220 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/604950e1be0875c8ef4cf79d8fb800f7.docx dec4e0b8f7bf81f9a9196f05fe03246f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a09da5fe98d7b5e94018db7382c402fa.pdf 2fdab6d8477f65e5766269c7c7c4b7d5 PDF Text Text ABDULLAH BOSNAVİ’NİN “ŞERH-İ CEZİRE-İ MESNEVİ”SİNDE DİNLEME EĞİTİMİ İdris KADIOĞLU Dicle Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Diyarbakır / Türkiye Anahtar Kelimeler: Dinleme Eğitimi, Abdullah Bosnavi, Mevlana, Mesnevi Şerhi. ÖZET Eseri üzerinde duracağımız mutasavvıf zat, ilk tahsilini doğum yeri Bosna’da, yüksek tahsilini İstanbul’da yapmıştır. Bursa, Mısır, Hicaz, Şam ve Konya’da seyr ü sülukunu tamamlamış, “Şârih-i Füsus” olarak meşhur olmuştur. Altmışa yakın eseri vardır. 1644’te Konya’da vefat etmiş ve vasiyeti üzerine Konevî’nin kabri yakınlarında defnedilmiştir. Bilindiği gibi Mevlana (öl.1273) Mesnevisini teamüllere uyarak Farsça kaleme almıştır. Hem yazıldığı dönemde hem de sonraki yüzyıllarda Farsça bilmeyenler tarafından yeterince anlaşılmadığı için eserin Türkçeye çok sayıda tercüme ve şerhi yapılmıştır. “Cezire-i Mesnevi” de Mevlevi büyüklerinden Yûsuf Sîneçak (öl.1546) adlı mutasavvıf bir zatın eseridir. Eser üç yüz altmış altı beyit olup Mevlana’nın Mesnevisinden yapılan antolojik bir seçkidir. Sineçak’ın eseri farklı zamanlarda farklı kişilerce şerh ve izah edilmiştir. Eseri Abdullah Bosnavi (öl.1644) ve İbrahim Cevri (öl.1654) manzum olarak, İlmî Dede (öl.1611), Abdülmecid Sivasi (öl.1639) ve Şeyh Galib (öl.1799) de mensur olarak şerh etmiştir. Bosnavi’nin şerhi toplam 8673 beyit olup, 1628’de tamamlanmıştır. Mevlana’nın Mesnevisi “bişnev-dinle” hitabıyla başlamaktadır. Dolayısıyla hem Sîneçâk hem de mesnevi şârihleri “dinleme” konusu üzerinde özellikle durmuşlardır. Bosnavî Hazretleri, anlayışsız dinleyiciler konusunun ele alındığı “der beyân-ı bîderkî-i müstemiân” başlıklı sekiz beyitlik bölümü şerh etmekte ve dinleyicilerin vasıfları hakkında bilgi vermektedir. Şair, konuşmacı ve dinleyicide bulunması gereken vasıfları açıklamakta, söz ve sohbet adabını izah etmektedir. Çağlar üstü bir eser olan Mesnevi’yi günümüz insanının istifadesine sunma yollarını araştırmalı ve bulmalıyız. Bu bildiride “Mevlana’nın dinlemeye verdiği önem” konusu ele alınmakta ve buna “Şerh-i Cezîre-i Mesnevî” bağlamında Bosnavî’nin tasavvufi yorumları eklenmektedir. Bu yorumların modern çağda geçerliliği ve uygulanabilirliği konusu üzerinde durulmaktadır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2197 Title A name given to the resource ABDULLAH BOSNAVİ’NİN “ŞERH-İ CEZİRE-İ MESNEVİ”SİNDE DİNLEME EĞİTİMİ Author Author KADIOĞLU, İdris Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Dinleme Eğitimi, Abdullah Bosnavi, Mevlana, Mesnevi Şerhi. ÖZET Eseri üzerinde duracağımız mutasavvıf zat, ilk tahsilini doğum yeri Bosna’da, yüksek tahsilini İstanbul’da yapmıştır. Bursa, Mısır, Hicaz, Şam ve Konya’da seyr ü sülukunu tamamlamış, “Şârih-i Füsus” olarak meşhur olmuştur. Altmışa yakın eseri vardır. 1644’te Konya’da vefat etmiş ve vasiyeti üzerine Konevî’nin kabri yakınlarında defnedilmiştir. Bilindiği gibi Mevlana (öl.1273) Mesnevisini teamüllere uyarak Farsça kaleme almıştır. Hem yazıldığı dönemde hem de sonraki yüzyıllarda Farsça bilmeyenler tarafından yeterince anlaşılmadığı için eserin Türkçeye çok sayıda tercüme ve şerhi yapılmıştır. “Cezire-i Mesnevi” de Mevlevi büyüklerinden Yûsuf Sîneçak (öl.1546) adlı mutasavvıf bir zatın eseridir. Eser üç yüz altmış altı beyit olup Mevlana’nın Mesnevisinden yapılan antolojik bir seçkidir. Sineçak’ın eseri farklı zamanlarda farklı kişilerce şerh ve izah edilmiştir. Eseri Abdullah Bosnavi (öl.1644) ve İbrahim Cevri (öl.1654) manzum olarak, İlmî Dede (öl.1611), Abdülmecid Sivasi (öl.1639) ve Şeyh Galib (öl.1799) de mensur olarak şerh etmiştir. Bosnavi’nin şerhi toplam 8673 beyit olup, 1628’de tamamlanmıştır. Mevlana’nın Mesnevisi “bişnev-dinle” hitabıyla başlamaktadır. Dolayısıyla hem Sîneçâk hem de mesnevi şârihleri “dinleme” konusu üzerinde özellikle durmuşlardır. Bosnavî Hazretleri, anlayışsız dinleyiciler konusunun ele alındığı “der beyân-ı bî- derkî-i müstemiân” başlıklı sekiz beyitlik bölümü şerh etmekte ve dinleyicilerin vasıfları hakkında bilgi vermektedir. Şair, konuşmacı ve dinleyicide bulunması gereken vasıfları açıklamakta, söz ve sohbet adabını izah etmektedir. Çağlar üstü bir eser olan Mesnevi’yi günümüz insanının istifadesine sunma yollarını araştırmalı ve bulmalıyız. Bu bildiride “Mevlana’nın dinlemeye verdiği önem” konusu ele alınmakta ve buna “Şerh-i Cezîre-i Mesnevî” bağlamında Bosnavî’nin tasavvufi yorumları eklenmektedir. Bu yorumların modern çağda geçerliliği ve uygulanabilirliği konusu üzerinde durulmaktadır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7db6f583e98ab792df656434e733d08a.docx dad720d38d934276a0ec692175e45c5e https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e0ff8ad0995993bbbe598431a9602399.pdf cf2cbb5ed8a1cc35e1e13db34c1c3c24 PDF Text Text ABDÜLHÂK HAMİT’TE PİERRE CORNEİLLE ETKİSİ VE “HORACE” Ömrüm IŞIKAY Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş / Türkiye Anahtar Kelimeler: Horace, Abdülhâk Hamit, Pierre Corneille. ÖZET Abdülhâk Hamit, Türk edebiyatının önemli simalarından biridir. Hayatının birçoğunu Avrupa’da geçirmiştir. O, Londra sefiri olmak gibi önemli mevkilerin sahibi olmuş, Avrupa’ya ve Avrupa sanatına âşık olmuştur. Abdülhâk Hamit, Nesteren adlı eserini Pierre Corneille’in Le Cid’ine nazire olarak yazmıştır. Namık Kemâl kendisine bir mektup göndererek, Abdülhâk Hamit’in bu eserini eleştirmiştir. Yine de Avrupa kültürünü ve etkisini çok fazla taşıdığı için bu eserler, Abdülhâk Hamit’i daha önemli bir yere de taşımıştır. Pierre Corneille’in yazdığı Horace, Abdülhâk Hamit’in eserlerine etki eden önemli bir diğer eseri. Günümüzde bu eserin Latin harflerine aktarılmış hâli mevcut değildir. Yalnız Osmanlı Türkçesi ile Ahmet Mithat Efendi ile Mehmet Ali Tevfik tarafından Osmanlı Türkçesi ile aktarılmıştır. Bu çalışmada, ‘Horace’ hakkında bilgi vererek Abdülhâk Hamit’in eserlerine nasıl yansıdığı gösterilecektir. Bu çalışmanın Avrupa edebiyatının Türk edebiyatı üzerindeki etkisini göstermesi bakımından önemli olduğu düşünülmektedir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5257fa898769b73d971de6b342907136.doc 68f1c440fe5d2762410a702e2e63dc05 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0614b7c80dffbcdeb67abc1f8cd48c82.pdf c58f53dbf536cde8c689a7634ea8ba6d PDF Text Text ABDÜLHÂK HAMİT’TE PİERRE CORNEİLLE ETKİSİ VE “HORACE” Ömrüm IŞIKAY1 Özet Abdülhâk Hamit, Türk edebiyatının önemli simalarından biridir. Hayatının birçoğunu Avrupa‟da geçirmiştir. O, Londra sefiri olmak gibi önemli mevkilerin sahibidir. Avrupa‟ya ve Avrupa sanatına âşık olmuştur. Abdülhâk Hamit, Nesteren adlı eserini Pierre Corneille‟in Le Cid‟ine nazire olarak yazmıştır. Nâmık Kemâl kendisine bir mektup göndererek, Abdülhâk Hamit‟in bu eserini eleştirmiştir. Yine de Avrupa kültürünü ve etkisini çok fazla taşıdığı için bu eserler, Abdülhâk Hamit‟i daha önemli bir yere de taşımıştır. Pierre Corneille‟in yazdığı Horace, Abdülhâk Hamit‟in eserlerine etki eden önemli bir diğer eseri. Günümüzde bu eserin Latin harflerine aktarılmış hâli mevcut değildir. Mehmet Ali Tevfik tarafından bu eser özet şeklinde Osmanlı Türkçesine aktarılmıştır. Bu çalışmamızda, „Horace‟ hakkında bilgi vererek Abdülhâk Hamit‟in eserlerine nasıl yansıdığını göstereceğiz. Bu çalışmanın Avrupa edebiyatının Türk edebiyatı üzerindeki etkiyi göstermesi bakımından önemli olduğunu düşünmekteyiz. Anahtar kelimeler: Horace, Abdülhâk Hamit, Pierre Corneille IN WORKS OF ABDÜLHÂK HAMİT PİERRE CORNEİLLE EFFECT AND "HORACE" Abstract Abdülhâk Hamid, one of the important personalities in Turkish literature. His life had spent in Europe. It's like being ambassador in London was important positions in the owner. He has been in love to Europe and European art. Abdülhâk Hamid, his work Nesteren wrote modelled to Le Cid of Pierre Corneille. Nâmık Kemâl sent a letter to him and criticized for him to this work of Abdülhâk Hamit. Nevertheless, in these works are the European culture and impact. They has carried to Abdülhâk Hamit the more important ground. Pierre Corneille wrote Horace is another important piece for acting works of Abdülhâk Hamit. Today, this work is transferred to the state of the Latin alphabet is not available. İt has transferred to Ottoman Turkish by Mehmet Ali Tevfik. 1 Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, MYÖ, omrumisikay@gmail.com 1 �In this study, 'Horace' will show the reflection of providing information about the works of Abdülhâk Hamit. This study is important in terms of the impact on European literature suggest that Turkish literature. Key Words: Horace, Abdülhâk Hamit, Pierre Corneille Giriş 19. yüzyıl Türk edebiyatının Batılı tesirlerle kendi yolunu bulma aşaması, 17. yüzyıl öncesine dayanmaktadır. Dönemler içersinde oluşan kültürel, sosyo - ekonomik gelişmeler edebiyat sahasını da etkilediğini hatırlatmak gereklidir. Dönem edebiyatçılarında siyasî kimlik de bulunmaktadır. Bu kimliğin mevcut olmasındaki asıl sebep, onların görevleri ve içindeki bulundukları durumu gözden geçirmeleriyle de alâkalıdır. Abdülhâk Hamit, Tanzimat fermanının ilânı sonrasında edebiyatın ve siyasetin iç içe olduğu kritik bir dönemde yetişmiş ve eserlerini vermiştir. Batıdan alınan yeni edebî türler ilk dönemlerde, özellikle 1860‟lı yıllarda acemîlik safhası ile karşımıza çıkarlar. Kısa bir acemîlik safhası atlatan bu türler, genellikle Batı etkisinde ve taklidinde gelişir ve yenileşirler. Her edebî nevi kendi çehresini geliştirme çabasındadır. Edebî hissiyâta sahip olan olmayan birçok kişi matbaa ile de kendini gösterme çabasına girer. Hikâye, edebiyatımızda menakkıbname, kıssa gibi isimlerle daha önce de varlığı bilinmektedir. 19. yüzyıl dâhilinde edebiyatımız, gelişim aşamasını birçok yönden ilerleyen Batı‟yı örnek almıştır. Özellikle roman yeni bir tür olarak edebiyatımıza girmiş hatta bu türe alışana kadar bir köy hikâyesi de diyebileceğimiz Karabibik, roman adlandırmasıyla edebî sahaya çıkmıştır. Bu demektir ki her edebî tür yapı bakımından ortaya çıkmış olmamakla beraber bunda yazarının ona verdiği yeni bir adlandırma olması da söz konusudur. Şiir ise edebiyatımızın hatta dilin en önemli vuzuh bulduğu türdür. Çünkü o sözlü edebî dönemde de varlığını sürdürmektedir. Her dönem, yeni bir bakış açısı ve yeni bir anlayışla kendisini göstererek okuyucusuna varlığını kabul ettirmektedir. Şiir, hikâye, roman gibi türlerin yanı sıra aslında pek yabancı olmadığımız başka bir tür olan “tiyatro” ile karşılaşmaktayız. Ortaoyunu, Karagöz ile Hacivat, Meddah bu türün önceki dönemdeki versiyonlarıdır. “Türk edebiyatının Batılılaşma dönemi ürünleri arasında tiyatro da yeni bir tür olarak gelir. Edebiyat tarihideki, yeri açısından bu türün yeniliği, tiyatronun edebî eser ve sahne oyunu olmak üzere iki ayrı sanat dalı hâlinde düşünüldüğü zaman doğrudur.” (Okay, 2007: 73-74) Özdemir ise, “Edebiyattaki türlerin değişebilirlik gösterdiğine en iyi örnek, ağlatı 2 �(tragedya) türünün, Fransız edebiyatındaki durumudur. Ağlatı türünün öteki edebiyat türlerine göre bir gelişmişliği, bir zenginliği vardı bu türün. Corneille, Racine gibi adların elinde doruk noktasına ulaşmıştır.” (Özdemir, 1980, 30) şeklinde bilgi vermektedir. “Tanzimat tiyatro eserlerinin çoğunu yazılmamış, oynanmış oyunlarla, yazılmış, fakat oynanamamış eserler olmak üzere iki ayrı repertuarda düşünmek daha isabetli olur” (Okay, 2007: 76) Abdülhâk Hamit‟in birçok eseri özellikle de konumuz olan Eşber, bu durumdadır. “Tanzimat romanın genelinde eserin içinde konuşan anlatıcı-yazarların varlığı gibi, özellikle trajedilerin diyalog ve tiratlarında da kahramanlara tabiliğin dışına taşan edebî nutuklar, yazarını temsil ettiği açıkça belli veciz sözler söyletmeye gayret gösterildiği dikkati çeker. Böylece Tanzimat trajedisi kahramanları da dil ve davranışları bakımından özentili, sun‟i ve teatral olmaktan kurtulamazlar.” (Okay, 2007: 77) Özellikle Eşber‟deki Rukzan‟ın ölmeden önceki uzun nutku (Enginün, 2000; 68-74) bu duruma örnek teşkil etmektedir. Mevzu bahsimiz Abdülhâk Hamit Tarhan‟da Pierre Corneille‟in etkisidir. Bu sebeple, Pierre Corneille‟in hayatından kısaca bahsetmek gereklidir. Pierre corneille ve “horace” hakkında Mehmet Ali Tevfik‟in Osmanlıcaya aktardığı Horace adlı eserin, “Corneille ve Horace” başlıklı önsözden Pierre Corneille hakkındaki bilgiler, hem orijinaline sadık kalmak hem de bilgi kirliliğini önlemek amacıyla aynen alınmıştır: “Fransız tiyatrosunun babası ünvanını kazanan şair „Pierre Corneille‟ bundan üç yüz yirmi bir sene evvel (2 Haziran 1303) Fransa‟nın meşhur şehirlerinden „Russan‟(?)da doğdu. Pederi orta hâlli bir adamdır. Corneille, ilk önce papaz mektebinde okuduktan sonra hukuk tahsil etti. Ve aynı şehirde dava vekâletine başladı. Bu zatın tiyatroya intisabını, Fransızlar ve dehasının hayranı olan bütün medeniyet âlemi bir tesadüfe medyundurlar. Kendisi bizzat şahidi olduğu bir vakıayı tasvire heves etti, bu hadise üzerine bir komedi yazdı. Bu eserin Paris‟te kazandığı rağbet kendisinin daha birkaç Komedi vücûda getirmesine sebep oldu. Kayde şayandır ki cihanın en büyük trajedi muharrirlerinden biri yazı yazmağa, “Mazhake”[gülünçlük]lerle başlamıştır.” (Mehmet Ali Tevfik, 1927; 3-4) John Matzke, Horace‟ın Newyork‟taki basımı için hazırladığı önsözde, Corneille‟in ikinci büyük eseri, Le Cid‟den sonra, olduğunu ve Le Cid‟in etkisinden yaklaşık üç yıl sonra 1640 yıllarında ilk gösteriminin gerçekleştiğini belirtmektedir. “Corneille‟in ilk trajedisi, “Medée” namı altında yirmi dokuz yaşında neşrettiği oyundur. Bir sene sonra yazdığı “Cid” trajedisi şaire parlak bir muvaffakıyet temin etmiştir. 3 �Bundan sonra sırasıyla Horace, Cinna, Polyeucte meydana gelmiştir. Bu dört oyun şairin şaheserleridir. Ve bunların Fransız edebiyatında müstesna mevkisi vardır. Ahmet Mithat Efendi, Corneille‟in “Le Cid” adlı eserini Tercümân-ı Hakikat‟te Sid‟in Hülâsa‟sı adı altında yayımlamıştır. Yazar önsözde “Enafis Âsârın Hülâsaları” şeklinde bir başlık atarak, Corneille‟i ve eserini tanıtmıştır. (Ahmet Mithat; 1301; 1) Bu da Corneille‟in ve eserlerinin önemini bir kez daha bize hatırlatmaktadır. “Özellikle Romantizm etkisi altına kalan sanatçı [Nâmık Kemâl], en çok Victor Hugo, Alfred de Musset, Dumas Fils, Corneille, Schakespeare gibi sanatçılardan etkilenir.” (Şahin, 2008: 701) Burada Nâmık Kemâl‟den bahsetmemizin asıl sebebi, Abdülhâk Hamit‟in Nâmık Kemâl‟i yeni edebiyatının kurucusu olarak görmesinden ileri gelmektedir. Nâmık Kemâl, Abdülhâk Hamit‟e edebî yönden eleştiren, öneriler sunar. Tarhan‟ın, Millî şaire kulak vermesi ve onun yolundan gitmesi, onun dediklerini yapması bize bu konudan bahsetme sebebini doğurmuştur. Nâmık Kemâl‟in Corneille‟den etkilenmesi, Abdülhâk Hamit‟in Paris‟te olan tiyatronun kurucusu sayılan Corneille‟i okuması çok normaldir. “Nesteren adlı eserini ne Nâmık Kemâl ne de Recaizâde beğenir. Nâmık Kemâl eserin ne başlangıcını ne de sonunu beğendiği gibi Hâmid‟e denemesini tavsiye ettiği hece vezninin de tiyatroya uymadığını görerek meyus olur. Hâmid, bu eserinde yeni bir şiir tarzını denemek istiyordu. Kendisinin mühecca veya mukaffâ dediği duraksız hece veznini burada kullanmış sonuç başarılı olmamıştır. Fakat başladığı işlerde ısrarla devam eden Hâmid, sahne için ritmik bir dil aramaktan ömrü boyunca vazgeçmez ve sonunda Cünûn-ı Aşk‟taki söyleyişe ulaşır. Nesteren‟i beğenmemesi Recâzâde ile aralarında tatsız bir münakaşayı başlattığı gibi, Hâmid açısından biraz daha ciddi bir sıkıntıya da sebep olur. Bu eseri yüzünden Hâmid, Paris‟teki görevinden alınır. İstanbul‟da görevden neden alındığını öğrenmeye çalışır. İki yıl mazul olarak kaldığı için edebiyat ile uğraşmaya ağırlık verir.” (Enginün, 1986; 23) Nâmık Kemâl, Corneille‟in Le Cid adlı eserine nazire şeklinde yazılan Nesteren‟i beğenmemiş ve “Corneille‟in Cid‟İ; Avrupa Ahlâkına mahsustur.” diyerek itirazını belirtmektedir. Tansel mektuptan hareketle şunları da belirtmektedir: “Nesteren‟in birçok yerinde o kadar güzel parçalar var ki; insan okurken mest oluyor”. (Tansel, C.II: 375-376) Bu cümleler bize, Abdülhâk Hamit‟in dünyası hakkında bizlere bilgi vermektedir. Nâmık Kemâl ile Hamit arasında gidip gelen mektuplardan şunları görmekteyiz: “Batı edebiyatı, özellikle de Fransız edebiyatına yönelik tenkit ve görüşlerine yer verir. Abdülhâk Hamid, Nâmık Kemâl‟den Dumalar hakkında bilgi ister. Buna istinaden Nâmık Kemâl hem Dumaslar hakkında hem de Fransız edebiyatı hakkında görüşlerini bildirir. Hâmid‟e “Dumaslar hakkında suâlini tekrar etmişsin! Dumas Père, zamanında en ziyâde meşhur olmuş 4 �hatta muâsırlarının cümlesine tercih olunmuştur. Mazhar-ı kabûl olmasına sebep de yazdığı şeylerin, hem tatlı hem de parlak olmasıyla beraber, milletinin çocuklarına varıncaya kadar hem mânâsına, hem zevkini anlayacak bir yolda bulunmasıdır. Hani bizim sehl-i mümteni dediğimiz yolda yazardı.” (Tansel, C.I: 434) (Şahin, 2008: 702) Nâmık Kemâl mektuplarında Corneille‟den de bahseder ve onun Fransız edebiyatının önde gelen sanatçılarından olduğunu savunur. Veysel Şahin, Nâmık Kemâl‟in durumunu şöyle izâh etmektedir: “Batı edebiyatının önde gelen şair ve yazarlarına değinir ve onların eserlerindeki ulviyeti, fikri güzelliği dile getiri. Bu bakımdan Nâmık Kemâl‟i kendi edebî zevkini ve edebî görüşünü de yansıtmış olur.” (Şahin, 2008: 702) Jean Chapelain, akademi çevresinde, Le Cid hakkında konuşmuş, onun karakter tahlillerini yapmış hatta bu konu üzerinde bir tartışma içine bile girmiştir. Onun düşüncesi, Neoklasisizmin değerini ve şekillerinin bu eserde yer almağı yönündedir. “In his Summary of a Poetics of the Drama, Chapelain digest some of the principles embodied in the detailed discussion of the The Cid and provides a more succinct outline to the forms and values of neoclassicism.” (Chapelain, 2010: 354) “Nâmık Kemâl, Batı insanıyla edebî zevkin müşterek olmadığını ve bundan ötürü tamamen ortak bir duyuş tarzının olamayacağını işaret eder. Tercüme ve uyarlamalara da dikkat etmemiz gerektiğini belirten yazar, yine bu hususta Abdülhâk Hamid‟in “Nesteren” adlı dramatik eseri hakkında tenkitlerde bulunur. Abdülhâk Hamid Paris‟te iken basılan eser, Midilli‟de bulunan Nâmık Kemâl‟e gönderilir. Bu eser Fransız önde gelen sanatçısı Corneille‟nin Le Cid‟ adlı eserine nazire olarak yazılmıştır. Nâmık Kemâl, nazire olarak yazılan bu eseri beğenmez. Ona göre „Nesteren‟in konusu bizim edebiyatımıza, bizim kültürümüze uygun değildir.” (Şahin, 2008: 703-704) şeklinde Nesteren‟in neden kabul görmediği hatırlatmak gerekmektedir. “Nâmık Kemâl, Abdülhâk Hamid gibi bazı yazarlarımız da 17. -18. yüzyıl Fransız yazarlardan etkilenerek romantik dramlar yazarlar. Abdülhâk Hamit, başta Racine ve Corneille‟i örnek alırken, Shakespeare ve Schiller‟den de etkilenerek klasik trajedilerden farklı oyunlar da yazar.” (Buttanrı, 2010: 53) batı tesirini en yoğun taşıyan sanatçılardan biridir Abdülhâk Hamit, Corneille‟in tiyatrosu ise onun eserlerinde yeniden can bulmuş gibidir. Bu sebeple Corneille hakkında birkaç bilginin daha verilmesi kanaatindeyiz. Corneille, yetmiş sekiz sene yaşadı. Bu uzun ömrüm kırk beş senesi edebiyata hasredilmiştir. Bu müddet zarfında şair yukarıda isimlerini zikrettiğimiz eserlerden başka birçok trajediler ile bir komedi yazdı. Fakat bunların hiçbiri dört şaheser derecesinde 5 �muvaffakıyete mazhar olamadı. Corneille‟in eserleri arasında bundan başka uzun bir dinî manzume ile birçok nebabı (lirik) şiirler arasında vardır.” (Mehmet Ali Tevfik, 1927; 3-4) “Ruh için bir büyüklük mektebi” olduğunu söyleniyor. Corneille eserlerinde ulviyet ve kutsiyetini her şeyin üstünde tutar ve kahramanlığı derin ve kalbi bir meftuniyetle tasvir eder”. Dönemin önemli sanatçılarından Volter‟in Corneille‟in eserlerinin bir nev‟i insanî bir ruha yükselttiğini, Mehmet Ali Tevfik şeklinde eserde belirtmiştir. (Mehmet Ali Tevfik, 1927; 3-4) Abdülhâk Hamit Tarhan ve “Eşber” hakkında Abdülhâk Hamit, 1852 yılında doğmuş; 1937 yılında da ölmüştür. Dikkat edilirse, Tanzimat, I. Meşrutiyeti, II. Meşrutiyet, Cumhuriyet dönemlerini görerek bütün siyasî hayatın gözlemcisi konumundadır. Ama unutmamamız gereken bir şey vardır o da: Abdülhâk Hamit‟in siyasî kimlikle kendisini göstermemesidir. O bir sanat adamıdır. Hissî duyuşlara sahip olan yazar, daha çok zevke ve edebiyata düşkündür. Asıl edebî nevi, onun için şiirdir. “Divâneliklerim‟de yer alan on yedi şiirden sadece birinin adı Türkçedir. Eğlence yerlerinden, mezarlığa kadar bütün Paris, bu kitaba güzel kadınları, sanatkârları, manzarasıyla akseder.”(Enginün, 1986: 20). Ama tiyatro eserleri sayı bakımından üstündür. Abdülhâk Hamit, hem babasının hem de kendi şahsî eğitimin vesilesiyle önemli mevkilerde bulunmuştur. İşte belki de bu devlet daireleri yani kalemlerde görev yaparken edebî yönü olan kişilerle dostluk kurması onun bazı eserlerinde bunun en büyük tesirinin olduğunu da göstermektedir. Buna “Tagannum‟ adlı manzumeyi Murat Bey‟in teşvikiyle yazdığını hatıratında anlatır ve Murat Bey‟in bu eserini istibdada karşı bir haykırış olarak yorumladığını belirtir.”