podizanje gornjih okvira granica kazneno-pravnih sankcija za počinitelje kaznenih djela. To je realitet ne samo Hrvatske, nego i brojnih drugih zemalja.1 Jedna od posljedica takvog pokušaja „instant“ rješenja pojedinih oblika kriminaliteta nerijetko povlači za sobom povećanje broja izrečenih bezuvjetnih kazni zatvora što rezultira u povećanom broju zatvorenika.2 U situaciji ne-povećanja zatvorskih kapaciteta i broja osoblja vremenom dolazi do problema prenapučenosti zatvorskog sustava koji stvara poteškoće u organizaciji svakodnevnog života zatvorenika, predstavlja dodatni stres i za zatvorenike i za osoblje te u konačnici utječe na uskraćivanje prava zatvorenicima koje im država garantira svojim pozitivnim pravnim propisima, a zbog čega onda zatvorenici tuže državu.3 Frustriranost uvjetima prenapučenosti može dovesti do povećanja konflikata te posljedično i do pojave nasilnog ponašanja. Naravno, prenapučenost ne treba promatrati kao isključivi kauzalni čimbenik za razvoj nasilnog ponašanja u penalnom sustavu, no, u istraživanju situacijskih ili deprivacijskih čimbenika i dalje zauzima značajno mjesto.4 Pojašnjavajući značaj prenapučenosti u okviru deprivacijskog modela objašnjenja nasilja u zatvoru, Megargee5 navodi: “U zatvorskom okruženju, u kojem su prenapučeni uvjeti više kronični nego privremeni i gdje su na okupu ljudi skloni asocijalnom ponašanju, postoji jasna veza između ograničenja osobnog prostora i pojave agresivnog 1 Više o kritici takvog pristupa u F. Riklin, The death of common sense. Revue internationale de criminologie et de police technique, 4/1997,387-399. P. Chevigny, The populism of fear. Punishment and society, 1/2003,77-96. M. Tonry, Crime and punishment in America, u: Tonry, M. (ed.): The handbook of crime and punishment. Oxford University Press, 1998. J. Pratt, Penal Populism. Abingdon, OX: Routledge, 2007. 2 Tako je primjerice, udio bezuvjetne kazne zatvora u ukupnom broju izrečenih kazneno-pravnih sankcija u Hrvatskoj od 8,7% 2004. godine porastao na 19,7% 2010. godine. Više o kriminalitetu i sankcioniranju kriminaliteta u Hrvatskoj u I. Kovčo Vukadin, Analiza dinamike i strukture kriminaliteta u Republici Hrvatskoj u razdoblju između dviju velikih reforma kaznenog zakonodavstva (1997.-2011.), Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu (HLJKPP), 2/2011, 359-416. Posljedica prethodno navedenog je porast broja zatvorenika u hrvatskom penalnom sustavu sa 2803 2003. godine na 5165 2010. godine. 3 O tužbama protiv Republike Hrvatske više u M. Pleić, Međunarodni instrumenti zaštite prava zatvorenika i nadzora nad sustavom izvršavanja kazne zatvora. HLJKPP, 1/2010, 301-500. 4 O incidenciji i istraživanim korealtima nasilnog ponašanja u zatvorskom sustavu više u I. Kovčo Vukadin, M. Mihoci, Nasilje u penalnim ustanovama. HLJKPP, 1/2010, 333-367. 5 E.I. Megargee, Population density and disruptive behavior in a prison setting. Prison violence, ed. A. Cohen, G.F. Cole, R.G. Bailey. Lexington, Mass: D.C. Health and company, 1976. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 133 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin ponašanja.“ Lawrence i Andrews6 u istraživanju povezanosti subjektivnog iskustva prenapučenosti i percepcije agresivnog ponašanja nalaze da je prenapučenost povezana s uzbuđenjem i stresom te smanjenim psihičkim dobrostanjem. Zatvorenici koji doživljavaju prenapučenost znatno češće interpretiraju određena ponašanja kao agresivna i nasilna. Temeljem rezultata provedenih istraživanja koja daju različite rezultate u odnosu na prediktivnu vrijednost prenapučenosti u objašnjenju nasilnog ponašanja u zatvorima bi se moglo zaključiti kako bi se činjenicu ne-povećanja nasilja u uvjetima prenapučenosti moglo sagledavati kao indikator pozitivne socijalne klime u konkretnom zatvoru. Sve prethodno navedeno je poslužilo kao motiv za provođenje istraživanja s ciljem utvrđivanja incidencije i značajnih korelata nasilja u hrvatskom penalnom sustavu, obzirom da takvo istraživanje u Hrvatskoj još nije provedeno. Cilj rada je predstavljanje istraživačkog projekta i deskriptivnih rezultata u odnosu na incidenciju i okolnosti nasilnog ponašanja te razmatranje preventivnih aktivnosti u kontekstu restorativnog pristupa. 2. Metodološki okvir rada 2.1. Cilj istraživanja Odsjek za kriminologiju Edukacijsko-rehabilitacijskog fakulteta i Središnji ured Uprave za zatvorski sustav Ministarstva pravosuđa su koncem 2011. godine i u prvoj polovici 2012. godine proveli istraživanje nasilja u hrvatskom penalnom sustavu. Ciljevi istraživanja su bili slijedeći:  utvrditi incidenciju i strukturu nasilnog ponašanja u penalnim ustanovama  utvrditi značajna prediktorska obilježja  analizirati postojeće mehanizme prevencije i reakcije na nasilno ponašanje (način praćenja i bilježenja, vrsta pomoći koja se nudi osobi koja je doživjela nasilje, pravne posljedice nasilnog ponašanja) 6 C. Lawrence, K. Andrews, The influence of perceived prison crowding on male inmates’ perception of aggressive events. Aggressive behavior, 30/2004, 273-283. 134 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup  na temelju pregleda postojećih znanstveno utemeljenih prediktivnih instrumenata i programa, predložiti uvođenje takvih instrumenata i programa za hrvatski penalni sustav. Za provođenje istraživanja je dobivena suglasnost Etičkog povjerenstva Edukacijsko-rehabilitacijskog fakulteta. Za potrebe ovog rada se prezentiraju deskriptivni podaci o doživljenom (za zatvorenike i manifestiranom) nasilju i okolnostima doživljenog fizičkog nasilja. 2.2. Instrument Za potrebe istraživanja su kreirana tri upitnika (za zatvorenike, za djelatnike pravosudne policije i za djelatnike ostalih službi koji svakodnevno dolaze u kontakt sa zatvorenicima). Sva tri upitnika su imala zajedničke skupine varijabli, ali i neke specifične. U Tablici 1. su navedeni sadržaji za svaki upitnik. Tablica 1. Korišteni instrumenti sadržaj upitnika upitnik zatvorenici nasilno ponašanje doživljeno manifestirano sredstva prisile doživljeno kvaliteta radnog okruženja upitnik agresivnosti  (Buss i Perry, 1992) Skala kritičnog incidenta (Kercher i Martin,1975) socio-demografski  podaci pravosudna policija ostalo osoblje doživljeno doživljeno primijenjeno        Lista nasilnih oblika ponašanja obuhvaća provokativna ponašanja (ruganje, provokacija gestama, verbalna provokacija, pljuvanje na osobu), prijeteća ponašanja (verbalna prijetnja, prijetnja obitelji, prijetnja oružjem), verbalno nasilje (psovanje, nazivanje pogrdnim imenima, vikanje), fizičko nasilje (šamar, udarac u lice, udarac u Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 135 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin tijelo – rukom ili nogom, nasilno hvatanje za odjeću ili dio tijela, udarac s nekim objektom, pokušaj davljenja, premlaćivanje, bacanje nekog objekta na osobu, napad s nekim oružjem, odgurivanje) i seksualno nasilje (prisiljavanje na neku seksualnu radnju). Svi sudionici su odgovarali na pitanje izloženosti ovim oblicima nasilnog ponašanja od strane zatvorenika, a zatvorenici su pitani i o osobnom manifestiranju tih oblika ponašanja prema drugim zatvorenicima. Primjena sredstava prisile je definirana Zakonom o izvršavanju kazne zatvora i predstavlja legalne oblike prisile prema zatvorenicima. Bez obzira na legalno opravdanje primjene sredstava prisile, u svojoj osnovnoj prirodi ipak predstavljaju nasilno ponašanje te su iz tog razloga uvršteni u istraživanje. U sredstva prisile spadaju: 1. zahvati za privođenje i tehnike obrane, 2. palica, 3. raspršivač s dopuštenim neškodljivim tvarima, 4. električni paralizator, 5. mlazovi s vodom, 6. podražavajuća kemijska sredstva, 7. vatreno oružje. Za primjenu sredstva prisile su ovlašteni isključivo djelatnici pravosudne policije. Zatvorenike je pitano koliko često su prema njima bila primijenjena navedena sredstva prisile, a djelatnike pravosudne policije je pitano koliko često su oni primijenili pojedino sredstvo prisile. 7 Kvaliteta radnog okruženja (za djelatnike pravosudne policije i ostalog osoblja) je ispitivana korištenjem slijedećih skala koje se često koriste u procjeni penalnog radnog okruženja:  skala stresa na poslu8  skala kvalitete supervizije9  skala podrške kolega10  skala percepcije sigurnosti na poslu11  skala organizacijske podrške za politiku ne-diskriminacije12  skala konflikta posao- obitelj.13 7 I. Kovčo Vukadin, V. Žakman –Ban, Zbirka propisa o izvršavanju kazne zatvora, Pravni fakultet, Zavod za kaznenopravna i kriminološka istraživanja „Ivan Vučetić“, Split, 2010. 8 M. Griffin, Gender and stress: a comparative assessment of sources of stress among correctional officers, Journal of contemporary Criminal Justice, 22/2006, 4-25. 9 Ibid. 10 Ibid. 11 Ibid. 12 Ibid. 13 Ibid. 136 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Buss i Perry-ev upitnik agresivnosti se vrlo često koristi u ispitivanju nasilnog ponašanja kako bi se utvrdila povezanost analiziranih oblika nasilnog ponašanja sa dobivenim rezultatom na Upitniku agresivnosti. Upitnik agresivnosti je primijenjen u sva tri analizirana subuzorka sudionika istraživanja. U anketiranju djelatnika pravosudne policije je primijenjena skala kritičnog incidenta („The Critical Incident Scale“) koju su razvili Kercher i Martin, a u kasnijim istraživanjima koristili Crouch i Alpert, Jenne i Kersting i Tewksbury i Collins.14 U skali se navodi niz realističkih situacija iz zatvorskog života, a od djelatnika pravosudne policije se traži da označe svoju vjerojatnu reakciju u konkretnoj situaciji. Svi istraživači su prilagođavali skalu posebnostima analizirane populacije i zatvorskih okolnosti. U ovom istraživanju je korišteno 11 situacija koje su koristili Tewksbury i Collins. Ponuđene reakcije su prilagođene hrvatskom penalnom sustavu na način da su poredane od ne-reagiranja, preko razgovora i smirivanja situacije do primjene sredstava prisile. Osim opisanih instrumenata, korišteni su i opći socio-demografski podaci (spol, dob, obrazovanje, ustanova, ukupni staž, staž u zatvorskom sustavu, pohađanje seminara ili tečajeva o agresivnosti, tj. nasilju, potreba edukacija u odnosu na postupanje u nasilnim situacijama, a kod zatvorenika duljina izrečene kazne, ranija osuđivanost, vrsta kaznenog djela). Svi sudionici su zamoljeni da daju prijedloge za poboljšanje sigurnosti u zatvoru. Nakon dovršenog anketiranja i unosa podataka u SPSS program, napravljena je deskriptivna statistika za podatke o incidenciji i strukturi nasilnih oblika ponašanja za uzorak zatvorenika i uzorak osoblja. Studenti diplomskog studija Socijalne pedagogije su, u okviru studentske prakse u kaznionicama (Glina, Turopolje, Lipovica, Požega i Lepoglava) i zatvorima (Zagreb, Bjelovar, Split) tijekom studenog i prosinca 2012. godine, realizirali fokus grupe i/ili strukturirane intervjue sa zatvorenicima i osobljem na temu nasilja u kaznenim tijelima prema dobivenim rezultatima. 14 R. Tewksbury, S.C. Collins, Aggression levels among correctional officers: reassessing sex differences, The Prison Journal, 3/2006, 327-343. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 137 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin 2.3. Uzorak sudionika istraživanja Istraživanje je provedeno u kaznionicama15 u Lepoglavi, Turopolju, Glini, Požegi (kaznionicama za muškarce, žene i maloljetne počinitelje kaznenih djela) i Lipovici, zatvorima16 u Zagrebu, Bjelovaru, Zadru, Varaždinu, Splitu, Šibeniku, Sisku, Karlovcu, Puli, Gospiću, Osijeku, Rijeci i Dubrovniku te u Zatvorskoj bolnici u Zagrebu.17 Prikaz broja popunjenih anketa, iskoristivih anketa i udjelu pojedinog dijela populacije u ukupnoj populaciji u zatvorskom sustavu (zatvorenici i osoblje) (prema godišnjem izvješću Središnjeg ureda Uprave za zatvorski sustav za 2012. godinu) je dan u Tablici 2. Tablica 2. Broj prikupljenih i korištenih upitnika i udio subuzorka u ukupnoj populaciji u 2011 godini zatvorenici pravosudna ostalo policija osoblje popunjeni upitnici 425 280 203 iskoristivi upitnici 401 262 202 % u odnosu na broj u ukupnom 10,8% 16,44 19,6 zatvorskom sustavu u 2011. 15 U kaznionicama se izvršava kazna zatvora izrečena u trajanju duljem od 6 mjeseci. Za izvršavanje kazne zatvora u Hrvatskoj je ustrojeno 7 kaznionica, jedna kaznionica je namijenjena izvršavanju maloljetničkog zatvora, a jedna kaznionica je namijenjena izvršavanju kazne zatvora za žene. 16 U zatvorima se izvršava mjera istražnog zatvora, kazna zatvora izrečena u prekršajnom i drugom postupku te kazna zatvora izrečena u kaznenom postupku u trajanju do 6 mjeseci. U Hrvatskoj postoji 12 zatvora. 17 U zatvorskoj bolnici u Zagrebu se izvršava kazna zatvora izrečena punoljetnim muškim osobama kojima je uz kaznu zatvora izrečena i mjera sigurnosti obveznog psihijatrijskog liječenja. Osim toga, u zatvorskoj bolnici u Zagrebu se obavlja liječenje zatvorenika iz cijelog penalnog sustava Republike Hrvatske. 138 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup 3. Rezultati i diskusija 3.1. Opći podaci o sudionicima istraživanja Pri prikaza deskriptivnih podataka o nasilnom ponašanju je vrijedno iznijeti opće podatke o sudionicima istraživanja. Podaci o spolu sudionika pokazuju kako su u subuzorku zatvorenika i pravosudne policije dominantno zastupljeni muškarci, dok je u skupini ostalog osoblja udio žena veći od udjela muškaraca. Ovakva spolna distribucija uzorka je očekivana obzirom na znatno manji udio žena u osuđeničkog populaciji koji rezultira i sličnom spolnom distribucijom djelatnika pravosudne policije. U kategoriji ostalog osoblja se taj udio „normalizira“. Tablica 3. Spolna struktura sudionika istraživanja (%) zatvorenici pravosudna policija muškarci 82,2 88,1 žene 17,8 11,9 ostalo osoblje 49,7 50,3 Raspon dobi zatvorenika se kreće u rasponu od 17 do 85 godina (srednja vrijednost 36,60, standardna devijacija 11,449). U subuzorku djelatnika pravosudne policije je najzastupljenija dobna kategorija od 35 do 44 godine (43,9%), dok se u subuzorku ostalog osoblja primjećuje najčešća zastupljenost nešto starije kategorije sudionika – od 45 do 54 godina (49%). Tablica 4. Dobna struktura sudionika istraživanja (%) pravosudna policija 18-24 godine 3,4 25-34 godine 29,4 35-44 godine 43,9 45-54 godine 22,9 55-65 godina 0,4 ostalo osoblje 0,5 14,4 28,4 49,0 7,7 Obzirom da se ispitivanje izloženosti nasilju u ovom istraživanju odnosilo na ukupni boravak u kaznenom tijelu, tj. ukupni staž djelatnika, važno je imati informaciju o stupnju sigurnosti odjela u kojem je zatvorenik proveo najveći dio svog vremena, odnosno u kojem je osoblje radilo.18 18 U čl. 22 Zakona o izvršavanju kazne zatvora se navodi kako, prema stupnju sigurnosti i ograničenju slobode kretanja, kaznionice mogu biti zatvorene, poluotvorene i otvorene te da, bez obzira na stupanj Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 139 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Iz tablice 5. je razvidno kako je više od polovice zatvorenika uglavnom boravilo u zatvorenim odjelima, nešto više od polovice u poluotvorenim odjelima, dok je najmanji broj zatvorenika najveći dio svog boravka u kaznionici proveo u otvorenim odjelima što odgovara i logici smještaja zatvorenika u takve odjele. Djelatnici pravosudne policije su najveći dio svog staža proveli u zatvorenim odjelima što također odgovara logici strukture radnih mjesta djelatnika pravosudne policije koja nije zastupljena u uvjetima otvorenog tipa, tj. minimalnog stupnja sigurnosti. Ostalo osoblje je u više od polovice svog radnog staža također bilo zaposleno u odjelima maksimalne sigurnosti. Tablica 5. Stupanj sigurnosti odjela u kojem su proveli najveći dio vremena boravka / rada (%) zatvorenici pravosudna policija ostalo osoblje zatvoreni 60,3 91,7 68,0 poluotvoreni 36,1 8,3 19,3 otvoreni 3,6 0,0 12,2 U okviru osnovnog opisa uzorka interesirao nas je i podatak o duljini izrečene kazne zatvora obzirom da se to obilježje često analizira u kontekstu ispitivanja nasilja u zatvorskom okruženju. Tablica 6. sadrži podatke o duljini izrečene kazne zatvora iz koje je razvidno da je kazna zatvora analiziranom uzorku zatvorenika najčešće izrečena u trajanju od jedne do tri godine (44,3%), dok se s porastom duljine kazne zatvora smanjuje njen udio u analiziranom uzorku s izuzetnom najdulje izrečene kazne zatvora – u trajanju od 15 i više godina. sigurnosti i ograničenje slobode, u svom sastavu mogu imati zatvorene, poluotvorene i otvorene odjele. Zatvori su, prema stupnju sigurnosti i ograničenju slobode kretanja zatvorenika, ustanove zatvorenog tipa. Zatvorska bolnica je, prema stupnju sigurnosti, također ustanova zatvorenog tipa. Zakon o izvršavanju kazne zatvora, Narodne novine, 190/03, 76/07, 27/08, 83/09, 18/11, 48/11, 56/13, 150/13, 150/13. 140 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Tablica 6. Duljina izrečene kazne zatvora (%) do 1 godine 1-3 godine 3-6 godina 6-9 godina 9-12 godina 12-15 godina 15 i više godina % 11,2 44,3 26,1 8,0 4,3 2,7 3,5 Komplementaran podatak za djelatnike osoblja je podatak o duljini radnog staža u zatvorskom sustavu. Iz podataka prezentiranih u Tablici 7. se može zaključiti kako analizirani uzorak djelatnika penalnih ustanova čini iskusno osoblje – kako u subuzorku djelatnika pravosudne policije, tako i u subuzorku ostalog osoblja (najčešće se radi o djelatnicima sa 10 do 20 godina radnog staža u penalnom sustavu). Tablica 7. Duljina radnog staža u zatvorskom sustavu (%) pravosudna policija do 1 godine 0,8 1-5 godina 13,4 5-10 godina 13,7 10-20 godina 42,4 20 i više godina 29,8 ostalo osoblje 4,6 15,3 21,9 32,7 25,5 3.2. Nasilno ponašanje Sudionici istraživanja (zatvorenici i djelatnici osoblja) su zamoljeni da iskažu koliko puta su od zatvorenika doživjeli pojedine oblike nasilnog ponašanja tijekom ukupnog boravka/radnog staža u penalnom sustavu. Zatvorenici su dodatno zamoljeni da iskažu koliko puta su se oni ponašali na takav način prema drugim zatvorenicima. Ponuđene kategorije su bile: 1. nikada, 2. jednom, 3. dva do tri puta, 4. četiri do pet puta, 5. šest do sedam puta, 6. osam do devet puta, 7. deset i više puta. Za potrebe ovog rada su sve varijable nasilnog ponašanja pretvorene u binarne varijable (1. nije doživljeno i 2. doživljeno) te su u Tablici 8. prezentirani podaci o postotku osoba koje su doživjeli neki od analiziranih oblika nasilnog ponašanja. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 141 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Najčešći oblici nasilnog ponašanja kojima su zatvorenici bili izloženi su vikanje (35,5%) i verbalna provokacija, a potom, po visini relativnih frekvencija, slijede nazivanje pogrdnim imenima (33,5%), ruganje (33,1%), psovanje (32,7%) i verbalna prijetnja (30,2%). Zatvorenici najrjeđe iskazuju prisiljavanje na neku seksualnu radnju u okviru doživljenih oblika nasilja. U smislu oblika nasilnog ponašanja se može zaključiti kako se najčešće radi o verbalnom nasilju, provokativnom ili prijetećem ponašanju, dok je fizičko nasilje relativno rijetko zastupljeno. U smislu samoiskaza o vlastitom nasilnom ponašanju prema drugim zatvorenicima, uočava se donekle slična struktura – najzastupljenije je verbalno nasilje – 23,3% zatvorenika iskazuje da su vikali na druge zatvorenike, 22,3% zatvorenika iskazuje da su druge zatvorenike nazivali pogrdnim imenima te 21,2% zatvorenika navodi kako je psovalo druge zatvorenike. Djelatnici pravosudne policije su najčešće bili izloženi verbalnim provokacijama (51,4%), te verbalnim prijetnjama (46,7%), provokaciji gestama (45,0%) i vikanju (41,3%) od strane zatvorenika. Uočene razlike u visini relativnih frekvencija valja promatrati u kontekstu duljine boravka, tj. staža u ustanovi – djelatnici pravosudne policije najčešće rade u penalnom sustavu 10 do 20 godina, dok su zatvorenici najčešće na izdržavanju kazne u trajanju od jedne do tri godine. Slična situacija se uočava i kod djelatnika drugih ustrojstvenih jedinica u kaznenim tijelima – najčešće su doživjeli vikanje (38,8%) i verbalno provociranje (38,4%), te provokaciju gestama (24,8%) i psovanje (24,3%). Nešto više relativne frekvencije uočene u subuzorku pravosudne policije se mogu objasniti činjenicom konstantnijeg neposrednog kontakta zatvorenika sa djelatnicima pravosudne policije i činjenice da su djelatnici pravosudne policije neposredno zaduženi za ograničavanje slobode kretanja i ponašanje zatvorenika. Temeljem prezentiranih podataka se može zaključiti kako fizičko nasilje između zatvorenika te zatvorenika prema osoblju nije značajnije izraženo u hrvatskom penalnom sustavu. 142 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Tablica 8. Doživljeni i manifestirani oblici nasilnog ponašanja da (%) zatvorenici zatvorenici pravosudna doživljeno manifestirano policija ošamario 5,3 14,3 0,4 udario u lice 9,1 13,6 3,8 udario u tijelo (rukom) 11,0 13,1 6,9 udario nogom 8,1 10,3 4,2 nasilno hvatao za odjeću 12,8 13,6 15,7 nasilno hvatao za dio tijela 9,0 9,7 11,2 udario s nekim objektom 6,0 4,4 2,7 pokušao daviti 2,8 3,4 1,5 pretukao 4,1 6,8 0,8 verbalno prijetio da će vam 30,2 14,4 46,7 nauditi prijetio nekim oružjem 6,6 1,8 6,5 prijetio vašoj obitelji 6,4 2,1 19,2 rugao vam se 33,1 13,3 29,9 prijetio gestama 17,8 10,0 32,4 provocirao gestama 28,4 12,5 45,0 verbalno provocirao 35,3 16,8 51,4 bacio nešto na vas 12,0 5,5 8,9 napao s nekim oružjem 5,3 2,6 2,7 odgurnuo vas 16,1 14,8 12,4 psovao vas 32,7 21,2 37,2 nazivao pogrdnim imenima 33,5 22,3 32,2 vikao na Vas 35,5 23,2 41,3 pljunuo vas 5,6 2,6 prisilio vas na neku 1,8 1,0 seksualnu radnju ostalo osoblje 0,0 0,5 0,2 1,5 5,0 3,0 1,0 0,0 0,0 28,5 2,0 9,5 18,0 18,5 24,8 38,4 5,4 1,5 3,0 24,3 20,9 38,8 U svrhu stjecanja uvida u okolnosti fizičkog nasilja, sudionici istraživanja su pitani o okolnostima u kojima se desilo fizičko nasilje. Sudionici istraživanja su dobili uputu da u slučaju da su doživjeli više fizičkih napada, zamisle onaj koji je, po njihovom mišljenju bio najteži te da na pitanja o okolnostima odgovaraju u odnosu na taj napad. Prva od analiziranih okolnosti je prostor u kojem se fizički napad desio. Iz rezultata prezentiranih u Tablici 9. je razvidno kako se fizički napad na zatvorenika najčešće dešava u njihovim sobama (11,4%), napad na djelatnike Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 143 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin pravosudne policije u hodniku (12,7%) i u sobama zatvorenika (11,9%), a napad na djelatnike ostalih službi u hodniku (2,5%). Tablica 9. U slučaju da Vas je (drugi) zatvorenik fizički napao, u kojim prostorima se to desilo? zatvorenici pravosudna ostalo osoblje policija ćelija /soba 11,4 11,9 2,0 hodnik 5,8 12,7 2,5 dvorište 5,3 5,0 1,0 restoran 1,8 0,8 0,0 radiona 3,3 0,0 0,5 sanitarni čvor 4,3 3,5 0,5 prostori zdravstvene zaštite 1,3 2,7 0,5 prostori prijama i otpusta 1,5 3,9 0,5 prostori izobrazbe 1,5 0,4 0,0 prostori za posjete 1,3 3,5 1,5 prostori za grupni rad 1,0 0,8 0,0 prostori za obavljanje 1,5 2,3 2,0 razgovora sa zatvorenikom dnevni boravak 6,3 1,2 0,0 drugo 3,3 4,7 0,0 Slijedeća analizirana okolnost je vrijeme, odnosno doba dana kada se fizički napad desio. Kod zatvorenika (Tablica 10.) je najzastupljenije poslijepodnevno vrijeme – od 12 do 18 sati (12%), kod djelatnika pravosudne policije dnevno radno vrijeme (13,2% od 12 do 18 te 12,5% od 6 do 12 sati), a slična distribucija je zamjetna i kod djelatnika ostalih službi. 144 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Tablica 10. Vrijeme kada se napad desio zatvorenici pravosudna policija 0-6 2,3 2,0 6-12 6,8 12,5 12-18 12,0 13,2 18-0 8,3 8,2 ostalo osoblje 1,0 3,0 3,0 2,5 Osim mjesta i vremena, interesirao nas je i podatak o vrsti aktivnosti tijekom koje se desio fizički napad. Iz Tablice 11. je vidljivo kako se napad najčešće dešava tijekom slobodnih aktivnosti (8,9%) te za vrijeme dnevnog odmora (8,4%). Tablica 11. Vrsta aktivnosti u kojoj se napad desio za vrijeme doručka/ručka/večere tijekom obavljanja posla tijekom slobodnih aktivnosti u šetnji za vrijeme dnevnog odmora za vrijeme noćnog odmora drugo zatvorenici 6,1 3,8 8,9 5,6 8,4 4,6 4,3 Aktivnosti pravosudne policije i djelatnika ostalih službi su drugačije strukturirane od aktivnosti zatvorenika pa su i rezultati prikazani u posebnoj tablici iz koje je razvidno kako se napad na djelatnika pravosudne policije najčešće dešava u situacijama kršenja kućnog reda (11,9%) koje podrazumijeva intervenciju djelatnika pravosudne policije, dok se kod djelatnika ostalih službi sa istim učešćem (1,6%) pojavljuju: odbijanje zapovijedi, podjela terapije i razgovor sa zatvorenikom. Određene situacije nisu prisutne kod djelatnika ostalih službi (preprata, šetnja, pretraga sobe) jer su one moguće jedino kod djelatnika pravosudne policije. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 145 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Tablica 12. Situacija u kojoj se desio napad prijam zatvorenika preprata šetnja odbijanje zapovijedi pretraga sobe/osobe oduzimanje zabranjenih predmeta testiranje na opojne droge fizički sukob zatvorenika podjela terapije obroci samoozljeđivanje zatvorenika kršenje kućnog reda tijekom posjete tijekom obavljanja razgovora sa zatvorenikom za vrijeme rada (na radnom mjestu) za vrijeme grupnog sastanka Drugo pravosudna policija 4,2 3,5 6,9 1,5 3,9 6,6 1,2 5,8 5,8 4,6 7,3 11,9 4,3 3,1 3,1 0,4 1,6 ostalo osoblje 0,5 1,6 0,5 0,5 0,5 1,6 0,5 1,1 0,5 0,5 1,6 1,1 0,0 0,0 U kontekstu stjecanja uvida u posebno osposobljavanje ili usavršavanje u odnosu na pitanja agresivnosti, tj. nasilja, djelatnicima penalnih ustanova je postavljeno pitanje jesu li pohađali neki seminar ili tečaj o agresivnosti ili nasilju. Iz Tablice 13. je razvidno kako su djelatnici pravosudne policije nešto češće pohađali neki tečaj ili edukaciju iz područja agresivnosti, odnosno nasilja što je vjerojatno refleksija percepcije da je sigurnost penalnih ustanova (a što podrazumijeva odsustvo agresivnog ili nasilnog ponašanja) primarna zadaća djelatnika pravosudne policije. Tablica 13. Jeste li pohađali neki seminar / tečaj o agresivnosti ili nasilju? % pravosudna policija ostalo osoblje ne 62,9 72,8 da, prošle godine 10,9 6,9 da, ranije 26,2 20,2 146 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Osim pitanja o prethodnom pohađanju nekog seminara ili edukacije u odnosu na pitanja agresivnosti, tj. nasilja, djelatnicima penalnih ustanova je postavljeno i pitanje njihove procjene potrebe za dodatnim edukacijama u odnosu na postupanje u nasilnim situacijama. Dobiveni rezultati (Tablica 14.) svjedoče o potrebi dodatnih edukacija u odnosu na postupanje u nasilnim situacijama koja je nešto izraženija u subuzorku djelatnika pravosudne policije. Tablica 14. Smatrate li da vam je potrebna neka dodatna edukacija u odnosu na postupanje u nasilnim situacijama? % pravosudna policija ostalo osoblje ne 44,7 55,7 da 55,3 44,3 Ranije je već navedeno kako su svi sudionici istraživanja zamoljeni da daju svoje prijedloge za poboljšanje sigurnosti u zatvorima. Slijede odgovori koje su dali zatvorenici. Imate li kakve prijedloge za poboljšanje sigurnosti zatvorenika?               "smanjiti broj zatvorenika /rasteretiti zatvore /uvjetni otpust" "više pogodnosti (onima koji zaslužuju)" "odvajanje s obzirom na KD, dob, psih. stabilnost /grupiranje sličnih /odvojiti pokajnike, one koji su teretili druge" "više bavljenja sportom /slobodnih aktivnosti /šetnje /boravka na otvorenom" "maknuti drukere" "čuvari bi trebali biti susretljiviji /manje arogantni /profesionalno se odnositi /dostojanstveno se ponašati" "upozoriti fizički snažnije" "obratiti pažnju na potrebe zatvorenika" "razgovor /podrška /razgovor s psihologom (stručnim suradnikom) /više rada sa zatvorenicima" "informiranje zatvorenika o njihovim pravima" "obrazovanje cijelog kadra" "bolja hrana" "bolja liječnička skrb" "više posla (rada) za zatvorenike" Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 147 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin                          "vanjska kontrola /izvan pravosuđa /uprave za zatvorski sustav" "ne demonstriranje sile /smanjiti agresivnost komandira / smanjiti psihološku torturu /maltretiranje" "dodatno obrazovanje pravosudne policije" "ništa se ne može učiniti" "poboljšanje kućnog reda" "prebacivanje u poluotvoreni (na pola kazne)" "grupiranje u sobe s obzirom na dob /bračni status /(ne)pušenje" "da zatvorenici sami rješavaju svoje probleme /ne miješanje pravosudne" "više prava i slobode govora za zatvorenike" "strogo kažnjavanje nasilja /pojačati strogoću" "osvijestiti one koji šute zbog straha" "dati zatvorenicima sve što zahtijevaju (sukladno zakonu)" "ne dozvoliti da te drugi maltretiraju" "savjetovanje mladih zatvorenika sa starijima" "jednak odnos prema svima (bez obzira na materijalni status zatvorenika)" "puštati doma za vikend" "ne drukati" "educirati zatvorenike o toleranciji i suživotu" "psihičke bolesnike smjestiti u bolnice, a ne zatvor" "postavljanje kamera" "ćelijski sustav" "izdvojiti nasilnike" "manje ljudi u sobama /ćelijama" "provođenje tretmana" "individualizacija" Iz navedenih prijedloga je razvidno kako se određeni broj njih odnosi na izmjene pravnih propisa koji uređuju izvršavanje kazne zatvora, neki se odnose na način organizacije života u kaznenim tijelima, a neki se odnose na područje stavova i ponašanja. Interesantno je primijetiti kako se neke od navedenih preporuka nalaze i u znanstvenoj literaturi razvoja programa prevencije nasilja u zatvorima. 148 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup 4. Restorativni odgovor na nasilno ponašanje u zatvorima Restorativna pravda kao koncept nije rezultat evolucije ljudske civilizacije – ona je postojala u preddržavnom razdoblju reagiranja na kršenje normi u obliku kompenzacije ili nadoknade štete žrtvi kaznenog djela. Danas se o restorativnoj pravdi govori kao o alternativi klasičnom kaznenopravnom sustavu, no mnogi restorativni programi i intervencije se razvijaju i u okviru postojećeg kaznenopravnog sustava. Ne postoji univerzalno prihvaćena definicija restorativne pravde. Marshall19 navodi jednu generalnu definiciju restorativne pravde kao postupka u kojem sve strane zajednički rješavaju kako se nositi s posljedicama kaznenog djela i njegovim učinkom u budućnosti. Zehr20 definira restorativnu pravdu kao model pravde koji uključuje žrtvu, počinitelja i zajednicu u potrazi za rješenjima koja promoviraju popravak, pomirenje i vraćanje osjećaja sigurnosti. Osnovno razumijevanje restorativne pravde kao koncepta je u tome što polazi od drugačije percepcije kaznenog djela – dok klasični kazneno-pravni sustavi kazneno djelo percipiraju kao povredu zakona, restorativna pravda kazneno djelo sagledava kao poremećaj društvenih odnosa. U klasičnom kazneno-pravnom sustavu država uzima pravo rješavanja konflikta kroz svoja tijela i službe, dok se u okviru restorativne pravde polazi od ideje da se konflikt koji je prouzročen kaznenim djelom mora riješiti na način aktivnog sudjelovanja onih koji su direktno (ili indirektno) u njega uključeni. U kontekstu restorativne pravde se daje znatno veća uloga žrtvi kaznenog djela koja je pretrpjela neposredno stradanje pa je restorativna pravda postala „prirodan“ okvir za zastupanje većih prava žrtve u kazneno-pravnoj reakciji na kriminalitet. U Udžbeniku Ujedinjenih naroda o programima restorativne pravde21 se navode osnovne pretpostavke restorativne pravde: 1. odgovor na kazneno djelo mora u što je moguće većoj mjeri popraviti štetu koju je pretrpjela žrtva; 2. počinitelje treba dovesti do razumijevanja o neprihvatljivosti njihovog ponašanja i stvarnim posljedicama za žrtvu i zajednicu; 3. počinitelji mogu i trebaju prihvatiti odgovornost za svoje ponašanje; 4. žrtve trebaju imati mogućnost izraziti svoje potrebe i sudjelovati u određivanju najadekvatnijeg načina reparacije i 5. zajednica ima 19 T.F. Marshall, Restorative justice: an overview. Home Office, Research development and Statistics Directorate, London, UK, 1999, 5. 20 H. Zehr, The little book of restorative justice, Intercourse, PA, Good Books, 2002, 32. 21 UNODC, Handbook on restorative justice programme,. Criminal justice handbook series, UN, New York, 2006, 8. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 149 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin odgovornost doprinosa ovom procesu. Kao četiri krucijalna elementa restorativnog procesa se navode slijedeća: 1. identificirana žrtva, 2. dobrovoljo sudjelovanje žrtve, 3. počinitelj koji prihvaća odgovornost za svoje ponašanje, 4. dobrovoljno sudjelovanje počinitelja. Restorativna pravda, kao drugačija filozofija društvene reakcije na kriminalitet, svojevrsnu rupturu socijalnog tkiva koja nastaje počinjenjem kaznenog djela, je našla svoje područje primjene i na kraju kaznenog postupka – u stadiju izvršavanja kazne zatvora kao najtežeg oblika formalne društvene reakcije na kriminalitet. Dhami i sur.22 su napravili pregled i ponudili klasifikaciju restorativnih programa koji se realiziraju u zatvorima. 1. programi koji su usmjereni na delinkventno ponašanje (offending behavior programs), 2. programi osvještavanja o žrtvama (victim awareness programs), 3. rad u zajednici (community service work), 4. programi posredovanja između žrtve i počinitelja (victim-offender mediation) i 5. zatvori sa kompletno usvojenom restorativnom fiozofijom (prisons with a complete restorative justice philosophy). Kada govorimo o reagiranju na manifestirano i prevenciji budućeg nasilnog ponašanja u zatvorima u kontekstu restorativnog pristupa, tada zapravo govorimo o prevenciji i rješavanju konflikata koji su sastavni dio svakog institucionalnog suživota. Zatvore možemo promatrati kao specifičnu (mikro) zajednicu čija se populacija može, prema ulozi, svrstati u jednu od tri glavne grupe: 1. uprava, 2. osoblje, 3. zatvorenici. Ta zajednica ima svoja specifična pravila ponašanja koja su određena pravnim propisima svake države i specifičnom klimom koja predstavlja složenu rezultantu svih međusobnih odnosa unutar te zajednice i odnosa s „vanjskim svijetom“. Ako uzmemo u obzir temeljna načela restorativne pravde i pozicije pojedinih članova te zajednice, jasno je da restorativnu pravdu kao način rješenja konflikata možemo promišljati na razini konflikata i nasilnog ponašanja između zatvorenika. U toj situaciji postoji zatvorenik - mogući (ili realni) počinitelj nasilnog ponašanja i zatvorenik kao moguća (ili realna) žrtva takvog ponašanja. Osim razvoja modela zatvora sa kompletno usvojenom restorativnom filozofijom, teoretski je moguće primijeniti programe koji su usmjereni na nasilno ponašanje, programe osvještavanja o žrtvama i programe posredovanja između žrtve i počinitelja. Svaki od razvijenih 22 M.K. Dhami, G. Mantle, D. Fox., Restorative justice in prisons, Contemporary Justice Review, 4/2009, 433-448. 150 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup programa u tom kontekstu bi mogao imati svoje pozitivne rehabilitacijske i restorativne učinke. No, u promišljanju uvođenja takvih programa valja imati na umu i specifičnosti zatvorskog okruženja kao zajednice i postaviti pitanja učinka takvih programa na zatvorsku socijalnu klimu. Specifična pitanja koja se u tom promišljanju nameću jesu pitanja dobrovoljnosti žrtve za sudjelovanje u takvim programima (zbog priznavanja statusa „žrtve“ koje može imati reputacijske posljedice za zatvorenika), dobrovoljnosti počinitelja za sudjelovanje u takvim programima (obzirom da se voljnost za sudjelovanje u ne-obveznim aktivnostima u zatvorskom sustavu nerijetko vezuje za zatvorenikovo očekivanje određenih pogodnosti pa se postavlja pitanje intrinzične motivacije za sudjelovanje u programu i stvarnog utjecaja programa na počinitelja), pitanje voditelja takvih programa (u situaciji da članovi osoblja vode takve programe se s njihove strane postavlja pitanje dodatnog honoriranja takve aktivnosti, a može se desiti i određeni konflikt uloga). Obzirom da je cilj ovog rada osvrt na restorativni pristup prevenciji nasilja u zatvoru u Hrvatskoj, neophodno je opisati što od restorativnih elemenata aktualno postoji u hrvatskom zatvorskom sustavu. Formalna kazneno-pravna reakcija na delinkventno ponašanje u Hrvatskoj je utemeljena na resocijalizacijskoj doktrini što je razvidno iz članka 41. Kaznenog zakona Republike Hrvatske23 i članka 2. Zakona o izvršavanju kazne zatvora.24 Temeljna filozofija hrvatskog zatvorskog sustava je razvidna iz definiranja osnovnih zadaća zatvorskog sustava: „zaštita društva od počinitelja kaznenih djela i postizanje svrhe izvršavanja kazne zatvora: organizacija života zatvorenika i motivacija zatvorenika da se osposobi za samostalni život na slobodi u skladu s društvenim normama, istovremeno umanjujući štetne posljedice koje uvjetuje život u zatvoru. Pristup kojim bi se na bilo koji način dodatno ugrožavalo ljudsko dostojanstvo, pogoršavala kvaliteta života, ugrožavala zaštita temeljnih ljudskih prava, uskraćivalo pravo na zdravstvenu zaštitu i slično, u konačnici samo bi pogoršalo 23 Članak 41. KZRH: Svrha kažnjavanja je izraziti društvenu osudu zbog počinjenog kaznenog djela, jačati povjerenje građana u pravni poredak utemeljen na vladavini prava, utjecati na počinitelja i sve druge da ne čine kaznena djela kroz jačanje svijesti o pogibeljnosti činjenja kaznenih djela i o pravednosti kažnjavanja te omogućiti počinitelju ponovno uključivanje u društvo. Kazneni zakon Republike Hrvatske, Narodne novine, 125/11, 144/12. 24 Članak 2 ZIKZ: Glavna svrha izvršavanja kazne zatvor jest, uz čovječno postupanje i poštovanje dostojanstva osobe koja se nalazi na izdržavanju kazne zatvora, njegovo osposobljavanje za život na slobodi u skladu sa zakonom i društvenim pravilima. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 151 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin patologiju ponašanja osoba lišenih slobode, što bi za posljedicu imalo još veću štetu za zajednicu nakon što se te osobe po isteku kazne nađu na slobodi“.25 Resocijalizacijski cilj se, između ostalog, postiže uključivanjem zatvorenika u opće i posebne programe tretmana, što je važan element izrade pojedinačnog programa izvršavanja kazne zatvora. Opći programi obuhvaćaju temeljne sadržaje života u zatvoru (obrazovanje, rad i slobodno vrijeme) dok posebni programi tretmana obuhvaćaju individualni i grupni psihosocijalni tretman koji je usmjeren na dinamične kriminogene čimbenike koji dozvoljavaju ili potiču osobu na delinkventno ponašanje. Tijekom 2012. godine, ukupno 3015 zatvorenika (38,8% od ukupnog broja zatvorenika) je bilo uključeno u neki od slijedećih posebnih programa tretmana: Tretman ovisnika o alkoholu, Tretman ovisnika o drogama, Tretman osoba oboljelih od PTSP-a, Tretman počinitelja kaznenih djela u prometu, Trening kontrole agresivnog ponašanja, Tretman seksualnih delinkvenata i terapijske skupine (za osobe s izrečenom mjerom obveznog psihijatrijskog liječenja). Vrijedno je istaknuti i edukativno razvojne programe – Odgovorno roditeljstvo i Komunikacijske radionice, u kojima je tijekom 2012. godine sudjelovalo 100 zatvorenika. Premda hrvatski penalni sustav nema u primjeni „čiste“ restorativne programe, od postojećih programa s elementima restorativnog pristupa se mogu istaknuti Trening kontrole agresivnog ponašanja i Tretman seksualnih delinkvenata koji po svom sadržaju odgovaraju programima koji su usmjereni na delinkventno ponašanje (prema kategorizaciji koju su ponudili Dhami i sur.). Oba programa vode specijalno educirani djelatnici osoblja što isključuje sudjelovanje zajednice kao značajnog elementa restorativnih procesa. Postojanje potrebe za promišljanje kreiranje i primjene nekog restorativnog programa za prevenciju nasilja u zatvorskom sustavu je razvidno iz slijedećih prijedloga zatvorenika za poboljšanje sigurnosti zatvorenika:      25 "upozoriti fizički snažnije" "da zatvorenici sami rješavaju svoje probleme /ne miješanje pravosudne" "osvijestiti one koji šute zbog straha" "savjetovanje mladih zatvorenika sa starijima" "educirati zatvorenike o toleranciji i suživotu". Dostupno na: https://pravosudje.gov.hr/zatvorski-sustav-6150/6150. Pristupljeno 11.11.2014. 152 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup 5. Zaključak Cilj ovog rada se odnosio na predstavljanje deskriptivnih rezultata istraživanja nasilja u hrvatskom penalnom sustavu i razmatranje preventivnih aktivnosti u kontekstu restorativnog pristupa. Iz prezentiranih rezultata je razvidno kako fizičko nasilje ne predstavlja značajniji problem u hrvatskom penalnom sustavu (što potvrđuju i službena izvješća Središnjeg ureda Uprave za zatvorski sustav Ministarstva pravosuđa Republike Hrvatske). Od analiziranih oblika nasilnog ponašanja, najzastupljeniji su različiti oblici verbalnog nasilja. U prikazanim prijedlozima zatvorenika za poboljšanje sigurnosti zatvorenika, mogu se uočiti neki sa restorativnom podlogom. Restorativni pristup problemu nasilja u postojećem penalnom sustavu (koji je utemeljen na klasičnom kaznenopravnom sustavu) predstavlja potencijalno vrijedan doprinos rehabilitacijskim naporima, no, premda restorativni pristup (u smislu doktrine, filozofije, postupaka) može predstavljati optimističnu promjenu tradicionalnog kaznenopravnog sustava, u primjeni restorativnih programa na kraju tradicionalnog kaznenopravnog sustava treba pristupati cum grano salis. Kod uvođenja bilo kakvih novih programa, a posebno onih koji su utemeljeni na drugačijim postavkama od postojećeg sustava, treba krenuti od prepoznavanja ili uočavanja potrebe za novim programima, treba pripremiti okruženje za provođenje takvih programa (u smislu prihvaćanja temeljnih vrijednosti i ciljeva restorativnog pristupa u mikro zajednici zatvorskog okruženja – na svim razinama: uprave cijelog zatvorskog sustava, uprave konkretnog kaznenog tijela, djelatnika osoblja i zatvorenika, ali i šireg društva), pažljivo kreirati program na temelju analiziranih potreba (u tom smislu poseban izazov može biti nedovoljno kritična implementacija postojećih stranih programa), još pažljivije implementirati program i, naravno, unaprijed predvidjeti način znanstvene evaluacije programa. Sve to čini osnovu znanstveno utemeljenih programa prevencije nasilja i pruža okvir za učinkovite intervencije. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 153 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin 6. Literatura                  154 P. Chevigny, The populism of fear. Punishment and society, 1/2003,77-96. M.K. Dhami, G. Mantle, D. Fox., Restorative justice in prisons, Contemporary Justice Review, 4/2009, 433-448. M. Griffin, Gender and stress: a comparative assessment of sources of stress among correctional officers, Journal of contemporary Criminal Justice, 22/2006, 4-25. Kazneni zakon Republike Hrvatske, Narodne novine, 125/11, 144/12. Kovčo Vukadin, Analiza dinamike i strukture kriminaliteta u Republici Hrvatskoj u razdoblju između dviju velikih reforma kaznenog zakonodavstva (1997.-2011.), Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, 2/2011, 359-416. Kovčo Vukadin, M. Mihoci, Nasilje u penalnim ustanovama, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, 1/2010, 333-367. Kovčo Vukadin, V. Žakman –Ban, Zbirka propisa o izvršavanju kazne zatvora, Pravni fakultet, Zavod za kaznenopravna i kriminološka istraživanja „Ivan Vučetić“, Split, 2010. C. Lawrence, K. Andrews, The influence of perceived prison crowding on male inmates’ perception of aggressive events. Aggressive behavior, 30/2004, 273-283. T.F. Marshall, Restorative justice: an overview. Home Office, Research development and Statistics Directorate, London, UK, 1999. E.I. Megargee, Population density and disruptive behavior in a prison setting. Prison violence, ed. A. Cohen, G.F. Cole, R.G. Bailey. Lexington, Mass: D.C. Health and company, 1976. M. Pleić, Međunarodni instrumenti zaštite prava zatvorenika i nadzora nad sustavom izvršavanja kazne zatvora, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, 1/2010, 301-500. J. Pratt, Penal Populism. Abingdon, OX: Routledge, 2007. F. Riklin, The death of common sense. Revue internationale de criminologie et de police technique, 4/1997,387-399. R. Tewksbury, S.C. Collins, Aggression levels among correctional officers: reassessing sex differences, The Prison Journal, 3/2006, 327-343. M. Tonry, Crime and punishment in America, u: Tonry, M. (ed.): The handbook of crime and punishment. Oxford University Press, 1998. UNODC, Handbook on restorative justice programme,. Criminal justice handbook series, UN, New York, 2006. Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup   Zakon o izvršavanju kazne zatvora, Narodne novine, 190/03, 76/07, 27/08, 83/09, 18/11, 48/11, 56/13, 150/13, 150/13. H. Zehr, The little book of restorative justice, Intercourse, PA, Good Books, 2002. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 155 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2853 Title A name given to the resource Prison Violence Prevention: a Restorative Approach Author Author Kovčo Vukadin, Irma Abstract A summary of the resource. Abstract: “Getting tough on crime” policies often result in increased number of inmates, which, in the situation of insufficient prison capacity leads to the problem of overcrowding. Overcrowding is considered one of the risk factors for the development of conflict and violent behavior as a way of resolving these conflicts. Due to the overcrowding that exists in the Croatian penal system, a survey was conducted to determine the incidence and structure of violent behavior, determining the predictive characteristics, analyzes the existing mechanisms of prevention of violence and proposing improvements for prevention of violence in the penal system. Included are various forms and directions of violence: “prisoner to prisoner” violence (experience of victimization and victimizing other prisoners), “prisoner to staff” violence and use of force against prisoners. Quantitative and qualitative approaches were applied. Sample comprised of 353 prisoners, 154 of warders and 193 employees of other departments. After getting results of quantitative research, focus groups or structured interviews (on the results) were conducted with prisoners and prison staff. This paper brings general descriptive data and discuss the possibilities of preventing violence in the penal system using programs based on the principles of restorative justice. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d07837faf69f581819261b8003c13331.pdf cb8180171440254cb66fa2f82291639f PDF Text Text PREGLEDNI NAUČNI RAD Ресторативна правда у законодавству Републике Србије Restorative Justice in the Legislation of the Republic of Serbia Dр Миомира Костић Правни факултет, Универзитет у Нишу e-mail: kostic_miomira@yahoo.com Dр Дарко Димовски Правни факултет, Универзитет у Нишу e-mail: darko.dimovski@yahoo.com Сажетак: Промене у кривичном законодавству у односу на пунолетне и малолетне учиниоце кривичних дела уносе извесне конкретне елементе ресторативне правде у домаћи, традицонално ретрибутивни кривичноправни систем. Кривични законик Републике Србије прописује ослобођење од казне у чл. 58. Суд може ослободити од казне и учиниоца кривичног дела за које је прописана казна затвора до пет година, ако после извршеног кривичног дела, а пре него што је сазнао да је откривен, отклони последице дела или надокнади штету проузроковану кривичним делом. Законик о кривичном поступку Републике Србије чланом 283. уводи начело опортунитета у случају кривичног гоњења пунолетних учинилаца кривичних дела. Закон о малолетним учиниоцима кривичних дела и кривичноправној заштити малолетних лица РС предвиђа алтернативне моделе реакције на малолетничку делинквенцију. Овај модел значи удаљавање малолетника од кривичног правосуђа и избегавање стигматизације малолетника вођењем кривичног поступка, изрицањем васпитних мера и казне. Удаљавање од класичног ретрибутивног модела огледа су у изрицању васпитних налога. Уједно, посебне обавезе, као врста васпитних мера упозорења и усмеравања, садрже неке елементе ресторативне правде, што се отелотворује у извињењу оштећеном и надокнади проузроковане штете у оквиру сопствених могућности; а са становишта локалне заједнице волонтерско укључивање у рад хуманитарних организација или у послове социјалног, локалног или еколошког садржаја. Један од предлога за будућа решења у домаћем кривичном законодавству односи се на примену ресторативне правде у затворима. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 Кључне речи: ресторативна правда, Република Србија. ЈЕЛ класификација: K14 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15219 Историја чланka Достављен: 01.09.2014. Рецензиран: 30.11.2014. Прихваћен: 05.01.2015. 217 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски Abstract: Restorative Justice, Republic of Serbia. Changes in the criminal law in relation to adult and juvenile offenders bring about certain specific elements of restorative justice in domestic, traditionally retributive criminal justice system. The Criminal Code of the Republic of Serbia provides acquittal in the art. 58 The court may acquit the perpetrator of a crime which is punishable by prison sentence of up to five years, if after committing the crime, but before he found out that he was discovered, remove the consequences of the crime or compensate for the damage caused by the crime. In article 283 of the Criminal Procedure Code of the Republic of Serbia has been introduced the principle of opportunity for criminal prosecution of adult offenders. Law on Juvenile Criminal Offenders and Criminal Protection of Juveniles RS provides alternative modes of reaction to juvenile delinquency. This model means distancing of juveniles from the criminal justice system and avoiding stigmatization of minor criminal proceedings, by pronouncing of corrective measures and penalties. Moving away from the classic retributive model are reflected in the imposition of corrective orders. Also, special obligations, as a kind of corrective measures warning and guidance, contain some elements of restorative justice, which embodies in the apology to the injured and compensation for damage caused within its capabilities; and from the standpoint of community volunteer involvement in the work of humanitarian organizations or activities of social, local or environmental. One of the proposals for the reform of domestic criminal law refers to the use of restorative justice in prisons. 218 Keywords: Restorative Justice, Republic of Serbia. JEL Classification: K14 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15219 Article History Submitted: 01.09.2014. Resubmited: 30.11.2014. Accepted: 05.01.2015. Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије 1. Уводна разматрања Систем кривичног правосуђа, спроводећи ретрибутивну правду, усмерен је да одговори на питања о томе који је закон прекршен, ко га је прекршио и како санкционисати кривца тако да се постигне специјална превенција. Приступ ресторативне правде састоји се у стратегији окупљања и дискусије у оквиру локалне заједнице, окренут је појединцу и може се применити и у ширим градским срединама. Циљ је постизање јединствених решења која су прихватљива за људе у одређеним околностима и с обзиром на културне прилике које владају. Временом, у теоријским расправама и практичној примени, ресторативна правда, као појам и процес, добила је значење кључног елемента друштвене правде. Ресторативној правди приписује се способност враћања правде у друштвену заједницу у којој је традиционални кривичноправни систем повезан са мерама опресије унутар заједнице. Те мере изричу органи формалне друштвене контроле у централизованом, статичном кривичном поступку који своје оправдање налази у општој, за све грађане доступној правди.1 Теоријска разматрања о стандардима, вредностима и обезбеђивању спровођења ресторативне правде често истичу занемаривање социјалних тежњи и традиције приликом усвајања овог процеса. Ресторативна правда се некада разматра само као могућност остваривања већег обима права жртава поред утемељеног кривичноправног система ретрибутивне правде, а некада опет као равнотежа између права делинквената и права жртава. Ипак и поред извесних несугласица и недоследности у спровођењу, ресторативна правда применом својих принципа обезбеђује реституцију жртава и друштвене заједнице, промовише реинтеграцију делинквената и поправљање односа између жртве, делинквента и друштвене заједнице. У процесу ресторативне правде предвиђена је могућност да се делинквентна понашања доживе као крајње озбиљна делања према којима ће се поступати без повишене репресије и без искључивања делинквената из друштвене заједнице и процеса реституције жртава. Како неки аутори истичу, ресторативна правда даје изглед на избегавање тзв. "нултог износа", при чему бенефиције жртава погађају Видети: М. Костић, „Ресторативна правда – смисао и могућности примене“, Социјална мисао, часопис за теорију и критику социјалних идеја и праксе, Београд 2-3/2005., 45. 1 Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 219 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски делинквента, не у његовим правима, већ у повећаном обиму обавеза због свог понашања.2 Данас се највећи број различитих активности у процесу ресторативне правде одвија од стране агенција за пружање друштвених услуга, школа, законодавних органа и одељења за превенцију. Ове активности повезују заједнички елементи: лечење, посредовање између жртве и учиниоца, извињење (осећање стида) и реинтеграција. Зато је приликом дефинисања ресторативне правде неопходно садржајно објединити све ове процесе. Ресторативна правда се одређује као „процес помоћу кога стране, од којих свака учествује у дотичном кривичном делу, приступају заједно да колективно реше како да савладају последице злочина и његове импликације у будућности”.3 Ресторативна правда захтева потпуно учешће и сагласност свих оних који су на било који начин били погођени извршењем кривичног дела – жртве, делинквента, њихових породица и пријатеља, као и особа из друштвене заједнице. Затим, ресторативна правда покушава да исцели оно што је уништено. Зато се процес усмерава на потребе жртве (шта је потребно учинити да се траума зацели; повраћај осећања сигурности), делинквента (шта је потребно урадити да се зло више никада не понови; шта предузети да се делинквент понаша у сагласности са постигнутим договором) и чланова заједнице (шта ће им помоћи да се они осећају сигурно; које кораке треба предузети за унапређење заједнице тако да има мање изгледа да се злочин догоди у будућности). Следеће што је неопходно је да постоји потпуна и непосредна одговорност свих учесника. Оптужене особе суочавају се са својим жртвама и другима који трпе последице злочина и којима је дата могућност да објасне своје понашање, преузму пуну одговорност и буду део процеса који одлучује о начину како да обједини потребе свих заинтересованих. Такође, ресторативна правда тежи да врати у целину све оно што је било „раздвојено”, уништено кривичним делом. Наиме, злочин дели чланове једне друштвене заједнице на „ми-они” начин размишљања. Ресторативне расправе налазе начина да превазиђу ту разлику, тако да „ми и они” буду поново повезани унутар једне друштвене заједнице постављене на здравим основама. Повраћај у једну целину свих чланова заједнице онемогућава изолацију унутар заједнице. Изолација се иначе јавља као природан пратилац злочина. То је отуђеност коју осећају како делинквент 2 К. McEvoy, H. Mika, В. Hudson, „Introduction – Practice, Reformance and Prospects for Restorative Justice”, Britisj Journal of Criminology, London 2002, 469. 