(Enginün, 1986; 20) Paris, Londra, İstanbul, Rize gibi birçok şehirde önemli görevlere gelen Hamit, gittiği yerlerde birçok eser okumuştur. Gittiği yerleri manzarasını beğenmiş bunları hem şiirlerine hem de piyeslerine konu etmiştir. onun Tanzimat dönemi tabiat şairi olarak ele alınmasını sağlamıştır. Buna örnek olarak, Londra‟daki günlerinde „HydePark‟tan Geçerken‟ şiiri gösterebilir. Tabi bu şiirin “hürriyet” narasını da içinde barındığı bilinmektedir. Maksadımız bu olmadığı için bu kısmı atlayacağız. Bunların çoğu ataşelik olmakla beraber valilik görevleri de bulunmaktadır. Bulunduğu elçilik görevleri, yaşadığı tecrübeler ve okuyup etkilendiği konular eserlerine sessizce yansımıştır. Bu sessizce yansımak şöyledir. Hem sansürün hem de dış sanatkârların yeterince tanınmaması bizim bu tabiri kullanmamızda bir sakınca göstermemiştir. Bu konuda Mehmet Rauf‟un yabancı bir eseri Türkçeye kendi adı ile 6 �aktarmasını örnek verebiliriz.2 Yine bu bilgiler ışığında, Tarhan akacak nehrini tam bulamamış gibidir. Bazı araştırmacıların Abdülhâk Hamit‟in neden romana yönelmediği sorusu belki de yazarın uzun uğraşlar gerektirecek mevzulara girişmek istememesinin hem fıtraten uygun olmadığı hem de vaktin kendisi için değerli olduğu şeklinde açıklanabilir. Bu bizim fikrimizdir. Elbette bu herkes tarafından kabul edilmeyebilir. Orhan Okay‟ın Abdülhâk Hamit hakkındaki düşünceleri şöyledir: “Dönemin eser sayısı bakımından en verimli yazarı Abdülhâk Hamit‟tir. Basılmamış iki tiyatrosuyla beraber büyük bir kısmı II. Meşrutiyet‟ten sonra yayımlanan 25 oyununun hemen tamamı trajedi türüne girer. Bazıları tamamen manzum, bazıları mensur, bir kısmı da nazım-nesir karışımıdır. İlk yayılmadığı üç piyesi kendi döneminin hissî dramlarının, özellikleri ortaya çıkmaya başlar. Ancak bunlarda da Fransız klasik trajedileri ile Shakspeare, romantizmi arasında birtakım etkilerin varlığı bilinmektedir. Bu etkilerden bazılarını, önsözlerinde kendisi de ifade etmiştir. Oyun metni ve tiyatro tekniği açısından tenkitlere uğramış olan, çoğu sahneye aktarılması mümkün olmayan, epey ağır ve külfetli bir dilin kullanıldığı bu eserler, belirttiğimiz kusurlarının dışında, tiyatro edebiyatımıza epey zenginlik de kazandırmıştır.” (Okay, 2007: 75) Daha çok doğa ve aşk konulu eserler üreten sanatkâr Nâmık Kemâl‟in, sen hiç hürriyeti savunmuyor, bu yönde eser icra etmiyorsun ihtarına karşın bu tarz eserler vermeye başlamıştır da denilebilir. Yine Nâmık Kemâl‟den ziyade Recaizâde Ekrem‟in keşfi olan Hamit, bir mektubunda yazdığı eserlerin Ekrem tarafından okunmadığını dile getirmektedir. Edebiyat tarihimizde hemen hemen her konuda icraatı bulunan Nâmık Kemâl‟in intikatta önemli örnekler vermiştir. Hamit‟i tenkit ederek onu yönlendiren yine Nâmık Kemâl‟dir. Bu iki sanatçı birbirleriyle çok iletişim içindedir. Ama Hamit yine de kendisini ortaya çıkaran kişinin Ekrem olduğunun söyler. Hamit‟in hece vezni ile şiir yazmasını salık veren de Nâmık Kemâl‟dir. Abdülhâk Hamit‟in tiyatro eserlerini kendi içinde gruplara ayırmak mümkündür. Araştırmacıların yaptığı bu gruplamaları aşağıda gösteriyoruz: Konusunu günlük hayattan alan eserleri 1. Allegorik eseri 2. Yabancı ülkeleri konu alan oyunlar. Bunalara masalımsı oyunları da katmak yerinde olur. 2 Bkz: Hâlid Ziyâ Uşaklıgil, Kırk Yıl, Özgür yayınevi, İstanbul, 2008 7 �3. Konusunu tarihten alan eserleri. Bunarlı da kendi içinde gruplandırmak gerekir. Zira onun esas kaynağı tarihtir. A) Uzak tarih(Eski Tarih); B) İslâm tarihi; C) Türk Tarihi3 Batının edebiyatımızdaki etkisi ve bunları benimseyenleri Kara, “Victor Hugo‟nun ve Lamertine‟nin Tanzimat sanatçıları üzerindeki tesiri büyüktür. Nâmık Kemâl, Ahmet Mithat Efendi, Abdülhâk Hamit Tarhan, Recaizâde Mahmut Ekrem bu akımı benimseyen Türk edebiyatçılarıdır.” (Kara: 2010, 83) şeklinde belirtmiştir. Eserlerin yazılma şekli ve yazarlar hakkında Abdülhâk Hamit, birçok yazardan etkilenmiş, beğendiği eserlerin konularını alarak kendi hazırladığı esere tatbik etmiştir. Beğendiği eserlerden biri de Corneille‟in “Horace” adlı eseridir. Bu sebeple Eşber‟in konusu da Horace‟a benzemektedir. Akıncı, “Hamit, Horace‟ı okudu, izledi ama Eşber‟in bütününde Horace etkisi, birçoklarının sandığı gibi öyle büyük değildi.” Abdülhâk Hamit, hem Eşber‟in önsözünde yer alan “Eşber‟in en ruhlu yeri ve canlı parçası bu perdedir; o da Horace‟dan mün‟akisdir.”(Hamit, 2000: 26) şeklindeki ifadesinden hem mektuplarından hem de hatıralarından anlıyoruz ki Hamit, bu eseri sahnede izlememiştir. Paris‟te iken ise Fransız Tiyatro‟sunun kurucusu olan 17. yüzyıl tiyatro yazarı Pierre Corneille‟i okumuş ve etkilenmiştir ki özellikle Eşber‟in Önsözünde okuyucusuna bildirmektedir: “Keşmir Hükümdârı ile refikâ-i hükûmeti olan hemşiresinin taht-ı inhisara aldıkları bu perde-i hamasate sonradan ilâve-i muzahrafat edilmesi buna mübtenidir. Eşber‟in en ruhlu yeri ve canlı parçası bu perdedir; o da Horace‟dan mün‟akistir; Nesteren, Le Cid‟den muktebes olduğu gibi. […] “Büyük bir simâ-yı tarihî olan İskender‟in karşısındaki Şahs-ı Eşber ise bir mahlûk-ı hayâlidir. Son perdede oynayan bu hayâl Eşber‟den ziyade Horace‟ın ve benden ziyade Corneille‟indir.” (Hamit, 2000: 26-27) Ama dikkat almamız gereken bir nokta var. O da, konuları benzemekle beraber kendi açıklamasında “Bu iki in‟ikas ile iktibasın arasında menbaılarına meâlen ne kadar yakın ve uzakta bulunduğunu yahut bu iki gölgenin sahiplerine mevzu itibariyle ne dereceye kadar mümasil olduğunu kariîn-i kirâm tayin buyursun. Ben o büyük Fransız şairine benzemek iddiasında”(Hamit, 2000: 26) olmadığını söyledikten sonra “Horace” ve “Le Cid”i sahnede görmediğini ama onları sadece okuduğunu tekrar belirtir (Hamit, 2000: 26). “Eski İstanbul‟un Fransız Sahnesi” adlı makalede Metin And, “Horace” adlı eserin o dönemde İstanbul‟da sahnelendiğinden bahsetmektedir. (And, 1971; 96) O hâlde Gündüz Akıncı‟nın „izledi‟ ifadesi 3 Bkz. Enginün, 1986: 61; Akıncı, 2000: 8 �net bir sonuç vermemektedir. Yine de Akıncı‟nın bir uyarısını dikkate almak gerekmektedir. O da, Hamit‟in „hatıralarını ve sözlerini birbirine karıştırdığı‟dır (Akıncı, 1954: 15). Abdülhâk Hamit üzerinde çalışan bazı araştırmacıların, Hamit‟in bazı konuları sonradan „itiraf etti‟ şeklinde ele aldıklarını görürüz. Bunda sanatçının aslında bazı şeyleri bilerek sakladığı anlamı da çıkmaktadır. Tabi bu tarz söylemler, sanatçıya bir nebze daha yaklaşmamız için tarafımızdan sunulmaktadır. “Eşber‟i neden yazdığı hakkında Hâmid şu açıklamayı yapmıştır: <Bunu ancak kendim bilirim. Çünkü şimdiye kadar kimseye söylemedim. Şimdi itiraf etmek istiyorum ki bu bir fıtat meselesidir ve benim fıtratımda müstebit ve mütegallibelere karşı daimî bir kindarlık vardır. Bütün cihangirleri zalimler ve zorbalardan addettiğim için İskender‟e de o nazarla bakmış ve onun, cihangir azametiyle eğlenmek istemiştim. Bu benim hayat felsefemdir. Binaenaleyh, Hindistan‟ın uzak bir köşesinde hilkatten ondan büyük bir insan halkettim ve ona Eşber adını verdim. O Eşber‟i İskender‟in karşısına koydum ve „Galip sayılır bu yolda mağlup‟ dedim.> (Enginün, 1986; 75) piyesin ortaya çıkmasının altında ciddi bir trajedi yatmaktadır. Abdülhâk Hamit‟e göre, her kazanan aslında bir o kadar da mağluptur. “Fransız edebiyatında çeşitli dönemlerde yazarlar, antik klasik söylenceleri, yaşadıkları dönemin şartlarına uyarlayarak yeni yorumlar getirmişlerdir. On yedinci yüzyılda klasik yazarlar, Antikite yazarlarının ele aldığı mitolojik söylenceleri, eserlerinde çağlarına göre uyarlayarak yeniden ele almışlardır. Örneğin Corneille, Horace adlı trajedisini Latin tarihçi Tite Live‟den, Cinna adlı eserini Seneque‟den öykünerek kaleme almıştır.” (Boyacıoğlu, 2012, 25). Antik söylencelerin tiyatro yapıtlarında ele alınıp sergilenmeleri bilinen bir olduğunu da makalenin özetinde belirtmektedir. Eşber- Horace Horace 1. İhtiyar Horace 2. Horace( Curriatus): İhtiyar Horace‟ın oğlu 3. Camille: Horace‟ın Kız kardeşi, Curriace‟ın nişanlısı 4. Güryas [Curriace]: Albe‟nin savaşçısı, Camille‟in nişanlısı 5. Sabine: Curriace‟ın kız kardeşi, Horace‟ın karısı 6. Valère: Romalı Şovalye, Camile‟e âşık olan. 7. Julie: Sabine ve Camille‟in arkadaşı Eşber 1. Aristo: Hâkim-i meşhur 9 �2. Eşber: Keşmir Meliki 6. Batlamyus 3. Sumru: Eşber‟in hemşiresi 7. Melyagros ve refika-ı hükûmeti 4. İskender: Hükümdâr-ı 8. Ve diğerleri (askerler ) … meşhûr 5. Rukzan: Dârâ‟nın kızı, İskender‟in namzedi Yukarıda verilen kişilerin ilk beşinin eşleşmesi, nerede ise birebirdir. Akıncı Othello‟nun kişileri ile karşılaştırmıştır. Akıncı, Horace ile birebir karşılaştırmayı eserinde yapmamıştır. Kişilerin piyesteki rolleri de aynıdır. “Eşber ve Horace‟ın konuları karşılaştırılırsa aralarında birçok ayrılıklar görülür. En büyük benzerlik, Horace‟ın Curiace‟ı seven Camille‟i öldürmesi gibi, Eşber‟in de İskender‟i seven kız kardeşi Sumru‟yu öldürmesidir. Her iki eserde de yurt sevgisi ve kahramanlık ağır basar.” (Bezirci, 1991: 104) şeklindeki ifadelere hem Bezirci‟de hem de Akıncı‟da rastlanmaktadır. Yine Bezirci, bu benzetimi ahlâki yönden taklidi uygun görmez: “Yazık ki Hamit Eşber‟de olduğu gibi öteki eserlerinde de Corneille‟in ya da öbür Batılı şairlerin oyunlarının çoğunlukla konularından ve kişilerin ahlâksal, düşünsel niteliklerinden esinlenip yararlanır. Onların şiir, müzik, dil ve estetik yanıyla pek ilgilenmez”(Bezirci, 1991: 104). Şunu da belirtmek gerekir ki; Akıncı, dil ve nazım şekil yönleri ile Eşber‟i incelemiş, Othello ve birkaç eserle mukayese etmiş ama Horace ile karşılaştırmamıştır. Gıyasettin Aytaş, “Tanzimatta Tiyatro Edebiyatı Tarihi” adlı eserinde Akıncı‟nın konu özet karşılaştırmasından yola çıkarak: “Gündüz Akıncı, Eşber‟in Corneille‟in Horace adlı piyesine benzediği ve bu konu hakkında her iki eserin ele aldığı konuları karşılaştırarak, ortaya koymuştur.” şeklinde bir açıklama yapmıştır. Hâlbûki Akıncı “Hamit‟in demesine bakmamalı, o Eşber‟de Corneille‟i değil, daha çok Racine‟i, onu Alexandre Le Grand‟ini izlemiştir.” (Akıncı, 1954, 126) demektedir. Horace‟ın konusunu oluşturan, savaş sadece iki tarafın seçtiği üçer kişi arasında geçmektedir. Savaşı bu şekilde yapmalarının asıl sebebi ise savaşın zarar ve ziyanlarıdır. Bu tutum aynı zamanda savaş karşıtlığının da bir göstergesidir. Eşber‟de ise savaş, kalabalıklar yani ordular arasında yapılmaktadır ama yine savaş karşıtı düşünceler, eserin sonunda savaşı yapan o büyük hükümdarın, İskender‟in, ağzından dökülmektedir. Pişmanlığını ifade etmektedir. Her iki yazar da savaşın kötülüğünü vurgulamayı da unutmamıştır. (Enginün, 2000; 123-125) Corneille eserinde yurt sevgisini, vatanperverliği en yüksek kahramanlık, en büyük fazilet olarak tasvir etmiş, masum bir kızın nişanlısına olan hissî, tabii ve meşru bir duygu 10 �iken o kızın Roma yani vatan adına kendi biraderi tarafından feci bir surette öldürülmesini Fransız şairi haklı göstermiş ve bunu eserinde haklı bir şekilde okuyucuya göstermekle de muvaffak olmuştur. Horace‟da savaşanlar alın yazılarında iki taraftan birinin öleceğini ancak bu şekilde yenileceğini bilmektedir. Buna rağmen şerefli bir ölümü göze alırlar ve savaşa katılırlar. Onlardaki yurt sevgisi bu kısımda kendisini göstermektedir. Eşber‟de ise, Keşmir hükümdârı yani Eşber ordusunun sayıca az olduğunu bildiği hâlde ordusunun başına geçmek ister ve Sumru ile geçen konuşmasında; Sumru, İskender‟le savaşmasını engellemek için kardeşine yalvarır.(s.75) Ama Eşber; “Kim varsa vatanda pîr ü bernâ Hep gitmeği eyliyor temennâ Âlem buluyor sezâ-yı takriz; Bir sensin eden bu fikre ta‟rîz.” (s.76) şeklinde kız kardeşinin bu yalvarmalarına anlam verememektedir. Bu konuşma öncesinde geçen: “S: Ya râb, bu ne kâr-zâr-ı düşvâr? E: Düşvâr ise de azîmetim var.” İfadesi onu gözü pekliğini de göstermektedir. “Horace”ın ikinci perdesinde, Güryas [Curriace] ve Horace [Curriatus] arasında geçen konuşmada Horace, kendisinin önüne gelip geçeni öldüreceğini eğer mağlup olursa da karşıdakinin yani Güryas‟ın kendisini öldürmesini, öldürmez ise Horace kendi kendini öldüreceğini söyler. Çünkü o bu mağlubiyetin acısına dayanamayacaktır: “Fakat bu mübareze bana bir tabut vaat ediyorsa da Roma‟nın bizi intihab etmesinin şerefi kalbimi haklı bir gururla dolduruyor ve taşıyor. […] Fakat şu teveccühden memnun ve münbasit olan ruhum, Roma‟nın intizarına muvaffak bir iş görecek yahut hayatı terk edecektir. Ölmek veya muzaffer olmak isteyen kimse nadiren mağlup olur. İnsana „zafer veyahut ölmek!‟ dedirten necip, yüksek yeis, Kolay kolay mahvolmaz. Herhâlde ben son nefesimi verip de katiyen mağlup olmadıkça Roma boyunduruk altına girmeyecek.” (Mehmet Ali Tevfik, 1927; 12-13) bu bölümün eserin orijinalinde geçtiği kısım: “Loin de trembler pour Albe, il vous faut plaindre Rome, Voyant ceux qu‟elle oublie, et les trois qu‟elle nomme. C‟est un aveuglement pour elle bien fatal, D‟avoir tant á choisir, et de choisir si mal. Mille de ses enfants beaucoup plus dignes d‟elle Puvaient bien mieux que nous soutenir sa querelle; Mais quoieue ce combat me promette un cercueil, 11 �La gloire de ce choix m‟enfle d‟un juste orgueil; Mon esprit en conçoit une mâle assurance; J‟ose espérer beaucoup de mon peu de vaillance; Et du sort envieux quls que soient les projets, Je ne me comptpoint pour un de vos sujets. Rome a trop cru de moi; mais mon âme ravie Remlira son attente, ou quittera la vie. Qui veut mourir, ou vaincre, est vaincu rarement: Ce noble désespoir périt malaisément. Rome, quoi qu‟il en soit, ne sera point sujette, Que mes dernies soupirs n‟assurent ma défaite.” (Matzke, 1904; 38) şeklinde karşımıza çıkmaktadır. İki akrabanın karşı karşıya kaldığı savaşta önemli olan vatandır. Yazarın sunduğu ikilem, ne kadar Curriatus yani Horace‟da belli olmasa da Curriace yani Güryas‟ta üst seviyede gözlenmektedir. Zaten Özdemir, ““Klasik edebiyatın ilkelerini tiyatroya uygulayan büyük adlardan biriyse Pierre Corneille‟dir. Ağlatı türünün babası sayılır. Bir bakıma ağlatılarında aşk, onur, tutku, istenç (irade gibi) insanın temel kişiliğini belirleyen kavramlar önemli bir yer tutar. Tutkuların tanımlanmasında kişilerini sürekli bir ikilem içinde tutar. […] Robert Pignarre‟den alıntılamasına göre yazar, Corneille‟in Horace‟ı hakkında „Trajediyi yüceler katına çıkaran odur; yeryüzünün yüceleri, yüce ruhlar, yüce olaylar, yüce üslûp” (Özdemir, 1980; 181) şeklinde açıklamaları bizim düşüncelerimizi desteklemektedir. Piyeslerin bölümlerine bakıldığında, Eşber- Sumru (Fasl-ı Sâlis) = Horace-Camille (Beşinci sahne [son perde]); İskender- Sumru (ikinci perde, Birinci meslis) = Camille- Curriace (İkinci Perde); Sumru- Rukzan (Fasl-ı evvel) = Camille- Sabine (Birinci perde); şeklinde konuşma düzenleri mevcuttur. Eşber‟deki Filozof Aristo, bazı yönleriyle Horace‟a benzemektedir. Horace, savaşmak için oğullarını göndermekten büyük bir gurur duyar. Hatta oğlunun savaş sırasında kaçmasını akıl sır erdiremez ve çok üzülür. Sonradan gelen haberle oğlu Curriace‟ın aslında kaçmadığını bir savaş stratejisini ayarladığını görür. Horace oğlunu savaş konusunda desteklemesi ve Aristo‟nun da İskender‟in sevgilisinin o şehirde olmasına rağmen, şehre saldırmasını salık vermesi bakımından benzer özelliklere sahiptirler. Aristo ise, İskender‟i ve olayları yönlendirmektedir. O da savaşın gerekliliklerinin yerine getirilmesi taraftarıdır. Hamit, eserinde esir düşen Eşber‟i vatanını savunması bakımından yani kahramanlıklarından ötürü, serbest bırakır. Ama Eşber, yenilgiye ve esarete dayanamaz, kendi 12 �kılıcı ile kendisini öldürür. Mağlup olmanın ve esir düşmenin onurunda açtığı eziklik, onu şerefli bir ölümü tercih etme şeklinde yönlendirilmiştir.(Enginün, 2000, 122) Burada Hamit‟in ortaya çıkarmak istediği başka birkaç tem dikkati çeker. O da „onur‟, „gurur‟ ve „Esaret‟e hayır‟ mesajlarıdır. Yukarıda aldığımız konuşmada “Rome, quoi qu‟il en soit, ne sera point sujette,/ Que mes dernies soupirs n‟assurent ma défaite” (Matzke, 1904, 126) şeklindeki ifade de Roma‟nın hiçbir zaman esareti kabul etmeyeceki, ölümüm ancak Roma için bir yenilgi olabilir, demektedir. “Horace”da, bu sözlerle ortaya çıkmakta ve daha çok belirginleşmektedir. Sahne V‟te, Horace ile Kameyl arasında geçen konuşma şöyledir: “Böyle şerefli bir galibiyetten sonra Roma gözyaşı istemez, mübareze meydanında helâk olan iki kardeşimizin intikamı da fazlasıyla alındığı için [Üç Güryas‟ın ölümüne telmih] onlar da gözyaşına muhtaç değildir. Zaiyatımızın intikamı alındı mı, biz sanki hiçbir şey kaybetmemiş oluruz.” “Mademki kardeşlerim (mübareze meydanında ölen iki Horace, dökülen kan ile memnun imişler, ben de onlar için artık müteessir olmam ve tarafınızdan intikamı alınan ölümlerini unuturumç fakat nişanlımın intikamını kim alıp da onun ziya‟ını bana bir dakika unutturacak? [Hemşiresinin sözlerine pek ziyade kızan Horace[Curriatus]: “Menfur kadın, ne söylüyorsun?” diye bağırır, cevap olarak Kameyl nişanlısını tahattürle “Ey benim Sevgili Curriace‟ım” diye feryad eder.] Horace ile hemşiresi arasında başlayan muhavere, insanî hisler taşıyan bir kalp ile vazifeden, vatan mefkûresinden başka bir şey tanımayan bir müfekkire arasında şiddetli bir mübareze, bir düellodur, bu da kan ile neticelenir. Roma‟nın hayır ve selâmeti için öldürdüğü Güryas‟ın, hemşiresi tarafından muhabbetle yâd olunmasına tahammül edemeyen, Camille‟i kendisine tevciye ettiği ağır sözlerden menfâl olan “Horace” büyük bir gazap içindedir. “Camille”, hislerinin te‟siri altında Roma‟ya inkisara, bedduaya başlayınca bu gazap ziyâdeleşiri. Kılıcı ile hemşiresini yaralar. Camille, sahnenin arkasından boğuk boğuk feryad ederken Horace şu sözleri söyler: “Roma‟nın düşmanlarından biri için gözyaşı dökmeye cür‟et eden kimse, işte böyle ansızın cezasını bulur.” ( Mehmet Ali Tevfik, 1927; 22-23) şeklinde diyalogun içeriğini görebilmekteyiz. Eşber‟de ise, Sumru kardeşini savaştan vazgeçirmek isterken, her türlü taşı Eşber‟in önüne koyar ama yine de Eşber‟i düşüncesinden vazgeçiremez. Sumru‟nun İskender için “Yârim” ifadesini kullanması Eşber‟in sinirlenmesine sebep olmuştur. Sanıldığı gibi, İskender‟i sevmesi Eşber‟in Sumru‟yu öldürmesinde asıl sebebiyet değildir. Asıl sebebiyet: “Sulh olsa demek düğün musammem 13 �Vay vay!... buna ben tahammül etmem!... Benden olacak o tâbi‟iyyet; Adâya mı şart-ı nâiliyyet? Ondan dolayı demek b utasnî‟ Halka, vatana bu ta‟n u teşnî?. Ondna dolayı demek bu hicrân; İskender‟e doğru azm-i seyrân?”(s.85-86) şeklinde İskender‟i sevmesini ve üzülmesini Sumru‟yu onun gözünde bir vatan haini olarak görmesine neden olur. Corneille, Horace‟ı 34 yaşındayken kaleme almıştır. Romalıların tarihine atıfta bulunan bu eserin konusu, “Tite Live”dan alınmıştır. (Mehmet Ali Tevfik, 1927; 3-4) Tabi tarihî bir vakıa olduğu gibi alınmaktan ziyâde sanatçının yani Corneille‟in elinde aşk ve onurun ilginç çekişmesini hatta savaşını anlatan bir eser olarak karşımıza çıkmaktadır. Eşber‟de de tema aynı şekilde aşk ile onur arasındaki çekişme ile daha çekici hâle gelmiştir. Horace‟ın tiyatrosu adlı makalesinde Dain4, “Eski roma dönemleri telmih edilerek, geçmiş çevreye karşı oyun dizayn edilmiştir. Corneille‟in şiddetle aydınlatılmış karakterleri Romalıların karanlık görüntüsüdür. Bütün bu olaylar Arena‟da yapılan savaş yerine karşılıklı dövüşün olması, kehâneti himâye altına alınmasıdır. Eleştirmenler, bunu yansıtan ve arka plânın fonksiyonun kabile olarak belirten oyunun aksiyonunun, analojik çerçevede korunması sağlanır. Horace‟ta olan olaylar, Eski Roma‟da olan olayların benzemesi bu eleştiriyi haklı konuma getirmektedir. Ve bununla birlikte artan eleştirilerin yeni tecrübelerin ortaya çıkmasını sağlar. Yeniden özetlemeyle, oyunun bir çeşidi olarak Romanın efsanevi fonksiyonu, bakış açısı oyunda bir kez daha sentezlenmektedir. “Horace, siyasî temel üzerine kurulu bir oyun olarak kendi doğrularına sahiptir. Bir hükümet ya da devletin temeli değil bundan eminiz. Fakat bir savaşın temel savını anlatmaktadır. Albe‟nin fethi, Roma‟nın dünya üzerindeki yayılımının bir parçasıdır. Aynı durum, yayılmacı bir politika izleyen İskender‟in Keşmir‟i de elde etmek istemesinde vardır.” Dain, 1972; 183). Eşber‟de de siyasî mevzular, vatan olgusunda birleşerek haklı bir konuma kavuşmuştur.. “Romalıları telmih eden oyunun sürecinde oyunun ışığı, Horace‟ın kız kardeşini, erkek kardeşlerini ve Albe‟yi yok ettiği zaman Horace, bir ülkenin kurtarıcısının akraba katili olduğu gerçeği rolünü [ya da gerçeğini] ortaya tekrar çıkarmaktadır. Camille, elbette, bu dramatik 4 oyunun özetinde, kurban rolünü oynamaktadır.” bilgilerini okuyuculara Bu makalenin çevirisi tarafımızdan yapılmaya çalışılmıştır. 14 �sunmaktadır. (Dain, 1972; 183) Eşber‟de ise kurban, Rukzan gibi görünse de aslın da Sumru‟dur. Çünkü aşk üzerine ölen değil, vatan uğruna ölen kişi kurban olarak sunulmaktadır. Bu seçim aynı zamanda trajedinin daha güçlü bir sesinin oluşmasını sağlar. Corneille, eserinde “tarihsel telmihinin analojik temeline vurgu yapar. Diğer esaslar [ise, bu sebepten ötürü] belirsizleşmektedir.” (Dain, 1972; 184) Aynı durum Abdülhâk Hamit‟tin eserinde de mevcuttur. Savaşanların alın yazılarında “ölmenin” var olduğunu bildikleri hâlde şerefli bir ölümü hak etmek için, [seçime ve savaşa] karşı çıkmamışlardır (Dain, 1972; 184). Bu hâl eserde “yurt sevgisi” olarak yansımaktadır. Eşber‟de de benzer durum söz konusudur. Az sayıda olan ordusuna rağmen hem Eşber hem Eşber‟in askerleri şereflice, yani savaşarak, ölmeyi göze almışlardır. Sonuç Abdülhâk Hamit Tarhan, Türk edebiyatının; Pierre Corneille ise Fransız edebiyatının yapı taşlarındandır. İkisi de şairliğinin etkisini tiyatro eserlerinde yani piyeslerinde göstermiştir. Nâmık Kemâl gibi hem siyasî hem de edebî yönü olan edebiyatçıların tanıttığı bir kişilik olan Corneille, hâlâ okunmakta ve eserleri örnek alınmaktadır. Yukarıdaki çalışmada her iki eserin benzer taraflarının sadece konuyla sınırlanmadığını bize göstermektedir. Bu sebeple Corneille‟in “Horace” adlı eserinin Fransızcadan Türkçeye tam bir metninin aktarılması gerektiğini düşünmekteyiz. Bu aktarımının olması dâhilinde karşılaştırmamız daha kolay ve daha net olacaktır. Aynı zamanda Fransız edebiyatının önde gelen isminin, Türk Tiyatro edebiyatındaki yansımalarının daha iyi fark edileceğini düşünmekteyiz. Bunun olmaması, tarafımızdan edebiyatımızda bir eksiklik olarak görülmektedir. Batı‟nın değerlerinin eserlerimizdeki etkilerini yakından izleyebilmemiz için bu çalışmanın istenilen yönde yapılan araştırmalarda için bir ön ayak olacağını umut etmekteyiz. 15 �Kaynakça 1. Ahmet Mithat Efendi (1309), Sid’in Hülâsası, İstanbul Matbaası, İstanbul, s. 31. 2. Akıncı, Gündüz (1954); Abdülhâk Hamit Tarhan Hayatı, Eserleri ve Sanatı, Türk tarih Kurumu Basımevi, Ankara. 3. And Metin (1971); “Eski İstanbul‟un Fransız Sahnesi”, Tiyatro Araştırmaları Dergisi, S.2, s.77-102 4. Aytaş, Gıyasettin (2002), Tanzimatta Tiyatro Edebiyatı Tarihi, Akçağ yayınları, Ankara. 5. Bezirci, Asım (1991), Abdülhâk Hamit Yaşamı- Çağı- Şairliği- Oyun Yazarlığı- Seçmeler, Evrensel Basım, İstanbul. 6. Boyacıoğlu, Fuat (2012); “Albert Camus‟nun Söylence-Romanı (Roman-Mythe) Veba: Esinlendiği Kaynaklar ve Çağrıştırdığı Simgeler”, Omü Eğitim Fakültesi Dergisi, S.31(2), s.21-33. 7. Buttanrı, Müzeyyen; “Cumhuriyet Devri Türk Tiyatrosunda Batı Etkisi”, Turkish Studies İnternational Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 5/2 Spring, s.50-91 8. Chapelain, Jean (2010); “Summary of Poetics of The Drama”, Translated by Barrett H. Clark, Dram And Theater In The Late Seventeenth Century, s. 354. 9. Dain, A. Trafton (1972), “On Corneille‟s Horace”, İnterpretation, A Journal Of Political Philosophy, Volume 2/3, Newyork, Spring. s.183-193. 10. Enginün, İnci (1986); Abdülhâk Hâmid Tarhan, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, Kasım. 11. Enginün, İnci (2000); Abdülhâk Hamit Tarhan Tiyatroları Eşber- Sardanapal, Dergâh yayınları, İstanbul, Ekim. 12. John, E. Matzke (1904); Horace, US- Newyork. 