3 T. Cavanagh, Adopting New Values for the Courts: What is Restorative Justice? The Court Manager, 1998, 13/ 2/3, 24-27. Williamsburg,, VA: National Association for Court Management 220 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије и жртва, тако и остали чланови друштвене заједнице који трпе последице. Међутим, ресторативна расправа не може да повеже жртву и делинквента у нешто што је већ постојало као нездрав, злостављајући однос. На крају, расправа у ресторативној правди стреми ка томе да оснажи заједницу, с циљем да се спречи даље повређивање тиме „што ће изградити односе и обратити пажњу на значајна социјална питања која су на првом месту узроци злочина“.4 У литератури постоји и мишљење по коме је ресторативна правда „начин размишљања, начин понашања и начин расуђивања”.5 Током деведесетих година прошлога века неки писци су описали ресторативну правду као одговор на криминално понашање које захтева да буду надокнађени губици као последице злочина од којих су патиле жртве, да се олакша успостављање мира и остваре мирољубиви односи између супротних страна. Током 1991. у Канади ресторативна правда је описивана као постојање принципа који подржавају и обештећују жртву уз посредовање, обештећују друштвену заједницу и уз помоћ којих се учествује у рехабилитацији делинквената уз ограничену употребу рестрикција и надзора.6 2. Ресторативна правда у домаћем кривичном законодавству Пратећи сва она достигнућа теорије и праксе кривичноправног реаговања на криминалитет, у домаћем кривичном законодавству дошло је до извесних промена које указују на постепено, али доследно прихватање свих оних условно „новина“ које прате увођење и примену процеса ресторативне правде у нас. С друге стране, чак и законска решења која изричито прописују могућност примене процеса ресторативне правде наилазе на отпор, и стручне и опште јавности, где се објективни недостатак подзаконских аката често узима као субјективни изговор у непримењивању појединих решења. Промене у кривичном законодавству у односу на пунолетне и малолетне учиниоце кривичних дела уносе извесне конкретне елементе ресторативне правде у домаћи, традиционално ретрибутивни кривичноправни систем. 4 S. Coward, „Restorative Justice in Cases of Domestic Violence: Healing Justice?“ Directed Interdisciplinary Studies, Carleton University 2000, 7. 5 Bria Huculak, судија из Канаде који је учествовао на PATHS конференцији изложио је ову дефиницију 1995. Види: ibid. 6 Ibid. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 221 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски Кривичним закоником РС7 предвиђено је више могућности отклањања или ублажавања штете причињене кривичним делом. Тако, одустајање од кажњавања представља меру која се најчешће примењује да би се избегло изрицање кратке казне затвора, уколико тежина дела, лична својства учиниоца и његово понашање после извршеног дела указују да се таквом казном не би постигла сврха кажњавања. Ова мера се примењује у току трајања кривичног поступка и њени најчешћи облици су: одлагање изрицања казне и ослобођење од казне. Одлагање изрицања казне постоји, на пример, у кривичном законодавству Француске, када постоје услови за остварење социјалног рекласмана кривца, за надокнаду штете настале извршењем дела или за отклањање сметњи проузрокованих кривичним делом. Суд у поступку одређује датум када ће одлучивати о казни и тада учиниоцу може да изрекне казну која је прописана законом, може га ослободити од казне или одложити изрицање казне. Одлагање може бити праћено обавезом учиниоца дела да испуни неки судски налог. Испуњавање тих налога у року који је одредио суд може бити основ да суд преступника ослободи од казне. Посебна могућност је да код одлагања изрицања казне буде одређено проверавање понашања преступника у трајању од шест месеци до две године.8 Ослобођење од казне постоји када суд у кривичном поступку утврди да је једно лице извршило кривично дело за које је кривично одговорно, али га ослобађа од казне. Тада се доноси осуђујућа пресуда и учинилац се сматра осуђеним лицем, без обзира на то што је ослобођен од казне. Осуда се уводи у казнену евиденцију и брише после одређеног временског периода, уколико осуђено лице не изврши ново кривично дело. Изрицање мера безбедности уз ослобађање од казне није искључено, мада се у пракси ретко примењује.9 КЗ Републике Србије прописује ослобођење од казне у чл. 58. Наиме, суд може ослободити од казне учиниоца кривичног дела само када закон то изричито предвиђа.10 Закоником је прописано ослобођење од казне и у случају 7 Кривични законик РС – KZRS, Службени гласник РС бр. 85/2005, 88/2005 - испр., 107/2005 испр., 72/2009, 111/2009, 121/2012 и 104/2013 8 С. Константиновић-Вилић, М. Костић, Пенологија, I издање, СВЕН, Ниш 2006, 261. 9 Љ. Јовановић, Д. Јовашевић, Кривично право I, Општи део, Полицијска академија, Београд, 2003., стр. 278-279. 10 Суд може ослободити од казне учиниоца кривичног дела из нехата кад последице тог дела тако тешко погађају учиниоца да изрицање казне у таквом случају очигледно не би одговарало сврси кажњавања. Осим тога, законодавац је предвидео ослобођење од казне у следећим случајевима: 222 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије поравнања учиниоца и оштећеног, када суд може ослободити од казне учиниоца кривичног дела за које је прописана казна затвора до три године или новчана казна ако је на основу постигнутог споразума сам оштећени испунио све обавезе из тог споразума (чл. 59). Суд може ослободити од казне и учиниоца кривичног дела за које је прописана казна затвора до пет година, ако после извршеног кривичног дела, а пре него што је сазнао да је откривен, отклони последице дела или надокнади штету проузроковану кривичним делом. Примена овог решења води скретању тока кривичног поступка у каснијој фази, на главном престресу и доводи до значајне улоге саме жртве која има значајно, активно учешће у делу који се односи на постизање споразума између жртве, односно оштећеног и учиниоца о обавезама које учинилац треба да испуни. Важно је да се подзаконским актима регулише сам ток постизања споразума, чији механизам још није заживео у пракси. Следећа новина коју уводи законодавац јесте извршење једне или више обавеза које чине садржину заштитног надзора, а изричу се уз условну осуду са заштитним надзором. Условна осуда са заштитним надзором или пробација (probation) је карактеристична за англоамеричка законодавства. Пробација значи условно одлагање казне и стављање осуђеника на пробу током одређеног времена уз вршење надзора. Пробација се примењује од средине XIX века у земљама англоамеричког подручја, као административна мера предузета према осуђеним лицима током преваспитног третмана или као једна од мера социјалне заштите, када се примењује према криминалцима и према лицима код којих постоје социјалнопатолошке појаве. Предност пробације у односу на условну осуду је у успостављању заштитног надзора. У току заштитног надзора осуђеном се могу наметати извесне обавезе: да редовно или телефонски контактира са полицијом; да не напушта пребивалиште; да не излази из куће у вечерњим часовима; да врати предмет одузет кривичним делом; да накнади причињену штету оштећеном или да се подвргне лечењу од болести зависности. Ове обавезе уз условну осуду са заштитним надзором извршавају се у оквиру локалне заједнице. Без обзира на свој назив, условна осуда са заштитним надзором није само варијанта условне осуде, већ посебна кривична санкција. И једна и друга имају исти ужи заједнички циљ. Ипак, засебност ове кривичне санкције огледа се у прекорачење нужне одбране (чл. 19 ст. 3), прекорачење крајње нужде (чл. 20 ст. 3), неподобни покушај (чл. 31), добровољни одустанак и доборовољни одустанак од саучесништва (чл. 32). Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 223 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски посебном начину њене примене и заштитном надзору који је неопходан за њено спровођење. Условна осуда са заштитним надзором подразумева додатно учешће државе у односу на учиниоца кривичног дела ради његовог друштвеног прилагођавања, чиме она добија другачији смисао у односу на саму условну осуду.11 Примарна улога друштвеног ангажмана у заштитном надзору над осуђеним лицем одређује њену аутентичност. Њена примена ипак захтева углавном исте претпоставке као и примена условне осуде. Ову санкцију треба применити према делинквенту коме није целисходно изрећи условну осуду. Због пропуста начињених током његовог васпитања, њему је потребно осигурати помоћ и надзор у циљу поправљања, преваспитања и спречавања поврата. Тако, од једне алтернативне мере у односу на казну затвора, условна осуда прераста у врсту третмана на слободи. Тиме она губи карактер мере која има за циљ генералну превенцију, што је њена основна мањкавост у односу на савремене мере криминалне политике. Примена ове алтернативне санкције захтева добро упознавање личности делинквента клиничком методом, којом ће бити утврђени сви релевантни ендогени и егзогени фактори који су довели до извршења дела. Међутим, важно је организовати службу која ће се бавити спровођењем ове мере, што излази из оквира класичног пенитенцијарног третмана или ванинституционалног третмана, било пунолетних било малолетних делинквената. Такође, у неким пенолошким расправама о овој санкцији присутан је став који говори против давања потпуне слободе учиниоцу, већ се инсистира на ограниченој слободи која ће представљати мањи изазов за осуђеника. Зато се моменат судске индивидуализације сматра одлучујућим приликом доношења одлуке о примени ове мере. Кривични законик РС прописује у чл. 71 условну осуду са заштитним надзором и предвиђа могућност суда да одреди стављање под заштитни надзор учиниоца коме је изречена условна осуда за одређено време у току времена проверавања. У чл. 73 прописане су обавезе обухваћене заштитним надзором, од којих су за реституцију односа учиниоца и жртве посебно значајне: испуњење обавеза издржавања породице, чувања и васпитања деце и других породичних обавеза, као и отклањање или ублажавање штете причињене кривичним делом, а нарочито измирење са жртвом учињеног кривичног дела (т. 4 и 10). 11 Видети опширније: С. Константиновић-Вилић, М. Костић, 257-258. 224 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије Законик о кривичном поступку Републике Србије12 чланом 283. уводи начело опортунитета у случају кривичног гоњења пунолетних учинилаца кривичних дела. Jавни тужилaц у Републици Србији може, примењујући начело опортунитета, да одложи кривично гоњење према осумњиченима за кривична дела за које је предвиђена новчана казна или казна затвора до пет година, ако осумњичени прихвати да испуни једну или више обавеза: 1) да отклони штетну последицу насталу извршењем кривичног дела или да накнади причињену штету; 2) да на рачун прописан за уплату јавних прихода уплати одређени новчани износ, који се користи за хуманитарне или друге јавне сврхе; 3) да обави одређени друштвенокорисни или хуманитарни рад; 4) да испуни доспеле обавезе издржавања; 5) да се подвргне одвикавању од алкохола или опојних дрога; 6) да се подвргне психосоцијалном третману ради отклањања узрока насилничког понашања и 7) да изврши обавезу установљену правноснажном одлуком суда, односно поштује ограничење утврђено правноснажном судском одлуком. Осумњичени је дужан да прихваћену обавезу изврши у року који не може бити дужи од годину дана. Ако осумњичени изврши ове обавезе, јавни тужилац ће одбацити кривичну пријаву, тако да се решење може посматрати као облик скретања традиционалног кривичног поступка, односно као диверзиона мера. У случају кривичних дела за које је прописана казна затвора до три године, јавни тужилац може одбацити кривичну пријаву ако је осумњичени, услед стварног кајања, спречио наступање штете или је штету у потпуности већ надокнадио, а јавни тужилац, према околностима случаја, оцени да изрицање кривичне санкције не би било правично (чл. 284). На научним и стручним скуповима организованим неколико година након увођења начела опортунитета у наше кривично законодавство на тему ресторативне правде од стране Виктимолошког друштва Србије13 могла су се чути размишљања о томе да се ово начело ретко када примењује у пракси, јавни тужиоци нису заинтересовани за примену ових одредби, сматрају их сувише компликованим, а посебно постоји примена високог степена аутоцензуре, као последице страха да ће, поступајући по одредбама Законика, бити жигосани као корумпирани. Међутим, јавни тужиоцу су, након добијања препоруке од стране Министарства правде Републике Србије да прво установе да ли постоји могућност примене условног одлагања кривичног 12 Законик о кривичном поступку - ЗКПРС, Сл. гласник РС бр. 72/2011, 101/2011, 121/2012, 32/2013, 45/2013 и 55/2014 13 Округли сто „Ресторативна правда и права жртава“, Виктимолошко друштво Србије, Правни факултет у Нишу – Катедра за кривичноправне науке, Ниш, 23. новембар 2006. године; Округли сто „Ресторативна правда и права жртава“, Виктимолошко друштво Србије, Крагујевац, 7. децембар 2006. године Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 225 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски поступка, почели да чешће примењују ово начело, с циљем скретања од кривичног поступка. За разлику од ранијих одредби закона о материјалном, процесном и извршном кривичном праву у односу на малолетне извршиоце кривичних дела, које су се заснивале на традиционалном систему заштите права малолетника и третирања малолетних делинквената на класичан начин, Закон о малолетним учиниоцима кривичних дела и кривичноправној заштити малолетних лица РС,14 предвиђа алтернативне моделе реакције на малолетничку делинквенцију. Овај модел значи удаљавање малолетника од кривичног правосуђа и избегавање стигматизације малолетника вођењем кривичног поступка, изрицањем васпитних мера и казне.15 Диверзионе мере су васпитни налози који су предвиђени Законом у чл. 5, 6, 7 и 8. Услови за примену једног или више васпитних налога су: 1. да је малолетник извршио кривично дело за које је законом прописана новчана казна или казна затвора до пет година; 2. да је малолетник признао извршење кривичног дела, 3. да је препознао своју одговорност према оштећеном с обзиром на кривично дело које је извршио. Сврха васпитних налога је да се не покреће кривични поступак према малолетнику или да се покренути поступак обустави, да се применом васпитног налога утиче на правилан развој малолетника и јачање његове личне одговорности како убудуће не би чинио кривична дела. Закон предвиђа више врста васпитних налога, од којих је са становишта жртве посебно значајно поравнање са оштећеним, како би се накнадом штете, извињењем, радом или на неки други начин отклониле, у целини или делимично, штетне последице дела; а са становишта локалне заједнице укључивање, без накнаде, у рад хуманитарних организација или послове социјалног, локалног или еколошког садржаја.16 14 Закон о малолетним учиниоцима кривичних дела и кривичноправној заштити малолетних лица РС - ЗМУКДРС, Службени гласник РС, бр. 85. 15 Видети: С. Константиновић-Вилић, М. Костић, Извршење казни и других кривичних санкција у Републици Србији, I издање, СВЕН, Ниш 2006, 95. 16 Осим тога, као васпитни налози предвиђени су: редовно похађање школе или редовно одлажење на посао, подвргавање одговарајућем испитивању и одвикавању од зависности изазване употребом алкохолних пића или опојних дрога, укључивање у појединачни или групни третман у одговарајућој здравственој установи или саветовалишту. 226 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије Васпитни налог према малолетнику може применити надлежни јавни тужилац за малолетнике или судија за малолетнике. Приликом избора васпитног налога узеће у обзир у целини интерес малолетника и оштећеног. Осим тога, примењивањем једног или више васпитних налога не сме да се омета школовање или запослење малолетника. Трајање васпитног налога је одређено на временски период од најдуже шест месеци у ком року се може заменити другим васпитним налогом или укинути. Приликом избора и примене васпитних налога потребна је сарадња родитеља, усвојиоца или стараоца малолетника. Закон не предвиђа у чему ће се састојати та сарадња, као начин на који ће се спроводити ове диверзионе мере, тако да је остало да се подзаконским актима регулише низ питања везаних за конкретну примену васпитних налога. Васпитним мерама упозорења и усмеравања припадају и посебне обавезе које се могу изрећи малолетнику када суд оцени да је одговарајућим захтевима или забранама потребно утицати на малолетника и његово понашање (чл. 14). Закон таксативно набраја десет посебних обавеза и предвиђа да се малолетнику може изрећи једна или више ових обавеза, од којих су са становишта жртве посебно значајне: извињење оштећеном; и надокнада проузроковане штете у оквиру сопствених могућности; а са становишта локалне заједнице волонтерско укључивање у рад хуманитарних организација или у послове социјалног, локалног или еколошког садржаја. Критеријуми за избор посебних обавеза су: карактеристике личности малолетника, прилике у којима малолетник живи и спремност малолетника да сарађује у остваривању обавеза. Суд води рачуна о овим критеријумима и одлучује коју ће обавезу изрећи малолетнику уз васпитну меру, затим упозорава малолетника да му у случају неиспуњења једне или више посебних обавеза оне могу бити замењене неком другом обавезом, односно другом васпитном мером и такође врши надзор над извршењем посебних обавеза (судија за малолетнике суда који је судио у првом степену) о чему може тражити и мишљење органа старатељства (чл. 14 ст. 3, 7 и 8, чл. 101 ст. 1 и 2). У случају изрицања посебне обавезе која се састоји у накнади проузроковане штете, суд ће одредити висину и начин накнаде штете радом малолетника и то највише шездесет часова у периоду од три месеца, колико може трајати ова посебна обавеза, али тако да тај рад не омета школовање или запослење малолетника (чл. 14 ст. 5). У овим случајевима не тражи се пристанак жртве, а када се ради о примени обавезе накнаде штете, суд одређује висину и начин накнаде Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 227 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски штете радом малолетника, тако да се жртва не појављује као активни актер нити се узимају у обзир њене потребе, осећања и размишљања. Посебне обавезе се могу изрећи малолетнику приликом изрицања било које од васпитних мера, не само мера појачаног надзора. Сврха изрицања посебних обавеза је да малолетник преузме већи степен одговорности за своје понашање и да се над његовим понашањем врши одређени надзор од суда и стране стручних лица. Постоји извесна сличност између посебних обавеза и диверзионих мера, али се оне не могу изједначити. Смисао изрицања диверзионих мера је да се оне изричу уместо санкције, не уз санкцију и да на њих малолетник сам пристаје. Посебне обавезе се изричу у току кривичног поступка и за њихово изрицање није потребна сагласност или пристанак малолетника. 3. Уместо закључка Ресторативна правда, уместо ретрибуцији тежи ка поновном успостављању стања нарушеног извршењем кривичног дела, што се постиже применом разних метода: посредовањем између учиниоца кривичног дела и жртве, извињењем, мирењем, накнадом штете или другим облицима надокнаде причињене штете жртви. Оно што не постоји у одредбама домаћег кривичног законодавства јесте примена ресторативне правде у затворима, што би био један од предлога за будућа законска решења. Ресторативна правда се примењује у неким земљама у установама за извршење казне затвора као посебан систем или као део казне. С обзиром на то да се у оквиру концепције ресторативне правде криминалитет сагледава као повреда или нането зло, извршилац кривичног дела треба да настоји да отклони или исправи последице учињеног дела. При томе се потенцирају потребе жртве и шири утицај криминалитета на друштво у коме преступник живи, како би се постојећи конфликт разрешио на најбољи могући начин. На први поглед изгледа да је примена казне затвора антитеза идеала примене ресторативне правде и да се принцип ресторативне правде не може применити у затворској средини и на осуђеничку популацију. Међутим, када затвор сагледамо као институцију у којој се осуђеници припремају да се врате у друштво и да више не врше кривична дела, онда затвор може да буде сагледан и као идеална околина за практичну примену ресторативног процеса. 228 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије Постоји неколико различитих начина како се принципи ресторативне правде могу применити унутар самог затворског контекста. Најпре је неопходно препознати да криминалитет није нешто што се дешава само унутар затворских зидина и применити методе ресторативне правде у оним случајевима када осуђеници признају извршено дело за које се налазе у затвору и сматрају се одговорним за своје поступке. Други услов за примену ресторативне правде је одређена врста извршеног деликта. У практичној примени ресторативно пресуђење се примењује у следећим случајевима: 1. оштећење имовине, 2. вербални деликти (претње и увреде), 3. туче, 4. делинквенција малолетника.17 За спровођење процеса ресторативног пресуђења одговорно је затворско особље које је завршило мултидисциплинарну обуку и које поступа по посебним протоколима. Протоколима се предвиђају основни принципи примене ресторативне правде у затворским условима. У три затвора у Енглеској – Бристол, Норвич и Винчестер (Bristol, Norwich и Winchester) у протоколима је предвиђено да је за примену ресторативног процеса потребно присуство „службеника извештача” тј. особе одговорне за извештај о затворенику, самог затвореника, било које жртве која може да буде оштећена, гувернера који пресуђује и могуће групе особља затворског крила. Сва ова лица треба да дају пристанак да учествују у овом процесу и ако било ко од њих одустане, процес се зауставља без обзира на фазу у којој се налази и наставља се са кривичном процедуром. Протоколом је такође предвиђено:  за иницирање ресторативног процеса неопходно је признање кривице затвореника, ако затвореник против кога се води поступак не призна одговорност, било би пожељно да се традиционално пресуђује;  када не може да се постигне договор о репарацији не треба никога присиљавати у доношењу одлуке, преговарање може да се настави или може да се размисли о алтернативним начинима решавања ситуације;  сви састанци морају да буду добровољни и да све странке дају свој пристанак;  затвореник не сме да буде приморан да потписује било какве споразуме и, уколико се то догоди, може да обустави даљу сарадњу;  споразуми о репарацији треба да се односе на околности случаја и да не буду у несагласности са преступником; Restorative Justice in Prisons, „With a little imagination and a lot of courage, prisons culd become a natural setting for Restorative Justice” Kimmett Edgar, Oxford Centre for Criminological Research, Prison Service Journal / Resource Book and Report, 2002. 17 Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 229 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски  док води састанак, фацилитатор не треба да показује на чијој је страни, да исказује своја мишљења или усмерава поступак. У ресторативном процесу приликом примене ресторативне правде неопходно је придржавати се следећих принципа: 1. укључивање жртве, затвореника и чланова затворске средине у процес; 2. обезбеђивање сигурне околина за рад; 3. претходно прихватање одговорности од стране затвореника; 4. све стране учествују у потпуности на добровољној бази; 5. све стране имају пуну подршку пре, за време и после процеса; 6. затвореник активно учествује; 7. пажљива припрема свих странака; 8. сви фацилитатори треба да буду искусни и тренирани; 9. закључци са састанака треба да имају елементе репарације; 10.требало би да постоји повратни одговор о процесу како од особља, тако и од затвореника.18 Примена ресторативне правде у затворским условима вишеструко користи затвореницима. Могућност репарације развија код затвореника сопствени смисао вредности, јер су у ситуацији да помогну другима, својој породици и друштву. Способност да буду великодушни битан је део хуманости. Затим, ресторативна правда уводи друштво у затвор и затворенике чини видљивијим онима који су ван затворских зидина. Ресторативна правда омогућава да друштво препозна своју одговорност према затвореницима јер су затвори део друштвеног контекста. Ипак, најважније је да примена ресторативне правде омогућава да затвореници на прави начин сагледају своје понашање и штету коју је такво понашање проузроковало. Уколико се ресторативан приступ користи за решавање дисциплинских преступа затвореника, онда циљ није једноставно кажњавање затвореника који је прекршио неко затворско правило, већ је циљ да се затворенику помогне да разуме како да живи као део друштва унутар затвора.19 18 19 Ibid, 80. Видети опширније: С. Константиновић-Вилић, М. Костић, М. (2006а), 111-113. 230 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије 4. Литературa             Restorative Justice in Prisons, „With a little imagination and a lot of courage, prisons culd become a natural setting for Restorative Justice” Kimmett Edgar, Oxford Centre for Criminological Research, Prison Service Journal / Resource Book and Report, 2002. S. Coward, „Restorative Justice in Cases of Domestic Violence: Healing Justice?“ Directed Interdisciplinary Studies, Carleton University 2000, 7. T. Cavanagh, Adopting New Values for the Courts: What is Restorative Justice? The Court Manager, 1998, 13/ 2/3, 24-27. Williamsburg,, VA: National Association for Court Management Закон о малолетним учиниоцима кривичних дела и кривичноправној заштити малолетних лица РС - ЗМУКДРС, Службени гласник РС, бр. 85. Законик о кривичном поступку - ЗКПРС, Сл. гласник РС бр. 72/2011, 101/2011, 121/2012, 32/2013, 45/2013 и 55/2014 К. McEvoy, H. Mika, В. Hudson, „Introduction – Practice, Reformance and Prospects for Restorative Justice”, Britisj Journal of Criminology, London 2002, 469. Кривични законик РС – KZRS, Службени гласник РС бр. 85/2005, 88/2005 испр., 107/2005 - испр., 72/2009, 111/2009, 121/2012 и 104/2013 Љ. Јовановић, Д. Јовашевић, Кривично право I, Општи део, Полицијска академија, Београд, 2003., стр. 278-279. М. Костић, „Ресторативна правда – смисао и могућности примене“, Социјална мисао, часопис за теорију и критику социјалних идеја и праксе, Београд 2-3/2005., 45. Округли сто „Ресторативна правда и права жртава“, Виктимолошко друштво Србије, Правни факултет у Нишу – Катедра за кривичноправне науке, Ниш, 23. новембар 2006. године; Округли сто „Ресторативна правда и права жртава“, Виктимолошко друштво Србије, Крагујевац, 7. децембар 2006. године С. Константиновић-Вилић, М. Костић, Пенологија, I издање, СВЕН, Ниш 2006, 261. С. Константиновић-Вилић, М. Костић, Извршење казни и других кривичних санкција у Републици Србији, I издање, СВЕН, Ниш 2006, 95. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 231 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2856 Title A name given to the resource Restorative Justice in the Legislation of the Republic of Serbia Author Author Kostić, Miomira Dimovski, Darko Abstract A summary of the resource. Abstract: Restorative Justice, Republic of Serbia. Changes in the criminal law in relation to adult and juvenile offenders bring about certain specific elements of restorative justice in domestic, traditionally retributive criminal justice system. The Criminal Code of the Republic of Serbia provides acquittal in the art. 58 The court may acquit the perpetrator of a crime which is punishable by prison sentence of up to five years, if after committing the crime, but before he found out that he was discovered, remove the consequences of the crime or compensate for the damage caused by the crime. In article 283 of the Criminal Procedure Code of the Republic of Serbia has been introduced the principle of opportunity for criminal prosecution of adult offenders. Law on Juvenile Criminal Offenders and Criminal Protection of Juveniles RS provides alternative modes of reaction to juvenile delinquency. This model means distancing of juveniles from the criminal justice system and avoiding stigmatization of minor criminal proceedings, by pronouncing of corrective measures and penalties. Moving away from the classic retributive model are reflected in the imposition of corrective orders. Also, special obligations, as a kind of corrective measures warning and guidance, contain some elements of restorative justice, which embodies in the apology to the injured and compensation for damage caused within its capabilities; and from the standpoint of community volunteer involvement in the work of humanitarian organizations or activities of social, local or environmental. One of the proposals for the reform of domestic criminal law refers to the use of restorative justice in prisons. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e9ac5d785d60f0f99283256e82fb73d9.docx 1f8c27c0287e58a8ebd99e3d17776dc1 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e98c5a8235a338b3e5c1309cd329ac2e.pdf a5548f68bbb527640eb78f6e04ddcaec PDF Text Text Stručni članak Dr sci. Boris Krešić, docent Pravni fakultet, Univerzitet u Tuzli OSTVARIVANJE PRAVA NA DJEČJI DODATAK – ANALIZA STANJA U TUZLANSKOM KANTONU Sažetak: Nepostojanje jedinstvene implementacije Zakona kojim se reguliše pitanje zaštite porodice sa djecom rezultira nedosljednostima u implementaciji prava djeteta širom Federacije Bosne i Hercegovine, pri čemu su djeca u sličnim situacijama podložna varijacijama u ispunjavanju njihovih prava zavisno od područja na kojima su nastanjeni. Kantonalna ministarstva za rad i socijalnu politiku se uglavnom fokusiraju na poslove koji se odnose na registraciju korisnika i ocjenjivanje formalno pravnih kriterija za ostvarivanje prava na socijalnu pomoć, a ne na pružanje podrške samoj porodici i djeci. U pogledu dječjeg dodatka, kao vida socijalne pomoći, autor se u radu ograničava na analizu zakonskih propisa koji se odnose na ostvarivanje ovog prava. U tom će pogledu daljnja analiza biti ograničena na ostvarivanje prava na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu. Ključne riječi: dječji dodatak, najbolji interes djeteta, siromaštvo. 1. Uvod Socijalnim pravima potrebno je omogućiti zaštitu ranjivih skupina u društvu, osiguranje socijalnih rizika, suzbijanje siromaštva i jačanje socijalne kohezije i socijalne uključenosti. Svrha socijalnih prava je zaštita od socijalnih rizika svih članova društva, te zaštita posebno ranjivih skupina društva s ciljem ublažavanja nejednakosti. Evropska socijalna povelja (revidirana) 1 (u daljem tekstu: Povelja) unapreĎuje opseg i sadržinu prava koja su regulisana Evropskom konvencijom o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda i fokusira se na njihovu ekonomsku i socijalnu dimenziju. Povelja je jedan od najvažnijih izvora ekonomskih i socijalnih prava za države koje nisu članice Evropske unije. Države potpisnice Povelje su se obavezale da osiguraju graĎanima i graĎankama pravo na stanovanje, zdravlje, obrazovanje, zapošljavanje, pravnu i socijalnu zaštitu, slobodu kretanja i nediskriminaciju. Bosna i Hercegovina je potpisala Evropsku 1 Kao komplementaran instrument Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima koja štiti graĎanska i politička prava, Evropska socijalna povelja, evropski ugovor potpisan u Torinu 1961. godine, unapreĎuje zaštitu osnovnih socijalnih i ekonomskih prava graĎana država potpisnica. Evropska socijalna povelja je dopunjena, novi tekst objedinjuje u jedan instrument prava koja su zajamčena Poveljom iz 1961. godine i Dodatnim protokolom iz 1988. godine zajedno sa amandmanima na ova prava i novim pravima. Otvorena za potpis 3. maja 1996. godine, izmijenjena Povelja je stupila na snagu 1. jula 1999. godine. 233 �socijalnu povelju 11. maja 2004. godine, a ratifikovala je 7. oktobra 2008. godine.2 Članom 16. Povelje ureĎuje se pravo porodice na socijalnu, pravnu i ekonomsku zaštitu. Radi osiguranja potrebnih uvjeta za puni razvoj porodice, koja je osnovna ćelija društva, države potpisnice su preuzele obavezu da promovišu ekonomsku, pravnu i socijalnu zaštitu porodičnog života, sredstvima kao što su socijalne i porodične naknade, fiskalni aranžmani, stanovi za porodicu, beneficije za mlade bračne parove i druga odgovarajuća sredstva. U skladu sa članom 17. stav 1. tačka a.) i c.) države potpisnice su dužne da osiguraju djelotvorno korištenje prava djece i mladih da odrastu u okruženju koje potiče puni razvitak njihove ličnosti i njihovih fizičkih i mentalnih kapaciteta. Obaveza država je i da, bilo direktno ili u saradnji sa javnim i privatnim organizacijama, preduzmu sve odgovarajuće i potrebne mjere kreirane u cilju: a) osiguranja da djeca i mladi, uvažavajući prava i obveze njihovih roditelja, imaju brigu, pomoć, obrazovanje i obuku koju trebaju, posebno predviĎanjem osnivanja ili održavanja institucija i službi dovoljnih i adekvatnih za ovu svrhu; b) zaštite djece i mladih od zanemarivanja, nasilja i eksploatacije; c) predviĎanja zaštite i posebne pomoći od države za djecu i mlada lica privremeno ili konačno uskraćene za pomoć njihove porodice; U smislu prakse Evropskog komiteta za socijalna prava, pravo na socijalnu pomoć, da bi bilo efikasno, mora biti: jasno definisano zakonom, zasnovano na objektivnim kriterijima, ostvarljivo, i ne smije podlijegati nikakvoj drugoj uvjetovanosti osim potrebe korisnika za socijalnom pomoći. Visina pomoći mora biti adekvatna, tj. ne može biti izrazito neproporcionalna u odnosu na indeks kretanja troškova života ili utvrĎenog iznosa minimalne plaće. Smatra se da država ne ispunjava standarde ljudskih prava prema pravu na socijalnu sigurnost svojih graĎana ukoliko ne obezbijedi minimum socijalne sigurnosti. Ovaj minimum, koji je država dužna obezbijediti podrazumijeva da svi graĎani imaju pravo na osnovnu medicinsku njegu, stanovanje ili sklonište, i mogućnost školovanja.3 Minimum socijalne sigurnosti koji je potrebno obezbijediti zavisi od životnog standarda u datoj državi. U zemljama Evropske unije se smatra da ljudi žive u siromaštvu ako su njihovi prihodi i resursi toliko niski da ne mogu sebi 2 Na osnovu člana V. 3. (d) Ustava Bosne i Hercegovine i saglasnosti Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine (Odluka PS BiH broj 206/08 od 17. juna 2008. godine), Predsjedništvo Bosne i Hercegovine na 42. sjednici održanoj 16. jula 2008. godine, donijelo je Odluku o ratifikaciji Evropske Socijalne povelje. 3 United Nation, Economic and Social Council, The right to social security (art. 9),Thirty-ninth session 5-23 November 2007, str. 16. Preuzeto sa web stranice, dana 20.02.2015. godine: http://www.bayefsky.com/general/cescr_gen_comment_19_2007.pdf 234 �priuštiti životni standard koji se smatra prihvatljivim u društvu u kojem žive.4 Pomoć siromašnim osobama ne mora uvijek biti pružena u vidu davanja odreĎenog finansijskog iznosa. U izvještajima UNICEF-a uzimaju se različiti indikatori kako bi se odredio napredak u ostvarivanju prava djeteta i njihovog blagostanja. Tako se prilikom odreĎivanja blagostanja u obzir uzimaju sljedeći indikatori: pristup zdravstvenoj zaštiti, obrazovanje, smrtnost djece, sigurnost, antisocijalno ponašanje i sl.5 2. Socijalna zaštita u FBiH Zakon o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodice sa djecom Federacije Bosne i Hercegovine6 (u daljem tekstu: Zakon o socijalnoj zaštiti Federacije BiH) definira socijalnu zaštitu kao djelatnost usmjerenu na osiguranje socijalne sigurnosti graĎana Federacije Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Federacija BiH) i njihovih porodica u stanju socijalne potrebe (član 1.).7 U Ustavu Federacije BiH propisuje se zajednička nadležnost Federacije BiH i kantona za socijalnu zaštitu.8 Ministarstvo rada i socijalne politike Federacije BiH nadležno je, izmeĎu ostalog, za planiranje i programiranje, donošenje zakona iz ove oblasti, te koordiniranje djelatnosti socijalne zaštite izmeĎu kantona. Kantoni, odnosno kantonalna ministarstva rada i socijalne politike 9, nadležna su za provoĎenje socijalne politike, donošenje kantonalnih zakona iz ove oblasti i uspostavu službi socijalne zaštite. Oni mogu donositi posebne propise iz ove oblasti, te mogu garantovati i šira prava od prava definiranih zakonom na nivou Federacije BiH. Zajedničke nadležnosti rezultiraju da se na području Federacije BiH i kantona trenutno primjenjuje 11 zakona, te brojni podzakonski akti koji normiraju ostvarivanje socijalne zaštite. Pravo porodice na socijalnu, pravnu i ekonomsku zaštitu ima za cilj da podstakne razvoj porodice, kao osnovne jedinice zajednice, što državama članicama nalaže preduzimanje mjera u cilju unapreĎenja ekonomske, pravne i socijalne zaštite porodičnog života – dječji dodaci, poreske olakšice, podrška za stanovanje, podrška budućim bračnim partnerima, itd. Osnovna prava koja ostvaruju porodice sa djecom u FBiH su: dodatak na djecu, naknada umjesto plaće ženi - majci u radnom odnosu, za vrijeme dok odsustvuje s posla radi 4 O socijalnoj isključenosti vidi šire: European Commission, Jointreport on social inclusion 2004, May 2004. Preuzeto sa web stranice, dana 15.02.2015. godine: http://ec.europa.eu/employment_social/social_inclusion/ docs/final_joint_inclusion_report_2003_en.pdf. 5 UNICEF Office of Research, Child well-being in rich countries A comparative overview, April 2013. Preuzeto sa web stranice, dana 15.02.2015. godine: http://www.unicefirc.org/publications/pdf/rc11_eng.pdf. 6 Sl. novine FBiH, broj: 36/99,54/04, 39/06 i 14/09. 7 Član 1. Zakona o socijalnoj zaštiti Federacije BiH. 8 Ustav Federacije BiH, III. Podjela nadležnosti izmeĎu federalne i kantonalne vlasti, član 2. 9 Ministarstva kantona koja su nadležna za provoĎenje socijalne politike nemaju jedinstven naziv u svim kantonima, pa se termin „ministarstva rada i socijalne politike“ u tekstu naveo kao zajednički za sve kantone. 235 �trudnoće, poroĎaja i njege djeteta, novčana pomoć za vrijeme trudnoće i poroĎaja žene - majke koja nije u radnom odnosu, jednokratna pomoć za opremu novoroĎenog djeteta, pomoć u prehrani djeteta do šest mjeseci i dodatna ishrana za majke - dojilje, posebni psihosocijalni tretman bračnih partnera, koji žele djecu i trudnica, smještaj djece uz osiguranu ishranu u ustanovama predškolskog odgoja, osiguranje jednog obroka u vrijeme nastave u osnovnim školama i školarine i stipendije Ďacima i studentima. U daljem dijelu rada analizirat će se isključivo dječji dodatak kao jedno od osnovnih prava koje ostvaruje porodica sa djecom.10 3. Pravo na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu Pravo na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu (u daljem tekstu: TK) ureĎeno je Zakonom o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (u daljem tekstu: Zakon o socijalnoj zaštiti TK).11 Ovaj zakon donesen je 2000. godine i do sada je doživio sedam izmjena i dopuna. Nakon stupanjana snagu Zakona o izmjenama i dopunama zakona o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom krajem 2006. godine, a zbog nedostatka finansijskih sredstava, do maja 2007. godine, vršena je isplata samo uvećanog dječjeg dodatka.12 U prvobitnom tekstu Zakona o socijalnoj zaštiti TK dječji dodatak nisu mogla ostvarivati djeca nezaposlenih roditelja. Odlukom Ministarstva za rad i socijalnu politiku TK uveden je dječji dodatak i za ovu kategoriju. Isplata po ovom osnovu započela je u maju 2007. godine. Zbog porasta broja korisnika i nedostatka sredstava u budžetu, Ministarstvo je, uz saglasnost Vlade TK, donijelo Odluku o stavljanju van snage Odluke o odobravanju sredstava za dječji dodatak za djecu nezaposlenih roditelja, sa primjenom od 01.10.2008. godine. Tako je pravo na dječji dodatak za djecu nezaposlenih roditelja ostvareno za 9 mjeseci u 2008. godini.13 Zbog navedenih poteškoća u ostvarivanju prava na dječji dodatak nezaposlenih roditelja pokrenuta je inicijativa za izmjene i dopune Zakona o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom TK u dijelu koji se odnosi na dodatak na djecu.14 Vlada TK je na sjednici održanoj dana 20.10.2009.godine donijela Odluku o visini dodatka za djecu 10 Član 89. Zakona o socijalnoj zaštiti FBiH. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (prečišćeni tekst), ''Službene novine TK'', broj: 05/12, 07/14. 12 Izvještaj o radu Ministarstva za rad i socijalnu politiku Tuzlanskog kantona za 2007. godinu. Preuzeto sa web stranice, dana 10.03.2015. godine: http://www.vladatk.kim.ba/Ministarstva/MRSP/programi_izvjestaji/Izvjestaj_o_radu_../Ministarst va/MRSP_za_2007_godinu.pdf 13 Izvještaj o radu Ministarstva za rad i socijalnu politiku Tuzlanskog kantona za 2009. godinu. Preuzeto sa web stranice, dana 10.03.2015. godine: http://www.vladatk.kim.ba/Ministarstva/MRSP/2009/03%20 IZVJESTAJ %20O%20RADU%202009_Ministarstva%20za%20rad.pdf. 14 Izmjene i dopune navedenog Zakona usvojene su od strane Skupštine TK 13.10.2009. godine. (Sl. Novine TK, broj 11/09). 11 236 �nezaposlenih roditelja.15 Primjetno je da se u periodu od maja 2007. godine pa do oktobra 2009. godine pravo na dječji dodatak za odreĎene kategorije lica ureĎuje odlukama a ne Zakonom, što je u suprotnosti sa praksom Evropskog komiteta za socijalna prava. 16 Ovakav trend nastavlja se i u budućnosti, pa se tako i danas pravilnicima i odlukama uskraćuje pravo na dječji dodatak odreĎenoj kategoriji lica. Zakonom o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom TK – prečišćeni tekst, dječji dodatak ureĎen je u četvrtoj glavi pod naslovom „Zaštita porodice s djecom“, članovima 80 – 88. 3. Korisnici prava na dječji dodatak Pravo na dječji dodatak pripada djetetu do navršene 15. godine života.17 Djeca starija od 15 godina života ostvaruju pravo na dječji dodatak:18 1. ako se nalaze na redovnom školovanju u osnovnim, srednjim i višim školama, akademijama ili fakultetu, a najduže do navršene 27. godine života. Pojam “redovno školovanje” tumači se tako da obuhvata svako školovanje, bez obzira na to o kakvom statusu studenta se radi, tj. da li se školuje kao budžetski ili samofinansirajući student. S druge strane redovnim školovanjem se ne bi trebao smatrati student koji je redovno upisan na studij, a ne ispunjava svoje obaveze (polaganje ispita i sl.).19 U TK dječji dodatak se isplaćuje svim studentima koji se nalaze u statusu redovnog ili samofinansirajućeg (student za vlastite potrebe) studenta, bez obzira da li ispunjavaju svoje obaveze na fakultetima. 2. ako su nesposobni za samostalan život i rad, a nesposobnost je nastupila do 15. godine života ili u toku redovnog školovanja, za cijelo vrijeme trajanja nesposobnosti.20 15 Po navedenoj Odluci visina dječjeg dodatka za djecu nezaposlenih roditelja za 2009.godinu je iznosila 30,00 BAM, izuzimajući porodice sa troje i više djece za koje se dodatak na djecu isplaćivao u iznosu od 38,00 BAM. 16 Opšti komentari Komiteta za ekonomska socijalna i kulturna prava, para 35. Preuzeto sa web stranice, dana 15.02.2015. godine. http://www.bgcentar.org.rs/bgcentar/wpcontent/uploads/2013/04/Op%C5%A1ti-komentari-Komiteta-za-ekonomska-socijalna-i-kulturnaprava.pdf 17 Član 84. st. 1. Zakona o socijalnoj zaštiti TK: „Pravo na dječji dodatak obvezno pripada djetetu do navršene 15. godine života ukoliko ispunjava uvjete predviĎene ovim zakonom”. 18 Član 84. st. 2. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 19 Bubić S.,Traljić N., Roditeljsko i starateljsko pravo, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarjevo, 2007, str. 158. 20 Nalaz i mišljenje o nesposobnosti za samostalni rad i privreĎivanje, nalaz i mišljenje o postojanju potrebe za pomoći i njegom od strane druge osobe, i nalaz i mišljenje o postojanju osnova za ostvarivanje prava na osposobljavanje za život i rad, daju u prvom, odnosno u drugom stepenu ljekarske komisije Instituta za medicinsko vještačenje zdravstvenog stanja Sarajevo s kojim Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i povratak Tuzlanskog kantona (u daljem tekstu: Ministarstvo) zaključuje posebne ugovore (član 8. Zakona o socijalnoj zaštiti TK). 237 �Pravo na dječji dodatak imaju samo porodice koje imaju prebivalište u TK.21 Ovo pravo osigurava se porodici čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi iznos od 15% prosječne plaće.22 Ukupan prihod domaćinstva čine prihodi koje članovi domaćinstva ostvaruju na temelju:23 1. plaća i drugih primanja iz radnog odnosa; 2. starosne, invalidske i porodične penzije; 3. poljoprivredne djelatnosti; 4. primanja po propisima o boračko-invalidskoj zaštiti i zaštiti civilnih žrtava rata; 5. prihoda ostvarenih na temelju imovinskog prava, i 6. dopunskog rada. Prihodom od poljoprivrednih djelatnosti smatra se katastarski prihod iz prethodne godine koji se dijeli sa 12 mjeseci i s brojem članova domaćinstva. Prihodom ostvarenim po temelju imovinskog prava smatra se prihod ostvaren prodajom imovine ili davanjem u zakup ili najam. Prihodom se ne smatra: novčana naknada na osnovu invaliditeta za tjelesno oštećenje, novčana naknada za pomoć i njegu od strane druge osobe, dodatak na djecu i stipendije učenika i studenata. Prema odredbi člana 81. stav 1. da bi se ostvarilo pravo na dječji dodatak mjesečni prihod po članu domaćinstva ne smije prelaziti 15% prosječne plaće. Riječ je o prosječnoj neto plaći ostvarenoj u prethodnoj godini u TK.24 Prema podacima Federalnog zavoda za statistiku prosječna plaća u TK za 2013 godinu25 iznosila je 738 BAM. Pravo na dječji dodatak u 2014 godini imale su porodice čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva nije prelazio 110,7 BAM.Prioritet u ostvarivanju prava imaju djeca iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće.26 U ovom slučaju mjesečni prihod po članu domaćinstva nije smio prelaziti 51,66 BAM. Zakonodavac nije uzeo u obzir ostale indikatore siromaštva, pa tako pravo na dječji dodatak može ostvariti i porodica koja u vlasništvu ima poslovne prostorije, dva ili više stanova ili više hektara obradive zemlje ali ne ostvaruje bilo kakve prihode od iznajmljivanja tih nekretnina. Način uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće utvrĎuje se općim aktom kojeg donosi Ministar rada, socijalne politike i povratka TK.27 Iz teksta zakona nedvosmisleno proizlazi da se općim aktom ureĎuje način uspostavljanja i ostvarivanja prava za djecu iz „prethodnog 21 Član 80. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. Član 81. st. 1. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 23 Član 15. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 24 Član 7. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 25 Predmet analize je dječji dodatak u 2014. godini, te je iz tog razloga i uzeta prosječna plaća iz prethodne godine (2013). 26 Član 81. st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 27 Član 81. st. 4. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 22 238 �stava“, odnosno za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće. Zakon nije uredio način ostvarivanja prava na dječji dodatak za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 15% prosječne plaće, niti je normirao da će se način ostvarivanja ovog prava utvrditi podzakonskim aktom. Ovakav stav zakonodavca upućuje na zaključak da se prilikom donošenja navedenog akta, odnosno prilikom donošenja izmjena i dopuna zakona, unaprijed znalo da porodice koje imaju mjesečne prihode iznad 7% prosječne plaće neće ostvarivati pravo na dječji dodatak. Ministar rada, socijalne politike i povratka donio je Uputstvo o načinu uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak i uvećani dječji dodatak28 (u daljem tekstu: Uputstvo) kojim se reguliše način uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće i uvećani dječji dodatak za djecu sa smetnjama u razvoju. Kako niti navedenim Uputstvom, a niti Zakonom nije ureĎeno ostvarivanje prava na dječji dodatak u slučaju kada mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 15%, opravdano se može postaviti pitanje na koji način ova lica ostvaruju pravo na dječji dodatak, odnosno koje su dokumente dužni dostaviti kako bi ostvarili ovo pravo. Na direktan upit Ministarstvu za rad, socijalnu politiku i povratak TK o ostvarivanju prava na dječji dodatak odgovoreno je da pravo na dječji dodatak imaju samo djeca iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće. “Ako se utvrdi da mjesečni prihod po članu domaćinstva prelazi 7% prosječne plaće po članu domaćinstva oni ne mogu ostvariti pravo na dječji dodatak. Pošto su budžetska sredstva ograničena iskoristila se zakonska odredba da prioritet u ostvarivanju prava imaju djeca iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće”.29Ovom obrazloženju mora se uputiti ozbiljna kritika jer se u zakonu eksplicitno navodi da „pravo na dječji dodatak osigurava se porodici čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi iznos od 15% prosječne plaće”,30 dok „prioritet u ostvarivanju prava imaju djeca iz porodice u kojim mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće“31 što se nikako ne može tumačiti na način da se odreĎenoj kategoriji u potpunosti uskrati ostvarivanje prava na dječji dodatak. Ovome u prilog ide činjenica da se u zakonu navodi da „se pravo na dječji dodatak osigurava“, iz čega proizlazi obaveza nadležnih organa da ovim licima osiguraju ostvarivanje prava na dječji dodatak. 28 Član 1. Uputstva o načinu uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak i uvećani dječji dodatak broj: 09/1-14-2820-1/14 od 30.04.2014. godine. 29 Odgovor Ministarstva za rad, socijalnu politiku i povratak TK na postavljeni upit autora o ostvarivanju prava na dječji dodatak u porodicama čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi iznos od 15% prosječne plaće. 30 Član 81. st. 1. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 31 Član 81 st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 239 �4. Visina dječjeg dodatka Iznos dječjeg dodatka za svaku kalendarsku godinu utvrĎuje Vlada TK posebnom odlukom, najkasnije 30 dana od dana donošenja budžeta Kantona u visini od 2,5 do 5% prosječne plaće iz prethodne kalendarske godine, izuzimajući porodice s troje i više djece za koje iznos dječjeg dodatka ne može biti manji od 5% prosječne plaće.32 Odlukom o visini dječjeg dodatka utvrĎen je iznos dječjeg dodatka za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće u TK, u visini od 20 BAM po jednom djetetu mjesečno, izuzimajući porodice sa troje i više djece za koje se dječji dodatak utvrĎuje u visini od 40 BAM mjesečno po svakom djetetu iz te porodice.33 Visina novčanog iznosa utvrĎuje se na osnovu priliva sredstava u budžet kantona a ne na osnovu stvarnih potreba korisnika. Navedenom Odlukom nije utvrĎena ni visina dječjeg dodatka za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva prelazi 7% prosječne plaće. Na ovaj način, suprotno osnovnom načelu hijerarhije pravnih akata, se podzakonskim aktima uskraćuje pravo ureĎeno u zakonu. Djetetu bez oba ili jednog roditelja, porodici koja ima dijete ometeno u fizičkom ili psihičkom razvoju, djeci oboljeloj od celijakije, TBC, leukemije, karcinoma i šećerne bolesti i porodici u kojoj su oba ili jedan roditelj invalidi, pripada pravo na dječji dodatak bez obzira na imovinske uvjete, uvećan za 50%.34 U izvještaju o radu Ministarstva za rad, socijalnu politiku i povratak TK za 2014. godinu navedeno je da uvećani dječji dodatakiznosi 50 BAM. Visina uvećanog dječjeg dodatka je odreĎena Odlukom resornog ministra35 iako je u zakonu jasno navedeno da iznos dječjeg dodatka za svaku kalendarsku godinu utvrĎuje Vlada TK posebnom odlukom. Dječji dodatak isplaćuje se za vrijeme školskog raspusta36 i za vrijeme dok je dijete, uslijed bolesti ili liječenja, spriječeno da izvršava svoje obveze u školi odnosno fakultetu, ali najdalje do navršene 27. godine života.37Dječji dodatak ne pripada djeci koja su smještena u ustanove dječje i socijalne zaštite, osim u slučaju kada roditelji, usvojitelj ili srodnik koji je dužan da izdržava to dijete, snosi troškove smještaja u punom iznosu.38 Dječji dodatak prestaje za dijete koje stupi u brak ili vanbračnu zajednicu. Ukoliko se utvrdi da se dječji dodatak nenamjenski koristi, nadležni organ starateljstva može odrediti da se dječji dodatak isplaćuje drugom roditelju ili osobi kod koje se dijete nalazi na izdržavanju.39 32 Član 81 st. 2. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. Član I. Odluke o visini dječjeg dodatka, broj: 02/1-14-2820/14 od 15.04.2014. godine. 34 Član 83. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 35 Prema saznanju autora i usmenom razgovoru sa zaposlenicima Ministarstva za rad, socijalnu politiku i povratak, postoji Odluka resornog ministra o visini uvećanog dječjeg dodatka. 36 Član 84. st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 37 Član 85. st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 38 Član 86. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 39 Član 87. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 33 240 �Tabela 1.: Pregled broja korisnika dodatka na djecu u 2014. godini40 Redni Općina Dodatak na djecu broj Djeca nezaposlenih roditelja Uvećani dodatak Broj Broj djece korisnika 1 Banovići 614 974 119 2 Čelić 465 846 22 3 Doboj Istok 335 574 36 4 Gračanica 773 1293 89 5 Gradačac 1372 2519 95 6 Kalesija 1311 2223 100 7 Kladanj 323 570 46 8 Lukavac 1022 1662 182 9 Sapna 436 792 30 10 Srebrenik 1081 1837 135 11 Teočak 264 481 23 12 Tuzla 1544 2648 361 13 Živinice 1631 2844 206 Ukupno : 11171 19263 1444 Ukupan iznos novčanih 6.794.790,00 sredstava u BAM dječji U 2014.godini pravo na dodatak na djecu ostvarilo je ukupno 11.171 korisnika, odnosno 19.263 djece i 1.444 djece uvećanog dodatka na djecu. Ukupan iznos novčanih sredstava u 2014. godini na ime dodatka na djecu iznosi 6.794.790,00 BAM. Dječji dodatak za djecu čiji su roditelji zaposleni, isplaćuje iz svojih sredstava poslodavac kod kojeg je roditelj u radnom odnosu, dok isplatu dječjeg dodatka ostalim korisnicima ureĎuje ministar, posebnim aktom. 41 Navedeni iznos koji se izdvaja za plaćanje dječjeg dodatka nije konačan iz razloga što nisu uračunati iznosi koje isplaćuju poslodavci. 5. Dokazivanje uslova za ostvarivanje prava na dječji dodatak Uputstvom su odreĎeni i dokumenti kojima se dokazuje ispunjavanje uslova za ostvarivanje prava na dječji dodatak. Rješenja o utvrĎivanju prava i visini dječjeg dodatka donose mjesno nadležni centri za socijalni rad. Za ostvarivanje prava na dječji dodatak potrebno je dostaviti: 40 41 Izvještaj o radu Ministarstva za rad i socijalnu politiku Tuzlanskog kantona za 2014. godinu. Član 88. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 241 �1. 2. 3. 4. Kopiju CIPS-ove lične karte i potvrde prebivališta, Izvod iz matične knjige roĎenih za dijete/djecu, Ovjerene izjave o zajedničkom domaćinstvu, Uvjerenja o ostvarenim prihodima iz člana 15. Zakona o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (prečišćeni tekst), izdatog od nadležnog organa, 5. Uvjerenja porezne uprave o ostvarenim/neostvarenim prihodima iz radnog odnosa, 6. Uvjerenja nadležne općinske službe da se ne obavlja dopunska djelatnost za oba roditelja, i 7. Ovjerene izjave da roditelj ne ostvaruje prihode i nije zaposlen/a izvan granica BiH.42 Navedenim dokumentima potrebno je dokazati da porodica ne ostvaruje zakonom odreĎeni mjesečni prihod. Može se zaključiti da je osnovni kriterij za odreĎivanje prava na dječji dodatak, a nije drugačije ni u pogledu ostvarivanja ostalih prava iz socijalne zaštite, prihodovni cenzus. Naime, da bi se ostvarila odreĎena socijalna prava potrebno je dokazati da se u porodici ne ostvaruje zakonom odreĎeni minimum prihoda. Za ostvarivanje prava na uvećani dječji dodatak potrebno je dostaviti: 1. Kopiju CIPS-ove lične karte i potvrde prebivališta, 2. Izvod iz matične knjige roĎenih za dijete/djecu, 3. Nalaz i mišljenje Komisije za procjenu sposobnosti i odreĎivanje podrške djeci i omladini sa posebnim potrebama i 4. Medicinsku dokumentaciju kojom se potvrĎuje navedeno oboljenje.43 Ukoliko nadležni organi zahtijevaju naplatu za izdavanje navedenih uvjerenja, onda su centri za socijalni rad dužni službenim putem tražiti izdavanje uvjerenja od nadležnih organa.44 Na ovaj način se podnosioci zahtjeva oslobaĎaju dodatnih materijalnih troškova. Za porodice rastavljenih ili razvedenih roditelja neophodan je i dokaz o učešću u izdržavanju od strane roditelja i dokaz o izvršavanju obaveze učešća (ukoliko nema dokaza obavezno se prilaže ovjerena izjava roditelja da se ne vrši obaveza izdržavanja) u izdržavanju od strane roditelja, radi sagledavanja ukupnih prihoda po članu domaćinstva.45 Ovdje se mora postaviti pitanje da li nadležni organ, u ovom slučaju organ starateljstva, nakon dostavljanja ovog dokaza ima obavezu pokretanja postupka za izvršenje odluke o izdržavanju ili dokaz o učešću u izdržavanju služi samo za ocjenjivanje postojanja odreĎenog 42 Član 2. Uputstva o načinu uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak i uvećani dječji dodatak. 