13. Kara, Ömer Tuğrul (2010); “Toplumsal Olayların Etkisiyle Gelişen üç Büyük Akımın Türk ve Dünya Edebiyatında İzleri”, The Black Journal of Social Sciences/ Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, S.2. s.73-96 14. Kennedy, X.J.; Gioia, Dana; Literature, An İntroduction To Fiction, Poetry And Drama, Harper Collins College Publisher, Sixth Edition, Newyork, 1859 15. Mehmet Ali Tevfik(1927); Horace, İstanbul Matbaası, İstanbul. 16 �16. Okay, M. Orhan (2007); “Yenileşme Dönemi Tanzimatçılar Yenileşmenin Öncüleri”, Haz: Talât Sait Halman ve diğerleri, Türk Edebiyatı Tarihi, Kültür Bakanlığı Yayınları, C. 3, s.73 17. Özdemir, Emin (1980); Türk ve Dünya Edebiyatı, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Ankara, S.457. 18. Parlatır, İsmail (1990); “Nesteren Üzerine Hamit-Ekrem Yazışması ve Hamit‟in Bir Mektubu”, Türkoloji Dergisi, C. 8, S. 1, s.123-141. 19. Şahin, Veysel (2008); “Nâmık Kemâl‟in Mektuplarında Dil ve Edebiyat üzerine Tenkitler”, Turkish Studies İnternational periodical For The Languages, literature and History of Turkish or Turkic, Volume 3/4 Summer, s. 687-715. 20. Tansel, Fevziye Abdullah (1973); Nâmık Kemâl’in Mektupları, Türk Tarih Kurumu yayınları, Ankara, C.II, s.375-376. 21. Uşaklıgil, Hâlid Ziyâ (2008) Kırk Yıl, Özgür yayınevi, İstanbul. 17 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2283 Title A name given to the resource ABDÜLHÂK HAMİT’TE PİERRE CORNEİLLE ETKİSİ VE “HORACE” Author Author IŞIKAY, Ömrüm Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Horace, Abdülhâk Hamit, Pierre Corneille. ÖZET Abdülhâk Hamit, Türk edebiyatının önemli simalarından biridir. Hayatının birçoğunu Avrupa’da geçirmiştir. O, Londra sefiri olmak gibi önemli mevkilerin sahibi olmuş, Avrupa’ya ve Avrupa sanatına âşık olmuştur. Abdülhâk Hamit, Nesteren adlı eserini Pierre Corneille’in Le Cid’ine nazire olarak yazmıştır. Namık Kemâl kendisine bir mektup göndererek, Abdülhâk Hamit’in bu eserini eleştirmiştir. Yine de Avrupa kültürünü ve etkisini çok fazla taşıdığı için bu eserler, Abdülhâk Hamit’i daha önemli bir yere de taşımıştır. Pierre Corneille’in yazdığı Horace, Abdülhâk Hamit’in eserlerine etki eden önemli bir diğer eseri. Günümüzde bu eserin Latin harflerine aktarılmış hâli mevcut değildir. Yalnız Osmanlı Türkçesi ile Ahmet Mithat Efendi ile Mehmet Ali Tevfik tarafından Osmanlı Türkçesi ile aktarılmıştır. Bu çalışmada, ‘Horace’ hakkında bilgi vererek Abdülhâk Hamit’in eserlerine nasıl yansıdığı gösterilecektir. Bu çalışmanın Avrupa edebiyatının Türk edebiyatı üzerindeki etkisini göstermesi bakımından önemli olduğu düşünülmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a0db1679bd7c2dccd0cd94669869e083.docx 02d537db63ecce29ccfd87b1760eca13 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/962a356d36abcafb2dfab05684fde99d.pdf d740963126907e5b18b5b508d2d2fa2d PDF Text Text TÜRK TARİHİNDE Q. BİRHANEDDİN YARADICILIGINDAN ARAŞDIRMALAR Nezaket İSMAYİLOVA Nahcivan Devlet Üniversitesi, Nahcivan / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Türk dili , Burhaneddin, Dogu, Batı Türkiye. ÖZET Türk elleri dünyanın en eski ellerinden olarak, dört bin yıla yakın geçmişlerinde Asya, Afrika ve Avrupa kıtalarına yayılmışlar ve oralarda büyük millet ve devletler kurmuşlar. Bu gün kabul edilen fikre göre Türklerin ana yurdu Orta Asyada Altay-Ural dağları arasındaki bozkırlar olup ve etrafa yayılmışlar. Bu gün Türkdilli eller Balkanlardan Büyük Okyanus’a kadar (yakutlar), Kuzeyde Buz denizinden güneyde Tibete kadar geniş bir arazide yaşıyorlar. Halkın ekseriyetini teşkil eden Türkler Türkiye, Doğu ve Batı Türküstan, Azerbeycan Türkmenistandan başka Tataristan, Çuvaşistan, Yakutistan ve Altay dağları Baykal gölü arasındaki Altay, Hakas ve Tuba eyaletlerinden ve halkın daha azını teşkil etmek üzre Yugoslaviyada (Makedoniya ve Üsküb’de), Lehistanda, Romanya’da (Dobruça ve Bessarabiya), Bulgaristan’da (Batı Trakya’da), Irakda (Kerkükde), Suriye’de, Afganistan’da, Kıbrıs’ta ve İranın bazı eyaletlerinde toplu halde yaşıyorlar. Bazı Türk ellerinin en mühimi Oğuz Türkleridir. Bu gün onlar İran, Türkiye, Azerbeycan, Türkmenistan, Irak ve Balkan Türkleri de Oğuz Türklerinden ibaretdir. Oğuzlar müslüman oladuktan sonra İran ve Anadoluya hicret edip, Selcuklar ve Osmanlılar gibi büyük bir İslam devleti kurmuşlar. Oğuz elleri çoklu kabilelerinden ibaretdir. Mahmud Qaşqariye göre kıpcak, yemek, peçenek ve bulgar lehceleri de oğuz grupuna dahildir. Soyca oğuzların Salur boyundan çıkmış, Kadı Burhaneddin Qeyseriyyede anadan olmuşdur. Anadilli şerimizin ilk büyük nümayendesi hesab olunur. M. Quluzade demiştir ki, onun şiirleri Azerbeycan halkının bedii medeniyyetini öğrenmek açısından kıymetlidir. O, ana dilinde ilk defa tuyug yaratmışdır. K. Burhaneddin Azerbeycan şifahi ve yazılı edebiyat ananelerinden Türk halklarının poetik uğurlarından behrelenerek kamala çatmışdır. O, Balasagunlu Yusuf, Yunus İmire, Ahmed Yasevi, Ali, Hasanoğlu şairlerinden ilham almışdır. Onun divanı ana dilinde yazılmış, günümüze kadar gelmiştir. İlk şiir divanıdır. K. Burhaneddin’in şahsiyeti, yaratıcılığı Doğu-Batı ve Avrupa alimleri tarafından araştırılmış, hakkında hayli kitaplar yazılmış ve yazılmaktadır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1869 Title A name given to the resource TÜRK TARİHİNDE Q. BİRHANEDDİN YARADICILIGINDAN ARAŞDIRMALAR Author Author ISMAYILOVA, Nezaket Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türk dili , Burhaneddin, Dogu, Batı Türkiye. ÖZET Türk elleri dünyanın en eski ellerinden olarak, dört bin yıla yakın geçmişlerinde Asya, Afrika ve Avrupa kıtalarına yayılmışlar ve oralarda büyük millet ve devletler kurmuşlar. Bu gün kabul edilen fikre göre Türklerin ana yurdu Orta Asyada Altay-Ural dağları arasındaki bozkırlar olup ve etrafa yayılmışlar. Bu gün Türkdilli eller Balkanlardan Büyük Okyanus’a kadar (yakutlar), Kuzeyde Buz denizinden güneyde Tibete kadar geniş bir arazide yaşıyorlar. Halkın ekseriyetini teşkil eden Türkler Türkiye, Doğu ve Batı Türküstan, Azerbeycan Türkmenistandan başka Tataristan, Çuvaşistan, Yakutistan ve Altay dağları Baykal gölü arasındaki Altay, Hakas ve Tuba eyaletlerinden ve halkın daha azını teşkil etmek üzre Yugoslaviyada (Makedoniya ve Üsküb’de), Lehistanda, Romanya’da (Dobruça ve Bessarabiya), Bulgaristan’da (Batı Trakya’da), Irakda (Kerkükde), Suriye’de, Afganistan’da, Kıbrıs’ta ve İranın bazı eyaletlerinde toplu halde yaşıyorlar. Bazı Türk ellerinin en mühimi Oğuz Türkleridir. Bu gün onlar İran, Türkiye, Azerbeycan, Türkmenistan, Irak ve Balkan Türkleri de Oğuz Türklerinden ibaretdir. Oğuzlar müslüman oladuktan sonra İran ve Anadoluya hicret edip, Selcuklar ve Osmanlılar gibi büyük bir İslam devleti kurmuşlar. Oğuz elleri çoklu kabilelerinden ibaretdir. Mahmud Qaşqariye göre kıpcak, yemek, peçenek ve bulgar lehceleri de oğuz grupuna dahildir. Soyca oğuzların Salur boyundan çıkmış, Kadı Burhaneddin Qeyseriyyede anadan olmuşdur. Anadilli şerimizin ilk büyük nümayendesi hesab olunur. M. Quluzade demiştir ki, onun şiirleri Azerbeycan halkının bedii medeniyyetini öğrenmek açısından kıymetlidir. O, ana dilinde ilk defa tuyug yaratmışdır. K. Burhaneddin Azerbeycan şifahi ve yazılı edebiyat ananelerinden Türk halklarının poetik uğurlarından behrelenerek kamala çatmışdır. O, Balasagunlu Yusuf, Yunus İmire, Ahmed Yasevi, Ali, Hasanoğlu şairlerinden ilham almışdır. Onun divanı ana dilinde yazılmış, günümüze kadar gelmiştir. İlk şiir divanıdır. K. Burhaneddin’in şahsiyeti, yaratıcılığı Doğu-Batı ve Avrupa alimleri tarafından araştırılmış, hakkında hayli kitaplar yazılmış ve yazılmaktadır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f66f03005f9c2d06a601b43b1e2cd33f.pdf b3279451fd7f61550f462dc8a905d715 PDF Text Text GAGAVUZ TÜRKÇESİNDE KORUNAN ESKİ OĞUZCA SÖZCÜKLER ÜZERİNE Bülent HÜNERLİ Kırklareli Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Kırklareli / Türkiye Anahtar Kelimeler: Eski Oğuz Türkçesi, Gagavuz Türkçesi, Eskicil Sözcükler. ÖZET Türkiye Türkçesine çok yakın; hatta Türkiye Türkçesinin bir ağzı gibi değerlendirilen Gagavuz Türkçesi, Oğuz lehçeleri içinde yazı dilini en son oluşturan Türk lehçesidir. XX. yüzyılın başında yazı dili haline gelen Gagavuz Türkçesinde; edebî eser zenginliği ve çeşitliliği, diğer Türk lehçeleri ile kıyaslanamayacak kadar azdır. Var olanlar ise düzyazıdan daha çok şiir türünde kaleme alınmıştır. Bu eserlerde kullanılan sözcüklere bakıldığında, Türkçe kökenli sözcüklerin yanında önemli oranda alıntı sözcüklere de rastlanılmaktadır. Başta Batı dillerinden Rusçadan, Rumenceden, Bulgarcadan ve Yunancadan Gagavuz Türkçesine çeşitli nedenlerle çok sayıda sözcük geçmiştir. Çünkü Gagavuz Türklerinin yıllar boyu Slav ve Roman topluluklarıyla bir arada yaşamaları ve Hristiyan (Ortodoks) dinine mensup olmaları, bu topluluğun dil ve kültür yapılanmasında derin izler bırakmıştır. Hatta bu etki daha da ileri gitmiş; Gagavuz Türkçesinde Türkçenin alışılagelmiş söz dizimi kuralları, Batı dillerinin etkisiyle oldukça farklılaşmıştır. İkinci olarak bu sahada Osmanlı Türkçesi üzerinden Gagavuz Türkçesine geçen pek çok Arapça ve Farsça sözcük de bulunmaktadır. Bunlara rağmen Gagavuz Türkçesinin sözcük kadrosunun çoğunluğunu Türkçe kelimeler oluşturmaktadır. Türkçe sözcüklerin büyük bir kısmı, Türkiye Türkçesinin yazı dilinde de görülen ve anlam itibarıyla Türkiye Türkçesinden hemen hemen hiç farklılık göstermeyen sözcüklerdir. Az bir kısmı ise Eski Oğuz Türkçesindeki anlamını ve biçimini koruyan sözcüklerdir. Gagavuz Türkçesinde korunan bu Eski Oğuz Türkçesine ait sözcükler, Türkiye Türkçesi yazı dilinde ya hiç görülmemekte ya da yazı dilinde olmasına rağmen kullanımı pek tercih edilmemektedir. Çalışmamızda Gagavuz Türkçesinde korunan bu Eski Oğuz Türkçesine ait sözcükler üzerinde durulmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d68e05823629ad2908dc42092b1d6905.docx ad940444aaab704e38d201bd0f7f093f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/811b8b412cfa21969e71e3a4a7e2ec72.docx ad004c83d951be5d0df2a8a5a8cdf262 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d6425f6ebec5d0b15543f1ae5e8cb692.pdf 335fbeacf642bfbe8591ea5acfa5ca85 PDF Text Text GAGAVUZ TÜRKÇESĠNDE KORUNAN ESKĠ OĞUZCA SÖZCÜKLER ÜZERĠNE Bülent HÜNERLİ Özet Türkiye Türkçesine çok yakın; hatta Türkiye Türkçesinin bir ağzı gibi değerlendirilen Gagavuz Türkçesi, Oğuz lehçeleri içinde yazı dilini en son oluşturan Türk lehçesidir. XX. yüzyılın başında yazı dili haline gelen Gagavuz Türkçesinde; edebî eser zenginliği ve çeşitliliği, diğer Türk lehçeleri ile kıyaslanamayacak kadar azdır. Var olanlar ise düz yazıdan daha çok şiir türünde kaleme alınmıştır. Bu eserlerde kullanılan sözcüklere bakıldığında, Türkçe kökenli sözcüklerin yanında önemli oranda alıntı sözcüklere de rastlanılmaktadır. Başta Batı dillerinden Rusçadan, Rumenceden, Bulgarcadan ve Yunancadan Gagavuz Türkçesine çeşitli nedenlerle çok sayıda sözcük geçmiştir. Çünkü Gagavuz Türklerinin yıllar boyu Slav ve Roman topluluklarıyla bir arada yaşamaları ve Hristiyan (Ortodoks) dinine mensup olmaları, bu topluluğun dil ve kültür yapılanmasında derin izler bırakmıştır. Hatta bu etki daha da ileri gitmiş; Gagavuz Türkçesinde Türkçenin alışılagelmiş söz dizimi kuralları, Batı dillerinin etkisiyle oldukça farklılaşmıştır. İkinci olarak bu sahada Osmanlı Türkçesi üzerinden Gagavuz Türkçesine geçen pek çok Arapça ve Farsça sözcük de bulunmaktadır. Bunlara rağmen Gagavuz Türkçesinin sözcük kadrosunun çoğunluğunu Türkçe kelimeler oluşturmaktadır. Türkçe sözcüklerin büyük bir kısmı, Türkiye Türkçesinin yazı dilinde de görülen ve anlam itibarıyla Türkiye Türkçesinden hemen hemen hiç farklılık göstermeyen sözcüklerdir. Az bir kısmı ise Eski Oğuz Türkçesindeki anlamını ve biçimini koruyan sözcüklerdir. Gagavuz Türkçesinde korunan bu Eski Oğuz Türkçesine ait sözcükler, Türkiye Türkçesi yazı dilinde ya hiç görülmemekte ya da yazı dilinde olmasına rağmen kullanımı pek tercih edilmemektedir. Çalışmamızda Gagavuz Türkçesinde korunan bu Eski Oğuz Türkçesine ait sözcükler üzerinde durulacaktır. Anahtar Kelimeler: Eski Oğuz Türkçesi, Gagavuz Türkçesi, Eskicil Sözcükler. ON OLD OGHUZ LANGUAGE WORDS THAT ARE PRESERVED IN GAGAUZ TURKISH Abstract Gagauz Turkish, that is very close to Turkey Turkish, and also considered as an accent of it, is a Turkish dialect which is the last written language among Oghuz dialects. Gagauz  Yrd. Doç. Dr., Kırklareli Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, hbulent80@gmail.com �Turkish which became a written language form at the beginning of the 20th century, has a lot fewer literature works and genres compared to other Turkish dialects. The existing ones are, on the other hand, are written in forms of poems, rather than prose. In addition to Turkish origin words, they have borrowed words in a big deal of numbers. It has borrowed many words for a variety of reasons especially from Western languages such as Russian, Romanian, Bulgarian and Greek. Because, Gagauz Turks have lived together with Slavic and Roman societies and they were Christians (Orthodox). Therefore, they were influenced greatly by these factors in forms of language and culture structuring. This influence has gone further, the common syntactic rules of Turkey Turkish have been differenciated in Gagauz Turkish by the influence of Western languages. Moreover, there have been many Arabic and Persian words that were transferred to Gagauz Turkish by means of Ottoman Turkish. In spite of those words, the majority of Gagauz Turkish word s are consisted of Turkish words. Many of the Turkish words are the ones which also exist in Turkey Turkish written language and have almost any differences with Turkey Turkish in meaning. A small number of them are word s which preserve their meaning and structure of old Oghuz Turkish. Those Old Oghuz Turkish words that are preserved in Gagauz Turkish are either not used in Turkey Turkish written language, or although they exist in written language, they are not favoured at all. This study will focus on those Old Oghuz Turkish words that are preserved in Gagauz Turkish. Key Words: Old Oghuz Turkish, Gagauz Turkish, Archaic Words. GiriĢ Çağdaş Türk lehçeleri içinde konuşur sayısı bakımından en kalabalık grup olan Oğuz grubu Türk lehçeleri, diğer lehçelere oranla daha köklü ve sistematik bir yazı dili geleneğine sahiptir. Türkçenin lehçeleşmeye başladığı dönemlerde, Oğuz Türkleri kendi konuşma dillerini (dialekt) temel alan yeni bir yazı diliyle ortaya çıkmıştır. Aslında bir döneme kadar kullanılan müşterek yazı dili üzerinde, en az diğer lehçeler kadar Oğuzcanın da etkisi bulunmaktadır (Korkmaz,1995:205-216; Gülsevin,1998:16-18). Hatta Alman Türkolog Doerfer Orhun Yazıtları‟nın dilinin “En Eski Oğuzca”nın ürünü olarak değerlendirmektedir (Aksan,2007:30). Tek yazı dili döneminin eseri olan “Divanu Lûgati't-Türk”te de bazı sözcüklerin özellikle Oğuzca olarak işaretlendiği bilinmektedir. Tüm bunlara rağmen Oğuz Türklerinin kendi yazı diliyle ortaya çıkması daha sonradır. Süreç içerisinde “coğrafya değiştirme, toplumsal ve kültürel farklılaşma, canlı ağızlara sahip olma, siyasi otorite, alfabe” gibi lehçeleşme şartlarını (Akar,2010:15-29) �tamamlayan Oğuz Türkçesi yeni bir yazı diliyle (Eski Oğuz Türkçesi) ortaya çıkmıştır. Devamında bu yazı diliyle kaleme alınmış çeşitli türlerde ve konularda eserler verilmeye başlanmıştır. Klasik anlamda XIII-XV. yüzyılları kapsayan bu dönemin başlarında; ses, şekil ve kelime kadrosu özellikleri itibarıyla Eski Doğu Türkçesinin izleri oldukça hissedilmekteydi. “Karışık dilli eserler” olarak da adlandırılan bu yapıtların devamında karakteristik Oğuz Türkçesi (Batı Türkçesi) özellikleri süreç içerisinde oturmaya başlamıştır. Buna paralel olarak da Oğuz Türkçesinin konuşma dilindeki sözcüklerin, yazı dilindeki kullanımı artmıştır. Lehçeleşme sürecine bağlı olarak ortaya çıkan bu tarihî lehçenin yazı dilindeki söz varlığı, iki unsur üzerinde şekillenmiştir. Bunlardan ilki Türk dilinin lehçeleşmeye başlamadığı dönemlerden beri kullanılagelen sözcüklerdir. İkincisi ise Oğuzcanın konuşma dilinde bulunan yeni sözcüklerin yazıya geçirilmesiyle oluşanlardır. Aynı söz varlığını büyük oranda çağdaş Oğuz grubu Türk lehçelerinde de görmek mümkündür. Bununla beraber küçük bir kısım söz varlığında, özellikle de Türkmen ve Azeri Türkçelerinde Doğu Türkçesinin etkisi hissedilir. Buna rağmen bu lehçeler Oğuzca karakterlidir. Yani Oğuzca unsurlar daha yoğunlukludur. Dolayısıyla Azeri ve Türkmen Türkçesinde Eski Oğuzca eskicil sözcüklere ve eklere çokça tesadüf edilir. Çağdaş Oğuz lehçelerinin en gelişmiş ve köklü yazı diline sahip olan Türkiye Türkçesinde de elbette Türkçe asıllı kelimeler yoğunlukludur. Aynı şekilde bu unsurların önemli kısmı eskiden beri kullanılagelmektedir. Gerçekte ise her üç lehçenin ağzındaki sözcükler, hem oransal bakımdan hem de eskicillik bakımından yazı dilinin üstündedir. Nitekim yazı diline göre daha muhafazakâr bir yapısı olan ağızlarda bu durum rahatlıkla teşhis edilebilir. Özellikle Türkiye Türkçesi ağızlarının söz varlığı üzerine yapılmış en kapsamlı çalışma olan “Derleme Sözlüğü”nde bunu görmek mümkündür. Gagavuz Türkçesinde ise durum biraz daha farklıdır. Türkmen, Azeri ve Türkiye Türkçesi kadar köklü bir yazılı edebiyat geleneğine sahip olmayan Gagavuz Türkçesi, Oğuz lehçeleri içinde yazı dilini en geç oluşturan lehçedir. Gagavuzların zengin bir sözlü edebiyat geleneğinin olmasına rağmen (Argunşah,2007:89) yazılı edebiyat örnekleri çok sınırlıdır. Çünkü bir döneme kadar idaresi altında yaşadıkları ülkenin dil ve alfabesini kullanan Gagavuzlar, 1957 yılından itibaren Tanasoğlu ve Pokrovskaya‟nın gayretleriyle oluşturulan 29 harfli bir alfabeye sahip olmuşlardır. Dolayısıyla bu tarihten itibaren eserler verilmeye başlanmıştır (Argunşah,2007:95). Bunun doğal bir sonucu da bir asır bile yazılı edebiyat geleneğine sahip olmayan Gagavuzlarda, üretilen eserler sınırlı sayıda kalmıştır. 1993 �yılından itibaren ise Latin alfabesine geçen Gagavuzların tüm edebî ürünleri; bir roman, on kadar hikâye ve kırka yakın şiirdir (Argunşah,2007:98). Lehçe tasnifinde yönlere göre güneybatı grubunda; Türk kavim adlarına göre Oğuz Türkçesi; fonetik kıstaslara göre dağlı grubunda yer alan Gagavuz Türkçesi ise Oğuz lehçeleri içinde Türkiye Türkçesine en yakın lehçedir (Güngör-Argunşah,2002:60). Hatta Gagavuz Türkçesi, çeşitli açılardan Slav ve Romen dillerinin etkisi altında kalmış olmasına rağmen Türkiye Türkçesinin bir ağzı gibi -özellikle Türkiye Türkçesinin Rumeli ağızlarıdeğerlendirilir (Özkan,2002:252; Karpat,1996:291; Tekin-Ölmez,2003:160). Dolayısıyla Gagavuz Türkçesinin yazı dilinin teşekkül ettiği saha olan Gagavuz Yeri‟ndeki dil özellikleriyle beraber; ama bilhassa Gagavuzların bulunduğu diğer bölgelerdeki ağız özellikleri, Türkiye Türkçesinin Rumeli ağızlarından hiçbir farklılık arz etmez. Rumeli ağızları ve Gagavuz Türkçesi iç içe geçmiştir. Bu bağlamda Gagavuzların dili, özellikle de Trakya bölgesinde konuşulan Gacal ağzıyla birebir paralellik gösterir (Özkan,2002:251) ki Gacallarla Gagavuzlar arasında kuvvetli bir organik bağın varlığı söz konusudur. Nitekim Gagavuz tarihçi Stefan Stefanoviç, Edirne‟ye bağlı köylerde çok sayıda Gagavuz‟un yaşadığını belirtir ve bunların II. Balkan Savaşı döneminde geldiklerini ifade eder (Kalay, 1998:7). Neticede Türkiye Türkçesinin bir ağzı gibi değerlendirilen Gagavuz Türkçesi ile Türkiye Türkçesi ağızları arasında –bilhassa Rumeli ağızları- pek çok açıdan ortaklık; bu arada çokça eskicil unsur birlikteliği bulunmaktadır (Özkan, 2002:252; Karpat, 1996:291). Bu dili konuşan Gagavuzlar sadece Moldova‟ya bağlı olan Gagavuz Yeri bölgesinde değil, Kuzeydoğu Bulgaristan, Yunanistan’ın Keserya bölgesinde, Romanya’nın Dobruca kısmında yaşamaktadırlar. Bir kısmı da göçlerle Kuzey Kafkasya ve Kazakistan’a gitmişlerdir (Özkan,2002:250). Yaşadıkları coğrafyaya ve siyasi gelişmelere bağlı olarak birden fazla dil öğrenmek zorunda kalan Gagavuzlarda, Türkçe asıllı kelimelerden başka Arap, Fars; Yunan, Bulgar, Romen ve Rus dillerinden girmiş pek çok kelime vardır. Alıntılananlar arasında ilk sırada Arapça ve Farsça sözcükler vardır. Bu alıntılar Gagavuz Türkçesine Osmanlı Türkçesi üzerinden geçmiştir. Batı kaynaklı alıntıları ise Bizans idaresinde yaşadıklarında Rumcadan; Bulgar idaresinde yaşadıklarında Bulgarcadan; Romen idaresinde yaşadıklarında Romenceden ve bölgenin Rus işgaline uğramasıyla beraber gelişen şartlarda baskın hâle gelen Rusçadan alınmıştır. Alıntılar içinde özellikle teknik, ilmî ve dinî terimler Slav dillerinden girmiştir (Güngör-Argunşah,2002:60). Gerçekte ise Gagavuz Türkçesinin konuşma ve yazı dilinin ana gövdesini Türkçe sözcükler oluşturur. Zengin bir edebiyata sahip olmayan bu dildeki Türkçe kelimelerin alt tabakalarında Eski Bulgar, Uz, Kovu, Berendey, Turpey, Boyut, Kaspıt veya Kara Klobuk ve �Peçenek Türklerinin şive ve ağızlarından izler bulunur. Bunlara sonradan Kuman ve Osmanlı Türkçesinin özellikleri de eklenmiştir (Özkan,2002:251). Dolayısıyla Gagavuz Türkçesi bir yönüyle; Bulgar, Kıpçak, Karaim, Kırım Türkçelerine; bir yönüyle de Eski Oğuz Türkçesine yaklaşır (Özkan,2002:251; Güngör-Argunşah,2002:60). Özellikle Besarabya‟da ve Tuna ötesinde yaşayan Gagavuzların dilinde ilk dönem Osmanlı Türkçesinin izleri vardır (Menzel,2001:707). Nitekim aynı konu üzerine fikir yoran Kemal Karpat, bu bağlamda yapılacak filolojik çalışmaların Gagavuzların kökenlerinin aydınlatılmasında önemli katkı sağlayacağını ifade eder (Karpat,1996:291). Bildirimizde -taranan metinler dahilinde- Türkiye Türkçesinin yazı dilinde olmayan, Gagavuz Türkçesi yazı dilinde görülen Eski Oğuzca sözcükler üzerinde durulacaktır. Gagavuz Türkçesinde korunan eski Oğuz Türkçesine ait sözcükler AÇAN: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: 1.ne zaman 2. o zaman 3.nasıl, ne şekilde [s.403]. Tarama Sözlüğü: (~ḫaçan)→ ne zaman, ne zaman ki, her ne zaman, vaktâki, nasıl, ne suretle, ne vakit [s.2150]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: Haçan, ne zaman ki [s.4]. Derleme Sözlüğü: 1. Ne zaman ki, -diği vakit 2. Madem, mademki [s.57]. Eski Oğuz Türkçesi Kaçan eydem ben kim ol bir murg-ıdı / Bu benüm tutum meger sîmurg-ıdı [Mantıku’t-tayr: 1395]. Nefsüñ ahlâkın kaçan kılsañ fenâ / Ol zamân ikrâruña îmân dine [Mu‘înî’nin Mesnevî-i Murâddiyesi: 3344]. Ten iseñ hôd olısardur ten harâb / Kaçan ölse ten yiri tahte‟t-turâb [Garib-nâme: 4555]. Gagavuz Türkçesi Açan işittim bunu, kuvedimi kerpiden kesti [Seçmä Yaratmalar: 245] Açan bizlerdä kolhoz düzülmää çeketti, Mihalaki artık onbir yıllık çorbacıydı [Legendanın Ġzindän: 