43 Član 3. Uputstva. 44 Član 2 st. 2. Uputstva. 45 Član 2. st. 3. Uputstva. 242 �zakonskog prihodovnog cenzusa. Naime, u Porodičnom zakonu Federacije BiH46 propisana je obaveza organa starateljstva da pokrene postupak za dosuĎenje izdržavanja ili podnese sudu prijedlog za izvršenje odluke o izdržavanju ukoliko to ne učini roditelj djeteta.47 Iz navedenih zakonskih i podzakonskih propisa vidljivo je da se kao model za odreĎivanje siromaštva primjenjuje verifikovani imovinski cenzus. Ovaj model podrazumijeva prikupljanje informacija o svim izvorima prihoda koji se provjeravaju potvrdama. Ako su prihodi domaćinstva ispod utvrĎenog minimuma, smatra se da pojedinac ili domaćinstvo ispunjava uslove za socijalna davanja. Nije neuobičajeno da prihodovni cenzus ne bude nezavisno potvrĎen ili da provjeru potvrda socijalni radnici obavljaju na "kvalitativan" način, pa su to tzv. jednostavni prihodovni cenzusi.48 U zemljama u kojima su ekonomske aktivnosti u velikoj mjeri u neformalnoj ekonomiji, kakva je i Bosna i Hercegovina, prihodi od formalnog rada, kao što su plaće, su netačan pokazatelj socijalnog položaja datog domaćinstva, što vodi prelijevanju socijalnih naknada nesiromašnim segmentima stanovništva.49 Kako bi se poboljšao status najsiromašnijih, a naročito kako bi se poboljšao status djece, potrebno je pristupiti drugačijem metodu ciljanja. Kao prihvatljiv model može se predložiti uvoĎenje indirektnog imovinskog cenzusa.50 Indirektni imovinski cenzus podrazumijeva pribavljanje alternativnog indikatora za socijalni status domaćinstava. Prema ovom sistemu siromaštvo se izračunava na osnovu lako uočljivih karakteristika koje su povezane sa njim, kao što su lokacija i kvalitet stambene jedinice, sastav stambene jedinice, obrazovanje i zanimanje glave domaćinstva, ili posjedovanje trajnih roba, nekretnina i sl. Korištenje lako uočljivih karakteristika umjesto zvaničnih dokumenata o prihodima čini ovaj model adekvatnim za kontekst zemalja u kojima je prisutan veliki nivo neformalnosti u ekonomiji.51 Razlika izmeĎu prihodovnog i imovinskog cenzusa ogleda se u činjenici što kod prvog osnovni kriterij za ostvarivanje prava 46 Porodični zakon FBiH (''Sl. novine FBiH'' broj: 35/05, 41/05, 31/14). Članom 239. Porodičnog zakona Federacije BiH normirano je: „(1) Organ starateljstva, u ime maloljetnog djeteta, pokrenut će i voditi postupak za dosuĎenje, odnosno za povećanje izdržavanja, ako roditelj sa kojim dijete živi bez opravdanih razloga ne koristi to pravo. (2) Ako roditelj ne traži izvršenje odluke o izdržavanju, organ starateljstva će u ime maloljetnog djeteta podnijeti sudu prijedlog za izvršenje“ 48 Mastricht Graduate School of Governance, Ciljanje isplata budžetskih novčanih naknada Teorija i iskustva iz odabranih zemalja, maj 2013, str. 4. 49 Izvještaj Svjetske banke pod nazivom: Socijalna davanja u Bosni i Hercegovini (BiH): Kreiranje održivog sistema socijalne zaštite zasnovanog na stvarnim pravima ukazuje da gotovinski transferi za financiranje socijalnih programa u BiH ne dopiru do većine najsiromašnijih i najugroženijih. Nalazi studije pokazuju da je sadašnji sistem socijalno nepravičan, ima negativne uticaje na tržište rada i fiskalno je neodrživ. Sredstva trebaju biti mnogo bolje ciljana da bi došla do onih kojima su potrebna, za razliku od onih koji ispunjavaju različite, na pravima zasnovane, kriterije. 50 Indirektni imovinski cenzus je prvi put sproveden u Čileu 1980. a druge latinoameričke zemlje slijedile su ovaj primjer narednih godina pošto su ciljani pristupi socijalnoj potrošnji za siromašne postali popularniji u svjetlu finansijskih ograničenja i politika koje su stremile da se ograničeni resurse usmjere onima koji ne mogu zadovoljiti ni osnovne potrebe. Vidi šire: Mastricht Graduate School of Governance (supra note 48) 51 Ibid, str. 5. 47 243 �predstavlja ukupan prihod članova domaćinstva, dok se kod drugog pored prihoda u obzir uzima i imovinsko stanje korisnika prava.52 Primjena indirektnog imovinskog cenzusa na dječji dodatak značila bi bolju preraspodjelu ionako minimalnih sredstava koja se izdvajaju za ovu kategoriju korisnika socijalne pomoći. 6. Zaključak Iz zakonskih i podzakonskih propisa koji se odnose na pravo na dječji dodatak u TK da se zaključiti da se ovo pravo temelji uglavnom na statusu, a u manjoj mjeri na potrebi korisnika. Ostvarivanje prava na dječji dodatak zavisi od prihoda članova domaćinstva, bez obzira na njihovo imovinsko stanje. Tako postoji mogućnost da ovo pravo koriste porodice kojima, na osnovu stvarnog imovinskog stanja, ono nije potrebno. Pravo na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu osigurava se onim porodicama čiji prihodi po članu domaćinstva ne prelazi 15%, odnosno 7%, prosječne plaće u Tuzlanskom kantonu. Zakonskim propisom, kao ni podzakonskim propisima (Pravilnikom i Odlukom) nije propisan način ostvarivanja prava na dječji dodatak porodica čiji prihodi po članu domaćinstva prelaze 7% prosječne plaće. Visina dječjeg dodatka u iznosima od 20 BAM, 40 BAM i 50 BAM, u zavisnosti o kojoj kategoriji djece se radi, nije dovoljna za podmirenje osnovnih potreba korisnika, te se davanjem ovako malih novčanih iznosa ne postiže svrha socijalne zaštite. Potrebno je razviti sistem socijalne pomoći koji će novčane naknade i usluge, u ovom slučaju dječji dodatak, usmjeriti prema korisnicima kojima je najpotrebniji. Kako bi se poboljšao status korisnika dječjeg dodatka neophodno je pored prihodovnog cenzusa primijeniti i imovinski cenzus. 52 Tako u Kantonu Sarajevo pravo na dječji dodatak ne mogu ostvariti porodice u kojima je jedan od članova zajedničkog domaćinstva vlasnik preduzeća ili samostalne radnje ili ima registriranu dopunsku djelatnost, vlasnik je ili posjednik motornog vozila, osim ako su u pitanju osobe sa invaliditetom koje po propisima iz oblasti poreske i carinske politike mogu uvesti ili na domaćem tržištu kupiti motorno vozilo kao ortopedsko ili drugo pomagalo (član 135. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (prečišćeni tekst), ''Službene novine KS'', broj: 38/14.). 244 �Boris Krešić, Ph.D., Assistant Professor Law Faculty, Tuzla University EXERCISING THE RIGHT TO CHILDREN’S ALLOWANCE – ANALYSIS OF THE SITUATION IN THE TUZLA CANTON Abstract: The lack of unique implementation of the Law which regulates the protection of family with children results in inconsistencies in the implementation of child’s rights throughout Bosnia and Herzegovina Federation, whereby the children in similar situations are susceptible to variations in exercising their rights, depending on the territory of their residence. Cantonal ministries for labor and social policy mainly focus on administrative affairs related to the registration of users and assessment of formal–legal criteria for exercising the right to social care, instead on providing support to the family and children. In terms of children’s allowance, as a form of social care, the author of the paper focuses only on the analysis of the legal regulations pertaining to exercising this right. In this respect, the analysis is limited on the realization of the right to children’s allowance in the Tuzla Canton. Key words: children’s allowance, best interests of the child, poverty. 245 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2999 Title A name given to the resource OSTVARIVANJE PRAVA NA DJEČJI DODATAK – ANALIZA STANJA U TUZLANSKOM KANTONU Author Author KREŠIĆ, Boris Abstract A summary of the resource. Nepostojanje jedinstvene implementacije Zakona kojim se reguliše pitanje zaštite porodice sa djecom rezultira nedosljednostima u implementaciji prava djeteta širom Federacije Bosne i Hercegovine, pri čemu su djeca u sličnim situacijama podložna varijacijama u ispunjavanju njihovih prava zavisno od područja na kojima su nastanjeni. Kantonalna ministarstva za rad i socijalnu politiku se uglavnom fokusiraju na poslove koji se odnose na registraciju korisnika i ocjenjivanje formalno pravnih kriterija za ostvarivanje prava na socijalnu pomoć, a ne na pružanje podrške samoj porodici i djeci. U pogledu dječjeg dodatka, kao vida socijalne pomoći, autor se u radu ograničava na analizu zakonskih propisa koji se odnose na ostvarivanje ovog prava. U tom će pogledu daljnja analiza biti ograničena na ostvarivanje prava na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu. Ključne riječi: dječji dodatak, najbolji interes djeteta, siromaštvo. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General),K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/67d6e2ff482fbb07738aa15046591f29.pdf ace69c0686a96ccaec1a37bf688ea368 PDF Text Text Journal of Economic and Social Studies An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Emira Kozarević Faculty of Economics, University of Tuzla Bosnia and Herzegovina emira.kozarevic@untz.ba Meldina Kokorović Jukan Faculty of Economics, University of Tuzla Bosnia and Herzegovina meldina.kokorovic@untz.ba Amra Softić Indirect Taxation Authority of BiH Bosnia and Herzegovina amrasoftic@outlook.com Abstract: The purpose of this paper is to investigate the level of SME banking development in Bosnia and Herzegovina (BH). By using a structured questionnaire, the authors discuss perceptions of the banking sector representatives in BH regarding SME banking and their future plans for the management of credit risk associated with financing the SME sector. One of the main findings of this research is that the SME sector is becoming a strategic sector for BH banks and banks are willing to increase their involvement with SME clients. Authors also present results on current level of banks’ exposure to SMEs, types of financial services offered to SME clients by BH banks, drivers of banks’ involvement with SMEs, obstacles to further development of banks’ involvement with SMEs. Based on the banks’ responses and results of research conducted, suggestions to policy makers are given, such as tax reforms, interest rate subventions to SMEs, improvement of judiciary, simplifying administrative procedures. Also, some recommendations are given to banks, such as the need for better understanding the requirements of SME clients providing them more personal approach and creating a partnership, as well as lobbying the government bodies to change regulations governing SME sector. Volume 5 Number 1 Spring 2015 Keywords: Financial System; Small and Medium-Sized Enterprises (SMES); SME Banking; Comparative Experiences; Bosnia and Herzegovina (BH) JEL Classification: G21 Article History Submitted: 11 August 2014 Resubmitted: 13 October 2014 Resubmitted: 9 November 2014 Resubmitted: 23 December 2014 Accepted: 20 January 2015 http://dx.doi.org/10.14706/JECOS S11519 107 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic Introduction Since SMEs are the primary moving mechanism of new job creation and increase of gross domestic product, their growth and development are the priority amongst the goals of national economies for developed countries of the world as well as for countries in transition. On the other hand, financial system plays an important role in achieving these goals with the main purpose of preserving the stability of national economy. For the last few years, the main focus of the financial system (mostly, banking sector) towards the real sector has been expanding. From the position of being observed by the financial institutions as too complex for risk management, the SME sector became the strategic goal for the institutions around the world. Furthermore, in the aftermath of the global financial crisis, SMEs are facing many challenges and limitations in their business operations. Reduced accesses to market, reduced managers’ ability to managing resources as well as limited access to capital are marked as the most important challenges for SMEs to overcome. Growth of SME banking, in terms of crediting and providing a wide range of banking services to SMEs, is the result of the fact that banks, besides understanding the needs of SMEs, are managing to find the answers to challenges of high credit risk. Due to the information technology development, the banking sector is increasing its support for development and growth of SMEs through the increase of financial support and also through the consulting services as a response to the challenges faced by this sector. The aim of this paper is to point out the importance of SME banking, as a contributor to bank profitability, in developed part of the world as well as in developing countries. Moreover, the objective is to investigate the level of SME banking development in BH. The BH banking system is consisted of Central bank, two banking agencies and 27 banks. Central Bank of BH maintains monetary stability by issuing domestic currency, convertible mark, according to the currency board arrangement. Banking agencies, as authorities for bank supervision and licensing, are established on entity level as Banking Agency of the Federation of BH and Banking Agency of Republic of Srpska. According to latest data available, total assets of 27 BH banks at the end of June 2014 were BAM 23,607.4 million. This paper is divided into three parts. The first part of the paper discusses the phenomena of SME segment “bancarization”, focusing on the motives for a greater involvement of banks in financing SMEs in the developed part of the world. In the second part of the paper a brief review of recent literature on SME banking is given. 108 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina In the third part of the paper the results of the empirical study on SME banking development in BH are presented. By using a structured questionnaire, a discussion is given of the perceptions of the banking sector in BH towards its orientation to the SME sector and future plans for their support as well as for the management of credit risk associated with financing the SME sector. The Theoretical Framework of the Phenomena of SME Segment “Bancarization” The phenomena of SME segment “bancarization” is a syntagm used by de la Torre et al. (2009) to describe increased involvement of banks in financing SMEs as a strategic sector that in the last decade increased banks’ returns all over the world. Growing interest of banks in the SME sector lies in the fact that entrepreneurs and SMEs represent the most efficient segment of the economy in most of the countries in the world. These enterprises have the highest contribution to the increase in employment, gross domestic product (GDP), and trade, which makes them the basis of national economies growth and development. Their role is especially important in transitional and developing countries facing problems of high unemployment, low degree of economic activity, inadequate competitiveness, and lack of investment. As a stable source of new job creation, SMEs have an important social function to absorb labor surplus in transition processes. Importance of SMEs in the world economy was also observed by financial institutions. In that respect, many of the banking institutions recognized the SME sector as a strategic sector for increasing banks’ profit margins (Beck et al., 2009; de la Torre et al., 2009). According to the European Commission’s (EC) SMEs’ Access to Finance survey for 2013, the most common provider of loans to EU SMEs were banks, providing the loan to 85 per cent of all SMEs that borrowed in the last two years, where the most common amount (36 per cent of all loans) was €100,000 to €1 million, but just over half (52 per cent) borrowed less than €100,000 (EC, 2013). In addition, de la Torre et al. (2010) find that, in order to serve SMEs, banks are developing new business models, technologies, and risk management systems to provide a holistic approach to SMEs through a wide range of products and services, with fee-based products rising in importance. SME banking per se is an “industry in transition”. From a market that was considered too difficult to serve, it has now become a strategic target of banks Volume 5 Number 1 Spring 2015 109 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic worldwide. SME banking appears to be growing fastest in emerging markets (lowand middle-income countries) where this gap has been the widest. More and more emerging market banks are developing strategies and creating SME units. In the International Finance Corporation’s SME Banking Knowledge Guide it is indicated that importance of SME sector has been recognized by the governments around the world. In that respect, governments are more involved in creating positive environment for development of SME banking by addressing issues of legal and regulatory barriers, creating credit infrastructure, etc. Furthermore, in the same guide it is indicated that banks better understanding of SMEs needs and tailored approach to overcoming credit risk associated with SMEs can be observed as the most important factor of SME banking growth. New approach in creating tailored financial products/services for SMEs is shown to be beneficial for banks in terms of increase in their returns on assets from operations with SMEs Literature Review on SME Banking Development Development of commercial banking is related to the need of corporations for debt financing (loans) mostly in the USA. But during the 1990s, major regulatory changes impacted lending patterns of the US banks, changing the focus of the US banks from lending to large corporations to small businesses, which was the turning point for SME banking in the USA and, at the same time, for the rest of the world. Analyzing transformation of the US banking industry in the light of many major regulatory changes that occurred in the period from 1974 to 1994, Berger et al. (1995) found that the major change in lending patterns of the US banks was related to a significant decline in lending to large business borrowers due to the increase of different (cheaper) types of financing in the growing the US debt market. Furthermore, Berger and Udell (1995) as well as Strahan and Weston (1998) observed that due to the bank consolidation under the Riegle-Neal Act of 1994, large banks decreased their involvement with SMEs, while an important role remained for community based banks in extending loans to small businesses. Later on, Berger and Udell (2002) and Vera and Onji (2010) found that bank consolidation in the USA did not affect small-business lending. Moreover, they found that large banks seem to be more actively involved in lending to small businesses. According to the survey of the US Small Business Administration (SBA, 2013), the value of small business loans outstanding to the value of total business loans outstanding for depository lenders in 2012 was 67.32 per cent. 110 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Early research of the European banking system was conducted by Vitols (1998), who focused on German banks. This research showed that SMEs within German manufacturing sector, which accounted for almost 60 per cent of manufacturing employment, had the highest demand for long term debt capital. Analyzing debt account of SMEs and large companies, Vitols found that long-term bank debt accounted for 18.5 per cent of the balance sheet liabilities of small companies as opposed to 4 per cent for large companies, showing a strong market for SME loans. In the early 2000s several researches discussed the demand side of SME lending (Schiffer and Weder, 2001; IADB, 2004; Beck, Demirgüç-Kunt and Maksimovic, 2005; Beck, Demirgüç-Kunt, Laeven and Maksimovic, 2006), while no comprehensive research existed on the supply side of bank financing to SMEs across countries. The first worldwide comprehensive study on SME banking was conducted by Beck, Demirgüç-Kunt and MartínezPería (2008). The intention of this survey was to investigate bank financing to SMEs around the world, focusing on three main areas: banks’ perception of the SME segment, drivers and obstacles to SME financing, and banks’ perception of the role of government programs to support SME finance and of banking prudential regulations. Beck et al. (2008) found significant differences in exposure, lending practices, business models, as well as drivers and obstacles of SME finance for banks operating in developed vis-à-vis developing countries. The differences between developed and developing countries are likely to reflect deficiencies in the contractual and informational frameworks in developing countries and less stable macroeconomic environment. Motivated by the previously mentioned survey, de La Tore et al. (2009, 2010) conducted a similar research amongst Argentinean and Chilean banks, analyzing drivers and obstacles to banking SMEs. In developing banking sectors of Argentina and Chile, banks began targeting SMEs due to the significant competition in the corporate and retail sectors. This research showed that banks limited the range of products they offer to SMEs to cope with macroeconomic and contractual risk, which is observed in emerging economies. De la Torre et al. also learnt that banks discovered a key, untapped segment and were making substantial investments to develop the relation with SMEs and compete for them. Additionally, the research showed that banks were developing the internal structures and mechanisms to work with SMEs, adapting their business and risk models to reduce the costs and risks of Volume 5 Number 1 Spring 2015 111 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic the segment. As a part of this process, banks still need to obtain better measures of their exposure to the segment, in terms of income, costs or risk. Several studies on SME banking development, focusing on transition economies in Europe, showed that, in case of Poland, there are noticeable patterns of change in how the banks regard the SME sector through changes in policies and strategies of commercial banks for increased interaction with medium-sized firms. This clearly indicates that there are specific responses in the commercial banking sector to the specific circumstances of transition (Feakins, 2004). On the other hand, in case of Croatia, commercial banks lack consistency in the loan approval criteria; hence, the low loan approval rate was likely a consequence of credit rationing due to lack of loan assessment skills amongst loan officers and might be a sign of high risk aversion or lack of relevant business and market research data needed for evaluation of the SME business projects (Cziráky et al., 2005). The SME Banking in Bosnia and Herzegovina: Current Position and Development Perspectives The Methodology and Research Data In order to assess the current position and development perspectives on BH banking sector involvement with SMEs, a questionnaire consisting of 16 questions was created. The questionnaire was designed to address three broad areas. The first area refers to measuring the extent of banks’ involvement with SMEs; the second area refers to analyzing the determinants and driving forces of the degree of banks’ financing to SMEs, such as demand factors, competition, corporate strategy, and macroeconomic, regulatory, and institutional factors; and the last one refers to investigating obstacles to banks’ future involvement with the SMEs sector, focusing on understanding the government role in enhancing overall economic environment to strengthen the relation between the banking and SME sectors. The questionnaire was sent to 23 banks in BH. The data presented in this paper were calculated based on the sample of 10 banks (i.e. 37 per cent of all BH banks), which returned the filled questionnaire. Each of them has SMEs amongst their clients. To classify SMEs, all surveyed banks use average annual sales. However, a variety of ranges is noticeable, indicating that there is not a unified criterion to define the segment as a whole. For 40 per cent of the banks, a company is considered to be a 112 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina small enterprise (SE) when its average annual sales are below BAM 2 million. Average annual sales of BAM 3 million or less classify a company as an SE in 20 per cent of the banks. For 10 per cent of the banks this limit is BAM 5 million, while the same percentage of banks consider a company with average annual sales of under BAM 300,000 as an SE. One fifth of the banks do not classify SE and medium enterprise (ME) as different segments at all, defining them as a unique SME segment of clients, with the average annual sales limits of BAM 3 million and BAM 5 million. The lower limit of average annual sales for ME ranges from BAM 300,000 to BAM 5 million, while the upper limit ranges from BAM 3 million to BAM 100 million. Besides average annual sales, 30 per cent of the banks have other criteria to define the SME segment, such as branch, market position, and total credit exposure under BAM 500,000. The Current Position of the BH Banks Involvement with the SME Sector All the surveyed banks have SMEs amongst their clients, as well as entrepreneurs who are defined as enterprises or crafts, which do not operate for more than 3.5 years. The banks have different levels of exposure to the SME segment in terms of loans (Table 1). The ratio of SME loans to total loans varies from 5 per cent to 70 per cent, with the average of 23.3 per cent, while the ratio of SME loans to total corporate loans is higher: from 7 per cent to 85 per cent, with the average of 38 per cent. Table 1: Banks’ Exposure to the SME Segment in Terms of Loans Ratio of SME loans to total loans Ratio of SME loans to total corporate loans 5,0 % 7,0 % 9,0 % 20,0 % 12,0 % 20,0 % 17,0 % 31,0 % 18,0 % 40,0 % 25,5 % 50,0 % 30,0 % 50,7 % 70,0 % 85,0 % Source: Authors research When it comes to banks’ exposure to entrepreneurs, 40 per cent of the banks did not have the data on such exposure. For the rest of them, the ratio of entrepreneurs loans to total loans varies from 0.5 to 15 per cent, with the average of 5.7 per cent, while the ratio of entrepreneurs loans to total corporate loans ranges from 0.9 to 13.58 per cent with the average of 8.1 per cent. Volume 5 Number 1 Spring 2015 113 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic Banks’ involvement with the SME sector is also analyzed through deposits (Table 2). The range of SME deposits to total deposits ratio is 2 to 55 per cent, and its average is 16.1 per cent. Besides that, SME deposits to total corporate deposits ratio varies from 4 to 50 per cent, with the average of 24.2 per cent. Table 2: Banks’ Involvement with the SME Segment in Terms of Deposits Ratio of SME deposits to total deposits Ratio of SME deposits to total corporate deposits 2,00 % 4,00 % 5,50 % 12,47 % 6,09 % 14,00 % 10,00 % 20,00 % 18,00 % 45,00 % 55,00 % 50,00 % Source: Authors research Most of the SME clients come from the trade and services branches (Figure 1). Production is in the second place, with 90 per cent of the banks having SME clients from this branch. Also, 40 per cent of the banks pointed out that they have SME clients from other branches such as associations, information technologies, construction, agriculture, transport, real estate, mining, energy, and recycling. Figure 1: Branches of Banks’ SME Clients 100% 80% 60% 40% 20% 0% Trade Services Production Other Source: Authors research In respect to maturity of loans offered to SME clients by the surveyed banks, most of the banks (60 per cent) categorize loans as short term, medium term, and long term, while the remaining 40 per cent of the banks do not make differences between medium term and long term, classifying all loans with over one year maturity as long term loans. The types of loans are presented in Table 3. 114 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Table 3: Types of Loans to SME Clients Loan maturity Loan type Short term overdraft, amortizing loan, revolving loan, bullet loan, credit Medium term working capital loan, permanent working capital loan Long term investment loan, working capital loan, permanent working capital loan, fixed asset loan, consolidation loan, lombard loan, amortizing loan Source: Authors research Most of the surveyed banks (80 per cent) could not give a precise answer to the question about the average amount of loan given to SMEs, but they gave the information on ranges of SME loan amounts. The minimum amount of loan given to SMEs is BAM 1,000, while maximum is BAM 5 million. It is obvious that there is not a unified approach to SME lending and that banks have individual approaches to each SME, depending on client’s needs, branch, creditworthiness, collateral, etc. Regarding the products which banks use to engage with SMEs, besides primary deposit-credit activities, bank guarantees and payment system are mostly used by all the banks (Figure 2). Letter of credit is the next most used service (60 per cent of banks), followed by e-banking (50 per cent), and business cards (40 per cent of the banks). Custody and consulting services are offered to SMEs by 30 per cent of the surveyed banks, while the least used services for SMEs are foreign exchange services, POS terminals, and factoring. Volume 5 Number 1 Spring 2015 115 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic Figure 2: Other Banking Products/Services for SME Clients Bank guarantee Payment system Letter of credit E-banking Business cards Custody services Consulting Foreign exchange services POS terminal Factoring 0% 20% 40% 60% 80% 100% Source: Authors research Banks usually require some collateral to grant loans to SMEs. The most commonly used collateral is mortgage. The second mostly used collateral is equipment and vehicle pledge, which is reported by 70 per cent of the banks. Furthermore, a high percentage of banks (60 per cent) use bills of exchange and deposits for collateral purpose. Also, important collateral is a co-borrower or a guarantee, while other collaterals such as insurance policies, securities, cession, protective clauses, payment orders, currency clauses, and precious metals are the least mentioned types of banks’ protection from SMEs default. Banks were asked to indicate the driving forces for SME lending and to explain how significant these factors are in defining their level of involvement with the segment. The options available to qualify the importance of these factors vary from not significant to extremely significant. Figure 3 shows the percentage of the surveyed banks that consider these factors to be significant or extremely significant drivers. The percentage of the banks that consider these factors not significant is not presented. 116 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Figure 3: Drivers of Banks’ Involvement with SMEs Other Possibility to seek out SMEs through existing relations with large clients Excessive exposure to retail customers Excessive exposure to large companies Intense competition for domestic (BiH) companies Intense competition for large companies Perceived profitability 0% Important 50% 100% Very important Source: Authors research A high level of perceived profitability of the SMEs segment is banks’ main motivation for lending to SME clients, because banks expect high profits that will compensate for the higher risks of the segment. The possibility to seek out SMEs through existing relations with large clients was mentioned as a significant driver of banks’ involvement with the segment. Many large companies’ buyers and suppliers are SMEs, which are already assessed by large companies and characterized as suitable for business cooperation. Also, being in business relations with large companies makes SMEs business safer and more stable. Another important motive is intense competition for domestic (BH) companies and for large companies, since high competition in these segments decreases bank profitability. According to banks’ answers, participation in segments of large companies and retail customers has grown, causing excessive exposure to these Volume 5 Number 1 Spring 2015 117 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic segments and therefore being a motive for turning to SME clients. Other driving forces, mentioned by 20 per cent of banks, are banks’ strategic orientation to corporate sector, and therefore SMEs, as well as risk dispersion. All the banks surveyed stressed out the intention to increase their involvement with the SME sector in the future. Besides that, the banks which are subsidiaries of foreign banks and bank groups declared that their “parent” banks encourage SME financing. Obstacles to Banks’ Future Involvement with the SME Sector After discussing the extent of BH banks’ involvement with SMEs, as well as motives for such involvement, it is important to determine what obstacles banks face through financing SMEs. For this purpose, the banks were asked to indicate the obstacles to SME lending and to explain how significant these obstacles are in their level of involvement with the segment. The options available to qualify the importance of obstacles vary from not significant to extremely significant. Figure 4 shows the percentage of the banks that consider these factors to be significant or extremely significant obstacles. The percentage of the banks that consider these factors not significant is not presented. Figure 4: Obstacles to Banks’ Involvement with the SMEs 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Important Very important Source: Authors research 118 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Competition amongst the banks in the SME segment is considered as the most important obstacle for SME financing. Therefore, the banks in BH have to compete for SMEs with all their resources in order to stay in the market and/or to increase market share. The second largest obstacle is regulation, with 20 per cent of the banks finding it very important and 60 per cent of banks finding it important. Further explanations by banks indicate that these regulations include not only banking regulation, but also taxes, high documentation requirements, lack of legal uniformity, and weak overall legal environment. SME-specific factors, i.e. factors intrinsic to their nature, are evaluated as very important obstacle by 10 per cent of the banks and important by 70 per cent of the banks. It is obvious that the banks find SMEs harder to deal with in comparison to other clients, which could be connected to high risks and lack of information which characterize SMEs. The fourth important obstacle concerns macroeconomic factors. The banks in BH feel the consequences of overall macroeconomic instability and imbalance, which affects them on the side of financing sources and on the side of lending as well. The obstacles given the lowest importance are lending technology to SMEs, lack of adequate demand, and bank-specific factors, which are considered unimportant by most of the banks. When asked about possible areas in which government action could help enhance banks’ incentives to increase SME lending, the banks provided similar answers. These responses could be summarized as follows: • tax policy, • interest rate subventions, • dispute settlement, • administrative procedures, • legal uniformity, • liquidity, and • SME environment. Tax reforms in the form of tax reliefs and lower tax burden for SMEs could have a positive effect on SMEs business and thus enhance demand for banks’ services. Interest rate subventions would lead to a decrease in financing costs for SMEs, keeping banks’ profit at the same level at the same time. Of course, government should finance only the interest rates for loans directed to production, development, and new job creation. Slow dispute settlement process burdens regular business activities for banks and also for SMEs, which is why banks suggest improvement of Volume 5 Number 1 Spring 2015 119 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic judiciary. Complicated administrative procedures should be simplified through reducing the quantity of documentation as well as the time for its gathering. Because of a complex inner structure of BH, from municipalities, through cantons, entities to state level, there is a problem of different regulations. That is why banks suggest the unifying of regulations at the state level and deeper communication between institutions, which would facilitate banks and SMEs’ business activities. A significant problem in BH is illiquidity of companies, which affects their creditworthiness. That is why government should make some steps towards solving this problem, for example with strong regulation on collection of receivables. General liquidity of BH economy could be improved by decreasing the reserve requirement for commercial banks. At the end, fostering SME environment implies developing strong overall business environment, increasing support and investment in SME sector, stimulating production, encouraging start-ups, and protecting domestic production. Some banks also suggested measures which could be applied on a micro level, such as improving and simplifying the necessary documentation for opening bank accounts and loans, accepting weaker collaterals, focusing more on production companies, analytically considering client’s needs, and offering appropriate types of loans. There is a need for partner relationship between bank and SMEs, with bank helping its client to use the best products/services to meet the needs, and client being fair and stable. Conclusions and Recommendations Using evidence from BH, this paper investigates a degree of SME banking development with the emphasis on drivers and obstacles to banks involvement with SMEs clients. One of the main findings of this research is that the SMEs sector is becoming a strategic sector for banks. This trend is observed in both, developed and developing countries around the world, as reported in the reviewed literature. According to the data provided by the banks in BH, the ratio of SME loans to total corporate loans (which can be considered as the most important indicator of banks’ involvement with SMEs) ranges from 7 to 85 per cent, with the average of 38 per cent. Besides granting loans, banks offer a wide spectrum of different financial services to SMEs clients that will compensate the higher risks of the segment. 120 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina All the banks surveyed stressed out the intention to increase their involvement in the SME sector in the future. Also, the banks which are subsidiaries of foreign banks and bank groups declared that their “parent” banks encourage SME financing. Regarding obstacles to further development of banks’ involvements with SMEs, the surveyed banks identified intense competition amongst banks for SME clients. Besides that, regulation of the banking sector as well as tax regulation of SMEs is seen as a highly important limiting factor for increasing banks’ lending activities to SME clients. Furthermore, the surveyed banks identified several areas of government actions which can be undertaken to strengthen the relationship between the financial sector and SMEs. The first action is related to comprehensive tax reforms aiming at lowering tax burden for SMEs in order to boost SME development, which will increase the need for banks to foster that development. The second action is related to the creation of stable funds for interest rate subventions to SMEs, while the third action is related to improvement of judiciary in terms of simplifying administrative procedures and reducing the number of necessary documentation for starting and maintaining a business. Fostering SME environment implies developing strong overall business environment, increasing support and investment in the SME sector, stimulating production, encouraging start-ups, and protecting domestic production. At the end, banks suggested measures which could be applied on a micro level (e.g. improving and simplifying the necessary documentation for opening bank accounts and loans, accepting weaker collaterals, focusing more on production companies, etc.). There is a need for partnership between bank and SMEs, with bank helping its client to use the best products/services to meet the needs, and client being fair and stable. As the survey shows, regardless of the fact that SMEs are a risky client segment, banks are willing to increase their involvement with SME clients. This finding is important in terms of further development and strengthening of the SME sector which is a key developing force of BH and other developing economies. Based on the survey data regarding obstacles faced by the banks involved with SME sector, several concrete actions to foster relations with SME clients on the banks side can be undertaken. Volume 5 Number 1 Spring 2015 121 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic First of all, in order to stay competitive in their demand of different financial products/services to SME clients, banks need to better understand the requirements of SME clients. This can be undertaken by surveying both existing and potential clients. More personal approach needs to be introduced when doing business with this client segments, meaning that banks products should be more customized to the need of each particular client. SME clients need to see banks as partners who are ready to offer not just financial source for financing their needs, but also financial advice. Secondly, in order to address issues of inadequate regulation posed to SME clients, banks need to engage in lobbying the government bodies to change regulations governing SME sector. In that respect, the Banking Agency of the Federation of BH and of Republic of Srpska as the state supervisory bodies for banks, together with banks should start initiatives to change laws on taxation of SMEs. The following systematic measures in taxation of SMEs that should be considered and are proven in the EU taxation practices (EC, 2008), to strengthen SMEs capital (and, therefore, to decrease the riskiness of SME clients for banks): • Deferral of corporate income tax. In other words, corporate income tax should be paid when profit is not retained in the companies, on the portion of profit paid to the owners. • Allowance for corporate equity (ACE). This incentive is the only tax measure that takes the investment in own equity into consideration. Corporate tax systems discriminate in favour of debt financing since they allow the deduction of interest, but do not take into account the cost of capital in the form of equity financing. This discrimination, commonly known as the “interest tax shield”, encourages debt financing since it lowers the relative cost of debt. The ACE increases the attraction of investment and neutralises tax competition as far as own equity is concerned. It attracts investments because the investment in own equity is compensated regardless of risk. • Reduction of tax rate for SMEs for the portion of retained earnings. 122 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina From banks’ perspective, SMEs have access to external financial resources in the form of bank loans of different maturities. The next research question resulted from this research is related to the level of bank financial resources available for SMEs. In that respect, further research will be focused on investigating possible obstacles for SMEs to use banks’ financial sources and other financial services as well as identifying necessary steps and activities to bring together SME clients and banks to an efficient and profitable cooperation between these two sectors. References Abdulsaleh, A. M. & Worthington, A. C. (2013). Small and medium-sized enterprises financing: A review of literature. International Journal of Business and Management, 8(14), 36-54. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.5539/ijbm.v8n14p36 Beck, T. & Demirgüç-Kunt, A. (2006). Small and medium-size enterprises: access to finance as a growth constraint. Journal of Banking and Finance, 30, 2931-2943. Beck, T., Demirgüç-Kunt, A., Laeven, L. & Maksimovic, V. (2006).The determinants of financing obstacles. Journal of International Money and Finance, 25, 932-952. Beck, T., Demirgüç-Kunt, A. & Martínez Pería, M. S. (2008). Banking SME around the world: Lending practices, business models, drivers and obstacles, World Bank Policy Research Working Paper 4785. Berger, A. N., Kashyap, A. K. & Scalise, J. M. (1995). The transformation of the U.S. banking industry: What a long, strange trip it’s been. Brookings Papers on Economic Activity, 2, 55-218. Berger, A. N. & Udell, G. F. (2002). Small business credit availability and relationship lending: The importance of bank organizational structure. Economic Journal, 112, 32-53. Cziráky, D., Tišma, S. & Pisarović, A. (2005). Determinants of the low SME loan approval rate in Croatia. Small Business Economics, 25, 347-372. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1007/s11187-004-6481-0 Volume 5 Number 1 Spring 2015 123 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic De la Torre, A., Martínez Pería, M. S. & Schmukler, S. L. (2009). Drivers and obstacles to banking SMEs: The role of competition and the institutional framework. CESifo working paper, No. 2651. Retrieved from: http://hdl.handle.net/10419/30413 De la Torre, A., Martínez Pería, M. S. & Schmukler, S. L. (2010). Bank involvement with SMEs: Beyond relationship lending. Journal of Banking and Finance, 34, 2280-2293. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1596/1813-94504649 EC (2008). Effects of Tax Systems on the Retention of Earnings and the Increase of own Equity, Summary Report of the Expert Group Retrieved from: http://ec.europa.eu/enterprise/newsroom/cf/itemdetail.cfm?item_id=3403 EC (2013). 2013 SMEs Access to Finance survey – analytical report, European Commission. Retrieved from: http://ec.europa.eu/enterprise/policies/finance/files/2013-safe-analyticalreport_en.pdf Feakins, M. (2004). Commercial bank lending to SMEs in Poland, Small Business Economics, 23, 51-70. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1023/B:SBEJ.0000026025. 04815.bc IADB (2004). Unlocking Credit: The Quest for Deep and Stable Lending. The Johns Hopkins University Press. International Finance Corporation (2010). The SME Banking Knowledge Guide, Retrieved from: Washington DC. http://www.ifc.org/wps/wcm/connect/b4f9be0049 585ff9a192b519583b6d16/SMEE.pdf?MOD=AJPERES Schiffer, M. & Weder, B. (2001). Firm size and the business environment: Worldwide survey results. International Finance Corporation Discussion Paper 43. Strahan, P. E. & Weston, J. (1998). Small business lending and the changing structure of the banking system. Journal of Banking and Finance, 22, 821-845. 124 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Vitols S. (1998). Are German banks different? Small Business Economics, 10, 79-91. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1023/a:1007947230547 Vera, D. & Onji, K. (2010). Changes in the banking system and small business lending, Small Business Economics, 34, 293-308. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1007/s11187-008-9119-9 US Small Business Administration (2013). Small Business Lending in the United States in 2012, Washington, DC. Retrieved from: http://www.sba.gov/sites/default/files/files/sbl _12study.pdf Volume 5 Number 1 Spring 2015 125 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2836 Title A name given to the resource An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Author Author KOZAREVIĆ, Emira KOKOROVIĆ JUKAN, Meldina SOFTIĆ, Amra Abstract A summary of the resource. Abstract: The purpose of this paper is to investigate the level of SME banking development in Bosnia and Herzegovina (BH). By using a structured questionnaire, the authors discuss perceptions of the banking sector representatives in BH regarding SME banking and their future plans for the management of credit risk associated with financing the SME sector. One of the main findings of this research is that the SME sector is becoming a strategic sector for BH banks and banks are willing to increase their involvement with SME clients. Authors also present results on current level of banks’ exposure to SMEs, types of financial services offered to SME’s clients by BH banks, drivers of banks’ involvement with SMEs, obstacles to further development of banks’ involvement with SMEs. Based on the banks’ responses and results of research conducted, suggestions to policy makers are given, such as tax reforms, interest rate subventions to SMEs, improvement of judiciary, simplifying administrative procedures. Also, some recommendations are given to banks, such as the need for better understanding the requirements of SME clients providing them more personal approach and creating a partnership, as well as lobbying the government bodies to change regulations governing SME sector. Keywords: Financial system; Small and medium-sized enterprises (SMEs); SME banking; Comparative experiences; Bosnia and Herzegovina (BH) Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed HB Economic Theory https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c08b74ed247c09fea8dea85d4b3bdd4d.docx 828ccc28f15f9a68912e561dec2d9099 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/873820169b4288378ffa89104d189b2f.pdf beeb66ff3ef96b684303b42dca3f2d98 PDF Text Text Izvorni naučni rad Prof. dr Gordana Kovaček-Stanić, redovni profesor Pravnog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu doc. dr Sanja Radovanović, docent Pravnog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu PRAVO DETETA NA IZDRŽAVANJE U UPOREDNOM PORODIČNOM ZAKONODAVSTVU I SUDSKOJ PRAKSI: MODELI ODREĐIVANJA VISINE IZDRŽAVANJA Sažetak: Razvoj deteta, pored emotivne, zavisi i od materijalne sigurnosti. Dete, meĎutim, zbog svoje psihofizičke nezrelosti, nije u stanju da sopstvenim radom stiče prihode radi namirenja svojih potreba. U ovom, materijalnom aspektu, dete u potpunosti zavisi od svojih najbliţih. Uobičajeno okruţenje u kojem se zadovoljavaju ţivotne potrebe deteta jeste porodica. Kada je ona funkcionalna, drţava se ne meša u meĎusobne odnose njenih članova. MeĎutim, kada se odnosi unutar porodice poremete, najugroţeniji njen član postaje briga društva. U tom smislu, većina savremenih pravnih sistema pruţa posebnu zaštitu poloţaju dece u pravnom poretku. U ovom radu nastojimo da prikaţemo konkretna rešenja koja nude pojedine drţave u pogledu izdrţavanja deteta. U prvom delu rada analiziraju se opšta pravila za odreĎivanje dečjeg izdrţavanja u uporednom evropskom pravu i posebna pravila koja postoje u situaciji kada roditelji imaju zajedničko staranje posle razvoda braka, odnosno u slučaju naizmeničnog boravišta deteta. Opšta pravila se analiziraju u pravu Velike Britanije, Nemačke, Danske i Rusije, a posebna u pravu Velike Britanije, Švedske, Norveške i Holandije. U drugom delu rada analiziraju se odredbe Porodičnog zakona Srbije koje se odnose na pitanja izdrţavanja maloletnog deteta. S obzirom na to da je ovim Zakonom predviĎeno da se izdrţavanje odreĎuje za svaki slučaj posebno, prikazana je relevantna sudska praksa u Srbiji, koja daje okvire tumačenju relevantnih okolnosti u pogledu izdrţavanja, kao prava deteta. Ključne reči: izdrţavanje deteta, naizmenično boravište, zajedničko staranje, potrebe deteta, mogućnosti davaoca izdrţavanja, visina izdrţavanja. 1. Uvod Egzistencija ljudske jedinke, od roĎenja, pa do smrti, zavisi od zadovoljavanja različitih potreba. Pojedine od njih, koje bismo mogli nazvati osnovnim, zajedničke su za svako društvo. Tu se, prvenstveno, misli na ishranu, smeštaj, odevanje. Druge su, pak, definisane kulturološkim okruţenjem pojedinca. Zajednički imenitelj svih ovih potreba jeste njihov materijalni izraz, s kojim u čvrstoj vezi stoji evolucija ljudskog društva, ali i individualni motiv 53 �privreĎivanja. Maloletna deca, zbog svoje ţivotne dobi i (ne)mogućnosti da sopstvenim radom stiču prihode radi namirenja sopstvenih potreba, u imovinskom smislu (a time i egzistencijalnom) su u odnosu zavisnosti od drugih, odraslih i radnosposobnih osoba. Prirodno okruţenje u kojima se njihove potrebe zadovoljavaju jeste nuklearna porodica. Iz roditeljske ljubavi i brige proizilazi izdrţavanje, radi pruţanja materijalne sigurnosti deci. MeĎutim, pravna sigurnost nalaţe da se jednom takvom, prirodnom odnosu, radi zaštite najslabijih članova jednog društva, obezbedi i pravna regulacija. Time odnos izdrţavanja postaje pravni odnos, koji svoj puni izraz dobija tek kada se odnosi u nuklearnoj porodici naruše. Drugim rečima, zakonom se uspostvalja obligacioni odnos izmeĎu maloletnog deteta, kao poverioca izdrţavanja, i roditelja, odnosno bliskih srodnika, kao duţnika izdrţavanja. Obligacioni odnos nastaje na osnovu zakona i obaveza izdrţavanja se najčešće dobrovoljno izvršava. 1 MeĎutim, nisu retke situacije da poverilac izdrţavanja svoje pravo ostvaruje prinudnim putem. U ovom radu se prvenstveno analizira jedan element ove zakonske obligacije, a to je visina izdrţavanja. Modeli odreĎivanja visine izdrţavanja proučavani su u uporednom evropskom pravu i posebno u pravu Srbije. Analizirana se opšta pravila za odreĎivanje dečjeg izdrţavanja u uporednom evropskom pravu i posebna pravila koja postoje u situaciji kada roditelji imaju zajedničko staranje posle razvoda braka, odnosno u slučaju naizmeničnog boravišta deteta. Opšta pravila se analiziraju u pravu Velike Britanije, Nemačke, Danske i Rusije, a posebna u pravu Velike Britanije, Švedske, Norveške i Holandije. Kada se radi o pravu Srbije analizirane su odredbe Porodičnog zakona Srbije koje se odnose na pitanja izdrţavanja maloletnog deteta. S obzirom na to da je ovim Zakonom predviĎeno da se izdrţavanje odreĎuje za svaki slučaj posebno, prikazana je sudska praksa koja daje okvire tumačenju relevantnih okolnosti u pogledu izdrţavanja, kao prava deteta. 2. Pravo deteta na izdržavanje u uporednom pravu 2.1. Opšta pravila za određivanje dečjeg izdržavanja U mnogim evropskim zemljama postoje unapred odreĎeni iznosi izdrţavanja kada se radi o dečjem izdrţavanju. U nekim pravima izdrţavanje se uvek odreĎuje prema datim iznosima, a koji su odreĎeni u zavisnosti od postavljenih kriterijuma, dok u drugim postoje opšta pravila, ali i mogućnost da se iznos izdrţavanja odredi prema okolnostima svakog posebnog slučaja. 