386]. Açan sän, gül gibi, açardın / Aklın uçardı havada [Sevgilim:12]. BENCĠLEYĠN: �Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: Benim gibi [s.110]. Tarama Sözlüğü: Benim gibi [s.502]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: Ø Derleme Sözlüğü: 1.bencileyin, benim gibi 2.bence, benim görüşüme göre [s.626]. Eski Oğuz Türkçesi Zâhirüm eyü adda gönlüm fâsid tâ„atda / Bulunmaya Bagdâd'da bencileyin bir „ayyâr [Yunus Emre Divanı: 41/3]. Kimsene bençileyin zâr olmasun / Kimse bu derde giriftâr olmasun [Mantıku’t-Tayr: 400]. Gagavuz Türkçesi Kostaş almıştı bilätaa bir gagauzu S. Bozbeyi, ani o da bencileyin bakanlaa getirilmişti gagauzların gözlerini boyamak için [Publiţistika Yazılarından: 114]. BILDIR: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: Geçen yıl [s.117]. Tarama Sözlüğü: (~buldur) Geçen yıl [s.538]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: Geçen sene [s.35]. Derleme Sözlüğü: Geçen yıl [s.690]. Eski Oğuz Türkçesi Hemān bıldurki şīrīnligi buldı / Şeker ḳandasa şīrīn anda oldı [Fahrî’nin Husrev u ġîrîn’i: 3620]. Eger bıldır hac bana karşı geldiyse bu yıl ben hacca karşı varayın [Tarama Sözlüğü: 538]. Ya„nī bir şaḫs iḳrār eylese bıldır zinā eyledüm idi [Nazmü’l Hilâfiyyat Tercümesi: 46a/6]. Gagavuz Türkçesi Sel bıldırkı yaprakları / Helal çalışlan kürüyer [Akar Yıldız: 193]. «Ana sözü» bıldır dokuz ay hiç çıkmadı, şindibän geldim redaktor da etiştirdik 17 numara çikarmaa, ama var büük sıkıntılarımız, kaybettik çooyunu okuyucularımızı [Publiţistika Yazılarından: 119]. Kara sıırlar, bıldırkısına bakınca, iki kat zeedelendilär [Legendanın Ġzindän:320]. BOLAY: �Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: bolaykı / bolay kim → belki, ola ki [s.137] . Tarama Sözlüğü: bolay ki → ola ki, belki, inşallah [s.635]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: Ø Derleme Sözlüğü: Ø Eski Oğuz Türkçesi Ḳorḳutġıl bunı bu dem vur zindana / Bu yavuz işden bolay ki bu döne [ġeyyad Hamza Yûsuf u Zelîḫā: 551]. Bolay ki ol a„lā mertebeye ben-daḫı yitişem diye [Cinânü’l-Cenân:24b/13]. Men niçe can bulayım, meger bir ḳoca babam bir ḳarı anam var, gel gidelüm, ikisinden biri bolayki canın vire, alġıl, menüm canumı ḳoġıl didi [Dede Korkut: D162/5-8]. Gagavuz Türkçesi Ama genä örerim o sırayı / Bolay kalmasın tek [Akar Yıldız: 48]. Bolay doorluu bakmaa / Hem fenalıı yakmaa [Vakitin Soluması:128]. E, islää ozaman: Sän ne almışın, bän ona kayılım,-demiş karısı,-bolay gücendirmesin deyni kocasını [Gülümsemää Diyl Günaa:38]. ÇIMKIR-: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: 1. Kuş dışkı çıkarmak 2. Püskürtmek [s.180]. Tarama Sözlüğü: 1.püskürtmek 2.su gibi fışkırtarak pislemek, terslemek 3. kötü ve sert söylemek, azarlamak [s.898]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: kirletmek, bozmak [s:58]. Derleme Sözlüğü: 1.fışkırmak 2. ishal olmak 3. ... [s.1177]. Eski Oğuz Türkçesi Peygamber andan abdest aldı, mubarek ağzına su aldı yine kuyuya çımkırdı [Tarama Sözlüğü: 897]. Karnında alef eğlenmeyip çımkıran deve [Tarama Sözlüğü: 898]. Gagavuz Türkçesi Aslıları basmaz taşlar / Gökädän çımkırdıynan kan [Akar Yıldız:12]. Çakmaklar keskin çakêr / Çayırlar da çımkırêr [Akar Yıldız: 273]. �DÜRÜK: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: ekşi yüzlü, asık suratlı [s.244]. Tarama Sözlüğü: buruşuk suratlı, ekşi yüzlü, abus [s.1334]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: çatık kaşlı, kederli [s.86]. Derleme Sözlüğü: 1.asık, çatılmış, dargın (yüz) [s.1636]. Eski Oğuz Türkçesi Zâhirâ gerçi çatuk kaşlu dürük yüzlü durur / Gâlibâ gözi açuk bendene benzer hâtem [Revani Kasideler: 19/17]. Her tâze mîve la„lüñe nisbet birer çürük / Gül hod yanında „ârızıñuñ bir yüzi dürük [BehiĢti Gazeller: 283/1]. Ko gitsin yüzüne bakma dürüğün / Heman üzüldüğü yeğdir çürüğün [Tarama Sözlüğü:1334]. Gagavuz Türkçesi Gülmäz senin kefin / Dürük bulut gibi [Vakitin Soluması:216]. Ansızdan da dürük kalêrsın / Şaşırêr fikirlär [Akar Yıldız:40]. Kimär kerä o pek dürük / Kimär kerä olêr o suuk [Gagavuz ÇağdaĢ ġiiri Antolojisi: 343]. GEN: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: 1. geniş, ferah 2. arzu, dilek, istek [s.289]. Tarama Sözlüğü: (~geñ~giñ) → geniş [s.1630]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: Ø Derleme Sözlüğü: 1.geniş 2. ... [s.1989]. Eski Oğuz Türkçesi Boynın egsün geñ yaḳalardan benefşe derd ile / Çiğdemüñ başına olsun dâmen-i kühsâr dar [Hayretî Divanı: 9/70]. Ḥaḳ Ta„ālā celle ve „alā ḳabrini kemāl-i ḳudretinden her ṭarafdan göz irimi yir ḳadar giñ idivire [Cinânü’l-Cenân:43a/10-11]. Olacaḳ nesne olur çâr u nâ-çâr / Gerek sen göñlüñi giñ dut gerek dar [HurĢid-name: 1081]. Gagavuz Türkçesi Da giderim bän / Kırdırmalardan / Gözellää mayıl / Gen dolaylarda [Seçmä Yaratmalar:51]. �Benim yakam gen onsuz da [Seçmä Yaratmalar:254]. Şennen, paalım, şennen / Kalsın yakan hep gen [Vakitin Soluması: 213]. GÜCÜK: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: Ø Tarama Sözlüğü: 1.kısır 2.şubat ayı [s.1840-1841]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: şubat [s.108]. Derleme Sözlüğü: 1.şubat 2.şubattan 22 Mart‟a kadar olan zaman [s.2209] Eski Oğuz Türkçesi ... Rum aylarında biri. Türkler ana gücük derler [Tarama Sözlüğü: 1841]. ...Rum tarihinde son kış ayıdır ve bu ayın on birinci günü güneş Hut burcuna intikal eder... Türkler gücük derler [Tarama Sözlüğü: 1841]. Gagavuz Türkçesi Gücük ay, fevral çıkardı, ama boşuna laf kalmamış [Legendanın Ġzindän: 288]. O yılın Gücük ilktän dondurdu islä... [Legendanın Ġzindän: 288]. KIRIMSA: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: Ø Tarama Sözlüğü: (~kırımsa~karımsa~karımsı) → kırağı [s.2303]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: Ø Derleme Sözlüğü: 1. kırağı 2.dolu 3. yeri beyazlatacak kadar yağan ince kar [s.2827]. Eski Oğuz Türkçesi ...ve kırağu ve karımsı ki gün vaktında düşer, celid mânasına ki gâh olur nebatı yakar şiddet-i berdinden [Tarama Sözlüğü: s.2304]. Gagavuz Türkçesi Toprak olmuştu kırımsa / Bitmişti su pınarlarda [Akar Yıldız: 198]. KIYIġ-: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: cesaret etmek, atılmak, girişmek [s.454]. Tarama Sözlüğü: cesaret etmek [s.2530]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: cesaret etmek, yiğitlik göstermek, cür‟et etmek [s.150]. �Derleme Sözlüğü: mertlik, yüreklilik göstermek [s.2858]. Eski Oğuz Türkçesi Kişiler turdular ki Ebucehl‟e yardım eyleyeler, kıyışmadılar eyittiler: Ya Hamza, biz seni şöyle görürüz ki Muhammed‟den yana meylettin [Tarama Sözlüğü: 2530]. Murtaza Paşa müteyakkız ve mücerreb-i rûzgâr kimesne olmağla ol esed-i rûzgârın huzuruna varıp buluşmağa kıyışmayup hatt-ı şerifi kethudasına verip müsellah bir cem„ile gönderdi [Tarama Sözlüğü: 2531]. Gagavuz Türkçesi Beş yıl bän hep kıyışmazdım gelmää [Seçmä Yaratmalar:256]. Bän kıyışamêêrım sölemää nicä varlıını [Seçmä Yaratmalar:261]. Bundan başka kıyışmadım bişey sormaa yenez taa geldicäänen bu yırak yabancı yerä [Legendanın Ġzindän: 337]. KÜSÜ: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: küskünlük, güceniklik [s.487]. Tarama Sözlüğü: küsme, dargınlık [s.2777-2778]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: 1.küsme, gücenme 2. memnuniyetsizlik 3. kavga [s.159]. Derleme Sözlüğü: Ø Eski Oğuz Türkçesi Ya„nī her kim iki kişinüñ ortasında ıṣlaḥ eylese barışdurup küsülerin giderse ne ḳadar kim ol ortada söz söylese her kelāmına ḥaḳ Ta„ālā bir ḳul āzād kılmışça ŝevāb vérür [Münebbihü’rRāḳidīn: 259b/9-11]. Çü „ışḳ ola ḳısular ḫāli olmaz / Barışmakda küsüler ḫāli olmaz [IĢk-name: 2888]. Küsü gerçi kim arada biter tīz / Çü sevgü irişe durmaz yiter tīz [IĢk-name: 2889]. Gagavuz Türkçesi Hem yoktu hiç küsü aramızda / Ani ana-bobaylan biz üüsüz [Güz Çiçekleri: 88]. Küsü var toprakta / Yanêr o kurakta [Akar Yıldız:19]. Kraalar saklı kondular / Otlar küsü buldular [Süünmäz Yıldızlar: 24]. KÜSÜLÜ: �Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: küslü→küsmüş, gücenik [s.487]. Tarama Sözlüğü: (~küslü) dargın, gücenik, küsmüş [s.2778]. Gagavuz Türkçesi Sözlüğü: küsülü [s.159] Derleme Sözlüğü: Ø Eski Oğuz Türkçesi Ammā bu iki küsülü kişi biri biri ḥaḳḳına nesne söyledügi vaḳt ḳarşu ol eyitse kim gerçeksin ḥaḳ eydürsin déyü vérse ḥāl budur kim anuñ söyledügi ḥak degül bāṭıldur [Münebbihü’rRāḳidīn: 87a/20-21]. Bir ilçi buldı usluyıdı şāha / Anuñiçün ki küslüyidi şāha [Fahrî’nin Husrev u ġîrîn’i: 650]. Ne bellü delüdür ne uṣlu bigi / Temâm kendüye göñlü küslü bigi [HurĢid-name: 2435]. Gagavuz Türkçesi Sıktım dolu güüsünü / Sän hiç diildin küsülü [Güz Çiçekleri:13]. Bu yorgun kapularna / Durma küsülü bana [Akar Yıldız: 178]. İki göz bana karşı / Küsülü, mahkul bakêr [Sevgilim:86]. O küsülü çıktı dışarı da bitirdi lafını [Ana Dili: 142]. ÖDEK: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: Ø Tarama Sözlüğü: zaman, tazminat, ödenmesi gereken şey [s.3049]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: 1.maaş, ücret, ödenek 2.hesaplaşma [s.188]. Derleme Sözlüğü: 1.zarar ödentisi 2. borç senedi [s.3310]. Eski Oğuz Türkçesi Ol odı yanduran üzere ödek düşmez [Kitab-ı Gunya:99b/9-10]. Eger ol ay dutmasa ol ayuñ ödegi vacıb olur [Kitab-ı Gunya:53b/8-9]. Bu gencin issi bunlardır ver anı / Ödekten kurtul ü çekme ziyanı [Tarama Sözlüğü: 3049]. Gagavuz Türkçesi O zamannarda Moldova Yazarlar Birliindä bizim gagauz bölümün kendi başkanı vardı poet S. Kuroglo, ama o çalışırdı ödeksiz, kendi temel işi diildi [Publiţistika Yazılarından: 107]. Osa dilinin kirası için ödek mi isteersin? [Seçmä Yaratmalar:399]. Üç gün oldu sorêrız, hep sölämersin, nekadar ödek alacan [Seçmä Yaratmalar:295]. �Borçlerım ölä çok mu? / Onnara ödek yok mu? [Akar Yıldız: 127]. Kim çalıştıydı adamdan padişah yapmaa, onnar baştan tamamınca "ödek" kabuledärdilär kendi paalı "zaametleri" için [Legendanın Ġzindän:318]. TUN-: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: 1. örtünmek, kapanmak, tıkanmak 2. kararmak, aydınlığını yitirmek [s.676]. Tarama Sözlüğü: Ø Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: Ø Derleme Sözlüğü: Ø Eski Oğuz Türkçesi Hem każâ gelse felek „aksin döner / Kapkara yanar kamer güneş tunar [Mu‘înî’nin Mesnevîi Murâddiyesi: 5812]. Nemrūd odı dolmış-ıdı yir yüzi / Tütüninde ṭunmış-ıdı gökyüzü [Garib-nâme: 3782]. Eytdi māl sevgüsi çün māla ḳonar / Endişeyle kişinüñ göñli ṭunar [Garib-nâme: 9575]. Gagavuz Türkçesi Ştä avşam oldu, tunêr gök yalabık / Oynamaz olêr heptän alçaan şılı [Seçmä Yaratmalar:86]. Onun üzü bir aydınnanêr, bir tunêr, çirkin düüşlerin örümesinä görä, dönä-dönä ba türklerin tarafına, ba perslerin [Ana Dili: 56-57]. TUNUK: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü:1.kederli 2. keder, üzüntü [s.676]. Tarama Sözlüğü: (~dunuk) → 1. kederli 2. keder, kederlilik [s.1257]. (~tunuklu) → 2. parlak olmayan, donuk, bulanık [s.1257]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: bulanık (donuk renk?) [s.246]. Derleme Sözlüğü: parlak olmayan, mat, donuk [s.3993]. Eski Oğuz Türkçesi Üçünci ḳaş yanında olur kim anlara ırḳ„ul-ḥācibīn dérler menfa„ati göz ve ḳabaḳ ḳanın keser ve göz ṭunuġın açar [Cerrah Mes‘ud Hulasa: 4b/9-11]. �Gagavuz Türkçesi Bayırdan aktı kota / Tunuk su eşkinnenmiş / Kararêrlar bulutta /Damnalar silkinmemiş [Seçmä Yaratmalar: 92]. Uluyêr köprülerdä / Tunuk su şırıltısı [Seçmä Yaratmalar:94]. Sokulma bu tunuk neetlärlän / Onu çizmäylän çiinemää [Akar Yıldız: 121]. Valkaneş karıların / Gözleri tunuk [Sevgilim:27]. Tunuk bulutlu göklerin altında olardı annadılamaz siir [Ana Dili: 73]. TÜTÜZDÜR-: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: Ø Tarama Sözlüğü: tütüzdürmek → dütüzdürmek: koku vermek için bir şey yakıp tüttürmek, tütsülemek [s.1360]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: Ø Derleme Sözlüğü: 1. Yanan kömürün üstüne atılan kocakarı ilacının dumanını hastaya koklatmak 2. ateşle tutuşturmak [s.4016]. Eski Oğuz Türkçesi Hemān sā„at buyurdı ol lebi ḳand / Dütüzdürdiler aña „ūd u ispend [Tutmacı’nın Gül ü Hüsrev: 790]. Düşüben „aḳlı gitdi ol lebi ḳand / Tütüzdürdiler ol dem „ūd u ispend [Tutmacı’nın Gül ü Hüsrev: 1955]. Daḫı bir aġaç altında, ki anda ḳuşlar cem„ olur, ol ḥabları dütüzdüreler [Rükneddin Ahmed’in Acâibü’l- Mahlûkat Tercümesi: 261a/5-6]. Gagavuz Türkçesi Afina, açan Sasarka Peti çiçek çıkardıydı, sän verdiydin mi onnara bizim günnük tütüzdüreceemizi? [Seçmä Yaratmalar:249]. UTANCAK: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: Ø Tarama Sözlüğü: (~utansak) → mahçup, utangaç [s.4003]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: utangaç [s.250]. �Derleme Sözlüğü: utangaç [s.4045]. Eski Oğuz Türkçesi Mahcub [Ar.]: perdelenmiş nesne ve utansak kimse [Tarama Sözlüğü: 4003]. Utancak olan hatun, eyü er kişi: kelec [Tarama Sözlüğü: 4003]. Gagavuz Türkçesi Näändä utancak kızlar / İncä ses maanä çalar [Ana Dili: 50]. Gün açan görmüş kızı çıplak yıkanarak, kızarmış utancaklıından da tez saklanmış bayır ardına yumup gözlerini... [Ana Dili: 97]. UZ: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: 1.uygun 2.dikkatli, becerili 3.tecrübeli 4.ustaca 5. anlayışlı 6.ehil olan [s.705-706]. Tarama Sözlüğü: 1.ustaca, münasip, uygun, muvafık, doğru 2.usta, mahir, hazık, tecrübeli, dikkatli, uyanık [s.4048]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: düz, doğru [s.250]. Derleme Sözlüğü: 1.doğru, temiz, uslu, dikkatli (kişi için) 2.uygun, yerinde, eşit, doğru, iyi, ustaca, düzgün (nesne, iş, durum için) 3… [s.4052]. Eski Oğuz Türkçesi Yidi kat gökde yidi yılduz kodı / Her birin yirlü yirinde uz kodı [Garib-nâme: 4502]. Üzengüye ḳalḳup ḳatı çekdi, uz atdı [Dede Korkut Kitabı: D22/12-13]. Hele bir iki uz âdem geliniz / Sakalıyle bıyığını yolunuz [Tarama Sözlüğü:4049]. Gagavuz Türkçesi Uz ölçu hem paa / Aslıya doorulaa... [Güz Çiçekleri:42]. Bilerim uz gitmää / Hem da geeri dönmää [Güz Çiçekleri:52]. Sayma, sayma, uz insan / ani hepsi ii gidär [Vakitin Soluması: 76]. YALABI-: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: parlamak, ışık saçmak [s.728]. Tarama Sözlüğü (~yalabumak) → parlamak, parıldamak, lemean etmek [s.4224]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: parlamak [s.255]. �Derleme Sözlüğü: 1. ışık yansımak, parlak bir nesne parlayıp sönmek; şimşek çakmak 2. düzgün, parlak duruma gelmek, güzelleşmek [s.4132-4133]. Eski Oğuz Türkçesi Yalap yalap yalabıyan ince ṭonlum / Yir baṣmayup yorıyan selvi boylum [Dede Korkut Kitabı: D199/7-8]. Götürdüm anı Medīne‟ye getürdüm, gördüm mescīd içi ṭolu adam olmış, ḳapuda bir sancaḳ yalabır [Târih-i Ġbn-i Kesîr Tercümesi: 53a/17-18]. Gördü kubbeden nur yalabır [Tarama Sözlüğü: 4224] Gagavuz Türkçesi Onun gözleri uzandılar yukarı dooru, yalabıdılar, sora soldular da çöktülär [Seçmä Yaratmalar:259]. Boynuna sän asmışın boncuk / Üzüklär yalabêêr parmaanda [Sevgilim:28] Olêr sabaa. Gün başlêêr yalabımaa [Gagavuz Türkleri: 251] Tüüleri türlü renktä yalabıyêrlar [Ana Dili: 21] YALABIK: Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: parlak, cilalı, ışıltılı [s.728]. Tarama Sözlüğü: (~yalabuk) → parlak [s.4223] Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: 1. parlak, ışıldayan 2. ışıldama, parıltı [s.255]. Derleme Sözlüğü: 1. cilalı, parlak, ışıldak, düzgün 2. … [s.4131-4132]. Eski Oğuz Türkçesi Her biri olmış yalabık bir ışık / Cismine tennûreleri yaraşık [Riyâzü’s-Sâlikîn: 2584]. Dumlas [Ar.]: Berrak olan yalabık nesne [Tarama Sözlüğü: 4223]. Gagavuz Türkçesi Bu yalabık sabaa gözellii dürttü Bezbellinin canını tutuşturdu onda istemäk, ne olarsa olsun, büün yapmaa yaa boyasınnan bir-iki êtüd [Seçmä Yaratmalar:174]. Bakma, kız, hep aşaa / Sansın yalabık taşa- / Kamaştırır gözlerini / Çabuk çelir fikirini!...[Vakitin Soluması:33]. Pek sevärdi silsin traktorun üstünü, pençerelerini, taa yalabık yapınca [Ana Dili: 147]. YALIN: �Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü: 1.çıplak 2.ateş, alev [s.729]. Tarama Sözlüğü: (~yalıñ)→ 1.yalçın, sarp 2. alev [s.4238]. Gagavuz Türkçesinin Sözlüğü: alev, yalım [?] [s.256]. Derleme Sözlüğü: 1. ateş, sıcaklık 2. …[s.4145]. Eski Oğuz Türkçesi ...Ta„ālā cinnīyi od yalıñınıñ ucından yaratdı [Târih-i Ġbn-i Kesîr Tercümesi: 28b/21-29a1]. ...ve bulıddan daḫı başladı bularuñ üzerine od yalıñı atılmaġa ki her neye ṭoḳunsa göyündürürdi [Münebbihü’r-Rāḳidīn: N42b/14-15]. Vardı mumuñ yalıñına düşdi hôş / Kıpkızıl ol oldı vü key bişdi hôş [Mantıku’t-Tayr: 4211]. Gagavuz Türkçesi Bakmaadan ona ki bän can acısından tutuşurdum da yalınnan yanardım bu kabaatsız cannar içim, kendim hiç yoktu neylän onnara yardım edeyim, dofturlar beni kendimi distrofik yazmıştılar (üüredici distrofik) sayılêr aaçlıktan hasta. [Publiţistika Yazılarından: 9]. O pençeredä, settä / Yufka bir mum yalını [Akar Yıldız: 208]. Pak buzun yalabıında / Ayozlu yalın yanacek [Süünmäz Yıldızlar: 33]. Sonuç Taranan metinler bağlamında, Gagavuz Türkçesinin yazı dilinde, Eski Oğuz Türkçesine ait sözcükler bulunmaktadır. Fakat yukarıda belirtildiği üzere yazılı edebiyat bakımından sınırlı; sözlü edebiyat bakımından ise zengin olan Gagavuz Türkçesinde hâlen yazıya geçmemiş pek çok sözcük olduğu düşünebilir. Bunun da en büyük nedenlerinden biri alfabesi 1957 yılında oluşturulan bir dilin söz varlığında büyük bir birikim yapamaması; ikincisi ise Gagavuzların yaşadığı siyasi ve sosyal şartlar altında ortaya çıkan yeni gereksinimlerin (ana dilden başka bir dil veya diller öğrenilmesi, eğitim, ekonomik nedenler vb.) sonucunda, ana dili kullanımının azalması ve ana dile ihtiyaç duyulmamasıdır. Diğer bir deyişle Gagavuz Türkçesinin konuşulduğu ve yazıldığı bölge itibarıyla prestij dili olamamasıdır. Bundandır ki Gagavuz Türkçesi UNESCO tarafından ölmekte olan diller listesine alınmıştır (Argunşah, 2007: 284). Dolayısıyla mevcut durumlar Gagavuz Türkçesinin söz varlığını etkilemektedir. Yine de Türkiye Türkçesinin bir ağzı gibi değerlendirilen Gagavuz Türkçesinde; taradığımız �metinler dâhilinde, Eski Oğuz Türkçesiyle ortaklık gösteren “Açan, Bencileyin, Bıldır, Bolay, Çımkır-, Dürük, Gen, Gücük, Kırımsa, Kıyış-, Küsü, Küsülü, Ödek, Tun-, Tunuk, Tütüzdür-, Utancak, Uz, Yalabı-, Yalabık, Yalın” sözcükleri tespit edilmiştir. Bununla beraber şu sonuçlara da varılmıştır: 1.Bu sözcükler Gagavuz Türkçesinde aynı anlamlarıyla kullanılmaya devam etmektedir. 2.Uzun süre geçmesine rağmen bu sözcüklerin büyük çoğunluğu fonetik olarak farklılaşmamıştır. Sadece “kaçan/ħaçan” kelimesinde fonetik farklılık görülür ki Gagavuz Türkçesinde “h” ünsüzü sistematik olarak düşer. Bununla beraber Doğu Türkçesi karakterli “bolay (< bolgay)” sözcüğünün aynı şekliyle ve anlamıyla kullanımı ilginçtir. 3. Etnonim araştırmalarında başvurulan yöntemlerden biri de filolojik çalışmalardır. Bu tür çalışmaların önemli veriler sağladığı bilinmektedir. Bu açıdan bakıldığında; taranan metinlerde, Eski Oğuz Türkçesi ile Gagavuz Türkçesi arasında, Türkiye Türkçesinin yazı dilinde dahi olmayan 21 adet ortak sözcüğe rastlanılmıştır. Tespit edilen bu sözcüklerin 16‟sı isim, 5‟i fiildir. 4. Gagavuz Türkçesinde tespit edilen bu sözcüklerin büyük çoğunluğu Türkiye Türkçesinin ağızlarında da yaşamaktadır. Bu sözcükler “Derleme Sözlüğü”nde madde başı olarak yer almaktadır. Madde başı olarak yer almayan “küsü, küsülü, tunmak” sözcükleri de çeşitli bağlamlarda –ileri ögeler veya birleşik fiil şeklinde- “Derleme Sözlüğü”nde bulunur. Kaynakça Akar, A., (2010), “Lehçe Oluşma Şartları ve Evreleri Bakımından Eski Türkiye Türkçesi”, TÜBAR, Güz-20120, S.28, s.15-29. Akkuş, M., (1995), Kitab-ı Gunya, Ankara, TDK Yayınları. Aksan, D., (2007), Türkiye Türkçesinin Dünü, Bugünü, Yarını, Ankara, Bilgi Yayınevi. Argunşah, M. - Argunşah, H., (2007), Gagauz Yazıları, Kayseri, Türk Ocakları Kayseri Şubesi Yayınları. Argunşah, M. – Güngör, H, (2002), Gagauz Türkleri, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Arslan, M.- Aksoyak, İ.H, (1998), Riyâzü‟s-Sâlikîn, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları (Ekitap). Avşar, Z., (Yok), Revânî Divânî, Yayın yeri yok, Kültür Bakanlığı Yayınları (E-kitap). Ayan, H. (1979). Hurşîd-nâme (Hurşîd ü Ferahşâd) - Şeyhoğlu Mustafa, , Erzurum, Atatürk Üniversitesi Yayınları. �Aydemir, Y., (2000). Behiştî Divanı, Ankara, MEB Yayınları. Babaoglu, N., (2000), Publiţistika Yazılarından, Kişinêu, Yayınevi yok. Baboglu, N., (2003), Güz Çiçekleri, Chişinău, Pontos. Baskakov, N.A. (Red.), (1991), Gagauz Türkçesinin Sözlüğü, (Akt. Abdülmecit Doğru-İsmail Kaynak) Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Baymak, O., (2000), Gagauz Çağdaş Şiiri Antolojisi, Prizren-Kosova, Balkan Aydınları ve Yazarları Yayınları. Bilgin, A., (1996), Nazmü‟l- Hilâfiyyat Tercümesi, Ankara, TDK Yayınları. Çavuşoğlu M. – Tanyeri M.A, (1981), Hayretî Divanı, İstanbul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. Efendioğlu, S. (2007), Muhammed Bin Hacı İvaz- Cinânü‟l-Cenân, Erzurum, Atatürk Üniversitesi, SOBE Basılmamıs Doktora Tezi. Ergin, M., (2008). Dede Korkut Kitabı I, Ankara, TDK Yayınları. Gülsevin, G., (1998). “Köktürk Bengü Taşlarındaki Oğuzca Özellikler”, Kardeş Ağızlar, S.7, s.12-18. Güneş, Ö., (2010), Fahrî‟nin Husrev u Şîrîn‟i (metin ve tahlil), Nizâmî ve Şeyhî‟nin eserleriyle karşılaştırılması, İstanbul Üniversitesi SOBE Basılmamış Doktora Tezi. Kalay, E., (1998), Edirne İli Ağızları, Ankara, TDK Yayınları. Kanar, M., (2011), Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü, İstanbul, Say Yayınları. Karaçoban, D., (2004), Seçmä Yaratmalar, Ankara, Türksoy. Karpat, H.K., (1996), “Gagauzlar”, İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı, C.13, s.288291. Kirli, N., (2001), N.N. Baboglu‟nun “Legendanın İzi” Adlı Eserinin Cümle Bilgisi Yönünden İncelenmesi, Adana, Çukurova Üniversitesi SOBE Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Komisyon, (2009), Derleme Sözlüğü, Ankara, TDK Yayınları. Komisyon, (2009), Tarama Sözlüğü, Ankara, TDK Yayınları. Korkmaz, Z., (1995), “Eski Türkçedeki Oğuzca Belirtiler”, Türk Dili Üzerine Araştırmalar, C.1, TDK Yayınları, s.205-216. Kösä, M., (1996), Gülümsemää Diyl Günaa, Yayın yeri ve Yayınevi yok. Köse, V., (2001), Vakitin Soluması, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Külcü, M., (2009), Cerrah Mes‟ud Hulasa, Çanakkale, Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi SOBE Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Menzel, T., (2002), “Gagauzlar”, MEB-İslam Ansiklopedisi, Eskişehir, MEB Yayınları, C.4, s.706-707. �Özkan, N, (1996), Gagavuz Türkçesi Grameri, Ankara, TDK Yayınları. Özkan, N., (2002), “Gagavuz Türkçesi”, Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, C.20, s.250-261. Sarıkaya, B., (2010), Rükneddin Ahmed‟in Acâibü‟l-Mahlûkat Tercümesi, İstanbul, Marmara Üniversitesi TAE Basılmamış Doktora Tezi. Solmaz, A.O., (2007), Tutmacı‟nın Gül ü Hüsrev Adlı Eseri, Erzurum, Atatürk Üniversitesi SOBE Basılmamış Doktora Tezi. Tanasoğlu, D., Ana Dili, Chişinău, Ştiinţa. Tatçı, M., (2008), Yûnus Emre Dîvân- Risâletü‟n- Nushiyye, İstanbul, H Yayınları. Tekin, T.- Ölmez, M., (2003), Türk Dilleri, İstanbul, Yıldız Dil ve Edebiyat 1. Vasilioglu, K., (1998), Sevgilim, Chişinău, Ştiinţa. Yalanji, P., (1995), Süünmäz Yıldızlar, Kişinev, Hyperion. Yavuz, K., (2007), Gülşehrî‟nin Mantıku‟t-tayr-ı (Gülşenn-nâme), Ankara, Kırşehir Valiliği Yayınları. -------------., (2000), Garib-nâme, Ankara, TDK Yayınları. -------------.,(2007), Mu„înî‟nin Mesnevî-i Murâdiyye‟si, Konya, Selçuk Üniversitesi Mevlâna Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları. Yavuzarslan, P., (2002), Münebbihu‟r- Rākīdin, Ankara, TDK Yayınları. Yelten, M., (1998), Tarih-i İbn-i Kesir Tercumesi- Şirvanlı Mahmud, TDK Yayınları, Ankara. Yıldız, O., (2008), Yūsuf u Zelīḫā - Seyyad Ḥamza, Ankara: Akçağ Yayınları. Yüksel, S., (1965), Işk-name - Mehmed, Ankara, DTCF Yayınları. Zanet, T., (1998), Akar Yıldız, Chişinău, Concernul “Prisa”. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1848 Title A name given to the resource GAGAVUZ TÜRKÇESİNDE KORUNAN ESKİ OĞUZCA SÖZCÜKLER ÜZERİNE Author Author HUNERLI, Bulent Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Eski Oğuz Türkçesi, Gagavuz Türkçesi, Eskicil Sözcükler. ÖZET Türkiye Türkçesine çok yakın; hatta Türkiye Türkçesinin bir ağzı gibi değerlendirilen Gagavuz Türkçesi, Oğuz lehçeleri içinde yazı dilini en son oluşturan Türk lehçesidir. XX. yüzyılın başında yazı dili haline gelen Gagavuz Türkçesinde; edebî eser zenginliği ve çeşitliliği, diğer Türk lehçeleri ile kıyaslanamayacak kadar azdır. Var olanlar ise düzyazıdan daha çok şiir türünde kaleme alınmıştır. Bu eserlerde kullanılan sözcüklere bakıldığında, Türkçe kökenli sözcüklerin yanında önemli oranda alıntı sözcüklere de rastlanılmaktadır. Başta Batı dillerinden Rusçadan, Rumenceden, Bulgarcadan ve Yunancadan Gagavuz Türkçesine çeşitli nedenlerle çok sayıda sözcük geçmiştir. Çünkü Gagavuz Türklerinin yıllar boyu Slav ve Roman topluluklarıyla bir arada yaşamaları ve Hristiyan (Ortodoks) dinine mensup olmaları, bu topluluğun dil ve kültür yapılanmasında derin izler bırakmıştır. Hatta bu etki daha da ileri gitmiş; Gagavuz Türkçesinde Türkçenin alışılagelmiş söz dizimi kuralları, Batı dillerinin etkisiyle oldukça farklılaşmıştır. İkinci olarak bu sahada Osmanlı Türkçesi üzerinden Gagavuz Türkçesine geçen pek çok Arapça ve Farsça sözcük de bulunmaktadır. Bunlara rağmen Gagavuz Türkçesinin sözcük kadrosunun çoğunluğunu Türkçe kelimeler oluşturmaktadır. Türkçe sözcüklerin büyük bir kısmı, Türkiye Türkçesinin yazı dilinde de görülen ve anlam itibarıyla Türkiye Türkçesinden hemen hemen hiç farklılık göstermeyen sözcüklerdir. Az bir kısmı ise Eski Oğuz Türkçesindeki anlamını ve biçimini koruyan sözcüklerdir. Gagavuz Türkçesinde korunan bu Eski Oğuz Türkçesine ait sözcükler, Türkiye Türkçesi yazı dilinde ya hiç görülmemekte ya da yazı dilinde olmasına rağmen kullanımı pek tercih edilmemektedir. Çalışmamızda Gagavuz Türkçesinde korunan bu Eski Oğuz Türkçesine ait sözcükler üzerinde durulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d72a1b5bdb8a8ce5254a4ce456e65502.docx 9054f6afa419ab2ce02d2e1e48d97959 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/faf32fb0bbc69d584098a99c66db34ee.pdf 6f2a98a2ad857161f8f27644e4c44a51 PDF Text Text BOSNALI ALAEDDİN SABİT Şehla HALİLLİ Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, M.Fuzuli Adına Elyazmalar Enstitüsü, Türkdilli Elyazmaların Tetkiki Bölümü, Bakü / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Sabit, Divan, kaside. ÖZET Asıl adı Alaaddin Ali olan Alaaddin Sabit Bosnalı Bosnanın Uzica kasabasında doğmuştur. Doğduğu yıl tam olarak belli değil. Fakat Sabit hakkında ilk araştırmayı yapan Y.Ripka’ya göre o, 1650 yılında doğmuştur. Kendi memleketinde ilk eğitimini Halil efendiden aldıktan sonra tahsilini daha da ilerletmek için İstanbul’a gelmiş, Seydizade Mehmet Paşa’nın dairesine imam olmuştur. Bundan sonra bazı medreselerde müderrislik yapmış, bazı vilayetlerde de kadılık etmiştir. 1712 yılında İstanbulda vefat etmiştir. Divan, Zafername, Berbername, Derename, Amrü ül-Leys, Edhem ü Hüma gibi eserleri vardır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2258 Title A name given to the resource BOSNALI ALAEDDİN SABİT Author Author HALİLLİ, Şehla Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Sabit, Divan, kaside. ÖZET Asıl adı Alaaddin Ali olan Alaaddin Sabit Bosnalı Bosnanın Uzica kasabasında doğmuştur. Doğduğu yıl tam olarak belli değil. Fakat Sabit hakkında ilk araştırmayı yapan Y.Ripka’ya göre o, 1650 yılında doğmuştur. Kendi memleketinde ilk eğitimini Halil efendiden aldıktan sonra tahsilini daha da ilerletmek için İstanbul’a gelmiş, Seydizade Mehmet Paşa’nın dairesine imam olmuştur. Bundan sonra bazı medreselerde müderrislik yapmış, bazı vilayetlerde de kadılık etmiştir. 1712 yılında İstanbulda vefat etmiştir. Divan, Zafername, Berbername, Derename, Amrü ül-Leys, Edhem ü Hüma gibi eserleri vardır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/576333ad213c16e9d4af4f17337b65bb.docx e065c5d17d93186efc54a1a6126a0c78 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7f26a95b9b9699af9205d2db2695cece.pdf 208c8e5f00e65af8edbe2a5ae92039dd PDF Text Text ANADOLU AŞIKLARININ TÜRK KÜLTÜRÜNDEKI YERİ Marife HACIYEVA Azerbaycan Devlet İktisat Fakültesi, Dil ve Edebiyat, Bakü / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: ozan, Anadolu aşıkları, türk kültürü, tarih, milli-menevi deyerler. ÖZET Ozan aşık medeniyetinin temeli islam dininin kabulünden önce aşılanmıştır. İslamiyetten önce de, sonra da türk milletinin sesi olan ozan aşıklarının yarattığı kültür XIII-XV ve hatta XVI asıra kadar “ozan” ismiyle devam etmiş, sonrakı merhalede “ozan” mefhumu “aşık” mefhumu ile evez olunmağa başlamıştır. Ozana mahsu s tüm yaratıcılık ananelerini üzerine götürüp onu yeni mezmunda devam ettiren aşıklar orta asırların bir çoh teriqet görüşlerinden, bütövlükde ise ezemetli islam deyerlerinden behrelenmekle qüdretli medeniyyet yaratmış ve ümumtürk kültüründe önemli bir yer e sahib olmuşlar. Sazlı-sözlü dastan geleneklerine dayanan türk ozan-aşıklarının Anadolu tekkelerinde söyledikleri milli veznli sade ve samimi ilahileri halk tarafından rağbet ve hörmetle qarşılanmış, onlar halkın gözünde Hakk aşığı gibi kıymetlendirilmişl er. Odur ki, ozanın aşığa, başka bir tabirle hakk aşığına çevrilme beşiyi Anadolu olmuşdur. XI asırdan kütlevi şekilde Anadoluya gelmeye başlayan oğuz türkleri arasında eli sazlı ozanlara ordugahlarda, saraylarda beyler, sultanlar yanında çok büyük ihtiram gösterilmiş, onlar başa çekilmişler. Ozanlar zaferleri ve halkın ortak duygularını dile getiren milli hece vezni ile yazdıkları şiirlerini ellerinde sazları elbeel, yurdbeyurt gezerek çalıb-okuyan, türk dünyasının ata şairi, osmanlılar arasında iki telli adı ile adlanan kopuz ise ata yadigarı olan en kadim türk sazıdır. XV -XVI asra kadar milli türk şiirinin temelçileri olan ozanlar ellerindeki sazları ve hiç bir zaman kayb etmedikleri milli kimlikleri ile ümumtürk medeniyyetini, milli türk şiirini yüzyılla r boyu yaşadarak günümüze getiren halk aşıklarıdır. Onların yaradıcılığında halk hayatının tüm cihetleri, halkın tarihi ve medeniyyeti, milli-manevi değerleri tüm alametleri ile aks olunmuşdur. Bu sanat mahiyetce türk dünyasının şeriksiz ortak değeridir. Sunulan makalede yüzyıllar boyunca Anadolu topraklarında yetişen, müdrik el aksakalı, idrak sahibi olan türk aşıklarının türk kültürü, türk tarihi, türk etnoğrafyasındakı yeri, Anadolu aşıklarının ümumaşık poeziyasına verdiği yeni mevzu ve mazmun incelenmiştir. Bu açıdan XIII asırda Anadoluda türkün sanat beşiyinin başında duran Yunus Emreden başlayarak, Pir Sultan, Karacaoğlan, Aşık Gevher Dadaloğlu, Aşık Şenlik, Aşık Veysel, Murad Çobanoğlu, Ozan Arife kadar asırların yetişdirdiği bir çok türk aşıklarının yaradıcılığında görülen türk kültüroloji milli-manevi değerler incelenmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2255 Title A name given to the resource ANADOLU AŞIKLARININ TÜRK KÜLTÜRÜNDEKI YERİ Author Author HACIYEVA, Marife Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: ozan, Anadolu aşıkları, türk kültürü, tarih, milli-menevi deyerler. ÖZET Ozan aşık medeniyetinin temeli islam dininin kabulünden önce aşılanmıştır. İslamiyetten önce de, sonra da türk milletinin sesi olan ozan aşıklarının yarattığı kültür XIII-XV ve hatta XVI asıra kadar “ozan” ismiyle devam etmiş, sonrakı merhalede “ozan” mefhumu “aşık” mefhumu ile evez olunmağa başlamıştır. Ozana mahsus tüm yaratıcılık ananelerini üzerine götürüp onu yeni mezmunda devam ettiren aşıklar orta asırların bir çoh teriqet görüşlerinden, bütövlükde ise ezemetli islam deyerlerinden behrelenmekle qüdretli medeniyyet yaratmış ve ümumtürk kültüründe önemli bir yere sahib olmuşlar. Sazlı-sözlü dastan geleneklerine dayanan türk ozan-aşıklarının Anadolu tekkelerinde söyledikleri milli veznli sade ve samimi ilahileri halk tarafından rağbet ve hörmetle qarşılanmış, onlar halkın gözünde Hakk aşığı gibi kıymetlendirilmişler. Odur ki, ozanın aşığa, başka bir tabirle hakk aşığına çevrilme beşiyi Anadolu olmuşdur. XI asırdan kütlevi şekilde Anadoluya gelmeye başlayan oğuz türkleri arasında eli sazlı ozanlara ordugahlarda, saraylarda beyler, sultanlar yanında çok büyük ihtiram gösterilmiş, onlar başa çekilmişler. Ozanlar zaferleri ve halkın ortak duygularını dile getiren milli hece vezni ile yazdıkları şiirlerini ellerinde sazları elbeel, yurdbeyurt gezerek çalıb-okuyan, türk dünyasının ata şairi, osmanlılar arasında iki telli adı ile adlanan kopuz ise ata yadigarı olan en kadim türk sazıdır. XV-XVI asra kadar milli türk şiirinin temelçileri olan ozanlar ellerindeki sazları ve hiç bir zaman kayb etmedikleri milli kimlikleri ile ümumtürk medeniyyetini, milli türk şiirini yüzyıllar boyu yaşadarak günümüze getiren halk aşıklarıdır. Onların yaradıcılığında halk hayatının tüm cihetleri, halkın tarihi ve medeniyyeti, milli-manevi değerleri tüm alametleri ile aks olunmuşdur. Bu sanat mahiyetce türk dünyasının şeriksiz ortak değeridir. Sunulan makalede yüzyıllar boyunca Anadolu topraklarında yetişen, müdrik el aksakalı, idrak sahibi olan türk aşıklarının türk kültürü, türk tarihi, türk etnoğrafyasındakı yeri, Anadolu aşıklarının ümumaşık poeziyasına verdiği yeni mevzu ve mazmun incelenmiştir. Bu açıdan XIII asırda Anadoluda türkün sanat beşiyinin başında duran Yunus Emreden başlayarak, Pir Sultan, Karacaoğlan, Aşık Gevher Dadaloğlu, Aşık Şenlik, Aşık Veysel, Murad Çobanoğlu, Ozan Arife kadar asırların yetişdirdiği bir çok türk aşıklarının yaradıcılığında görülen türk kültüroloji milli-manevi değerler incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c419aefdffc36bf86d15a9fbd13ebb35.docx 6553c61a26b9ea620196beb9cef6913a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e37f9f0b709412c34f4fb5dfa0da3711.pdf efe874227b060788e0de7a38f99d86a1 PDF Text Text HİKAYET-İ AVRET Aslı GÜRSOY Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Ankara/Türkiye Anahtar Kelimeler: Kadın, avret, karı-koca, çift, davranış. ÖZET “Hikâyet-i „Avret” adı altında, Ankara Milli Kütüphane yazmaları arasında rastladığımız hikâye, halk hikâyesi adı altında kayıtlanmış olup 8 varaktan oluşmaktadır. Yazım tarihine ve yazarına ait bir bilgi elimizde bulunmamaktadır. Hikâyenin başında bu hikâyenin kocaların karıları üzerindeki haklarının beyan edileceği belirtilmiştir. Bir kadının, Hz. Muhammed ile karşılıklı konuşmalarını konu alan hikâyede kadının davranış şekilleri, uyması gereken kurallar, karı-koca arasındaki ilişkide kadının üzerine düşen görevler işlenen ana konulardır. Hikâyede asıl dikkat çeken nokta ise kadının olması gereken biçimde davranmadığında peygamber tarafından kıyamet günü çekeceği cezaların kendisine söylenmesidir. Bildirimizde bu hikâyenin içerik ve dil ve üslup incelemesi yapılıp dikkat çekici yanları üzerinde durulmuş ve transkripsiyonu yapılmış metinden örnekler okunmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dbf6bc107ecae9a725a22fbfc90069a8.doc bc9684f4a8e733baad8088f613263365 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2508abd7c70fad3ace377246d48fd5dc.pdf 5ba4471efa58562fa393a062b5b97f87 PDF Text Text HİKÂYET-İ ‘AVRET Aslı GÜRSOY1 Özet “Hikâyet-i „Avred” adı altında, Ankara Milli Kütüphane yazmaları arasında bulunan hikâye, halk hikâyesi adı altında kayıtlanmıĢ olup 8 varaktan oluĢmaktadır. Ġçeriğinde, bir kadının Hz. Muhammed ile karĢılıklı konuĢmaları mevcuttur. Ġncelememizde bu hikâyenin içerik ve dil ve üslup özellikleri hakkında bilgi verilip dikkat çekici yanları üzerinde durulacak ve transkripsiyonu yapılmıĢ metinden örnekler sunulacaktır. Anahtar Kelimeler: Kadın, avret, karı-koca, avrat. A STORY ABOUT A WIFE Abstract The story named as “Hikâyet-i „Avred” that we found among manuscripts of Ankara National Library is registered as a story and composed of 8 leaves. There is no information about creation date and about the author of this story. The story is mentioning about conversation between a woman and Hz. Muhammad. Content, language and genre analysis of the story will be done in our study. Remarkable points will be emphasized and samples of transcription of the text will be introduced. Key words: Woman, man and wife, behavior 1 ArĢ. Gör., Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, asliaytac@hacettepe.edu.tr 1 �Giriş “Hikâyet-i „Avred” adı altında, Ankara Milli Kütüphane yazmaları2 arasında rastladığımız bu mensur hikâye, halk hikâyesi adı altında kayıtlanmıĢ olup 8 varaktan oluĢmaktadır. Yazı türü harekeli nesihtir. Yazım tarihine ve yazarına ait bir bilgi elimizde bulunmamaktadır. Yazmanın yer aldığı cildin sonunda bulunan 1230 (1814) tarihinin istinsah tarihi olabileceği düĢünülmektedir. Ancak metnin telif tarihi hakkında kesin bir Ģey söylemek mümkün değildir. Sıradan bir kadının, Hz. Muhammed ile karĢılıklı konuĢmalarını konu alan hikâyede hadislerden yola çıkılarak kadının kocasına karĢı davranıĢları anlatılmaktadır. Hikâyenin baĢında, “bu hikâyet erlerin „avretler üzerinde olan hakkını beyān ider.”(1b/1) ibaresiyle konu belirtilmiĢtir. Karı-koca hakları, nikâh ve genel anlamıyla aile hukuku ile ilgili olan hadisler, birebir kullanılmamıĢ olsa da verdiği mesajlar itibarıyla metinde vurgulanmaktadır. ÇalıĢmamızın içerik kısmında bu vurgular örneklerle gösterilecektir. Bizim burada amacımız hikâyede yer alan hadislerin veya hadis niteliği verilen cümlelerin gerçekliğini sorgulamaktan ziyade hikâyeyi tanıtarak dil ve yazım özelliklerine iĢaret etmektir. Bu hikâye üzerinde yapacağımız incelemeyi içerik ve üslûp, dil ve yazım özellikleri olmak üzere iki ana baĢlık altında toplayacağız. A. İçerik: Hikâyenin baĢında yazmaya konu olan rivayetin Hz. Ali‟ den aktarıldığı belirtilmiĢtir. Kurgu bir kadın ve Hz. Muhammed‟in karĢılıklı diyalogları üzerine kuruludur. Kadının yönelttiği sorulara Hz. Muhammed cevap verir. Hikâye genel olarak kadın-erkek iliĢkilerinde erkek hakları üzerine kurulmuĢtur. Bir evlilikte, kadının kocasına nasıl davranması gerektiği hadislerden yola çıkılarak okuyucuya aktarılmıĢtır. I. Özet: Bir kadın, Hz. Muhammed‟in huzuruna gelir ve biriyle nikâhlanmak istediğini söyler. Evlilik, evlilikte eĢlerin görev ve sorumlulukları yanında özellikle bir kadının bir erkeğe karĢı tutumunun nasıl olacağı Ġslam dinine göre açıklanmaktadır. Bir kadının kocasına karĢı geldiğinde, ona asilik ettiğinde baĢına gelecek fenalıklar, bunun karĢısında eğer uygun davranıĢ biçimlerini benimserse de elde edeceği 2 Hikâyet-i „Avred, Milli Kütüphane, 06 Mil Yz A 3531/1 numarada kayıtlı yazma. 2 �sevaplar uzun uzun anlatılır. Böylece metinde Ġslami görüĢler temelinde evlilik kurumunda kadının görev ve sorumlulukları erkek üzerinden tanımlanmaktadır. II. Hikâyede Adı Geçen Önemli Şahıslar: Hz. Muhammed: Sorular kendisine yöneltilir. Hz. Ali: Hikâyenin rivayet edildiği kiĢidir. Adı yalnızca metnin baĢında râvî olduğu belirtilirken geçer. Hz. Âişe: Hz. Muhammed‟in karısı. Soruların bir kısmını Hz. AyĢe yöneltir. Hz. Fâtime: Hz. Muhammed‟ in kızı ve Hz. Ali‟ nin karısı olan Hz. Fatime da hikâyede sorular sorar. İmâm-ı ‘‘žam: Ebu Hanîfe. Hikâyenin bir yerinde onun fikrine baĢvurulur. Hz. Eyyüb: Sabrı yönüyle tanınan Hz. Eyyüb‟ün yine bu özelliğiyle hikâyede adı anılmaktadır. III. Hikâyede İslam’ın Şartları Çerçevesinde Öne Çıkan Bazı Kavramlar: Elimizdeki metinde Ġslam‟ın beĢ Ģartından dördüne (namaz kılmak, oruç tutmak, hacca gitmek, zekât vermek) sık sık değinilmiĢtir. Mümin bir kadının, kocasına karĢı davranıĢlarında sergileyeceği tutum, bu kavramlar üzerinden anlatılmıĢtır. III.a. Namaz ve Oruç : Oruç kavramına hikayede bir çok yerde değinilir. Kadın kocasına karĢı gelip, ona asilik ettiğinde tuttuğu orucun ve kıldığı namazın kabul olmayacağı bildirilmiĢtir. Burada belirleyici faktör, kadının eĢine karĢı olan yumuĢak davranıĢları ve tutumudur; “…eger sen anı incidesin buyıruġın dutmayasın Allāh‟a „āŝi olursın namāzuñ orucuñ kabūl olmaya…” (1b/9) Kadının kıldığı beĢ vakit namaz ve orucun dıĢında, kocasından habersiz her kıldığı namazın ve tuttuğu orucun sevabının kocasına iĢleneceği söylenir. Eğer kadın, bir düğüne giderse ve kocası da buna izin verirse günahı ikisinin boynuna olur ve bu günahtan kurtulmak için, yetmiĢ gün oruç tutulması lazımdır. Kadının kocasının önüne yemek koyması, kadını bir yıl oruç tutmuĢ kadar sevaba ulaĢtırmaktadır; 3 �“...bir „avret erine bir icim śu virse veyā kazancından bir canak ta„ām bişürüb öñüne kosa bir yıl oruc dutmadan efżaldur.” (5b/3) Namaz ve oruç konusunda çoğunlukla, bizzat kiĢinin kendisine yazılan sevabından çok, ceza ya da kefaret mahiyetindeki konumu üzerinde durulmuĢtur. Bunların sevabının kabulü, kocanın buyruklarına uyarak, ondan habersiz iĢ görmemeye bağlıdır. III.b. Zekât ve Sadaka : Metinde zekât terimi tek bir yerde geçmiĢtir. Eğer kadın, kocasının malından çalıp da helâllik dilemeden baĢkalarına zekât ve sadaka niyetine veriyorsa, bu zekât sayılmaz. Ama kocasının ayakkabılarını eğilip önüne koyarsa da bin altın sadaka vermiĢ gibi olur. Burada, verilen her zekât ya da sadakanın sevap olmadığı, bunların verildiği kimse ya da yerin önemli olduğundan ziyade, mübalağalı olarak elden zekât veremeyen birisinin, kocasına hürmet etmesinin bile zekât sayılabileceği Ģeklinde, kocaya hizmetin ne kadar önemli olduğunu aĢılayıcı bir yargı bulunmaktadır: “Resūl „aleyhi‟s-selām eyitdi kanġı „avret erinüñ mālından uġurlayub ahere virse helāllık dilemese Allāhu te„ālā ol „avretüñ źekât u ŝadakasın kabūl itmez ve ol eve rahmet ve bereket virilmeye.” (2b/2) III.c. Hac: Hac ibadetine metinde tek yerde değinilmiĢtir. Kadının kocasına karĢı sergileyeceği uygun davranıĢlar metne göre kadını hac ibadetini tamamlamıĢ kadar sevaba eriĢtirmektedir: “Bir Ǿavret eri çaġırdukda lebbeyk dise biñ ĥac itmeden efżaldur Hak teǾālā ol Ǿavreti Fātimetü‟z-zehrā yanına ķor.” (6a/4) IV. Hikâyede İslam İnancı Çerçevesinde Öne Çıkan Bazı Kavramlar: IV.a. Günah ve Sevap : Kocasından habersiz dıĢarıya çıkan kadının, attığı her adıma bin günah yazılacağı bildirilir. Eğer kadın, bir düğüne gidip çalgıcıya para verse ya da sadece gidip müziğini dinlese, yaptığı bütün ibadetlerin sevabı gider ve yine attığı her adıma bin günah yazılır. Kadının düğüne gitmesine eĢi izin verir, 4 �kadın da çengiye bir akçe verirse, her ikisine de eĢit günah yazılır. Eğer kadın, erine kibirli davranıĢlar gösterirse, kadına gökteki yıldızlar kadar günah yazılır. “bir sāz içün bir hātūn dügüne varsa bir akce virse bu kadar „aźāb çeker eger helālı iźin virse bu günāhı ma„āile çekerler...”