1 Pajtić B.; Radovanović S.; Kneţević M., Prerequsites for the Existence of a Staturory Duty to Provide Child Support to Adult Children in Regular Education Under Serbian Law, Zbornik Matice srpske za društvene nauke, br. 3/2014, str. 749 54 �1.1.1. Velika Britanija U Velikoj Britaniji postoje četiri stope koje se mogu koristiti za izračunavanje dečjeg izdrţavanja. Radi se o izdrţavanju koje daje ne-rezidentni roditelj. To su: osnovna stopa (basic rate), redukovana stopa (reduced rate), minimalna stopa (flat rate) i nulta stopa (null rate). Osnovna stopa je uobičajena stopa, koja se koristi ako ni jedna druga stopa ne moţe da se primeni, redukovana stopa se koristi u slučaju ne-rezidentnog roditelja čija su nedeljna primanja od 100 do 200 funti, minimalna stopa se koristi u slučaju nerezidentnog roditelja koji prima socijalnu pomoć ili čija su nedeljna primanja ispod 100 funti, a nulta stopa se primenjuje na specifične kategorije nerezidentnih roditelja u odnosu na koje nije realno očekivati da će davati izdrţavanje (npr. zatvorenici).2 Osnovna stopa se primenjuje u slučaju ne-rezidentnog roditelja čija su nedeljna primanja 200 funti ili više. MeĎutim, ako su primanja ne-rezidentnog roditelja viša od 2000 funti nedeljno, roditelj koji se stara o detetu moţe traţiti povećanje (“top-up“ order). Osnovna stopa je procenat ili deo nedeljnih primanja ne-rezidentnog roditelja prema kliznoj skali koja zavisi od broja dece. Uzimaju se u obzir deca za koju se traţi izdrţavanje (“qualiyfing children“) i ostala deca (“relevant other children“). Ako ne-rezidentni roditelj nema drugu decu, tada je osnovna stopa 15 procenata za jedno dete, 20 procenata za dvoje dece, a 25 procenata za troje i više dece. Rezultati istraţivanja su pokazali da se u potpunoj porodici za izdrţavanje jednog deteta izdvaja trećina primanja, tako da je to bio empirijski razlog da se procenti odrede na ovaj način. Posle separacije roditelj koji se stara o detetu učestvuje u odgajanju deteta kroz snošenje troškova stana, hrane, grejanja, TV pretplate, predstavlja jedan od argumenata u prilog stava Vlade po kome se u procesu odreĎivanja izdrţavanja, ne uzimaju u obzir primanja roditelja koji se stara o detetu. Situacija je malo komplikovanija ako ne-rezidentni roditelj ima pastorka ili dete iz nove veze. U takvom slučaju se primanja ne-rezidentnog roditelja prvo umanjuju za 15, 20 ili 25 procenata u zavisnosti od toga koliko ima druge dece.3 Redukovana stopa se primenjuje na dečje izdrţavanje ako su neto nedeljna primenja nerezidentnog roditelja izmeĎu 100 i 200 funti, a ne mogu se primeniti ni minimalna ni nulta stopa. Procenat redukovane stope zavisi od broja dece koja treba da dobiju izdrţavanje, i to one koja zajedno traţe izdrţavanje i ostale relevantne dece. Razlog koji opravdava redukovanu stopu je u tome što bi ne-rezidentnim roditeljima sa niskim primanjima bilo teško da plaćaju izdrţavanje u fiksnim nivoima, a da pri tom zadrţe adekvatan ţivotni strandard za sebe. Iznos izdrţavanja se izračunava tako što se odgovarajući procenat primenjuje na primanja veća od 100 funti i taj iznos se doda iznosu od 5 funti 2 Wikeley N., Child Support, Law and Policy, Hart Publishing, 2006, str. 300-312. Primenjuju se sledeći propisi: Schedule 1 to the 1991 Child Support Act- as amended (Dodatak 1 na Zakon o dečjem izdrţavanju -inoviran) i Child Support -Maintenance Calculation and Special Cases Regulations iz 2000, SI 2001/155 (Pravilnik o dečjem izdrţavanju -Izračunavanje izdrţavanja i specijalni slučajevi). 3 Ibid. 55 �nedeljno. Krajnji efekat je da roditelj plaća 5 funti na prvih 100 funti, ai posle toga se dodaje procenat na ostatak primanja preko 100 funti. 4 Princip koji objašnjava postojanje minimalne stope je u stavu da i roditelji koji primaju socijalnu pomoć treba da budu odgovorni za odgajanje svoje dece, a ne samo roditelji koji imaju prihode. Iako ima simboličnu vrednost, obaveza davanja minimalne stope moţe da pomogne dugoročno, stvaranjem navike ne-rezidentnih roditelja sa niskim primanjima da plaćaju dečje izdrţavanje, makar na skromnom nivou. Postoji široko prihvaćena podrška javnog mnjenja tom principu, ali se ne-rezidentni roditelji mnogo manje slaţu sa tim stavom, naročito oni sa niskim primanjima. Minimalna stopa je 5 funti nedeljno. Minimalna stopa se primenjuje ako se nulta stopa ne moţe primeniti i ako su ispunjeni sledeći uslovi: da su neto nedeljna primanja nerezidentnog roditelja 100 funti ili manje, ili da on ili njegov partner primaju neku vrstu socijalnog davanja ili penziju. Po rečima autora Wikeley-a, postojanje nulte stope predstavlja pobedu pragmatizma nad principom da postoje slučajevi u kojima nije moguće naplatiti čak ni minimalnu stopu. Ne-rezidentni roditelj je subjekt primene nulte stope ako ima neto nedeljna primanja manje od 5 funti ili spada u kategoriju ljudi koji uopšte nemaju prihode, ili alternativno, imaju primanja za koja se ne isplati traţiti dečje izdrţavanje (na primer studenti, Ďaci, zatvorenici itd). Naravno postoje izuzeci, te činjenica da se radi o redovnom studentu ne znači nuţno da će pojedinačni dobrostojeći studenti izbeći obavezu plaćanja izdrţavanja.5 U istraţivanju prikazanom u literaturi navodi se podatak da je doprinos za izdrţavanje deteta u Velikoj Britaniji 222 funte mesečno, a što čini 12,9% nacionalnih prosečnih primanja.6 1.1.2. Nemačka U Nemačkoj postoje dva načina odreĎivanja izdrţavanja koje moţe traţiti maloletnik koji ne ţivi u istom domaćinstvu sa roditeljima – jedan je individualno obračunato izdrţavanje, a drugi „odreĎeno” izdrţavanje.7 „OdreĎeno” izdrţavanje zavisi od uzrasta deteta, a izračunava se prema proseku koji su roditelji u mogućnosti da plaćaju i prema proseku potreba deteta, a odreĎuje se zakonskom odlukom Federalnog parlamenta. Ovaj oblik izdrţavanja se objašnjava idejom koja je u tome da se izbegne dokazivanje konkretnih potreba deteta i mogućnosti roditelja i time olakša poloţaj deteta. U kasnijem postupku o izmeni izdrţavanja, meĎutim, roditelj ima mogućnost da dokaţe da su potrebe deteta manje nego što je uobičajeno ili da su prihodi roditelja suviše 4 Ibid. Ibid. 6 Skinner C.; Davidson J., Recent trends in child maintenance schemes in 14 countries, 23 International Journal of Law, Policy and the Family 2009, str. 81. 7 Zakon o izdrţavanju deteta iz 1998. godine, koji čini deo Nemačkog graĎanskog zakonika (BGB). Individualno obračunato izdrţavanje - par. 1610 I, II, BGB, „odreĎeno” izdrţavanje - par. 1612a BGB. Navedeno prema Frank R., Parentage Law Reformed, The International Survey of Family Law, Bainham A. (ed.), 1997, str. 173-175. 5 56 �niski da zadovolje odreĎeno izdrţavanje. Zakon predviĎa jednostavnije i brţe usklaĎivanje nego ranije, na taj način što federalno Ministarstvo pravde „odreĎeno” izdrţavanje svake dve godine ponovo obračunava i objavljuje u federalnom sluţbenom pravnom listu. Orijentir za usklaĎivanje je promena u prosečnim neto primanjima. Ovaj sistem usklaĎivanja znači da se „odreĎeno” izdrţavanje prilagoĎava promenjenoj ekonomskoj situaciji automatski, bez sudskog postupka. I pre donošenja ovog zakona je vaţio princip po kome su roditelji obavezni da dele sva raspoloţiva sredstva sa svojom maloletnom decom čak i u slučaju krizne situacije. To znači da roditelj ne moţe da traţi da se utvrdi da su njegova sredstva nedovoljna da pokriju izdrţavanje deteta. Zakon proširuje ovaj princip i na decu do 21. godine i to ako ţive sa svojim roditeljima a nisu zaključili brak, ili ako su na školovanju.8 Osim toga, Zakon proširuje mogućnost suda da traţi neophodne informacije direktno od trećih lica, naročito poslodavaca, u slučaju da stranka odbije da dâ informacije ili daje netačne informacije.9 Zakonom iz 2007. godine odreĎen je minimalni iznos dečjeg izdrţavanja, primenom odreĎenog iznosa koji je osloboĎen poreza.10 Ovaj Zakon uvodi izmene u sistem prioriteta i predviĎa da zahtev maloletnog deteta, a takoĎe i zahtev punoletnog deteta ako to dete nije sklopilo brak, ako nije napunilo 21 godinu, ţivi sa roditeljima i pohaĎa školu, ima prvenstvo u slučaju postojanja više poverilaca. Osim toga, ovaj Zakon menja rok u kojem bivši supruţnik ima pravo na izdrţavanje, tako da je sada taj rok 3 godine od roĎenja deteta, dok je ranije bio 8 godina. Drugim rečima, od roditelja se očekuje da prihvati plaćeno zaposlenje pre nego šte dete napuni 4 godine. Sudija ima mogućnost da prolongira ovaj period ako to smatra pravičnim i razumnim. 11 U istraţivanju prikazanom u literaturi dobijen je podatak da je doprinos za izdrţavanje deteta u Nemačkoj 159 funti mesečno, a što čini 10,0% nacionalnih prosečnih primanja.12 1.1.3. Danska Prema pravu Danske13 postoje samo dva egzaktna kriterijuma za odreĎivanje dečjeg izdrţavanja. Prvi je broj dece ne-rezidentnog roditelja, dok nije od značaja da li postoje druga deca koja ţive sa tim roditeljem. Drugi kriterijum su ukupna primanja ne-rezidentnog roditelja. Nisu od značaja druge 8 Ibid. Par. 1603 II BGB. Ibid. 10 Zakon iz 2007 (revidiran par. 1612a BGB) navedeno prem Kroll K., The Reform of German Mintenance Law, The International Survey of Family Law, Atkin B. (ed.), 2007, str. 91, Dethloff N.; Kroll K., Strengthening Children’s Rights in German Family Law, The International Survey of Family Law, Atkin B. (ed.), 2008, str. 121. 11 Op. cit. Dethloff N.; Kroll K., 2008, str. 129, 125, par. 1570 i 1615 BGB. 12 Op. cit. Skinner S.; Davidson J., 2009, str. 81. 13 Zakon: Lovbekendtgorelse 2003-05-15 nr. 352 om borns forsorgelse, senest aendret ved L 200506-24 nr. 542. Navedeno prema Kronborg A.; Jeppesen de Boer C., The Child`s Right to Two Parents: Facilitating and Financing Joint Parenting, Verschraegen, B., (ed.): Family Finances, Wien: Jan Sramek Verlag, 2009, str. 623. 9 57 �obaveze tog roditelja, niti primanja roditelja koji se stara o detetu. Jednostavnost ovog reţima pokazuje da se radi o sistemu koji ima opšti karakter i ne zavisi od specifičnog porodičnog ţivota. Visina izdrţavanja koje se daje roditelju koji se stara o detetu se odreĎuje prema dijagramu, a na osnovu broja dece i primanja ne-rezidentnog roditelja. MeĎutim, roditelji mogu da sačine privatni ugovor o izdrţavanju deteta i da uzmu u obzir i druge elemente. S obzirom da slučajevi izdrţavanja potpadaju pod poreski sistem, nadleţni organ koji naplaćuje izdrţavanje je opština, za razliku od većine pravnih sistema u kojima je za rešavanje sporova o zakonskom izdrţavanju nadleţan sud. U teoriji se navodi da je ovo jedan od razloga zbog kojih je ovaj sistem efikasan. Ministarstvo pravde odreĎuje iznose izdrţavanja. Standardan i minimalni iznos se bazira na prosečnim primanjima roditelja. U 2008. godini to je bio iznos od 145 Eu mesečno po detetu. Sistem je integrisan u sistem socijalne zaštite. Opština roditelja koji se stara o detetu daje izdrţavanje za dete, a nakon toga se naplaćuje od ne-rezidentnog roditelja. U sistemu izdrţavanja se ne vodi računa o ranijem načinu ţivota deteta, niti je politika da se odrţi takav način ţivota, tako da se moţe desiti da roditelj koji se stara o detetu bude nezadovoljan, jer npr. dete neće moći više da pohaĎa privatnu školu ili da nastavi da ţivi u porodičnom domu. Roditelj koji se stara o detetu ne zavisi od ne-rezidentnog roditelja, jer je zaštićen kroz sistem socijalnih davanja. Danski sistem izdrţavanja postavlja predvidive i jasne granice izmeĎu finansijske odgovornosti drţave i porodice. Po rečima autora Kronborg i Jeppesen de Boer princip supsidijarnosti (porodica dolazi pre drţave) je manje naglašen, dok je princip solidarnosti (društvo vodi brigu o svojim graĎanima) naglašeniji. Specifična odredba je uvedena 2007. godine u Zakon o roditeljskoj odgovornosti, a kojom se regulišu troškovi transporta deteta.14 OdreĎeno je da su oba roditelja jednako odgovorna za ove troškove, tako da je ne-rezidentni roditelj duţan da snosi troškove odvoĎenja deteta, a roditelj koji se stara o detetu je odgovoran za povratak deteta. Izuzetak je moguć ako su primanja roditelja značajno različita. Oba roditelja mogu da traţe finansijsku pomoć za ove troškove od opštine. Cilj ovih odredaba ja da motiviše roditelje da saraĎuju. Autori Kronborg i Jeppesen de Boer su kritični prema ovim odredbama, navodeći da je za rešavanje konflikta roditelja bolji okvir materijalno pravo od toga da se teret prebacuje na roditelja koji se primarno brinu o detetu, a u ime slobode, jednakosti i demokratije.15 1.1.4. Rusija Po pravu Rusije, visina izdrţavanja ne moţe biti manja od iznosa koji je odreĎen pravom i to kao procenat od primanja i/ili drugog prihoda roditelja. Za jedno dete, taj iznos je jedna četvrtina, za dvoje dece jedna trećina, a za troje i 14 15 Ibid. Foraeldreansvarsloven par. 21, stk. 3. Ibid. 58 �više dece je polovina od primanja i/ili drugog prihoda roditelja (čl. 8 Porodičnog kodeksa Rusije iz 1995. godine).16 1.2. Posebna pravila za određivanje dečjeg izdržavanja u slučaju zajedničkog staranja (naizmeničnog boravišta) deteta Zajedničko staranje o detetu posle razvoda braka predstavlja pravni izraz shvatanja po kome se smatra poţeljnim da se odnosi izmeĎu oba roditelja i deteta odrţe istim ili sličnim, iako se radi o situaciji poremećenih odnosa roditelja kao supruţnika, koji su rezultirali razvodom braka.17 Koncept zajedničkog staranja obuhvata dve komponente ovog pojma – zajedničko pravno, zakonsko staranje (joint legal custody) i fizičko, faktičko, rezidencijalno zajedničko staranje (physical, actual, residential joint custody), koje se, u novije vreme, označava kao naizmenično (podeljeno) boravište deteta (alternting, shared residence). Zajedničko pravno staranje obuhvata odlučivanje o bitnim pitanjima vezanim za dete, ličnim i imovinskim, te zastupanje deteta. Zajedničko fizičko staranje znači da se oba roditelja i faktički staraju o detetu, tako da dete u stvari ima dva doma.18 U ovom delu radu se analiziraju posebna pravila o dečjem izdrţavanja u slučaju zajedničkog staranja, ali prvenstveno ako postoji naizmenično boravište deteta, s obzirom da je ova situacija specifična. 1.2.1 Velika Britanija Prilikom odlučivanja na koji način treba tretirati zajedničko staranje u sistemu staranja o detetu, autor Wikeley ističe da se kreatori politike suočavaju sa dva fundamentalna pitanja. Prvi se odnosi na minimalni prag koji treba primeniti pre nego što se ne-rezidentni roditelj kvalifikuje za redukciju njegove obaveze izdrţavanja deteta. Drugo pitanje je kakvu metodologiju treba koristiti prilikom modifikacije iznosa izdrţavanja deteta.19 Zakonom iz 2000. godine20 u Velikoj Britaniji je prag za postojanje zajedničkog staranja sniţen na 52 noći godišnje koje dete provodi sa nerezidentnim roditeljem. Ranije je prag bio 104 noći. Prilikom pripremanja predloga Zakona o izdrţavanju, penzijama i socijalnoj zaštiti iz 2000. godine, Vlada je istakla dvostruki razlog za proširenje granice vezane za pravila o zajedničkom staranju. Prvi je taj što se kontinuirani i odgovarajući kontakt izmeĎu dece i njihovih ne-rezidentnih roditelja smatra u najboljem interesu dece 16 Семейный кодекс и брачный договор, (1996) Социальная защита, бр. 5. Kovaček Stanić G., Zajedničko vršenje roditeljskog prava, Glasnik Advokatske komore Vojvodine, 2006, No 1-2, str. 32-45. 18 U teoriji se u takvim slučajevima govori o novom obliku porodice – o tzv. bi-nuklearnoj porodici. Ahrons C. R., The Binuclear Family: Parenting Roles and Relationships, Parent-Child Relationship Post-Divorce, Kopenhagen 1984, str. 54-79. 19 Op. cit. Wikeley str. 312. 20 Ibid. Child Support, Pensions and Social Security Act 2000 (Zakon o izdrţavanju, penzijama i socijalnoj zaštiti). 17 59 �i zbog toga treba da bude podrţavan kao stvar principa. Ovo reflektuje širi fenomen u trendovima u porodičnom pravu i u drţavnoj politici koji ističe zapaţene prednosti koje ima zajedničko staranje. Drugo, istraţivanja pokazuju jasnu korelaciju izmeĎu redovnog kontakta i plaćanja izdrţavanja. Prema analizama, zajedničko staranje jača emocionalnu dobrobit dece, a takoĎe utiče na poboljšavanje plaćanja izdrţavanja. Iz toga proizilazi da drţavni razlozi za reviziju pravila o zajedničkom staranju imaju koren u širim razlozima javne politike, eksplicitan cilj nije uski cilj kompenzacije troškova ne-rezidentnom roditelju koje on ima brinući se o deci. Autor Wikeley navodi da je problematičan pokušaj bazirati individualnu obavezu izdrţavanja deteta na stvarnim troškovima vezanim za dete. Postoje jasni praktični razlozi zašto finansijsko prilagoĎavanje ne bi trebalo da bude primarna svrha pravila o zajedničkom staranju. Jasno je da bi postojale ozbiljne teškoće u pokušaju da se pravilno kvantifikuju stvarni ekstra troškovi koje ima ne-rezidentni roditelj koji vrši zajedničko staranje, bilo individualno, bilo uopšte. Osim toga, iako je verovatno da se ne-rezidentni roditelj suočava sa višim troškovima vezanim za dete ako ima zajedničko staranje, iz toga ne proističe da će roditelj koji se stara o detetu imati manje troškove, jer su mnogi troškovi fiksni, kao što su troškovi stanovanja. S obzirom da se individualna obaveza izdrţavanja deteta ne bazira na stvarnim troškovima vezanim za dete, vidi se da je sa stanovišta politike, precizno finansijsko prilagoĎavanje pravila vezanih za zajedničko staranje, pitanje od malog značaja. MeĎutim, ne-rezidentni roditelji imaju sasvim drukčiju perspektivu; po njihovom mišljenju, primarni cilj pravila vezanih za zajedničko staranje bi trebalo da adekvatno reflektuje njihov povećan finansijski doprinos za izdrţavanje dece, tako što bi njihova obaveza izdrţavanja bila smanjena. Kada se radi o primeni osnovne i redukovane stope u slučaju zajedničkog staranja, iznos izdrţavanja se umanjuje, na taj način što se primenjuju odreĎeni razlomci koji se zatim oduzimaju od iznosa izdrţavanja. Tako, ako dete provodi sa ne-rezidentnim roditeljem od 52 do 103 noći godišnje, tada se oduzima jedna sedmina, ako provodi od 104 noći do 155 noći godišnje oduzimaju se dve sedmine, ako provodi od 156 do 174 noći godišnje oduzimaju se tri sedmine, a ako provodi više od 175 noći oduzima se polovina. Na ovakva smanjenja se primenjuju i specijalna pravila koja uzimaju u obzir broj dece za koje se daje izdrţavanje. Kada se radi o primeni minimalne stope na roditelja koji prima neko socijalno davanje, a dete sa njim provodi najmanje 52 noći godišnje, tada se izdrţavanje od 5 funti redukuje na nulu. Ovakva olakšica se, meĎutim, ne primenjuje na roditelja čija su primanja manje od 100 funti nedeljno, što se u teroiji smatra nepravilnim.21 21 Ibid. 60 �1.2.2. Švedska U Švedskoj je naizmenično boravište za decu čiji roditelji ne ţive zajedno, postalo izuzetno poularno poslednjih decenija.22 Procenjuje se da je u 1992/1993. godini 4 procenta dece imalo naizmenično boravište kod oba roditelja. U 2005. godini se procenjuje da od aproksimativno 500.000 dece roditelja koji ne ţive zajedno, 21 procenat ţivi naizmenično sa oba roditelja, a da je taj broj danas i veći. Naizmenično boravište je u većini slučajeva rezultat dogovora izmeĎu roditelja. MeĎutim, u švedskom pravu postoji mogućnost, uvedena 1998. godine, da sud odredi zajedničko staranje i naizmenično boravište i protiv volje jednog roditelja, ako je to u najboljem interesu deteta.23 Jedino ograničenje je da se ovakve odluke ne mogu doneti protiv volje oba roditelja. Ovim amandmanom je poslata poruka da je naizmenično boravište bez sumnje solucija koja se generalno smatra u najboljem interesu deteta. U praksi se smatra da naizmenično boravište postoji ako dete provodi više od 40 procenata vremena sa jednim roditeljem i manje od 60 procenata vremena sa drugim roditeljem. Kada se radi o izdrţavanju, prema švedskom pravu, u slučaju naizmeničnog boravišta deteta, uopšte nije potrebno davati izdrţavanje. Ako se radi o izdrţavanju uopšte, ono zavisi od potreba deteta i ekonomskih mogućnosti roditelja. Autor Singer ističe da se vrlo mala paţnja poklanja ekonomskim aspektima naizmeničnog boravišta, te da postoji podrška mišljenju da nedostatak regulative predstavlja problem. Postoje dokazi da raspodela troškova vezanih za dete predstavlja izvor sukoba izmeĎu roditela koji su izabrali naizmenično boravište. TakoĎe se navodi da ekonomski aspekti postaju odlučujući faktor prilikom izbora ili odbacivanja naizmeničnog boravišta. Roditelj koji bi, prema opštim pravilima, snosio veći teret troškova vezanih za dete, ima koristi od naizmeničnog boravišta, dok roditelj koji ima manju ekonomsku snagu ima razloga da odbaci naizmenično boravište. Autor Singer dalje ističe da je potrebno razmotriti rodni aspekt, a s obzirom da očevi imaju više koristi od nepostojanja regulative i konsekventno od naizmeničnog boravišta kao načina da izbegnu plaćanje izdrţavanja, jer u najvećem broju slučajeva očevi imaju veća primanja od majki. S druge strane, ističe da su potrebe deteta koje ima naizmenično boravište veće nego deteta koji ţivi u jednom domu, jer je potrebno da sve stvari u kući ima dvostruko. Smatra da nije najbolje rešenje da roditelji dele sve troškove prema svojim ekonomskim mogućnostima, nezavisno od vremena koje provode sa detetom, nego da je ekonomski racionalno da se troškovi podele, tako da jedan roditelj bude odgovoran za odreĎene troškove, nezavisno od stvarnog staranja o detetu, kao što su izdaci za odeću, plaćanje vanškolskih aktivnosti ili plaćanje dnevnog čuvanja. 22 Singer A., Time is money?- Support for Children wuth Alternating Residence, Family Finances, Verschragen B. (ed.) Wien: Jan Sramek Verlag, str. 591-601. 23 Ibid. Act on Custody, Residence and Access (Zakon o staranju, boravištu i pristupu odn. ličnim odnosima) 1998. Prop. (Goverment Bill) 1997/98 Vardnad, boende och umgange. 61 �1.2.3 Norveška24 U Norveškoj se u slučaju naizmeničnog (dvojnog) boravišta isplaćuje izdrţavanje za dete, koje se izračunava na osnovu Pravilnika o odreĎivanju i izmeni iznosa izdrţavanja.25 Pretpostavlja se da roditelji imaju jednake dnevne troškove za vreme koje dete ţivi sa svakim od njih, ako je to vreme jednako za oba roditelja. Izdrţavanje se izračunava prema opštim pravilima, ali se iznos izdrţavanja imućnijeg roditelja smanjuje za polovinu. Primer je dat u Uputstvu organa uprave koji je nadleţan za odreĎivanje izdrţavanja26: ako otac zaraĎuje 310.000 norveških kruna a majka 180.000 norveških kruna godišnje, otac pokriva 63,3% troškova (310/310+180). Pošto se radi o dvojnom boravištu, iznos se umanjuje za 50%, tako da je obaveza oca samo 13,3% ukupnih troškova izdrţavanja. Ako je dete uzrasta od 14 godina troškovi su 6.277 norveških kruna mesečno, a otac treba da plaća 830 norveških kruna mesečno (13,3% od 6277 norveških kruna). Autor Antokolskaia zaključuje da je doprinos imućnijeg roditelja, kada se radi o naizmeničnom boravištu, prilično mali.27 1.2.4. Holandija Prema pravu Holandije, roditelji su odgovorni za izdrţavanje deteta proporcionalno svojim mogućnostima. Troškovi podizanja deteta se računaju prema Uputstvu koje je donela Komisija za odreĎivanje izdrţavanja holandskog Društva za sudsko odlučivanje.28 Holandski sistem odreĎivanja izdrţavanja se bazira na pretpostavci da dete ne treba da izgubi nivo ţivotnog standarda kao posledicu razvoda braka, nego da treba da ima isti ţivotni standard kao njegovi roditelji. Sumarno rečeno, troškovi odgajanja deteta predstavljaju procenat neto primanja oba roditelja. Slično je i kada se radi o naizmeničnom boravištu. Ako roditelji imaju pribliţno ista primanja, nije potrebno da se plaća izdrţavanje, jer se pretpostavlja da roditelji daju izdrţavanje u naturi. Ali, ako jedan roditelj ima značajno veća primanja, on treba da plaća izdrţavanje drugom roditelju. Kalkulacija troškova se razlikuje, smatra se da su troškovi stanovanja viši za 16% kada se radi o naizmeničnom boravištu, nego kada se radi o situaciji jednog boravišta, jer dete treba da ima dva odgovarajuća smeštaja, umesto jednog. U 24 O zajedničkom staranju u Norveškoj u: Sverdup T., Equal Parenthood: Recent Reforms in Child Custody Cases, in Atkin B. (ed), The International Survey of Family Law, Jordan Publishing, Bristol, 2011, str. 304-309. 25 Pravilnik o odreĎivanju i izmeni iznosa izdrţavanja - Regulation governing determimatiom and alteration of maintenance payment (Sec 8, Sec 1-7). http://www.nav.no/rettskildene+oversatt+til+engelsk.104470cms 26 Antokolskaia M., Child Maintenance in Shared Residence Arrangements from a Comparative Perspective: Care Instead of Money?, Solidarities between Generations, Fulchiron H. (ed.), Bruylant, 2013, str. 310. Arbeids – og velferdsforvaltningen (Instruction of administrative body in charge for determination of the maintenance payments- Uputstvo organa uprave koji je nadleţan za odreĎivanje izdrţavanja). 27 Ibid. 28 Uputstvo se naziva Tremanormen, doneto od strane Comission for maintenance contributions of the Dutch Association for Judical Adjudication. Ibid. 62 �Holandiji je uveden alternativan sistem koji se isključivo primenjuje na naizmenično boravište, po kome se pravi razlika izmeĎu različitih troškova, onih koje imaju oba roditelja (npr. dnevni troškovi i troškovi stanovanja) i troškova koje snosi svaki roditelj pojedinačno (npr. troškovi školovanja, hobija i praznika). Autor Antokolskaia ističe da ovaj sistem dobija na popularnosti.29 2. Pravo deteta na izdržavanje posle razvoda braka odreĎivanje izdržavanja u pravu Srbije - Prema Porodičnom zakonu Srbije (PZS), maloletno dete ima pravo na izdrţavanje od roditelja, a ukoliko oni nisu ţivi ili nemaju dovoljno sredstava za izdrţavanje, maloletno dete ima pravo na izdrţavanje od drugih krvnih srodnika u pravoj ushodnoj liniji.30 Izdrţavanjem treba da se zadovolji širok spektar potreba deteta, od egzistencijalnih, obrazovnih, pa do kulturnih, socijalnih. Konvencijom o pravima deteta iz 1989. godine31 je predviĎeno da dete ima pravo na odmor i slobodno vreme, na igru i rekreaciju, te učešće u kulturnom i umetničkom ţivotu (čl. 31), tako da izdrţavanje treba da omogući ostvarivanje i ovih prava deteta. Smisao izdrţavanja jeste zadovoljenje osnovnih ţivotnih potreba maloletnog deteta. Po pravilu, ono se odreĎuje u novcu, ali se poverilac i duţnik izdrţavanja mogu sporazumeti da se izdrţavanje daje i na drugi način. Najčešće je reč o obezbedjivanju hrane, smeštaja i slično. Izdrţavanje se, nadalje, odreĎuje prema potrebama poverioca izdrţavanja i mogućnostima duţnika izdrţavanja.32 Vezano za odreĎivanje izdrţavanja, PZS uvodi novinu koja ima za cilj poboljšanje poloţaja deteta. PredviĎeno je da visina izdrţavanja treba da omogući najmanje takav nivo ţivotnog standarda za dete kakav uţiva roditelj duţnik izdrţavanja. Često se dešava u praksi da kada roditelji ne ţive zajedno, naročito posle razvoda braka, roditelj daje izdrţavanje za dete koje detetu ne omogućava ţivotni standard kakav uţiva taj roditelj. Razlozi za to su različiti, a tome umnogome doprinosi nemogućnost traţioca izdrţavanja da dokaţe kakve sve prihode ili imovinu ima roditelj od koga se traţi izdrţavanje. Odredba koja je uneta omogućava da se izdrţavanje za dete odredi pravičnije nego do sada. U nekim ranije vaţećim zakonima, izdrţavanje deteta od strane roditelja podlegalo je, takoĎe, stroţim pravilima u odnosu na druge oblike izdrţavanja.33 PZS uvodi 29 Ibid. Čl. 154, st. 1. i 2. Porodičnog zakona, Službeni glasnik Republike Srbije, br. 18/2005 (u daljem tekstu: PZS) 31 Usvojena rezolucijom Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 1763 A (XVII) od 7. movembra 1962. godine, ratifikovana u Jugoslaviji 1964, Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori, br. 13/64. 32 Čl. 160, st. 1 PZS 33 Tako je u Zakonu o odnosima roditelja i dece Vojvodine bilo predviĎeno da se prilikom odreĎivanja izdrţavanja uzima u obzir ne samo ono što roditelji zaraĎaju, nego i ono što su neopravdano propustili da zarade (čl. 52/1), te da se maloletnoj deci odreĎivanjem izdrţavanja 30 63 �minimalnu sumu izdrţavanja, kao orijentacionu sumu o kojoj sud treba da vodi računa pri odreĎivanju izdrţavanja.34 Minimalna suma izdrţavanja je suma koju kao naknadu za hranjenike periodično utvrĎuje ministarstvo u čiju nadleţnost spadaju poslovi porodične zaštite. Minimalna suma izdrţavanja predstavlja, dakle, orijentir koji sud treba da ima u vidu prilikom odreĎivanja izdrţavanja u konkretnom slučaju.35 Kada se radi o zajedničkom vršenju roditeljskog prava posle razvoda braka, u PZS ne postoje posebna pravila vezana za izdrţavanje. Pretpostavka je da će se roditelji dogovoriti o izdrţavanju, a s obzirom da je uslov za odreĎivanje zajedničkog vršenja roditeljskog prava sporazum roditelja (čl. 75/2 PZS)36. 