(4b/1) Evlenmenin çok sevabı vardır ancak evlendikten sonra da kocaya karĢı saygılı olmak gerekir. Eğer kadın, evlendikten sonra kocasının sözünü dinlemez ve ona asilik ederse yazılan tüm sevapları gider. Koca, kadının kötülüğüne sabrederse, ona da Allah, Hz. Eyyüb sevabı kadar sevap kazandırır: “yā „Āişe kanġı „avretüñ yavuzlıġna eri śabr itse Hak te„ālā ol ere Eyyub Peyġamber „aleyhi‟s-selām ŝevābın vire...” (8a/4) Hikâyede sevabı elde etmenin yanında, yazılan sevapları kaybetme hususuna da yer verilmiĢtir; kadının kıldığı namaz ve tuttuğu oruç kendinedir, ancak eğer bu iĢleri kocasından habersiz yaparsa, iĢte o zaman bunlardan kazandığı sevapların tümü kocasına yazılır: “Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı „avret beş vakit namāzı kıla ve ramažān orucun duta bunlardan gayrı nāfile namāzlar kılsa eriden iźinsiz ol namāzıñ orucuñ ŝevābı erinindür.” (2b/7) IV.b. Kıyâmet : Kıyâmet kavramı hikayede sık kullanılan kavramlardandır. Eğer kadın, kocasından habersiz dedikoduculuk yaparsa kıyâmet günü cezalandırılacaktır. Kadının, evinin ihtiyacı için harcayabileceği malı varsa ve bunu kullanmazsa, Allah kıyamet gününde yüzü kara hale getirir. Kadın kocasına karĢı koyup, kötü sözler sarf ederse, kıyamette dilinden cehennemin içine asılır. Kocasından baĢkasına yüz gösterecek olursa da, kıyamette saçından yer ile gök arasına asılır: “Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı „avret erine karşu koyub sögse kıyāmet gününde dilinden tamu içine aśakoyalar „avret eyitdi dahı var mı Resūlu‟l-lāh „aleyhi‟s-selām eyitdi kanġı „avret erinden ġayrıya görünse kıyāmetde ol „avreti yer ile gök arasında śacından aśakoyalar.” (3a/4) 5 �Kadın, kocasından habersiz düğüne gider, orada da çalgıcıya para verirse, kıyamet günü verdiği para herkesten önce yakasına yapıĢıp hesap sorar. Aynı gün, bu sefer düğüne giderken giydiği altın rengi, parlak elbiseler yakasına yapıĢıp, bu elbiseleri kocasına güzel görünmek için değil, hep düğüne gitmek için giydiğini söyleyerek Allah‟tan haklarını dilerler. Kadın kocasına yaptığı bir hatadan dolayı suçunu kabul etmeyip, tövbe de etmezse kıyamette, meleklerin ve Allah‟ın gazabına uğrar. Eğer kocasına eğri bakarsa, kıyamet gününde yüzü ensesine çevrilir. Yaptığı hiçbir Ģeyden piĢmanlık duymaz, akıllanmazsa da bulunduğu yeri terk etmesi, onu kıyamette azap çekmekten kurtarır. Kıyamet ile ilgili verilen bütün yargılar, tüm günahların o gün değerlendirileceği ve cezaların da o gün çekileceği anlamı yüklenerek verilmiĢtir. IV.c. Helâl ve Haram : Hikayede helal ve haram kavramları genellikle birlikte kullanılmıĢ ve deyimleĢmiĢ ifadeler oluĢturacak Ģekilde yan yana getirilmiĢtir. Erkeğin kazandığı para helal olarak nitelenmiĢ, ancak karısının bu parayı düğünde çalgıcıya vermesi, o parayı haram kılmıĢtır. Bu olay hikâyede, akçenin teĢhis sanatı yoluyla kiĢileĢtirilmesiyle de pekiĢtirilmiĢtir; “…beni helāldan kazandı harāma virdi senüñ rıżāñ içün virmedi nefsine helālına evlādına virmedi beni şeytān te‟lif itdügi harāma virdi yā rabb beni helāldan harāma virdi helāl iken harām oldum.” (4a/7) Kadının giydiği parlak elbiseler de aslında helal olarak nitelenmiĢ, ancak bu elbiseleri düğüne giderken giymiĢ olması onları haram kılmıĢtır. Süsün yalnızca kocaya güzel görünmek amacıyla yapılması gerekir, eğer baĢka birisine görünme amacı varsa bunun sevabı olmaz. (Hamid, 2004:11) Metinde de parlak elbiselerin, kocaya güzel görünmek için giyilmesi, helal olarak gösterilmiĢtir. “...bir tarafdan dahı geydügi zerrmn libāslar yakasına yapışub hücūm idüb diyeler ki yā Rabb bizi helāl yire geymedi helālına latmf hūb ola deyü geymedi „ibādete ve mübārek günlere geymedi dāyimā dügünlere geydi...” (4a/1) 6 �Allah‟ın vermiĢ olduğu nimetlerin de helal veya haram konumunda olması kadına bağlı kılınmıĢtır; kadının, kocasına diklenip, ona olan saygısını bozduğu vakit, Allah tarafından nimetleri haram hale getirilir. Haram olarak addedilene yaklaĢmanın cezasının da bin yıl yanmak olduğu söylenir. IV.d. Kefâret: Kefaret kelime anlamı olarak sözlükte, “bir günaha karşı tutulmak üzere yapılan veya tutulan şey”(Devellioğlu, 1962:602) olarak tanımlanmaktadır. Kadın kocasından habersiz düğüne gidip, çalgıcıya para verirse günahtır, eğer kocasından izin alarak gidip de yine çalgıcıya para verirse, bu günah ikisinin günahıdır. Kadın kadar koca da suçludur. Bu günahtan kurtulmak için kefaret gerekmektedir: “…bu günāhdan kurtulmak isterse cengili dügüne varañ yetmiş akce vire yā yetmiş gün oruc duta yā yetmiş ac toyura yā bir kul azād ide bunların birin ide kefāret yerine gece diñledügi sāzıñ ve virdügi akcenüñ vebālinden kurtula.” (4b/1) Bu kısımda ilk defa kocanın iĢleyeceği günahlar ve bu günahlara karĢılık cezalardan bahsedilmektedir ancak kefaret kadına yüklenmiĢtir. IV.e. Asîlik-İtaat: Metinde asilik ve itaat kavramlarını sıkça kullanılmıĢtır. Kocaya asi olmanın, itaat etmemenin sonucu Allah‟ın lanetidir. Kadın kocasının sözünü tutmalı, ona itaat etmelidir: “Fātımatu‟z-zehrā eydür ey atam bir „avret erini incitse ve „āśm olsa hāli nice olur didi Resūlu‟l-lāh eyitdi yā Fātıma ķanġı „avret erine „āśm olsa Allāhuñ la„neti içinde olur eriyle helāllaşmayınca kanġı „avret döşeginde erinüñ sözin dutmasa cemm„ ta„ātüñ ŝevābı gider.” (6a/7) Neden kadının itaat etmesi gerektiği mevzuunda, karı-koca hakları üzerine olan eserinde Mevdûdî; Ġslam yasalarının aile yaĢamındaki temel ilkelerinden en önde geleninin erkeğin aile hayatında kadından bir derece üstün kabul edilmesi olduğunu belirtmiĢtir. Bunun sebebi ise erkeğin kadına ödediği mehirden kaynaklanmaktadır. (Mevdûdî, 2010:29) Ancak erkek, bu ayrıcalıkları asla kötüye kullanmamalıdır. 7 �“Er olanlar kadınlar üzerinde hâkim dururlar, çünkü bir kerre Allah birini diğerinden üstün yaratmış bir de erler mallarından infak etmektedirler, onun için iyi kadınlar itaatkârdırlar…” (Nisa: 4/34) Yukarıdaki ayette de değinildiği gibi iyi kadın olmak itaat etmeye bağlıdır çünkü erkek üstündür, reistir ve koruyucudur. IV.f. İzin-Destûr: Hikâyede sıkça değinilen kavramlardan biri de “izin” kavramıdır. Metne göre kadın attığı her adımı, yediği her lokmayı kocasının haberi olarak yapmıĢ olmalıdır. Aksi takdirde attığı her adım günah, yediği her lokma haram olarak nitelendirilir. “Resūl eyitdi kanġı „avret evinden taşra cıksa destūrsız Allāhu te„ālā her adımına biñ günāh yazar „avret eyitdi dahı var mı Resūl eyitdi kanġı „avret erinden destūrsız bāzirgānlık eylese Allāhu te„ālā kıyāmetde dilin arkasından cıka...” (2a/2) Kadının kocasından izin almadan kıldığı nafile namazlar kabul olmaz; “Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı „avret beş vakit namāzı kıla ve ramažān orucun duta bunlardan gayrı nāfile namāzlar kılsa eriden iźinsiz ol namāzıñ orucuñ ŝevābı erinindür.”(2b/7) V. Kadına Günah ve Sevap Kazandıracak Davranışlar: Metnin baĢından sonuna kadar yapılan tüm konuĢma cümlelerinde, bahsedilen konunun kiĢiye günah ya da sevap kazandıracağından bahsedilir. Bunlar, özellikle kadın ve kadının davranıĢları üzerinden aktarılmıĢtır. a. Sevap kazandıracak davranışlar:  Kadının kocasına “Allah senden razı olsun.” demesi  Kadının kocasının önüne bir içim su ya da yemek koyması  Kadının hamile olması  Kadının kocasından önce kalkıp gusül etmesi  Kadının cinsel münasebetteki tutumu  Kadının kocasının ayakkabısını önüne koyması  Kadının kocasının baĢını ovması  Kadının kocası çağırdığı zaman “Buyurun efendim!” demesi 8 �b. Günah olarak belirtilen davranışlar:  Kocadan izinsiz bir hareket yapmak.  Kocaya asi davranmak.  Kocaya lanet etmek.  Kocaya itaat etmemek.  Kocanın malını baĢka amaçlar için kullanmak.  Kocaya kötü söz sarf etmek Allah‟ın yukarıda sayılan davranıĢlardan uzak duran itaatli olan kadını, Hz. Muhammed‟in kızı Hz. Fatıma yanına koyacağı söylenmiĢtir. VI. Kadının Kazanacağı Günah (Ceza) ve Sevaplar: Yukarıda sıralanan doğru ve yanlıĢ davranıĢlar neticesinde aĢağıda belirtilen günah ve sevapların iĢleneceğine değinilmiĢtir. a. Günahlar (Cezalar):  Namaz ve orucunun kabul olmaması.  Zekât ve sadakasının kabul olmaması.  Evine rahmet ve bereket verilmemesi.  Kıyamet günü dilinden cehenneme asılması.  Kıyamet günü saçından yer ile gök arasına asılması.  O güne kadar edilen ibadetin silinmesi.  Attığı her adıma bin günah yazılması.  Allah‟ın hıĢmına uğraması.  Cennetten nasibinin kesilmesi.  Kâfir olması ve nikâhının gitmesi.  Kıyamette yüzünün enseye çevrilmesi. b. Sevaplar:  AltmıĢ yıl ibadet etmiĢ gibi olmak.  Bir yıl oruç tutmuĢ kadar olmak.  ġehitlik mertebesinde tutulmak.  Bin kurban kesmiĢ gibi olmak.  Meleklerin duasını kazanmak.  AltmıĢ kul azat etmiĢ gibi olmak. 9 � Bin altın sadaka vermiĢ gibi olmak.  Bin kere hacca gitmiĢ gibi olmak. VII. Hikâyenin Amacı: Metinde, evlilik üzerinden Ġslam dini somutlaĢtırılır. Bir kadının kocasına nasıl davranması gerektiği hikâyede ana temayı oluĢturmaktadır. Öğreticilik esas tutulmuĢtur. Hadisler aracılığıyla düzgün birer eĢ olabilmenin yolları, sebep ve sonuçları ile birlikte gösterilmiĢtir. Hz. Muhammed ve onun Ġslam‟da aile kavramı, karı-koca hakları üzerine olan hadisleri hikâyedeki ana unsurlar olarak yer almaktadır. Evlenmenin sevabı çoktur ancak bu müessesede iki tarafın da üzerine düĢen görevler vardır. Bunlar yerine getirildiği takdirde huzurlu bir yuva elde edilir. Bu hikâye aracılığıyla okuyucuya bu görevler sunulur. Doğru ve yanlıĢ davranıĢlar aktarılır ve sonuçlarına değinilir. B. Üslûp, Dil ve Yazım Özellikleri: I. Üslûp Özellikleri: Didaktik olarak sınıflandırabileceğimiz eserin üslûbu okuyucuya bilgi verme amaçlandığından oldukça sadedir. Girift tamlama ve söylemlerden uzaktır. Hitaplar ve dinî kavramlar dıĢında Arapça sözcük yok denecek kadar azdır. Cümleler Türkçe cümle kuruluĢuna uygun cümlelerdir. Sanatlı ifadeler ufak benzetmeler ve teĢhisler dıĢında görülmemektedir. a. Tamlamalar: Elimizdeki metinde Arapça, Farsça karmaĢık ve çok unsurlu tamlamaları fazlaca görememekteyiz. Bununla birlikte tespit ettiğimiz tamlamalar da daha çok Arapça olarak kurulmuĢtur. Arapça kurala göre kurulmuĢ tamlamaların tümü, Allah‟ a ve peygambere ait kalıplaĢmıĢ isim tamlamalarından meydana gelmiĢtir: resūlu‟l-lāh (1b/5) allāhu „ažmmü‟ş-şān (5b/1) „inda‟l-lāh (4b/11) illā‟llāhu „ažmmü‟ş-şān (5a/3) keremu‟l-lāhu vechehu (1b/3) 10 �Farsça kurala göre kurulmuĢ tamlamalara yalnızca Ģu üç örnekte baĢvurulmuĢtur: imām-ı ā„žam (5a/5) hitāb-ı „izzet (4a/8) terk-i diyār (8b/10) b. Zaman ve Kip Kullanımları: Metinde hâkim olarak geniĢ zaman ve görülen geçmiĢ zaman kullanılmıĢtır. Sorulan sorulara verilen cevaplar ise istek kipiyle kurulmuĢtur. “yā Resūla‟l-lāh bir ere varmak dilerem ne buyurursız peyġamber „aleyhi‟s-selām eyitdi yā hātūn er hakkı „avretler üzerinde cokdur.” (1b/5) “...kanġı „avret mālı olub evinüñ hāceti olsa virmese Hak te„ālā kıyāmetde yüzün kara ide.” (2a/10) ġart kipi hikâyenin anlatımında fazlaca kullanılmıĢtır; “bir „avret erinüñ başmaġın öñüne kosa ululasa biñ altun śadaka itmeden efżaldur.” (6a/1) “Fātımatu‟z-zehrā eydür ey atam bir „avret erini incitse ve „āśm olsa hāli nice olur didi Resūlu‟l-lāh eyitdi yā Fātıma ķanġı „avret erine „āśm olsa Allāhuñ la„neti içinde olur.” (6a/8) Halk hikâyeleri destanlardan farklı olarak, daha realist bir kimlik taĢıdığından, geçmiĢ zaman anlatımında görülen geçmiĢ zaman yoğundur. II. Dil ve Yazım Özellikleri: Önceden de değinildiği gibi eserin yazım tarihine iliĢkin bir bilgimiz bulunmamaktadır. Kimi dil ve yazım özellikleri de metnin kaleme alındığı tarihi belirlememize yardımcı olamamaktadır. Elimizdeki nüshasında telif tarihi bulunmayan ve 19. yüzyılda istinsah edildiği düĢünülen metin, dil ve yazım bakımından eski 11 �Anadolu Türkçesi özellikleri taĢımaktadır. Ancak zaman zaman geç dönemde istinsah edilmiĢ ya da yazılmıĢ benzeri birçok metinde olduğu gibi Türkçenin ses özelliklerindeki kimi değiĢimlerin bu metne de yansıdığı görülmektedir. Bu açıdan metnin dil özellikleri, eski Anadolu Türkçesi özellikleri paralelinde değerlendirilmeye çalıĢılacaktır. 1. Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde daima yuvarlak ünlülü olan ilgi durumu ekinin, aĢağıdaki üç örnekte kesreyle harekelenerek, düz olarak geldiğini ve uyuma girdiğini görmekteyiz. 2. namāzıñ - ‫نمازڭ‬ (2b/10) sāzıñ - ‫سازڭ‬ (4b/9) ibādetiñ - ‫ڭ‬ ‫عبادت‬ (3b/3) Bir yazım özelliği olarak, “‫( چ‬çim)” harfi yerine de “‫( ج‬cim)” harfinin kullanıldığı görülmektedir: 3. çıķsa - ‫جقسو‬ (2a/3) çeng - ‫جنك‬ (4b/5) aķçe - ‫اقجو‬ (4a/10) çeġāne - ‫جغانو‬ (3b/1) çoķ - ‫جوق‬ (1b/8) Kapalı /e/ ünlüsünün bazı yerlerde “‫ ”ی‬harfi ve üstün ile bazı yerlerde “‫ ”ی‬harfi ve esre ile ya da yalnızca “‫ ”ی‬harfi ile yazıldığı görülmektedir. Bazı yerlerde de üstün ile harekelenmiĢtir. Bu yerlerde kelime /e/ harfiyle okunmuĢtur. 4. virmese - ‫ويرهسو‬ (2a/11) virse - ‫ويرسه‬ (3b/10) vire – ‫وی ره‬ (4b/6) deyicek – ‫ديجك‬ (4a/1) geymedi - ‫كيمدى‬ (4a/4) III. kiĢi iyelik eki ile isim çekim eki arasında, bir örnekte zamir /n/‟sinin kullanılmadığını görmekteyiz. 12 �eriden - ‫اريدن‬ 5. (2b/10) Nazal /n/ kullanımında ikilik görülmektedir. Kullanılması beklenen birkaç yerde kullanılmamıĢ, kullanılması beklenmeyen bir örnekte de kullanılmıĢtır: 6. bin - ‫بن‬ (3b/4) anun - ‫انون‬ (5b/10) varañ - ‫وارڭ‬ (4b/5) –sUz isimden sıfat yapma ekinin bazı yerlerde düzleĢerek uyuma girdiği, bazı yerlerde de uyuma aykırı olmasına rağmen yine de düz harekelendiği tespit edilmiĢtir. Bu ekin yazımında bir kararlılık mevcut olmadığını görmekteyiz: iźinsiz - ‫اذنسيس‬ (2b/10) destūrsız - ‫( دستورسس‬2a/6) 7. –dUk sıfat fiil ekinin bir örnekte uyuma girmediği görülmektedir: itduġı - ‫اتدوغى‬ 8. (3b/3) Arkaik bir özellik olarak söz baĢı /ŧ/ ünsüzünün bir örnekte korunduğu görülmektedir: ŧoyura - ‫طيوره‬ 9. (4b/7) Bu dönemde “yene, yine” biçimlerinde rastladığımız “yeniden, tekrar” anlamlarına gelen sözcük metinde bir yerde “gine” biçiminde karĢımıza çıkmaktadır: gine - ‫كنو‬ 10. 11. 12. (5a/1) –Um I. tekil kiĢi iyelik ekinin bazı yerlerde düzleĢerek uyuma girdiği görülür: ümmetim - ‫اوهتن‬ (7b/10) haķķım - ‫حقين‬ (4a/1) Arkaik bir eylem olan “ķo-” eylemini bu Ģekliyle metinde görmekteyiz: ķosa - ‫قوسو‬ (6a/2) ķor - ‫قور‬ (6a/7) –dUn belirli geçmiĢ zaman II. tekil kiĢi ekinin bir örnekte hem uyuma girdiği hem de nazal /n/‟sinin /n/‟ye dönüĢtüğü görülmektedir: itdin - ‫اتدن‬ (7b/4) 13 �13. Arkaik bir özellik olarak “ķanġı (hangi)” sözcüğü metinde karĢımıza çıkmaktadır: ķanġı - ‫قنغى‬ 14. (6a/10) Eski Anadolu Türkçesinde “degül” biçiminde görülen kelimenin metinde ikinci hece ünlüsünün düzleĢtiği görülür. Kelime metinde bir kere geçtiği için tamamen düzleĢip düzleĢmediği hakkında bir yargıya varamamaktayız. degildür - ‫دكلدر‬ 15. (8b/5) –dUm belirli geçmiĢ zaman I. tekil kiĢi ekinin bir örnekte düzleĢerek uyuma girdiği görülür: görmedim - ‫كورهدم‬ (5a/7) 14 �SONUÇ “Hikayet-i Avred” adında ve 8 varaktan oluĢan bu hikayenin konusu, Ġslam dininin gerekleri dahilinde evlilik müessesesinde karı-kocanın birbirine karĢı olan davranıĢlarına iĢaret etmektir. Muhtemel olarak 19. yüzyıla ait ya da bu yüzyılda istinsah edilmiĢ bir örneği elimizde olan “Hikayet-i Avret” isimli metin, hadislerin sahih ya da uydurma olup olmadığı belirtilmeksizin bunların hepsi doğru kabul edilerek incelenmiĢtir. Hz. Fâtıma ve Hz. ÂiĢe‟ye de söz verilerek sorulan 13 adet soru; itaat, helal ve haram, kıyamet, namaz, oruç, hac, zekat, kefaret, sabır gibi kavramlara iĢaret edilerek Hz. Muhammed tarafından cevaplanmıĢtır. AĢağıdaki tabloda metne göre kadının yapacağı davranıĢlar ve bu davranıĢların sonuçları gösterilmiĢtir; KADININ DAVRANIġI SONUCU Asi olması Namaz ve orucunun kabul olmaması. Allahın laneti içinde olması Tüm ibadetinin sevabının gitmesi Kocasından habersiz dıĢarı çıkması Her adımına bin günah yazılması Malını gerektiği gibi kullanmaması Cehennemde yüzünün kara olması Kocasının malını çalıp baĢkasına vermesi Zekat ve sadakasının kabul edilmemesi Evin bereketinin gitmesi Kocasından habersiz namaz kılıp oruç tutması Ġbadetlerin sevabının kocaya yazılması Namaz kılarken kocaya dua edilmemesi O namazın kabul olmaması Kocaya kötü söz sarf etmesi Kıyamette dilinden cehenneme asılması Kocasından baĢkasına görünmesi Saçından yer ile gök arasına asılması Düğüne gidip çalgıcıya para vermesi O yaĢa kadar ettiği tüm ibadetin sevabının gitmesi Her adımına bin günah yazılması Kocasına “Allah senden razı olsun.” demesi AltmıĢ yıl ibadetin sevabından fazlası Kocasına su ve yemek vermesi Bir yıl oruç tutmanın sevabından fazlası Hamile olması ġehitlik mertebesine eriĢmesi Önceden kalkıp gusül etmesi Bin kurban kesmenin sevabından fazlası 15 �Kocaya karĢı muhabbetli olması Meleklerin duasını kazanması Kocasıyla yakınlaĢması AltmıĢ kul azat etmenin sevabından fazlası Kocasının ayakkabısını önüne koyması Bin altın sadaka vermenin sevabından fazlası Kocasının baĢını ovması YetmiĢ gaza etmenin sevabından fazlası Kocası çağırdığında “Buyurun efendim” Bin hac sevabından fazlası demesi Kibirlenmesi Allah‟ın hıĢmına uğraması Gökteki yıldızlar kadar defterine günah yazılması Kocasına “Ben senden ne gördüm” demesi Allah‟ın, nimetini haram etmesi. Kocasına “Allah beni senden kurtarsın.” Cennet‟ten nasibinin kesilmesi. demesi Kocasına lanet etmesi Kafir olması ve nikahının gitmesi Kocasına eğri bakması Kıyamette yüzünün ensesine çevrilmesi Kocasının kötülüğüne sabretmesi Hz. ÂiĢe mertebesine ulaĢması Metin, okura ve özellikle kadınlara mesaj vermeye yönelik olarak kaleme alınmıĢtır. Bu sebeple için metinde didaktik bir üslûp hâkimdir. Yazarın amacı sanat yapmak hüner göstermek olmadığından dil yalın, anlaĢılır ve sadedir. Elimizdeki nüshasında telif tarihi bulunmayan ve 19. yüzyılda istinsah edildiği düĢünülen metin, dil ve yazım bakımından eski Anadolu Türkçesi özellikleri taĢımaktadır. Ancak zaman zaman geç dönemde istinsah edilmiĢ ya da yazılmıĢ benzeri birçok metinde olduğu gibi Türkçenin ses özelliklerindeki kimi değiĢimlerin bu metne de yansıdığı görülmektedir. BaĢka bir çalıĢmada, metinde baĢvurulan hadisler ve bunların çeĢitlerinin değerlendirilmesi ile hadis kitaplarında bulunan benzer konulardaki hadislerle karĢılaĢtırmalar yapılması planlanmaktadır. 16 �C. Metnin Transkripsiyonu: (1b) HİKÂYET (1) bu hikâyet erlerin Ǿavretler üzerinde (2) olan hakkını beyān ider rivāyetdür ǾAli übnü (3) Ebi Tālib keremu‟l-lāhu vechehu eydür (4) bir gün bir Ǿavret peyġamber Ǿaleyhi‟s-selām (5) hażretine gelüb eyitdi yā Resūla‟l-lāh bir ere (6) varmak dilerem ne buyurursız peyġamber Ǿaleyhi‟s-selām (7) eyitdi yā hātūn er hakkı Ǿavretler üzerinde (8) çokdur hātūn eyitdi nedür buyur yā Resūla‟l-lāh (9) Resūl Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi evvel bu ki eger sen (10) anı incidesin buyıruġın dutmayasın (11) Allāh‟a Ǿāŝi olursın namāzuñ orucuñ (2a) (1) kabūl olmaya Ǿavret eyitdi dahı var mı (2) Resūl eyitdi kanġı Ǿavret evinden (3) taĢra çıksa destūrup Allāhu teǾālā (4) her adımına biñ günāh yazar Ǿavret eyitdi (5) dahı var mı Resūl eyitdi kanġı Ǿavret (6) erinden destūrsız bāzirgānlık eylese Allāhu (7) teǾālā kıyāmetde dilin arkasından çıkara (8) kan iriñ aka aka gele Ǿavret eyitdi (9) dahı var mı Resūlu‟l-lāh Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi (10) kanġı Ǿavret mālı olup erinüñ hā(11)ceti olsa virmese Hak teǾālā kıyāmetde (2b) (1) yüzün kara ide eyitdi dahı var mı (2) Resūl Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi kanġı Ǿavret (3) erinüñ mālından uġurlayup ahere virse (4) helāllik dilemese Allāhu teǾālā ol Ǿavretüñ (5) źekât u ŝadakasın kabūl itmez ve ol (6) eve rahmet ve bereket virilmeye Ǿavret eyitdi (7) dahı var mı Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı Ǿavret (8) beĢ vakit namāzı kıla ve ramažān orucun (9) duta bunlardan gayrı nāfile namāzlar kılsa (10) eriden iźinsiz ol namāzıñ orucuñ (11) ŝevābı erinindür Ǿavret eyitdi dahı var mı (3a) (1) Resūlu‟l-lāh saǾādetile buyurdılar kanġı Ǿavret (2) namāz kıldukda erine duǾā itmese ol namāz (3) kabūl olmaz Ǿavret eyitdi dahı var mı (4) Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı Ǿavret erine karĢu (5) koyup sögse kıyāmet gününde dilinden (6) tamu içine aśa koyalar Ǿavret eyitdi (7) dahı var mı Resūlu‟l-lāh Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi (8) kanġı Ǿavret erinden ġayrıya görünse kıyāmetde (9) ol Ǿavreti yer ile gök arasında śaçından (10) aśa koyalar Ǿavret eyitdi dahı var mı Resū(11)lu‟l-lāh Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi bir Ǿavret çeng ü (3b) (1) çeġāneye bir akçe virse yā varup sāz (2) diñlese śadā kulāġına irdügi gibi oġlan (3) yaĢından beri itduġı kabūl olmıĢ Ǿibādetiñ (4) ŝevābı gider ve her adımına bin günāh yazıla (5) virdügi akçe anuñ 17 �kıyāmetde cümleden (6) evvel yakasına yapıĢup der ki yā Rabb (7) beni helālden kazandı harāma virdi (8) senüñ rıżāñ içün virmedi nefsine (9) helāline evlādına virmedi beni Ģeytān (10) te‟lif itdügi harāma virdi yā Rabb (11) beni helālden harāma virdi helāl iken (4a) (1) harām oldum hakkım alıvir deyicek bir tarafdan (2) dahı geydügi zerrmn libāslar yakasına (3) yapıĢup hücūm idüp diyeler ki yā Rabb (4) bizi helāl yire geymedi helāline latmf (5) hūb ola deyü geymedi Ǿibādete ve mübā(6)rek günlere geymedi dā‟imā dügünlere (7) geydi yā Rabb rıżāñ yokdur hakkumı (8) hak eyle diyeler hitāb-ı Ǿizzet gele (9) ki Ǿizzetim hakkı içün harāma her kim bir (10) akçe virse biñ yıl yakaram ġayrısın (11) kıyās eyle Ġmām-ı āǾžam rażıyu‟l-lāhu „anhu (4b) (1) hażretleri bu mes‟eleyi bulmuĢ ki bir sāz içün (2) bir hātūn dügüne varsa bir akçe virse (3) bu kadar Ǿaźāb çeker eger helāli iźin virse (4) bu günāhı maǾāile çekerler bu günāhdan kur(5)tulmak isterse çengili dügüne varañ (6) yetmiĢ akçe vire yā yetmiĢ gün oruc du(7)ta yā yetmiĢ aç ŧoyura yā bir kul āzād ide (8) bunların birin ide kefāret yerine gece (9) diñledügi sāzıñ ve virdügi akçenüñ vebā(10)linden kurtula bir kimse bunı bilmeyüp śoñra (11) iĢide derūnı tövbe itse Ǿinda‟l-lāh makbūl (5a) (1) olur ammā iĢidüp gine varsa doġana (2) kefāret lāzımdur kefāret itmezse kimseden (3) ĢefāǾat hidāyet olmaz Ġllā‟l-lāhu Ǿažmm(4)ü‟Ģ-Ģān vaǾde itdügi Ǿaźābı ider deyü (5) buyurdı Ġmām-ı āǾžam hażretleri Ǿavret (6) eyitdi yā Resūla‟l-lāhi Hak peyġambersin (7) hergiz er görmedim Ģimdi bundan śoñra dahı (8) görmeyem didi Resūlu‟llāh eyitdi yā hātūn (9) ere varmanuñ ŝevābı çoķdur iĢit söyle(10)yeyim Ǿavret eyitdi buyur yā Resūla‟l-lāh didi (11) Resūl Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi bir Ǿavret erine (5b) (1) Allāhu Ǿažmmü‟Ģ-Ģān senden rāżı olsun (2) dise ol Ǿavrete altmıĢ yıl Ǿibādet itmeden (3) efżaldur ve bir Ǿavret erine bir içim śu vir(4)se veyā kazancından bir çanak taǾām biĢürüp (5) öñüne kosa bir yıl oruc dutmadan efżaldur (6) bir Ǿavret hāmile olsa Ģehmddür bir (7) Ǿavret erinden evvel kalkup ġusül eylese (8) biñ kurbān etmeden efżaldur bir Ǿavret (9) helāline muhabbetlü olsa gökde melekler (10) anun içün tesbih iderler bir Ǿavret eriyle (11) buluĢup öpüĢse altmıĢ kul āzād itmeden (6a) (1) efżaldur bir Ǿavret erinüñ baĢmaġın (2) öñüne kosa ululasa biñ altun śad(3)aka itmeden efżaldur bir Ǿavret erinüñ baĢın (4) yusa yetmiĢ ġazā itmeden efżaldur bir Ǿavret (5) eri çaġırdukda lebbeyk dise biñ ĥac (6) itmeden efżaldur Hak teǾālā ol Ǿavreti Fā(7)timetü‟z-zehrā yanına ķor Fātimetü‟z-zehrā (8) eydür ey atam bir Ǿavret erini incitse (9) ve Ǿāśm olsa hāli nice olur didi (10) Resūlu‟l-lāh eyitdi yā Fātime ķanġı Ǿavret erine (11) Ǿāśm olsa Allāhuñ laǾneti içinde (6b) (1) olur eriyle helālleĢmeyince kanġı Ǿavret (2) döĢeginde erinüñ sözin dutmasa cemmǾ ta(3)Ǿātüñ ŝevābı gider yā Fātime 18 �bir Ǿavret erine (4) tekebbürlik eylese Hak teǾālā aña hıĢım ider (5) ve gökde yıldızlar kadar defterine günāh yazıla (6) ol hāl içre olsa yetmiĢ yıl cehennemde (7) kala bir Ǿavret erine benüm kethüdām mı oldun (8) veyāhud ben senden ne gördüm dise 3 (9) teǾālā niǾmetin üzerine harām (10) ide bir Ǿavret erine Teñri beni senden (11) kurtarsa dise ol Ǿavretüñ uçmaķdan (12) nasmbi kesile bir Ǿavret erinüñ kanın (7a) (1) erinüñ diliyle yalasa henūz erinüñ (2) hakkın yerine getürmemiĢ ola bir Ǿavret (3) eri destūrıyla seyre çıķsa defter(4)ine bu kadar Ģey yazıla destūr olmayıcak (5) kıyās eyle ne kadar olur yā Fātime kanġı (6) Ǿavret laǾnet saña ve senüñ getürdügine (7) dise ol sāǾat kâfir olur nikâhı (8) gider eger derhāl tevbe idüp elin (9) öperse ne güzel ammā niyledüm ki tevbe idem (10) dise fetvā itdürüp katil (11) olunmaķ helāldür ve bundan śoñra kıyāmetden (7b) (1) melekler ve ben laǾnet iderem öldükde (2) kabri dolu āteĢ ola kıyāmetde (3) gözsüz koya ve eyitdi yā Fātime (4) eger Bārm teǾālā ādeme secde itdin (5) deyü hitāb ideydi Ǿavretleri erine (6) secde itmege emr iderdüm didi ve hażret-i (7) ǾĀiĢe rażiyu‟l-lāhu Ǿanhuma eyitdi yā Resū(8)la‟l-lāh baña vaśiyyet eyle didi Resūlu‟l-lāh (9) eyitdi yā ǾĀiĢe saña vaśiyyet ideyim (10) dutar mısın ümmetim hātunlarına sen de (11) vaśiyyet idesin andan eyitdi yā ǾĀiĢe (8a) (1) kanġı Ǿavret erine egri baksa kıyāmetde (2) yüzün eñsesine çevireler ve evvel (3) mmānından ikinci ābdestden namāzdan üçünci (4) eri hakkından śoralar yā ǾĀiĢe kanġı Ǿavretüñ (5) yavuzlıġına eri śabr itse Hak teǾālā (6) ol ere Eyyüb Peyġamber Ǿaleyhi‟sselām ŝevā(7)bın vire ve bir Ǿavret erinüñ yavuzlıġına (8) śabr itse Hak teǾālā ol Ǿavrete hazret-i (9) ǾĀiĢe Śıddįka mertebesin vire ve bir (10) Ǿavreti eri śuçsuz dögse fenā Ǿavretüñ (11) dāǾvāsın ben iderem ve Ǿavreti dört yirde (8b) (1) dögmek vardur biri namāz kılmaduġından (2) ötüri ve biri döĢegine girmedüginden (3) ötüri ve biri ġusül itmedüginden ötüri (4) ve biri taĢra çıkduġıçün bunlar(5)dan ġayrı cā‟iz degildür kabāhati olduķda tenbmh (6) ide kabūl itmezse yine tenbįh ide ķabūl itmezse bıraġup gide zmrā (7) ögüt virüñ almazsa sizden gider (8) eger fakmr olup mehrin virmege kā(9)dir olmazsa Ǿavret dahı mütenebbih olmazsa (10) terk-i diyār ide efżaldür kıyāmetde Ǿaźābdan kurtulur. 3 Bu satır yazmada, sayfanın yan tarafına eklenmiĢtir. 19 �KAYNAKÇA  ASAR, Muhammed Ali (2012), Hadislerde Allah Tasavvuru, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.  BEYLER, Muhammed (1996), Hadislere Göre Lanet, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  DEVELLĠOĞLU, Ferit (1962), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara. 20 � DEMĠR, Orhan (1993), Hadislere Göre Dünya ve Ahiret Dengesi, Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  DĠLÇĠN, Cem (1983), Yeni Tarama Sözlüğü, TDK yay., Ankara.  ERĠġ, Hatice (2005), Eşler Arası Saygının Sınırları ve “Secde Hadisi TahkikTahric- Değerlendirme, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  GÜLSEVĠN, Gürer (2007), Eski Anadolu Türkçesinde Ekler, TDK yay., Ankara.  HAMĠD, Abdülhalim (2004), İslam’da Erkeğin Eşine Karşı Vazifeleri, Terc. Ziya Eryılmaz, Mektup Yayınları, Ġstanbul.  HAMĠD, Abdülhalim (200?), İslam’da Kadının Eşine Karşı Vazifeleri, Terc. Ziya Eryılmaz, Mektup Yayınları, Ġstanbul.  ĠRGĠ, Nidai (2000), Hadislerde Kadın Hakları, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  JOHNSON Francis (1852), A Dictionary Persian, Arabic and English, London.  KILIÇ, Yusuf (1996), “Ġslam‟da Aile Hukuku”, II. Dünya Aile Günü (15 Mayıs 1995), Ġstanbul.  MEVDUDĠ (2010), İslamda Aile Hukuku (Karı-Koca Hakları), Terc. MemiĢ Tekin, Konya.  SAĠD, Muhammed (2006), Kadının Eşine Karşı Vazifeleri, Pamuk Yayıncılık, Ġstanbul.  SARRAOĞLU, Ahmet (1996), Hadislerde Tövbe, Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  SEKME, Rahmi (1999), Hadislere Göre Cennet ve Cehennem, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  SEVĠNÇ, Necdet (1980), “Eski Türklerde Kadın ve Aile Hukuku”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, C.2, s.8, Ġstanbul.  ġemseddin Sami (1902), Kâmûs-ı Türkî, Ġstanbul.  TIETZE, Andreas (2002), Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lügati, Cilt I, Simurg yay., Ġstanbul.  TIETZE, Andreas (2009), Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lügati, Cilt II, Österreichische Akademie der Wissenschten.  ULUDAĞ, Ahmet (1992), Ayet ve Hadislere Göre Şefaat, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 21 � ÜNAL, Ahmet (1992), Hadislerin Işığında Toplumda Aile Yapısı ve Önemi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  ÜLKÜ, Kübra (2009), İslam’da Aile İlişkileri Eşler Arası Hak ve Vazifeler, Yasin Yayınevi, Ġstanbul. 22 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2162 Title A name given to the resource HİKAYET-İ AVRET Author Author GÜRSOY, Aslı Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Kadın, avret, karı-koca, çift, davranış. ÖZET “Hikâyet-i „Avret” adı altında, Ankara Milli Kütüphane yazmaları arasında rastladığımız hikâye, halk hikâyesi adı altında kayıtlanmış olup 8 varaktan oluşmaktadır. Yazım tarihine ve yazarına ait bir bilgi elimizde bulunmamaktadır. Hikâyenin başında bu hikâyenin kocaların karıları üzerindeki haklarının beyan edileceği belirtilmiştir. Bir kadının, Hz. Muhammed ile karşılıklı konuşmalarını konu alan hikâyede kadının davranış şekilleri, uyması gereken kurallar, karı-koca arasındaki ilişkide kadının üzerine düşen görevler işlenen ana konulardır. Hikâyede asıl dikkat çeken nokta ise kadının olması gereken biçimde davranmadığında peygamber tarafından kıyamet günü çekeceği cezaların kendisine söylenmesidir. Bildirimizde bu hikâyenin içerik ve dil ve üslup incelemesi yapılıp dikkat çekici yanları üzerinde durulmuş ve transkripsiyonu yapılmış metinden örnekler okunmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ce2cec474ecaca24056c13d046d196e1.docx 75b11b4e2d5467de5ac7ea7044229019 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8aff54b935b81421a35a1cbc864d9bce.pdf 136f19739566251ff3cb306820b38ea7 PDF Text Text ÖĞRENCİLERİN DİNÎ-TASAVVUFİ TÜRK EDEBİYATINA YÖNELİK TUTUMLARI VE BİLGİ DÜZEYLERİ Zafer GÜRLER Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İlköğretim Bölümü, Hatay / Türkiye Anahtar Kelimeler: Dinî-tasavvufi Türk edebiyatı, edebiyat öğretimi, öğretim programı. ÖZET Bu çalışmada dinî-tasavvufi Türk edebiyatı öğretimi uygulanmakta olan Türk edebiyatı öğretim programı çerçevesinde öğrenciler açısından değerlendirilmiştir. 2008–2009 eğitimöğretim yılında Kırşehir merkez ve ilçelerinde 10. sınıfta öğrenim gören farklı sosyo-ekonomik düzeylerdeki 653 öğrencinin dinî-tasavvufi Türk edebiyatına ilişkin tutumları ve bilgi düzeyleri değerlendirilmiştir. Nitel ve nicel araştırma tekniklerinin bir arada kullanıldığı nedensel karşılaştırmaya dayalı betimsel bir alan araştırması olan bu çalışmanın dinî-tasavvufi Türk edebiyatı öğretimi için bilimsel bir veri olacağına ve programın geliştirilmesine katkı sağlayacağına inanılmaktadır. Öğrencilerin başarı durumları orta düzeydedir. Öğrencilerin çoğunun (%59) dinî-tasavvufî Türk edebiyatına yönelik tutumlarının “normal” düzeyde olduğu; olumlu tutuma sahip olanların (%32.9) olumsuz tutuma sahip olanlardan (%8.1) çok daha fazla olduğu görülmektedir. Farklı okul türlerinde öğrenim gören öğrencilerin tutum puanı ortalamalarının birbirlerine yakın olduğu görülmektedir. Okul türlerine göre tutum puan ortalamaları bakımından dini-tasavvufi Türk edebiyatına yönelik bilgi düzeyi “düşük” olan öğrencilerin tutum puanı ortalaması 79.3 iken “yüksek” olan öğrencilerin tutum puanı ortalaması 88.1’dir. Öğrencilerin dinî-tasavvufî Türk edebiyatına yönelik bilgi düzeyleriyle tutum puanları arasında anlamlı bir paralellik gözükmektedir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2273 Title A name given to the resource ÖĞRENCİLERİN DİNÎ-TASAVVUFİ TÜRK EDEBİYATINA YÖNELİK TUTUMLARI VE BİLGİ DÜZEYLERİ Author Author GÜRLER, Zafer Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Dinî-tasavvufi Türk edebiyatı, edebiyat öğretimi, öğretim programı. ÖZET Bu çalışmada dinî-tasavvufi Türk edebiyatı öğretimi uygulanmakta olan Türk edebiyatı öğretim programı çerçevesinde öğrenciler açısından değerlendirilmiştir. 2008–2009 eğitim- öğretim yılında Kırşehir merkez ve ilçelerinde 10. sınıfta öğrenim gören farklı sosyo-ekonomik düzeylerdeki 653 öğrencinin dinî-tasavvufi Türk edebiyatına ilişkin tutumları ve bilgi düzeyleri değerlendirilmiştir. Nitel ve nicel araştırma tekniklerinin bir arada kullanıldığı nedensel karşılaştırmaya dayalı betimsel bir alan araştırması olan bu çalışmanın dinî-tasavvufi Türk edebiyatı öğretimi için bilimsel bir veri olacağına ve programın geliştirilmesine katkı sağlayacağına inanılmaktadır. Öğrencilerin başarı durumları orta düzeydedir. Öğrencilerin çoğunun (%59) dinî-tasavvufî Türk edebiyatına yönelik tutumlarının “normal” düzeyde olduğu; olumlu tutuma sahip olanların (%32.9) olumsuz tutuma sahip olanlardan (%8.1) çok daha fazla olduğu görülmektedir. Farklı okul türlerinde öğrenim gören öğrencilerin tutum puanı ortalamalarının birbirlerine yakın olduğu görülmektedir. Okul türlerine göre tutum puan ortalamaları bakımından dini-tasavvufi Türk edebiyatına yönelik bilgi düzeyi “düşük” olan öğrencilerin tutum puanı ortalaması 79.3 iken “yüksek” olan öğrencilerin tutum puanı ortalaması 88.1’dir. Öğrencilerin dinî-tasavvufî Türk edebiyatına yönelik bilgi düzeyleriyle tutum puanları arasında anlamlı bir paralellik gözükmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2392adbcf4649b90b9dc2b841384811f.docx dd9fdc599b881b6808944cb80a95876a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/334c26ee3fc2eed7f99914a9d7281ed0.pdf 99d55219d921e2ce1dff8a32fcdffb83 PDF Text Text RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNİN HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZDIKLARI ŞİİRLER VE BU ŞİİRLERİN KELİME ÇEŞİTLİLİĞİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Rifat GÜRGENDERELİ Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Edirne / Türkiye Anahtar Kelimeler: Hece Ölçüsü, Rumeli Şairleri, Kelime Çeşitliliği. ÖZET Divan edebiyatı ve halk edebiyatı kendi edebi gelenekleri çerçevesinde yüzyıllar boyu birbirleri ile etkileşim halinde olmuşlardır. 16. yüzyıldan itibaren birçok divan şairinin hece ölçüsüyle de şiir yazdığı görülür. Hece ile şiir yazma geleneği Rumeli şairleri tarafından başlatılmıştır. Hece ölçüsü ile yazılmış ilk şiir, uzun yıllar Rumeli’de görev yapmış olan Meâlî’ye aittir. Usûlî, Zaifî, Aşık Çelebî ve Fevrî gibi Rumeli şairleri hece vezni ile şiirler yazan önemli şairler arasındadır. Balkan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler yazmasındaki en önemli etken, bu şairlerin Rumeli’de önemli yeri olan tekke ve çevrelerinde yetişmiş ve yaşamış olmalarıdır. Sade ve samimi söyleyişleri şiirlerinde kullanmayı seven Rumeli şairleri, hece ölçüsü ile şiir yazmada divan şairlerine öncülük etmiştir. Halk şiiri ve divan şiiri arasında var olan ortak konuları, hece veznini de kullanarak birbirine daha da yaklaştıran Rumeli şairleridir. Bildirimizde hece ölçüsü ile şiir yazan divan şairleri genel olarak değerlendirilmiş ve hece ölçüsü ile yazdıkları şiirlerin kelime çeşitliliği ortaya konulmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/889c149fc9dd95475517b8eb450962d1.docx 1c9099077b6b03de8cc0d90be03a89f4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0512d7a8889ae20b57b749d9b0fb194a.pdf d1470c1003aeaaf62d23df28ac61b10b PDF Text Text RUMELĠLĠ DĠVAN ġAĠRLERĠNĠN HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZDIKLARI ġĠĠRLER VE BU ġĠĠRLERĠN KELĠME ÇEġĠTLĠLĠĞĠ ÜZERĠNE BĠR DEĞERLENDĠRME Rifat GÜRGENDERELİ1 Özet Divan edebiyatı ve halk edebiyatı kendi edebi gelenekleri çerçevesinde yüzyıllar boyu birbirleri ile etkileşim halinde olmuşlardır. 16. yüzyıldan itibaren birçok divan şairinin hece ölçüsüyle de şiir yazdığı görülür. Hece ile şiir yazma geleneği Rumeli şairleri tarafından başlatılmıştır. Hece ölçüsü ile yazılmış ilk şiir, uzun yıllar Rumeli‟de görev yapmış olan Meâlî‟ye aittir. Usûlî, Zaifî, Aşık Çelebî ve Fevrî gibi Rumeli şairleri hece vezni ile şiirler yazan önemli şairler arasındadır. Balkan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler yazmasındaki en önemli etken, bu şairlerin Rumeli‟de önemli yeri olan tekke ve çevrelerinde yetişmiş ve yaşamış olmalarıdır. Sade ve samimi söyleyişleri şiirlerinde kullanmayı seven Rumeli şairleri, hece ölçüsü ile şiir yazmada divan şairlerine öncülük etmiştir. Halk şiiri ve divan şiiri arasında var olan ortak konuları, hece veznini de kullanarak birbirine daha da yaklaştıran Rumeli şairleridir. Bildirimizde hece ölçüsü ile şiir yazan divan şairleri genel olarak değerlendirilecek ve hece ölçüsü ile yazdıkları şiirlerin kelime çeşitliliği ortaya konulacaktır. Anahtar Kelimeler: Hece Ölçüsü, Rumeli Şairleri, Kelime Çeşitliliği THE POEMS WRITTEN BY RUMELIAN DĠVAN POETS IN SYLLABIC METER AND AN ASSESSMENT OF THE WORD DIVERSITY IN THESE POEMS Abstract Divan literature and folk literature interact for centuries. Many Divan poets wrote poems using syllabic meter after 16th centuries. The tradition of writing poetry with syllabic meter, was started by Rumelian poets. The first poem written in syllabic meter is written by Meali who live in Rumelia. Usuli, Zaifi, Aşık Çelebi ve Fevri such as poets, wrote syllabic meter . These poets grew up in and around the dervish lodge. This is also important. Rumeli poets, poets wrote poems pioneered by syllabic meter In this study, the syllables poetry written by divan poets are judged in general and poems written in syllabic meter word diversity is introduced. Key Words: Syllabic Meter, Rumelia Poets, Word Diversity GiriĢ Osmanlı devletinin bugünkü Avrupa sınırları içinde olan toprakları Rumeli olarak adlandırılmıştır. II. Bayezid‟ten sonra Rumeli‟de Türklerin hakimiyeti ve himayesinde kültür ve sanatın geliştiği şehirler oluşmaya başlamıştır. Birer kültür merkezi olan bu şehirlerde 1 Yrd.Doç.Dr., Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, rifatgur@hotmail.com �bilim ve sanatın ilerleyebilmesi için gerekli olan altyapı hazırlanmış, dönemin bilim kurumları olan medrese ve tekkelerin de tesis edilmesiyle Osmanlı edebiyatının önemli temsilcileri Balkan şehirlerinde yetişmeye başlamıştır. Bir edebiyatçının yaşadığı coğrafi çevrenin, dünyaya bakış açısının ve hayat tarzının, yarattığı eser üzerindeki etkisi tartışmasız çok açıktır. Bu durum özellikle Balkan topraklarında doğmuş ve yetişmiş şairlerde çok belirgin olarak görülmektedir. Bir Balkan şairiyle, Anadolu‟da, Bağdat‟ta veya Orta Asya‟da doğup büyümüş bir şairin duygularını ifade ediş şekilleri, coşkuları, heyecanları ve kullandıkları kelimeler bazı farklılıklar gösterebilmektedir. Divan şiiri geleneği içinde yetişen Rumeli şairleri, klasik divan şiirinin kültürünü ve bu kültürü yansıtan dili, çok iyi bilmektedirler. Rumeli şairlerinin hayatları ve divanlarıyla ilgili yapılan çalışmalarda, ortak başlıklardan birinin de “Rumeli Şairlerine Has Özellikler” olduğu görülür. Bu özelliklerden biri de Rumeli şairlerinin kullandıkları dil özellikleridir. Rumeli şairleri, sade ve konuşma diline yakın bir Türkçeyi kullanırlar. Atasözü ve deyimlere sıkça yer verirler, samimi hatta laubali ifadeleri de kullanmaktan çekinmezler. Hıristiyanlık kültürüne ve tasavvufa, halk kültürüne, halkın yaşayış gelenek ve göreneklerine aşina oldukları şiirlerindeki ifadelerden anlaşılır. Onlar, divan şiiri geleneğinin kurallarını zorlamış, klasik şiire yeni bir nefes getirme gayretine girmişlerdir2. I. Heceyle Yazan Rumeli ġairleri Bildirimizde, heceyle şiir yazan beş divan şairine ait Usûlî (10), „Aşık Çelebî(1), Za„ifî(6), Fevrî(1) ve Meâlî(1) olmak üzere toplam 18 şiir, söz varlığı açısından değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu bölümde şairlerin kısa biyografileri verilcektir. Usûlî (ö.1538): Vardar Yenicesi‟ndendir. Öğrenim gördükten sonra tasavvuf yolunda Mısır‟da Şeyh İbrahim Gülşenî‟ye bağlanmış, şeyhinin ölümünden sonra Vardar Yenicesi‟ne geri dönmüştür. Ömrünü bazen Yenice‟de bazen de Evrenosoğlu Abdi Bey‟in yanında geçirmiş ve onun yanında ölmüştür. “Vâh kim gitti Usûlî derd-mend” mısraı vefatına tarihtir. Ömrünü fakirlik içinde geçirmiştir. Kimseye ihtiyacını söyleyerek baş eğdiği görülmemiştir. Dünya metaı için büyüklerin kapılarına müracaatla yüzsuyu dökenleri şiddetle kınamıştır. Kanaat sahibi, tok gözlü, mağrur bir şairdir. Divanı vardır. Gazelleri genellikle tasavvufa yönelik Seyyid Nesîmî tarzında didaktik ilahilerdir. Şiirlerinde aruzun yanında hece veznini de kullanmıştır. Dili sade ve halk şiirine yakındır.3 2 Balkan şairlerinin söyleyiş özellikleri hakkında geniş bilgi için bk. Halil Çeltik (2008) Divan Sahibi Rumeli Şairlerinin Şiir Dünyası, MEB, Ankara, s.148-236. 3 Haluk İpekten vd (1988) Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. Ankara,s.510. Cemal Kurnaz, Mustafa Tatçı (2001) Mehmet Nail Tuman Tuhfe-i Naili, Bizim Büro yay. s.47, Mustafa İsen (1990): Usûlî Divanı, Akçağ Yayınları, Ankara. �‘ÂĢık Çelebi (ö.1572): Adı Seyyid Pir Mehmed‟dir. Pirizren yakınlarında Vılcıtrın (Vulçıtrın) adlı köyde doğmuştur. Babası İran‟dan gelmiş Seyyid Ali Natta‟dır. Annesi II. Bayezid devri kazaskerlerinden Müeyyedzâde‟nin kızıdır. Muhyiddin Fenârî‟den mülazım olmuş, Ebussuud‟un fetva eminliğini yapmıştır. Daha sonra Silivri, Piriştine, Serfice ve Narda‟ya kadı olmuştur. Alaiye kadılığı sırasında, bu görevden memnun kalmayıp Kanuni‟nin meşhur “Halk içinde mu„teber bir nesne yok devlet gibi” mısraıyla başlayan gazeline tahmis yazıp bir tazarruname ile padişaha verince Niğbolu kadısı olmuş, daha sonra azledilmiştir. II. Selim Belgrad‟tan İstanbul‟a gelirken ona bir “lâmiyye” gazel sunup Kıratova kadısı olmuştur. Üsküp‟te zatülcenp hastalığından vefat etmiştir. Evliya Çelebi‟ye göre, Üsküp‟te bulunan Lokman Hekim Tekkesi‟ndeki mezar taşında Cinânî‟nin söylediği “Âşık sefer eyledi cihândan” tarihi yazılıdır. Uzun, secili, Türkçe kurallı cümleler kurmuş olan Âşık Çelebi nesre yeni bir soluk getirmiştir. Şiirde ise yakın dostu Hayâlî‟ye fikir verip şiirini değiştirtecek kadar ustadır. Şiirinde yerli nitelikler bulunur. Mürettep divanından başka başlıca, “Meşâ„irü‟ş-şu„arâ, Ravzatü‟ş-şühedâ, Şakâyıku‟n-nu„mâniye, Sigetvarnâme, Şehrengiz-i Bursa” adlı eserleri vardır4. Za‘îfî (ö.1552): Adı Pîr Mehmed, babasının adı Evrenos Hâce‟dir. Kıratova‟nın en alim ve meşhur şairidir. Müftü Ali Çelebi‟den mülazım olduktan sonra İznik medresesinde çalışmıştır. Emekli olduktan sonra uzlete çekilmiş ve İznik‟te vefat etmiştir. Vücudu zayıf olduğu için bu mahlası almıştır. Tezkireciler şairliğini ve inşasını beğenmişlerdir. Sa„dî‟nin Gülistânını ve Attâr‟ın Pend-nâmesiyle Mantıkuttayrını şerh etmiştir. Gazelleri sade ve sanatsızdır5. Fevrî (ö.1570): İsmi Ahmed‟dir. Elbasan yakınlarında Dıraç‟ta doğmuştur. Arnavut ya da Hırvat asıllıdır. Küçük yaşta İstanbul‟a getirilmiştir. Gelibolulu Âlî, İskender Çelebi‟nin diğer kaynaklar Nakkaş Ali Beğ‟in hizmetinde bulunduğunu yazarlar. İyi bir eğitim almış, rüyasında Muhyiddin ibn Arabî‟yi görerek Müslüman olmuştur. Yûsuf-ı Sîneçâk, Şâhidî ve Şem„î ile arkadaştı. Bostan Efendi‟den mülazım olmuş, müderrislik, müftülük ve kadılık yapmıştır. Şam‟da müftülük yaparken ölmüş ve Üsküplü İshak Çelebi‟nin yanına gömülmüştür. “Revân oldu cinân dârına Fevrî” mısraı ve “Fevrî be-reft” terkibi vefatına tarihtir. Devrin önde gelen şairlerindendir. Tahmis ve tesdisin klasik edebiyatta ilk ciddi temsilcisidir. Divanından başka “ Sîm-nâme, Ahlâk-ı Süleymâniye, Miftâhü‟l-meâni” adlı eserleri vardır. Kanuni‟nin divanını tertip etmiştir6. Meâlî: (ö.1536): II. Beyazid devrinin ünlü bilgin ve kadılarından Mustafa bin Yarhisarî‟nin oğlu olup anne tarafından meşhur Fenârî ailesine mensuptur. İyi bir tahsil gördükten sonra Sofya ve Filibe‟de kadılık yapmıştır. Gelibolu‟da ölmüş ve oraya gömülmüştür. Şiirlerinde hezele fazlaca yer verdiği için mesleki ve özel hayatında sıkıntılar çekmiştir. 8 heceli semai tarzında yazılmış olan “Destan” şiiri Divanı içindeki en dikkat çekici şiirdir. Destan, klasik bir şair tarafından hece ile yazılmış ilk tam şiir olması açısından önemlidir. Bu şiirin dikkat çeken bir başka özelliği hece ve aruz birlikteliğinin, Divanlarda 18. Yy.‟da başlayan bir gelenek 4 İpekten vd (1988:47); Kurnaz, Tatçı (2001:614) İpekten vd (1988:541); Kurnaz, Tatçı (2001:570); Kamil Akarsu (1993): Rumelili Zaîfî Hayatı Sanatı Eserleri ve Divanından Seçmeler, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul. 6 İpekten vd (1988:142); Çeltik (2008:44) 5 �olmayıp başlangıçtan itibaren hep varolageldiğini göstermiş olmasıdır 7. Meâlî ile ilgili şu bilgiyi de söylemek isteriz ki kendisi İstanbul doğumlu olmakla birlikte anne tarafından Fenari ailesindendir. Uzun yıllar Rumeli‟de görev yaptığı için Rumeli şairleri arasında değerlendirmeye alınmıştır. Heceyle Yazılan ġiirler ve Kelime ÇeĢitliliği II. Aruz vezninin hece vezniyle yakınlık gösteren ve kullanılması kolay olan kalıpları, ilk İslami eserlerden itibaren kullanıldığı gibi, divan şairlerinin de hece vezniyle şiirler yazması, halk ve divan şiiri arasında birbirleriyle bağlantılı bir geleneğin olduğunu göstergesidir8. Bildirimizin konusu içinde olmadığı için bu gelenek ve aşık tarzı hakkında bilgi verilmemiştir. A. KELĠME SAYILARI Hece Ölçüsüyle Yazılan Şiirlerin Kelime Sayıları Yazılan Şiir Sayısı Usûlî Zaîfî Aşık Çelebi Me’âlî Fevrî Kullanılan Kelime Sayısı Arapça Kelime Farsça Kelime Türkçe Kelime Arapça Terkip Farsça Terkip 10 6 1 1053 401 146 %26 %17 %15 %11 %24 %4 %63 %59 %81 1 ----------- 6 3 ------ 1 1 195 40 %22 %27 %7 %30 %71 %43 ----------- -----3 Genel olarak bakıldığında bu şiirlerde kullanılan kelimelerin yüksek oranda Türkçe kelimeler olduğu, kullanılan Arapça, Farsça kelimelerin konuşma dilinde mevcut olan basit ve anlaşılır kelimeler olduğu görülmektedir. Tablodan da görüldüğü üzere, Usuli ve Zaifi 10 ve 6 şiir sayısı ile en çok şiir yazan şairlerdir. Meali 1 şiir yazmasına rağmen 15 dörtlükten oluşan bir destan ile bu tarzda ilk şiir örneğini vermesi açısından önemlidir. Bu şiir, Şahkulu isyanın bastırılması için padişaha yazılmış bir destandır. Halkı ilgilendiren bu önemli sosyolojik hadiseyi halkın ağzından samimi bir dille ve hece ölçüsüyle söylemesi pek tabidir. Usuli‟nin hece ile yazdığı şiirler tekke bağlantısı sebebiyle olmalıdır. Zaifi, koşma tarzındaki aşıkane şiirlerini divanında “fi‟tTürkiyât” başlığı altında toplamıştır. Fevri ise gazel nazım şekliyle sadece bir şiirinde hece ölçüsünü kullanmıştır. Aşık Çelebi‟nin şiiri yazmadaki gayesi, diğer şairlerden farklıdır. O, 7 Mustafa İsen (2013) “Meâlî” www.turkedebiyatıisimlersozlugu.com (ET.18.04.2013) Halk ve Divan şiirinin etkileşimiyle ilgili geniş bilgi için bk. Cemal Kurnaz (1990) Halk ve Divan Şiirinin Müşterekleri Üzerine Akçağ Yayınları, Ankara. M.Fuat Köprülü (1986) Edebiyat Araştırmaları, Türk Tarih Kurumu yay. Ankara. 