2.1. Potrebe deteta Za maloletno dete sе ne vezuju nikakvi uslovi u pogledu sticanja svojstva poverioca u obligacionom odnosu zakonskog izdrţavanja. Sama činjenica maloletstva, koja pretpostavlja nemogućnost da se sete samostalno stara o sebi je dovoljna da izmedju roditelja i deteta nastane obligacioni odnos. Taj odnos postoji od samog rodjenja i traje, po pravilu, do punoletstva. Maloletnici, kao poverioci izdrţavanja, zbog svojih godina i (ne)zrelosti, te (ne)sposobnosti da se samostalno izdrţavaju, predstavljaju posebnu kategoriju izdrţavanih lica od njih se ne očekuje nikakav doprinos u cilju obezbedjivanja uslova za samostalan ţivot u finansijskom smislu. Štaviše, ukoliko imaju imovinu iz koje se stiču prihodi ili su u radnom odnosu, njihova duţnost da učestvuju u sopstvenom izdrţavanju je supsidijarna u odnosu na duţnost roditelja i krvnih srodnika.37 Ukoliko dete odrasta u celovitoj porodici, obaveza izdrţavanja deteta se izvršava spontano. Ţelja svakog roditelja jeste da svom detetu obezbedi srećno detinjstvo, kvalitetno obrazovanje, fizički i društveni razvoj ličnosti, u skladu sa svojim mogućnostima. Stoga se pitanje izdrţavanja najčešće i ne postavlja u ovim idealnim okolnostima. Na ţalost, kada se odnosi u porodici naruše, bilo voljom roditelja, bilo nesrećnim slučajem, sem što su se prekinuli snovi o zajedničkom porodičnom ţivotu, dete postaje višestruko ugroţeno, prvenstveno posmatrano sa psihološkog aspekta, ali je u praksi vrlo značajan materijalni aspekt. obezbeĎuju onakvi ţivotni uslovi u kojima ţive roditelji, a posebno roditelj koji daje izdrţavanje (čl. 52/4), Službeni list 2/75. 34 Čl. 160, st. 1 PZS 35 O tome više u: Kovaček Stanić G., Dete u porodici sa jednim roditeljem : izdržavanje i porodični dom, Zbornik radova Pravnog fakulteta u Novom Sadu, 2008, Vol. 42, No. 1-2, str. 341358 i u: Kovaček Stanić G., Child in a Single (Absent) Parent Family: Maintenance and Family Home, U: Verschraegen, B., (ed.): Family Finances, Wien: Jan Sramek Verlag, 2009, str. 637646. 36 „Sporazumom o zajedničkom vršenju roditeljskog prava roditelji deteta pismeno se saglašavaju da će roditeljska prava i duţnosti obavljati zajednički, meĎusobnim sporazumevanjem, koje mora biti u najboljem interesu deteta. Sastavni deo sporazuma o zajedničkom vršenju roditeljskog prava jeste i sporazum o tome šta će se smatrati prebivalištem deteta”, (čl. 76 PZS). 37 Čl. 154, st. 3 PZS 64 �U tom konteksu jedno od pitanja jeste izdrţavanje deteta. Zakon postavlja kao kriterijum za izdrţavanje potrebe izdrţavanog lica, o čemu sudovi odlučuju u svakom konkretnom slučaju. Podrazumeva se da izdrţavanje treba da bude odreĎeno u iznosu kojim se mogu zadovoljiti najosnovnije, egzistencijalne potrebe. Tu se, naravno, misli na ishranu, stanovanje, garderobu i obuću. MeĎutim, potrebe se ovim ne iscrpljuju, već sud mora da vodi računa i o drugim okolnostima koje utiču na pravilan razvoj deteta. Stoga se često uslov potreba odreĎuje u dinamičnom značenju, kojem se dodaju pomoćni kriterijumi kao što je uzrast deteta, interesovanja, različite sklonosti. Tako, sud prilikom odreĎivanja sume izdrţavanja uzima u obzir sportske aktivnosti, dodatnu nastavu i slično.38 Sledstveno, ukoliko dete pokazuje naročite sklonosti i interesovanja za različite aktivnosti, definisanje potreba deteta bi trebalo i njih da obuhvate. Ipak, nameće se pitanje da li se potrebe deteta moraju shvatiti u bezuslovnom značenju, ili bi kao korektiv trebalo imati u vidu činjenicu da nije moguće zadovoljiti sve potrebe deteta? Zakonska odredba prema kojoj maloletnom detetu treba da se obezbedi standard najmanje jednak onom koji ima roditelj davalac izdrţavanja39 ima funkciju ekstenzivnog tumačenja potreba deteta. MeĎutim, kako se izdrţavanje opredeljuje imajući u vidu oba kriterijuma: potrebe deteta i mogućnost davaoca izdrţavanja, jasno je da se potrebe deteta ne mogu tumačiti izolovano od drugog kriterijuma. 2.2. Mogućnosti davaoca izdržavanja Prema odredbi Zakona, mogućnosti duţnika izdrţavanja zavise od njegovih prihoda, mogućnosti za zaposlenje i sticanje zarade, njegove imovine, njegovih ličnih potreba, obaveze da izdrţava druga lica te drugih okolnosti od značaja za davanje izdrţavanja.40 U situacijama u kojima roditelj davalac izdrţavanja ostvaruje dovoljno prihoda iz kojih mogu da se zadovolje potrebe deteta, kao primarni kriterijum, ne postoje veći problemi u pogledu opredeljivanja visine izdrţavanja. Naime, kao dopunski kriterijum javlja se i odredba prema kojoj detetu treba da se obezbedi najmanje ţivotni standard koji uţiva roditelj davalac izdrţavanja. MeĎutim, nizak standard ili, štaviše, vrlo teški uslovi za ţivot koji mogu dovesti u pitanje i zadovoljavanje sopstvenih osnovnih ţivotnih potreba roditelja davaoca izdrţavanja mogu pitanje odreĎivanja visine izdrţavanja učiniti sloţenijim. Imajuči u vidu uobičajene ţivotne situacije, moţe se postaviti sledeće pitanje: da li roditelj koji ne ostvaruje nikakve prihode moţe da bude 38 Presuda Okruţnog suda u Novom Sadu, br. Gţ. 3371/2006, od 27.juna 2006. godine; Presuda Vrhovnog kasacionog suda, br. Rev. 1268/2014, od 22.oktobra 2014. godine; Presuda Apelacionog suda u Beogradu, br. Gţ2. 329/2014 od 16.aprila 2014. godine; Presuda Vrhovnog kasacionog suda, br. Rev. 1153/2014, od 23.oktobra 2014. godine (sve odluke u pravnoj bazi ParagrafLex). 39 Čl. 162, st. 3 PZS 40 Čl. 160, st. 3 PZS 65 �obavezan na davanje izdrţavanja? Dalje, da li roditelj koji ostvaruje prihode, ali istovremeno ima i velike troškove moţe da bude obavezan na iznos koji ugroţava njegovu egzistenciju? U srpskoj pravnoj teoriji, koja je velikim delom prihvaćena i od strane sudske prakse, nije sporno da potrebe deteta treba da budu zadovoljene na uštrb roditeljskih.41 Ovaj stav se čini potpuno jasnim i pravičnim, s obzirom na to da je maloletnom detetu neophodna roditeljska pomoć. Posmatrano iz ugla porodičnog prava, izdrţavanje je bezuslovno pravo deteta čije ostvarivanje se ne sme dovesti u pitanje. Ipak, ukoliko ovaj problem posmatramo u kontekstu obligacionog odnosa, što ono zapravo i jeste u svojoj sadrţini, nameće se donekle elastičniji pristup. Štaviše, sudska praksa je donekle precizirala ovaj stav, na način da izdrţavanje do nivoa ugroţavanja egzistencije roditelja duţnika izdrţavanja moţe da bude odreĎeno samo ukoliko se oba roditelja nalaze u istoj ili sličnoj finansijskoj situaciji. U suprotnom, obavezivanje preko minimalne sume bi se moglo smatrati neopravdanim: „Prvostepeni sud je pogrešno zaključio da dosudjenim iznosom na ime izdrţavanja maloletnog deteta neće biti ugroţena egzistencija tuţenog....Duţnik izdrţavanja nema nepokretne imovine, nema obavezu izdrţavanja drugih lica osim maloletnog deteta, te imajući u vidu da ostvaruje prihod od X dinara, ugrozio bi svoju egzistenciju plaćanjem ovog iznosa na ime izdrţavanja...Zaključak drugostepenog suda je da se potrebe deteta mogu zadovoljiti doprinosom tuţenog (u minimalnom iznosu, prim. autora), a da ostatak iznosa za izdrţavanje u obavezi da izmiri tuţilja neposrednim angaţovanjem oko deteta, kao i prihodima koje ostvaruje u visini od prosečno XY dinara“.42 Dalje pitanje koje se nameće jeste da li nastaje obaveza izdrţavanja i u situaciji kada roditelj davalac izdrţavanja nije u radnom odnosu, odnosno ne ostvaruje nikakve prihode. Osvrnućemo se na pojedine odluke iz domaće sudske prakse: „...Naime, okolnost da je tuţeni nezaposlen ne moţe ga osloboditi obaveze izdrţavanja deteta jer maloletno dete ima pravo na izdrţavanje od roditelja. Tuţeni je, kako su to pravilno ocenili i niţestepeni sudovi zdrav i radno sposoban tako da moţe u okviru svoje radne sposobnosti da obavlja različite poslove i da ostvaruje zaradu neophodnu za izdrţavanje lica koje je po zakonu duţan da izdrţava.“43 Slično, Apelacioni sud odbija ţalbu tuţene, navodeći da je „tuţena u mogućnosti da snosi navedeni (minimalni iznos) trošak, bez ugroţavanja egzistencije, i pored toga što u ţalbi navodi da je nezaposlena i podstanar, jer je 41 Cvejić-Jančić O., Porodično pravo – roditeljsko i starateljsko pravo, Pravni fakultet u Novom Sadu, 2000, str. 49; Draškić M., Porodično pravo i prava deteta, Sluţbeni glasnik, 2009, str. 381,382; Ponjavić Z., Porodično pravo, Sluţbeni glasnik, 2014, str. 379; Kovaček-Stanić G., Porodično pravo – partnersko, dečje i starateljsko, Pravni fakultet u Novom Sadu, 2014, str. 221. 42 Presuda Apelacionog suda u Beogradu, Gţ2. 87/2014 od 4. decembra 2013, u pravnoj bazi ParagrafLex 43 Presuda Vrhovnog kasacionog suda, Rev. 1153/2013(1) od 23. oktobra 2013, u pravnoj bazi ParagrafLex 66 �radno sposobna...Zbog toga je u obavezi da učini sve što je u njenoj mogućnosti da ostvari izvore prihoda za izdrţavanje maloletnog deteta, jer u slučaju izdrţavanja maloletnog deteta obaveza izdrţavanja ne prestaje čak i kad duţnik izdrţavanja izgubi mogućnost za davanje izdrţavanja ili davanje izdrţavanja postane za njega očigledno nepravično.“44 Ovim sudskim odlukama se potvrdjuje napred navedeni stav. Ipak, budući da je cilj izdrţavanja zadovoljenje potreba deteta, postavlja se pitanje da li je u ovakvim slučajevima dovoljno obavezati roditelje ili je potrebno obavezom obuhvatiti druga lica koja ulaze u krug obveznika izdrţavanja, odnosno krvne srodnike u pravoj ushodnoj liniji.45 Naime, u vremenu u kojem ţivimo nije neobično da je roditelj koji je obavezan na davanje izdrţavanja nezaposlen niti moţe da nadje zaposlenje. Stoga i izvršenje sudske odluke o izdrţavanju moţe da bude dovedeno u pitanje, a samim tim i cilj zakonske obaveze. Štaviše, Krivičnim zakonikom je predviĎeno da se moţe izreći novčana kazna ili kazna zatvora do dve godine onom ko ne daje izdrţavanje licu za koje je po zakonu duţan da izdrţava, a ta duţnost je utvrĎena izvršnom sudskom odlukom ili izvršnim poravnanjem pred sudom ili drugim nadleţnim organom, u iznosu i na način kako je to odlukom odnosno poravnanjem utvrĎeno.46 Istina, predviĎa se da se osuĎeni neće kazniti ukoliko nije davao izdrţavanje iz opravdanih razloga,47, ali to ne umanjuje činjenicu da se lice poziva na krivičnu odgovornost čak i zbog okolnosti na koje ne moţe da utiče. Pored toga, mišljenje suda o sposobnosti za rad, u nekim slučajevima moţe navesti duţnika da izvore prihoda stiče radnim angaţovanjem van zakonskih propisa (tzv. rad na crno), što predstavlja dodatni problem za drţavu i opšte interese. 2. 3. Visina i način davanja izdržavanja Dok se mogućnost davanja izdrţavanja oslanja na sposobnost roditelja davaoca izdrţavanja da sopstvenim radom ostvaruje prihode, odreĎivanje visine izdrţavanja predstavlja zapravo konkretizovanje zakonske obligacije. U tom smislu, Zakonom je predvidjeno da se izdrţavanje moţe odrediti u fiksnom mesečnom novčanom iznosu ili u procentu od redovnih mesečnih novčanih primanja.48 Ukoliko se izdrţavanje odreĎuje u procentu od redovnih mesečnih novčanih primanja duţnika izdrţavanja (zarada, naknada zarade, penzija, autorski honorar, itd.), visina izdrţavanja, po pravilu, ne moţe biti manja od 15% niti veća od 50% redovnih mesečnih novčanih primanja duţnika izdrţavanja umanjenih za poreze i doprinose za obavezno socijalno osiguranje.49 Kao što je već rečeno, ako je poverilac izdrţavanja dete, visina izdrţavanja treba 44 Presuda Apelacionog suda u Beogradu, Gţ2. 323/2012(2) od 28. marta 2013, u pravnoj bazi ParagrafLex 45 Čl. 154, st. 2 PZS 46 Čl. 195, st. 1 Krivičnog zakonika (KZS), Sluţbeni glasnik Republike Srbije, br. 85/05, 88/05, 107/05, 72/09, 119/09, 121/12, 104/13 47 Čl. 195, st. 2 KZS 48 Čl. 162, st. 1 PZS 49 Čl. 162, st. 2 PZS 67 �da omogući najmanje takav nivo ţivotnog standarda za dete kakav uţiva roditelj duţnik izdrţavanja.50 Pri tom, zakonodavac predviĎa da lice koje je duţnik izdrţavanja moţe da bude obavezan na minimalnu sumu izdrţavanja koja se kao naknada za hranjenike odnosno za lica na porodičnom smeštaju periodično utvrĎuje od strane ministarstva nadleţnog za porodičnu zaštitu, u skladu sa zakonom.51 Iako se zakonskim odreĎivanjem mogućnosti duţnika izdrţavanja, u smislu kriterijuma za izdrţavanje, obuhvataju kategorije kao što su imovina, lične potrebe, obaveza da izdrţava druga lica, te druge okolnosti od značaja za odreĎivanje izdrţavanja, čini nam se da ove vrednosti stoje, zapravo, u neposrednoj vezi upravo sa pitanjem visine izdrţavanje. Drugim rečima, kada se u sudskom postupku utvrdi da je roditelj koji se poziva na izdrţavanje radno sposoban i u mogućnosti da stiče prihode obavezan da izdrţavanje daje, odnosno postaje duţnik iz ove zakonske obligacije, imovina kojom on raspolaţe, prihodi koje mesečno ostvaruje, rashodi i slično, predstavljaju polazište za odreĎivanje iznosa izdrţavanja. MeĎutim, primetno je u sudskoj praksi da ne postoje ujednačeni kriterijumi u pogledu rashoda roditelja duţnika izdrţavanja o kojima sud treba, takoĎe, da vodi računa. Tako je, u jednoj odluci Apelacionog suda u Beogradu navedeno da je prvostepeni sud pravilno odmerio visinu izdrţavanja time što je uzeo u obzir i troškove kredita koje roditelj duţnik ima52. U drugoj odluci, pak, Vrhovni sud Srbije ističe da „bez obzira na činjenicu što tuţilac ima odreĎena kreditna zaduţenja, to ne moţe uticati na smanjenje obaveze izdrţavanja prema njegovoj maloletnoj deci.“53 Kada je reč o načinu na koje se izdrţavanje daje, ono moţe biti naturalno (smeštaj, hrana, odeća, obuća), ukoliko se o tome poverilac i duţnik izdrţavanja izričito sporazumeju, a u suprotnom, izdrţavanje se odreĎuje u novcu.54 Ipak, u sporovima povodom odreĎivanja izdrţavanja, u visinu izdrţavanja roditelja kome je dete povereno uračunava se svakodnevna nega i staranje o maloletnoj deci.55 Novčani iznos, kako je već navedeno, moţe da bude odreĎen fiksno ili procentualno, na mesečnom nivou. 3. Zaključna razmatranja U uporednom evropskom pravu u mnogim zemljama postoji model odreĎivanja izdrţavanja po kome su iznosi dečjeg izdrţavanja unapred odreĎeni, izraţeni fiksno ili procentualno. UporeĎujući pravila za njihovo odreĎivanje, moţe se zaključiti da postoje dva osnovna pristupa. Prvi, po kojem se uzima u obzir svaka pojedinačna situacija u kojoj postoji zahtev za dečje izdrţavanje i 50 Čl. 162, st. 3 PZS Čl. 160, st. 4 PZS 52 Presuda Apelacionog suda u Beogradu, Gţ.2 35/2010 od 28. januara 2010, u pravnoj bazi ParagrafLex 53 Presuda Vrhovnog suda Srbije, Rev. 1177/2009 od 7. maja 2009, u pravnoj bazi ParagrafLex 54 Čl. 161 PZS 55 Presuda Vrhovnog suda Srbije, Rev. 3463/2008 od 17. decembra 2008, u pravnoj bazi ParagrafLex 51 68 �drugi, po kome se iznos izdrţavanja odreĎuje opšte, kao prosečan iznos. Primer za prvi pristup je pravo Velike Britanije, a za drugi pravo Nemačke. Tako se u Velikoj Britaniji, iznos izdrţavanja odreĎuje prema nivou primanja roditelja, a prema broju dece koja traţe izdrţavanje, te broju ostale, relevantne dece. Primenjuju se četriri stope: osnovna, redukovana, minimalna ili nulta, u zavisnosti od visine primanja roditelja, a u okviru koje se primenjuju procenti koji zavise od broja dece. U Nemačkoj, meĎutim, iznos izdrţavanja je odreĎen fiksno, prema prosečnim primanjima i prosečnim potrebama dece, a zavisi samo od uzrasta deteta. U Srbiji ne postoje fiksni iznosi izdrţavanja, nego se iznos izdrţavanja uvek odreĎuje individualno, u svakom posebnom slučaju, uzimajući u obzir potrebe deteta i mogućnosti roditelja koji daje izdrţavanje. Pravila o tome da dete treba da ima isti ţivotni standrad kao roditelj koji daje izdrţavanje, te o minimalnoj sumi kao orijentiru, uvedena su da bi se poboljšao poloţaj deteta u praksi. Ipak, smatramo da bi uvoĎenje unapred odreĎenog iznosa izdrţavanja u pravni sistem Srbije bilo od koristi. Primena unapred odreĎenog iznosa doprinela bi ujednačenju visine izdrţavanja koja se odreĎuje u praksi, te bi uticala na povećanje nivoa pravne sigurnosti, s obzirom da bi stranke u postupku unapred mogle da izračunaju koliki iznos izdrţavanja mogu da očekuju. Kada se radi o pravu deteta na izdrţavanje u slučaju zajedničkog staranja sa naizmeničnim boravištem deteta, u uporednom evropskom pravu postoje dva različita stava u odnosu na dečje izdrţavanje. U jednom broju zemalja izdrţavanje se ne odreĎuje i ne postoji obaveza njegovog davanja. Smatra se da su troškovi roditelja jednaki s obzirom da dete ima naizmenično boravište i ţivi sa oba roditelja naizmenično. Tako je u pravu Švedske, te Holandije (u Holandiji uz uslov da roditelji imaju pribliţno ista primanja). Nasuprot ovom modelu, postoji stav prema kome se izdrţavanje isplaćuje, ali se iznos izdrţavanja, po pravilu, umanjuje u odnosu na iznos prema opštim pravilima (na primer, za polovinu u pravu Norveške, ili u zavisnosti od toga koliko vremena dete ţivi sa svakim od roditelja, prema zakonodavstvu Velike Britanije). U literaturi se favorizuje sistem po kome bi se dnevni troškovi i troškovi stanovanja odreĎivali prema vremenu koje dete provodi kod tog roditelja, a ostali troškovi (odeća, obuća, troškovi školovanja, troškovi vanškolskih aktivnosti, zdravstveni troškovi, odmori, praznici itd.) prema ekonomomskoj snazi oba roditelja. U pravu Srbije zakonske odredbe o izdrţavanju maloletnog deteta, a time i sudska praksa, ne razdvajaju na jasan način okolnosti koje se uzimaju u obzir u vezi sa mogućnošću izdrţavanja i visinom izdrţavanja. U tom smislu, bilo bi preciznije mogućnost izdrţavanja ceniti sa aspekta radne sposobnosti, odnosno angaţovanosti, a visinu izdrţavanja sa aspekta prihoda koje ostvaruje roditelj-duţnik izdrţavanja. U prilog tome govori i činjenica da u sudskoj praksi, koju i pravna teorija podrţava, obaveza izdrţavanja nastaje ukoliko roditelj ima sposobnost da se radno angaţuje, nezavisno od činjenice da li postoji radni odnos iz kojeg stiče prihode za sopstveno izdrţavanje i za izdrţavanje maloletnog deteta. Pitanje visine izdrţavanja se postavlja tek nakon što se utvrdi da mogućnost izdrţavanja, odnosno sticanja zarade postoji. To, nadalje, znači, 69 �da ukoliko se utvrdi da roditelj duţnik izdrţavanja ima radnu sposobnost, on postaje duţnik zakonske obaveze izdrţavanja. Ali, kako odrediti iznos na koji novčana obaveza glasi, ako prihoda nema? Minimalna suma, koja je Zakonom predviĎena kao orijentir, u tim slučajevima moţe da bude suviše visoka. OdreĎivanje iznosa izdrţavanja, kada roditelj-duţnik nema prihoda iz kojih se ono moţe namiriti dovodi u pitanje minimalnu materijalnu sigurnost deteta, Štaviše, ukoliko roditelj duţnik nema imovine, moguće je da se pravosnaţna i izvršna sudska odluka ne bi mogla ni izvršiti. Istina, Porodični zakon obavezom izdrţavanja u drugom redu obuhvata i srodnike deteta. Sem slučajeva kada drugi roditelj nije ţiv, u sudskoj praksi je ova zakonska mogućnost, meĎutim, prilično zanemarena. Imajući u vidu realne ţivotne okolnosti, mogli bismo reći da je marginalizovanje srodnika kao duţnika izdrţavanja neopravdano. Pored toga, teţnja ka pravičnom rešenju koje podrazumeva obavezivanje oba roditelja da učestvuju u izdrţavanju deteta ima još jedan aspekt, koji zavreĎuje komentar. Naime, obaveza roditelja (i srodnika) da izdrţavaju maloletno dete je podeljena, a ne solidarna.56 Posmatrano iz ugla maloletnog poverioca, smatramo da bi solidarnost duţnika bila bliţa duhu posebne zaštite koju dete kao poverilac treba da ,uţiva u pravnom poretku. U pravu Srbije ne postoje posebne zakonske odredbe koje se odnose na dečje izdrţavanje u situaciji zajedničkog vršenja roditeljskog prava posle razvoda braka, ali se pretpostavlja da će se roditelji sporazumeti o tome. U praksi je još uvek uobičajeno da u ovom slučaju dete ţivi sa jednim roditeljem, dok je naizmenično boravište vrlo retko u praksi (zajedničko staranje ima uglavnom pravnu, a ne i faktičku prirodu). Iz toga proizilazi da bi roditelj sa kojim dete ne ţivi trebalo da daje izdrţavanje. U slučaju naizmeničnog boravišta, bio bi prihvatljiv stav da se napravi razlika izmeĎu dnevnih troškova i troškova stanovanja, te ostalih troškova (npr. troškovi školovanja, vanškolskih aktivnosti, hobija, odmora i praznika). Dnevne troškove i troškove stanovanja trebalo bi da snosi svaki roditelj pojedinačno i to prema vremenu koje dete provodi kod njega, dok bi sve ostale troškove trebalo deliti prema ekonomskoj snazi svakog roditelja. 56 Presuda Vrhovnog kasacionog suda, Rev. 14/2014 od 11. juna 2014, u pravnoj bazi ParagrafLex 70 �Gordana Kovaček-Stanić, full Professor, Faculty of Law, University of Novi Sad Sanja Radovanović, Assistant Professor Faculty of Law, University of Novi Sad CHILD’S RIGHT TO MAINTENANCE IN THE COMPARATIVE FAMILY LAW AND IN COURT PRACTICE: MODELS OF DETERMINATION OF THE MAINTENANCE AMOUNT Summary: In the comparative European law, the amounts of the child maintenance are set in advance, as fix amounts or in percents. It could be noticed that there are two different approaches to determining these amounts. According to the first approach, the maintenance amount differs from particular situation, but according to second, maintenance amount is always the same, and it is the average amount. The first approach is used in the UK and the second one is used in Germany. Thus in UK the maintenance amount is calculated according to non-resident parent weekly net incomes, having in mind number of qualifying children and number of relevant other chidren. There are four rates: a basic rate, a reduced rate, a flat rate and a nil rate. In Germany, the maintenance amount is fixed sum, calculated in advance, having in mind average income and average needs of the child of the certain age. In Serbia, fixed amount does not exist in the law, thus the amount is calculated in every particular case, having in mind needs of the chld and economic ability of the parent. In Serbia, there are two important rules whose aim is to improve economic status of the child in practice. First one states that the child has to have the same living standard as the parent who pays maintenance. The other one is the rule on minimal sum which the judge has to consider in determining the maintenance amount. The author is of the opinion that introducing amount determined in advance in Serbian law, would standardize amounts in court practice and would be helpful for the parents to know in advance which amount could be expected. In the context of alternating residence of the child, there are two different approaches to child maintenance. According to one, there are no legal grounds for obliging a parent to provide special maintenance payments, since the child is considered to live permanently with both parents (law in Sweden and in the Netherlands, but in the Netherlands only if the incomes of the parents are close to equal). According to the another approach, maintenance payments are reduced (in half in Norway; or having in mind what time a child spends with each parent, in the UK). The system which suggests that daily expenses and housing expenses should be calculated according to time which a child spends with each parent, but other expenses (e.g. schooling, hobbies, holidays) should be divided between parents according to their economic abilities, seems as most appropriate one. In Serbian law, the legal provisions on the enforcement of a minor child, and thus the case law, do not clearly separate circumstances which are taken into 71 �account in connection with the possibility of serving and amount of support. This is verified by the fact that in the case law, and legal theory supports it, the obligation to support arises if a parent has the ability to engage in work, irrespective of the fact whether he is employed or not. The question of maintenance is relevant only after determination of the ability to sustain or to earn money. This further means that if it is determined that the parent-support debtor has the ability to work, he becomes a debtor legal support obligation. If we leave aside the usual situation that parent actually acquire income, remains a contentious issue to what extent interests of the child, in terms of minimum basic needs, are protected. Namely, if the court determines the amount of maintenance, it is not provided the minimum financial security of a child if the parent debtor has no income from which it can be settled. Moreover, if the parent debtor has no resources, it is possible that the final and enforceable court decision could not be enforced. True, Family law duty of supporting in the second row includes relatives of the child. Except cases when the other parent is deceased, in the case law, however, is quite neglected this possibility. Bearing in mind the real-life circumstances, which were previously discussed, we could say that this marginalization of relatives as debtor of maintenance is unjustified. Specific legal provisions relating to children's subsistence in a situation of joint parenting after divorce are not consisted in the Serbian law, but it is assumed that parents will agree on that. In practice, it is still common that in this situation child lives with one parent, while the split (alternately) residence is very rarely in practice (joint custody has mostly legal, not factual nature). It follows that the parent with whom the child lives should give support. In the case of joint residence, would be acceptable attitude to distinguish between the daily expenses and housing costs, and other costs (e.g., costs of education, extracurricular activities, hobbies, holidays and public holidays). Daily expenses and housing costs should be borne by each parent individually and by the time the child spends with him, while all other costs should be shared according to the economic strength of each parent. Key words: child support, alternating residence, joint custody, child needs, maintenance amount, parents capacity 72 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2988 Title A name given to the resource PRAVO DETETA NA IZDRŽAVANJE U UPOREDNOM PORODIČNOM ZAKONODAVSTVU I SUDSKOJ PRAKSI: MODELI ODREĐIVANJA VISINE IZDRŽAVANJA Author Author KOVAČEK STANIĆ, Gordana RADOVANOVIĆ, Sanja Abstract A summary of the resource. Razvoj deteta, pored emotivne, zavisi i od materijalne sigurnosti. Dete, međutim, zbog svoje psihofizičke nezrelosti, nije u stanju da sopstvenim radom stiče prihode radi namirenja svojih potreba. U ovom, materijalnom aspektu, dete u potpunosti zavisi od svojih najbližih. Uobičajeno okruženje u kojem se zadovoljavaju životne potrebe deteta jeste porodica. Kada je ona funkcionalna, država se ne meša u međusobne odnose njenih članova. Međutim, kada se odnosi unutar porodice poremete, najugroženiji njen član postaje briga društva. U tom smislu, većina savremenih pravnih sistema pruža posebnu zaštitu položaju dece u pravnom poretku. U ovom radu nastojimo da prikažemo konkretna rešenja koja nude pojedine države u pogledu izdržavanja deteta. U prvom delu rada analiziraju se opšta pravila za određivanje dečjeg izdržavanja u uporednom evropskom pravu i posebna pravila koja postoje u situaciji kada roditelji imaju zajedničko staranje posle razvoda braka, odnosno u slučaju naizmeničnog boravišta deteta. Opšta pravila se analiziraju u pravu Velike Britanije, Nemačke, Danske i Rusije, a posebna u pravu Velike Britanije, Švedske, Norveške i Holandije. U drugom delu rada analiziraju se odredbe Porodičnog zakona Srbije koje se odnose na pitanja izdržavanja maloletnog deteta. S obzirom na to da je ovim Zakonom predviđeno da se izdržavanje određuje za svaki slučaj posebno, prikazana je relevantna sudska praksa u Srbiji, koja daje okvire tumačenju relevantnih okolnosti u pogledu izdržavanja, kao prava deteta. Ključne reči: izdržavanje deteta, naizmenično boravište, zajedničko staranje, potrebe deteta, mogućnosti davaoca izdržavanja, visina izdržavanja. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General),K Law (General)