8 �halk şirine yakınlık duyduğu için değil, Manav Seydi‟yi yermek için, tamamen sanat dışı gördüğü halk edebiyatı nazım şeklini ve hece ölçüsünü kullanmıştır. Bu nedenle şiirinde kullandığı Türkçe kelime oranı da %81‟e çıkmıştır. Kullanılan az sayıdaki Arapça ve Farsça yapılı terkiplerde kullanılan kelimelerin de özellikle dini terimler olduğu görülmektedir. Usulî Âl-i abâ / Şehîd-i Kerbelâ / Cafer-î Sadık / Muse’r- Rıza / İmam-ı pîşvâ / Tîg-ı Kazâ/ Sırr-ı Hüdâ Zaîfî Dûd-ı Âh / Nar-ı ışk / Şem’-i aşk Fevrî Lal-i cân /Râh-ı reyhân / Kûy-ı hasret Aşık Çelebi ______ Me’âlî ______ B. DİN VE TARİKATLA İLGİLİ KAVRAMLAR �Usûlî 1 Pir Hak Din Mü’mi n Münki r İman Askerî Kıble Erenler Muhammed Bakır Hasan Hüseyin Ali Muse’r-Rıza Kâzım Nâkî Şâh Muhammed Mehdi Muhammed Ali Şehîd-i Kerbelâ Hûda Zeynel Âbidîn Hak �Usûlî 2 Allah Usûlî 3 Yaradan Usûlî 4 Birler Erenle r Usûlî 5 Pîr Allah Usûlî 6 Hûda Usûlî 7 Din Usûlî 8 _____ Usûlî 9 Yusuf Usûlî 10 Allah Alî Şah Hak Erenler Yediler Kırklar İman Za’îfî 1 Rahm Zaîfî 2 _____ Za’îfî 3 Rahm Za’îfî 4 ______ Huri Hak Muhammed Ali Ecel Rahmet Kurban Dergâh Rahmet Kur’an Günah Za’îfî 5 ______ Za’îfî 6 ______ Me’âlî Aşık Çelebi Şahkulı İmam Kızılbaş Müslüman Yaradan Yezid Şeytan Pîr �Fevrî Kur’an Bi’llâh İsa C. YER VE KĠġĠ ADLARI Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Me’âlî YER ADLARI _ Yenice _ _ Şam Konya _ _ _ Mısır _ YER ADLARI Türk ili Anadolu Aşık Çelebi KİŞİ ADLARI Usûlî Sultan Mustafa Osman ili YER ADLARI Manavgat Keşiş Dağı KİŞİ ADLARI Şehzade Korkud Vezir-i Azam Ali Paşa Şahkulu/Şeytan kulu Bursa Şehzade Ahmet KİŞİ ADLARI Tahtakale Manav Seydi KİŞİ ADLARI Fevrî YER ADLARI ___ Zaîfî YER ADLARI ___ KİŞİ ADLARI Zaîfî Süleyman Han Me’âlî Fakir Emmi �D. ÜNLEMLER Rumeli şairlerinin şiirlerinde kullandıkları samimi söyleyişlerin neticesinde özellikle karşılıklı konuşuyormuş gibi kullandıkları “ya, be, hey, bak a, gel a, ey” gibi ünlemler hece ölçüsü ile yazılan şiirlerde de karşımıza çıkar. Usûlî Ah / be hey / ey / hey meded /hey / gel a Zaîfî Ah / ey / be / hey / Zaîfî’nin 3. Şiirinde her kıtada “be” ünlemi kullanılmıştır. Aşık Çelebi Be Me’âlî Ey Fevrî Ey E. ĠKĠLEMELER Usulî Dolup taşdı / Deyü deyü / Yana Yana / Tas tas / Kıya kıya / Karma kara / Kane kane / Yane yane / Gider gelir Zaîfî Kuçulası kuçulası Fevrî ____ �Aşık Çelebi Yağır yağır / Domur domur / Böngel böngel Me’âlî Ayın bayın / Baştan başa / Az az F. BĠRLEġĠK FĠĠLLER VE DEYĠMLER Usûlî 1 Kul ol- /Hakkı bul- / Kapısına gel- Usûlî 2 Meded eyle- / Haber ver- / Mest ol- / Serden geç- / Gönlü açıl- Usûli 3 Terkin ur- / Halden hayla- / Öç al- / Can ol- / Derman ol- / Gussa ye- Usûlî 4 Baştan aş-/ Sel ol- / Gönlünü al- / Gayîb ol- / Deli ol- / Gönlü coş- / himmet eyle-/ yerlere çal- Usûlî 5 Geç ol- / Peyman güt- / Terk eyle- / Usûlî 6 Öç al- / Yazılan gel- / Terk it- / Dem sür- Usûlî 7 Terk it- / Viran it- / Garib ko- / Aşk odına sal- /Sergerdan kıl- / Gönlünü al- / Toprak ol- Usûlî 8 Aklı şaş- / Kan ağla- Usûlî 9 Usûlî 10 Gözini aç- / Seyran eyle- / Söz aç- / Hayran eyle- / Haber vir- / Sultan eyle- / Can eyle- / Biryan eyle- / Derd ol- / Derman bul- / Derman eyle- / Bayrama ir- / Kurban eyle- / Yüz sürİş gör- /Tesbih it- / Devlet vir- / dergehinden sür- Zaîfî Zaîfî Zaîfî Zaîfî Zaîfî Zaîfî Rahm eyle- / Benzüm sol- / Revan ol- / Ah u figan ol- / Nihan olHayran kal- /Yüz vir- / Yar ol- / Dud-ı âha boyan- / Bilmiş ol- / Kul ol- / Kül ol- / Rahm it- / Ah alOd ur- / Gözleri kanına girGönlü taş- / Baştan aş- /Gönlü düş- / Aşık olViran it-/ Divane it / Cana kıy- / Yar ol- /Şive eyle- 1 2 3 4 5 6 Aşık Çelebi Öne kat- / Belaya uğra- �Fevrî Gönlü sev- / Ezber it- / Hıfz it-/ Lutf it- Me’âlî Yok ol- / Oyun ol- / Kazığa ur- / El sun- / Kırgın ol- / Yazusın gör- / Zebun ol- / Fitne kopar-/ kanı helal ol- G. ESKĠ ANADOLU TÜRKÇESĠ SÖZVARLIĞINA AĠT KELĠMELER Usûlî Bilü: bilgi / haylamak: önem vermek / ağu: zehir / yatlu: kötü, fena / uşan-: kırılmak parçalanmak /kıya: sert / yel-: hızlı gitmek / göyün-:yanmak / kuç-: kucaklamak Zaîfî Ayruk: başka / sor-:emmek / biliş: tanıdık / kuç-:sarılmak / on-:iyileşmek Aşık Çelebi kürük: boynuzsuz öküz / ütmek: taze buğdayı kabuğuyla ateşe vermek / keş: ekşimik / yağır: yağlı /domur: tomurcuk / domalak: yer elması, mantar / yuvalak: yuvarlamak / hengel:tatar böreği / döngel: muşmula / böngel böngel: fokur fokur (kaynamak) / avadan: iyice, tamamıyla / yügürmek: hızla koşmak /dümbek:kuyruksuz Me’âlî düre-: peyda olmak, türemek / yayka-: yıkamak / yal: köpek yemeği / yun-: yıkanmak / kırgın: katliam Fevrî dirgürmek: diriltmek SONUÇ �0. Hece ölçüsüyle şiir yazan Rumeli şairleri 16. Yy. şairleridir. Bu şairler; Usuli, Za„ifi, Meali, Aşık Çelebi ve Fevri‟dir. 1. Mahallileşme ceryanına kadar hece ölçüsünün kullanılmadığı görüşünü yıkan bu şairler, kimi zaman orijinallik göstermek, kimi zaman halk kültürüne yakınlıklarını ispatlamak, kimi zaman da halk şirini küçümsemek için bu şiirleri yazmıştır. 2. Meali 8‟li; Usuli 11‟li (2 şiir) ve 8‟li (8 şiir); Za„ifi 7‟li, 8„li (5 şiir) ve 11‟li; Fevri 8‟li ve Aşık Çelebi 8‟li hece ölçüsüyle şiirler yazmışlardır. 3. Halk şiiri özellikleri ile yazıldıkları için kullanılan dil halk edebiyatı şiirlerinden farklılık göstermez. Bu nedenle Balkan şairlerinin özelliği olan sade Türkçeyi kullanma geleneğine de uygundur. 4. Kullanılan Türkçe kelimelerin oranı %43-%81 arasındadır. Fevri, gazel nazım şeklinde yazdığı için Türkçe kelime oranı %43, Aşık Çelebi, şiirini alay ve küçümseme için yazdığından Türkçe kelime oranı %81‟dir. Genel olarak kullanılan Arapça ve Farsça kelimeler günlük kullanımdaki kelimelerdir. Anlaşılması zor Arapça ve Farsça terkipler yoktur. Bu terkipler daha ziyade dini terimler için kullanılmıştır. 5. Rumeli şairlerinin sıkça kullanıldığı “ah/ ey/ hey/ be hey/ ey medet/ gel a“ ünlemleri şairlece kullanılmıştır. 6. Yazılan şiiri konusuna uygun yer ve kişi adları kullanılmıştır. 7. İkilemeler, birleşik filler ve deyimler sıkça kullanılır. 8. Özellikle Aşık Çelebi‟nin şiirinde Eski Anadolu Türkçesine ait kelimeler dikkat çekici oranda kullanılmıştır. ġĠĠRLER �MEʼĀLῙ Yakdı köti gibi şarun Destan Yok mıdur namus ve arun 1 Bile al gel yeniçerin Kendü ilünde düredi Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 7 Çıktı ellere yüridi Sultan Korkud korkup kaçdı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Ali Paşa berü geçdi 2 Oyalanup az az göçdi Çok devletlüler yog oldı Taglar başı turag oldı Bir Türk ilünde beg oldı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 8 Mülküne düşmen el sundı Memleket kan ile yundı 3 Görün netdi Şahkulıyı İndi yaykadı yalıyı Aldurdun Anatoluyı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Etmegün yiyenler döndi Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 9 Gör Kızılbaşun halini 4 Zulme uzatdı elini Akıl ayın bayın oldı Tutmasun Osman ilini Bir acayib oyun oldı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Çok sipahun hayin oldı 10 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Müslümanlar zebūn oldı 5 Erkek dişi magbun oldı Yandı köti başdan başa Katı büyük kırgın oldı Kim kayil ola bu işe Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Kazuga urıldı Paşa Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 11 6 Yiyenler senün ni‟metün �Saklamadılar hürmetün VARSAĞI Yaradan vire fursatun 1 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Pīrimün yolı çünki Hak yolıdur 12 Dönmezin niye döneyin pīrümden Sultan Ahmed varamadı Müʼminün ezelden kavli belīdür Yezīd cengin göremedi Dönmezin niye döneyin pīrümden Kaçtı yezid duramadı 2 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Serden geçer imiş bu yolda server 13 Münkirler elinden kesilür serler Ali Paşa ardın sürdi Nice bin baş çıkup bağrumda söyler Yorgun leşker ile erdi Dönmezin niye döneyin pīrümden Başında yazusın gördi 3 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Erenlerün zahmı cāne merhemdür 14 Şimden girü ölür isem ne gamdur Şeytan-kulı düşdi anda Pīrlerün işigi çünki kıblemdür Başı yuvalandı kanda Dönmezin niye döneyin pīrümden Fitneler koptı cihanda 4 Yetiş koca Hünkar yetiş Pīrimün azmi çün toğrı yoladur İsteyen kişiyi Hakkʼa iledür 15 Hak anunla her nefesde biledür Ey Meʼālī acep haldür Dönmezin niye döneyin pīrümden Kızılbaşun işi āldür 5 Şüphesüz kanı helāldür Gönülde çirk olan pīrden arınur Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Hakkun sıfatı pīrlerden görinür Pīri olmayanlar yarın yirinür Dönmezin niye döneyin pīrümden USŪLῙ I 6 �Benüm gönlüm bir divāne delidür II Cān u dilden erenlerün kulıdur 1 Benüm pīrüm çün Muhammed Aliʼdür Yeniceden esen seher yelleri Dönmezin niye döneyin pīrümden Bana Sultan Mustafadan haber vir 7 Unıtdı mı gurbetteki kulları Hakīkat pīrleri āl- i abādur Bana Sultan Mustafadan haber vir Hasan Hüseyin cānlara safādur 2 Benüm şāhum şehīd- i Kerbelāʼdur Tīz ol yüridigün rāhı seversen Dönmezin niye döneyin pīrümden Meded eyle gel Allahʼı seversen 8 Bir Alīlik eyle şāhı seversen Zeynel Ābidīndür gönlümde cānum Bana Sultan Mustafadan haber vir Muhammed Bakıra bakar bu cānum 3 Caʼfer- i Sādıkdur dīnüm imānum Aşkına aşk doluları içilsün Dönmezin niye döneyin pīrümden Mest olup cān ile serden geçilsün 9 Gāyet hussadayın gönlüm açılsun Kāzım bize bir niʼmetdür Hudādan Bana Sultan Mustafadan haber vir Rāzıdur Hakk Ali Museʼr- Rızādan 4 Muhibbüz Nākiye kālū belādan Yaralı cāna merhem urulur mı Dönmezin niye döneyin pīrümden Usūlīnün hālinden sorulur mı 10 Karşusında dīvānlar kurulur mı Nāki Hakʼdan imām- ı pīşvādur Bana Sultan Mustafadan haber vir Askerī düşmene tīğ- i kazādur Muhammed Mehdī hod sırr- ı Hudādur Dönmezin niye döneyin pīrümden 11 Usūlīyem Hak kapusına geldüm Cān u dilden erenlere kul oldum Pīrler işiginde ben Hakkı buldum Dönmezin niye döneyin pīrümden III 1 İki cihān terkin urduk Fenālaruz fenālaruz Abāya nemede girdük Fenālaruz fenālaruz 2 �Bir nemeddürür şālımuz 8 Kimse anlamaz hālimüz Bunda teferrüce geldük Yücedür akl ü bilümiz Sanma kim eğlendük kalduk Fenālaruz fenālaruz Nice kerre doğduk öldük 3 Fenālaruz fenālaruz Ezel aşkıyla gelmişüz 9 Kendü hālimüz bilmişüz Birazcık hālden haylaruz Ölmezden evvel ölmişüz Erenler içün söylerüz Fenālaruz fenālaruz Maʼna denizin boylaruz 4 Fenālaruz fenālaruz Hālimüz bilür Yaradan 10 Geçmişüz ag u karadan Usūlīyem diyü gelmiş Dönmeziz hiç bir bereden Gönül istedügin bulmış Fenālaruz fenālaruz Kahbe felekden öc almış 5 Fenālaruz fenālaruz Filān böyledür dimezüz Kimse gussasın yimezüz IV İşi ferdāya komazuz 1 Fenālaruz fenālaruz Gözüm yaşı taşdı yine 6 Himmet eylen himmet eylen Kuş olup gökte uçaruz Düşdüm belā denizine Cān milketine göçerüz Himmet eylen himmet eylen Dirlik suyunı içerüz 2 Fenālaruz fenālaruz Coşdı deli gönül coşdı 7 Deryālara dolup taşdı Hak nūrına bürhān olmış Gam denizi başdan aştı Her bir derde dermān olmış Himmet eylen himmet eylen Cānlar içinde cān olmış Fenālaruz fenālaruz 3 �Çıkmışdur bagrumda başlar Uçur kuşu bu yuvadan Sel oldı gözlerdeki yaşlar Gel gurbete gidelüm gel Engine saldum yoldaşlar 2 Himmet eylen himmet eylen Gezelüm Şāmı Konyayı 4 Meded Allah deyü deyü Bir vefāsız gönlüm aldı Ko bu vefāsız dünyayı Dönüben yirler çaldı Gel gurbete gidelüm gel Gönül mihnetlerde kaldı 3 Himmet eylen himmet eylen Kıyalum baş ile cāna 5 Yaşumuz boyayup kana Togrı yolına varanlar Aşk odına yana yana Hak dīdārını görenler Gel gurbete gidelüm gel Hey meded gerçek erenler 4 Himmet eylen himmet eylen Ahd ile peymān güdersin 6 Tas tas agular yudarsın Hey yediler kırklar birler Bir vefāsızı nʼidersin Hāzır gāyib olan pīrler Gel gurbete gidelüm gel Çagırdıgum gerçek erler 5 Himmet eylen himmet eylen Yüregüme dokundı ok 7 Derd ile mihnetlerüm çok Ayrıldum yārdan Usūlī Bizi bunda esirger yok Meded deli oldum deli Gel gurbete gidelüm gel Āh pīrüm Muhammed Ali 6 Himmet eylen himmet eylen Gam dopdolu cānda tende Huzūr kalmadı vatanda IV Gönlümüz eglenmez bunda 1 Gel gurbete gidelüm gel Gönül geç olmaz hevādan Gel gurbete gidelüm gel 7 �Terk eyle yārı yoldaşı Kara toprak döşenmedin Gözetme hālli hāldaşı Ten kafesin uşanmadın Akıdup gözlerden yaşı Nefes kuşı boşanmadın Gel gurbete gidelüm gel Hele bir demdür sürelüm 8 4 Doyunca gördüm firkati Dünyā kimseye mi kalur Hālüm yatlu derdüm katı Şüphe yok yazılan gelür Çekmezüz biz bu mihneti Ötesi Hudā bilür Gel gurbete gidelüm gel Hele bir demdür sürelüm 9 5 Gel varalum togrı yolı Bir acāyib devrān ancak Bir pīre diyelüm belī Cümle ālem hayrān ancak Bunda neylersin Usūlī Bu da bir hoş seyrān ancak Gel gurbete gidelüm gel Hele bir demdür sürelüm 6 VI Usūlī terk itdi varın VARSAGI Komadı āh ile zārın 1 Kim bilür nicʼolur yarın Yārenler ecel gelmedin Hele bir demdür sürelüm Gözümüz toprak dolmadın Felek bizden öc almadın VII Hele bir demdür sürelüm 1 2 Bana kıya kıya bakan Dögünüp hasret taşıyla Kormıyun seni kormıyun Bagrumuz tolu baş ile Bakışı yüregüm yakan Āh ile kanlu yaş ile Kormıyun seni kormıyun Hele bir demdür sürelüm 2 3 Behey güzellerün hanı �Āşıkun dīni īmānı 1 Yolına vireyin cānı Andugumca aklum şaşar Kormıyun seni kormıyun Sen dʼölürsün ben dʼölürin 3 Aramıza firkat düşer Terk idüp cānı cihānı Sen dʼölürsün ben dʼölürin Yıkdun virān itdün beni 2 Böyle garīb kodun beni Gel begüm kıyma bu cāne Kormıyun seni kormıyun Yazukdur girme gel kane 4 Kimseye kalmaz zamāne Beni aşk odına salan Sen dʼölürsün ben dʼölürin Derd ile ser-gerdān kılan 3 Eliyle gönlümi alan Yanıma gel şefkat ile Kormıyun seni kormıyun Koma beni firkat ile 5 Korkaram bu hasret ile Ölüm yilleri esmezse Sen dʼölürsün ben dʼölürin Ömr ekinini biçmezse 4 Ecel leşkeri basmazsa Kıyma kuluna sultānum Kormıyun seni kormıyun Karma kara yine kanum 6 Diyetdür bu benüm cānum Nice bir yil gibi yilem Sen dʼölürsün ben dʼölürin Aşk odunda toprak olam 5 Meger ecel gele ölem Usūlī eydür bu sözüm Kormıyun seni kormıyun Derd ile göyünsün özüm 7 Kan ağlasun iki gözüm Usūlī ayrılmaz senden Sen dʼölürsün ben dʼölürin Hiç cān ayrılır mı tenden Yani kaçma gel a benden Kormıyun seni kormıyun VIII IX �1 Hemān derde dermān eyle Berü gel cān gözini aç 7 Ālemlere seyrān eyle Yārün cemālüni gördün Halka rahmet yağmurın saç Ayağına yüzün sürdün Gönlini bir ummān eyle Usūlī bayrāma irdün 2 Var cānunı kurbān eyle Didüm bir söz aç şārundan X Haberler söyle yārundan 1 Şol bir ince esrārundan Evvel başdan senʼögerin Yine bizi hayrān eyle Cümle işi gören Allah 3 Sıdk ile çagıran kulun Söz açma kevn ü mekāndan Maksūdını viren Allah Bize bir haber vir cāndan 2 Yūsufı kurtar zindāndan Senün kulundur cism ü cān Mısr iline sultān eyle Sana tesbīh ider cihān 4 Gözlerden olıban nihān Cihāndan geçmek istersen Gönüllere giren Allah Hūrīler kuçmak istersen 3 Göklerde uçmak istersen Her kişi bu hāli bilür Evvel cānına cān eyle Kimi togar kimi ölür 5 Cihān halkı gider gelür Girmek istersen meydāne Hiç gitmeyüp duran Allah İç kanını kane kane 4 Aşk odına yāne yāne Kimisine devlet virüp Cigerüni biryān eyle Kimisine rahmet virüp 6 Bir kuluna laʼnet virüp Āşık maʼşūka alınur Dergehinden süren Allah Maʼşūk aşk ile bilinür Derd olsa dermān bulunur 5 �Gönlümde cümleden yegüm Gözüm yaşı revān oldı Hem efendimsin hem begüm İşüm āh u figān oldı Usūlī eydür istegüm Dilde derdüm nihān oldı Senden īmān Kurʼān Allah Işk odı yandurdı beni ZAῙFῙ II I 1 1 Dil āteşünle yandı İy saçı boynum reseni Uyur gözüm uyandı Öldürürler mi seveni Ayruklardan usandı Severem candan yeg seni Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 2 2 Göster yüzün göreyin Hālüme rahm eyle hānum Bakup hayrān durayın Girme kanuma sultānum Leblerüni sorayın Cāndan sevgüli cānānum Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 3 3 Bakan güzel gözüne Esirge beni gāribem Hayrān kalur yüzüne Aşk bāğında andelībem Tahsīn şīrīn sözüne Yār vaslından bī- nasībem Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 4 4 Esirge bülbülini Yüregüm ışk ile doldı Yād kokmasun gülüni Sararuban benzüm soldı Ağlatma ben kulunı Bilmem nʼoldı hālüm nʼoldı Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 5 5 �Yüz virme yāda zinhār Bilmiş ol sana kul oldum Bilişle yār ol ey yār Gülşenünde bülbül oldum Ko cevri ol vefādar Nār-ı ışkunda kül oldum Benüm begüm efendi Be güzel yandum elünden 6 5 Var sana çok niyāzum Yār ola sandumdı seni Geçsün katunda nāzun Aşka virdüm cān ü teni Kimseye dime rāzum Hicr odına yakdun beni Benüm begüm efendi Be güzel yandum elünden 6 III Seni sevmekse günāhum Der-Makām-ı Hüseynī Severin vallāhi şāhum 1 Bana rahm it alma āhum Efendi işit kulundan Be güzel yandum elünden Kerem it kokdur gülünden 7 Kaçma hānum bülbülünden Pür-cefā imişsin şāhum Be güzel yandum elünden Bī-vefā imişsin māhum 2 Āşıkam miskīn garībem Seni ben yār ola sandum Kulunam şāhum esirge Dūd-ı āhuma boyandum Nār-ı ışkun ile yandum IV Be güzel yandum elünden Der-Makām-ı Rast 3 1 Be zālim hoş bī-vefāsın Tāze gül var budagında Başdan ayaga cefāsın Bülbüller öter bāgında İtmedüm derdüm devāsın Bin beni var yanagında Be güzel yandum elünden Bir güzel sevdüm çagında 4 2 �Gülleri lāla-reng olmış Baglandum zülfine kaldum Bāgı bahār ile tolmış Nicʼideyin hey yārenler Kuçulası çağın bulmış 3 Bir güzel sevdüm çagında Ururam başuma taşlar 3 Akar gözlerümden yaşlar Boyı tāze dala benzer Çıkdı yüregümde başlar Kaşları hilāle benzer Nicʼideyin hey yārenler Aşkı beni ala benzer 4 Bir güzel sevdüm çagında Bir güzel sevdüm çağında 4 Bir beni var yanağında Ak gülden akdur bedeni Bülbül oldum gül bağında Perçemi boynum reseni Nicʼideyin hey yārenler Öldür zālim seveni 5 Bir güzel sevdüm çagında Yüregüm derdi onulmaz 5 Yār hālüm sormaga gelmez Aşkı od urdı cānuma Gözlerüm yaşını silmez Gözleri girdi kanuma Nicʼideyin hey yārenler Denüz Süleymān Hanuma Bir güzel sevdüm çagında VI 1 V Gönlümün āşināsı güzeller 1 Gözlerüm rūşenāsı güzeller Taşdı gönlüm yine taşdı Şīvesi hoş vefāsı güzeller Aşk denizi başdan aşdı Kuçulası kuçulası güzeller Bir güzele gönlüm düşdi 2 Nicʼideyin hey yārenler Kiminün āşıka cefāsı var 2 Kiminün mihr ile vefāsı var Müşkil imiş āşık oldum Kiminün hasteye şifāsı var Hazān yapraklayın soldum Kuçulası kuçulası güzeller �3 AĢık ÇELEBĠ Biri gögsin gerer emīrāne Be şara giden gardaşlar! Manav Seydi derler bana. Kürüğü kovan yoldaşlar, Manav Seydi derler bana. Biri āhū velīk şīrāne (?) Biri dil mülkini itdi virāne Kuçulası kuçulası güzeller 4 Beni güzeller itdi divāne Kıluben şemʼ-i aşka pervāne Māl ü ten gitdi kıydılar cāne Kuçulası kuçulası güzeller 5 Kimdür Zaīfīʼye dem-sāz Kimi yār oldı kimisi hem-rāz Şīve eyler kimi vefā kimi nāz Kuçulası kuçulası güzeller Fevri9 1. Gönlüm sevdi bir cânânı Her kim görse dir cân anı 2. Hattı vasfın ezber it kim Hoşdur hıfz itmek Kur'an'ı 3. Lal-i cân bahşundur bi'llâh Ey 'İsâ-dem cânım cânı 4. Öldüm gamdan dirgür lutf it Sun sâkî râh-ı reyhânı 5. Fevrinin kûy-ı hasretde Gamdur mihnetdür yârânı 9 Fevri Divanı, 06 Mil. YzA 8833, ekitap.kulturturizim.gov.tr/dosya/1-32651, vr.38a(ET. 07.05.2013) Beş on yıl buzağı güttüm, Tarlalarda buğday üttüm, Sonra sofra yolun tuttum, Manav Seydi derler bana. Keş getirdim Manavgat'tan, Bekler idim anı itten, Dahi dururdur ol ottan Manav Seydi derler bana. Eşeğim öne katardım, Keşiş dağında otardım, Bursa'da odun satardım, Manav Seydi derler bana. Yağır yağır yağmalaklar, Domur domur domalaklar, Yuvarlarım yuvalaklar, Manav Seydi derler bana. Aşım unumdur hevengel, Kaynatırım böngel böngel, Ardı sıra yerim döngel, Manav Seydi derler bana. Mor kozalaktır yemişim, Fakir Emmi'dir yoldaşım, Avadan oluptur guşum, Manav Seydi derler bana. Al gumaştandır guşağım, Yöğrüşüp gelir uşağım, Çakı bilmezdir daşağım, Manav Seydi derler bana. Dün vardım Tahtakale'ye, Başım uğradı belâya, Zümbeğim düştü helâya, Manav Seydi derler bana. Sarf ü nahv okudum tamam, Vaky ü arayizi komam, �Alacakta oldum imam, Manav Seydi derler bana. Kal aslında laveledir, Tal aslında taveledir, Emme meylim gaviledir, Manav Seydi derler bana. Seksen beşindedir yaşım, Ağarmıştır götüm başım, Boyadırım emme rişim, Manav Seydi derler bana. Kaynakça AKARSU, Kamil (1993): Rumelili Zaîfî Hayatı Sanatı Eserleri ve Divanından Seçmeler, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları ÇELTİK, Halil (2008), Divan Sahibi Rumeli Şairlerinin Şiir Dünyası, Ankara: MEB İPEKTEN, Haluk vd (1988), Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. İSEN, Mustafa (1990), Usûlî Divanı, Ankara: Akçağ Yayınlar. _____________ (1997), Ötelerden Bir Ses “Divanlarda Heceyle Yazılmış Şiirler”, Ankara: Akçağ _____________ (2013) “Meâlî” www.turkedebiyatıisimlersozlugu.com KOCATÜRK, Vasfi Mahir (1963), Saz Şiiri Antolojisi, Ankara: Ayyıldız Matbaası KÖPRÜLÜ, M.Fuat (1986), Edebiyat Araştırmaları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay. KURNAZ, Cemal, TATÇI Mustafa (2001), Mehmet Nail Tuman Tuhfe-i Naili, Ankara: Bizim Büro Yay. KURNAZ, Cemal (1990), Halk ve Divan Şiirinin Müşterekleri Üzerine, Ankara Akçağ Yayınları � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2244 Title A name given to the resource RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNİN HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZDIKLARI ŞİİRLER VE BU ŞİİRLERİN KELİME ÇEŞİTLİLİĞİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Author Author GÜRGENDERELİ, Rifat Abstract A summary of the resource. Divan edebiyatı ve halk edebiyatı kendi edebi gelenekleri çerçevesinde yüzyıllar boyu birbirleri ile etkileşim halinde olmuşlardır. 16. yüzyıldan itibaren birçok divan şairinin hece ölçüsüyle de şiir yazdığı görülür. Hece ile şiir yazma geleneği Rumeli şairleri tarafından başlatılmıştır. Hece ölçüsü ile yazılmış ilk şiir, uzun yıllar Rumeli’de görev yapmış olan Meâlî’ye aittir. Usûlî, Zaifî, Aşık Çelebî ve Fevrî gibi Rumeli şairleri hece vezni ile şiirler yazan önemli şairler arasındadır. Balkan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler yazmasındaki en önemli etken, bu şairlerin Rumeli’de önemli yeri olan tekke ve çevrelerinde yetişmiş ve yaşamış olmalarıdır. Sade ve samimi söyleyişleri şiirlerinde kullanmayı seven Rumeli şairleri, hece ölçüsü ile şiir yazmada divan şairlerine öncülük etmiştir. Halk şiiri ve divan şiiri arasında var olan ortak konuları, hece veznini de kullanarak birbirine daha da yaklaştıran Rumeli şairleridir. Bildirimizde hece ölçüsü ile şiir yazan divan şairleri genel olarak değerlendirilmiş ve hece ölçüsü ile yazdıkları şiirlerin kelime çeşitliliği ortaya konulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/550ee3df2ae95f3fe8ef225c7a6a082a.docx dd056b05ed2e66b068185e3f410ce5cc https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/82b44c4a0135b131e1ed2a6f0a746745.pdf 219b73f4c2fa0c7d8ab280c382b8c152 PDF Text Text MOSTARLI ZİYÂÎ VE ŞİİRLERİNDEKİ ORİJİNAL SÖYLEYİŞLER Müberra GÜRGENDERELİ Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Edirne / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mostarlı Ziyâî, Divan Şiiri, Orijinal Söyleyişler. ÖZET XVI. yüzyılda yaşamış olan Mostarlı Hasan Ziyâî Boşnakların en eski divan şairlerindendir. Divan şairleri yüzyıllar boyunca yeni ve orijinal sözler bulma gayreti göstermişlerdir. Ziyâî’de de bu gayret açıkça görülmektedir. O, şiirlerinin kendisinden önce yazılan şiirlerden daha orijinal olduğunu iddia eder. Kasidelerinde de alışılmış kaside tarzının dışına çıkan şair, süslü ifade ve abartılı övgülerden uzak durmuş, divan şiiri geleneği içinde görülmeyen tasvirler yapmıştır. “Hane-i Vîrâne, Sengistân ve Şitâiyye” kasideleri hem şekil hem de içerik olarak klasik kasidelerden farklıdır. Bu kasideler daha çok realist, sembolik ve mizahi anlayışla yazılmış şiirlerdir. Ziyâî, bazen kendisi bazen de çevresiyle ince ince alay eder. Ziyâî, divan edebiyatında örneğine az rastlanan “Hasb-i Hâl” tarzı bir kaside de yazmıştır. Ziyâi’nin alışılmışın dışına çıkma gayretiyle yazdığı bu şiirler onun klasik edebiyata yeni bir soluk getirme çabasının bir sonucudur. Bildiride Mostarlı Ziyâî hakkında bilgi verilmiş ve divan şiirine getirmeye çalıştığı yeni söyleyişler ele alınmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e8a3397dc12b0ff4607d5ab6f26bb3c1.docx 1bfd7aeaa7996d317281c0393acc290f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6815f113c51386b435241aa50f58ac0d.pdf 39e682e69c0e8f45957a328644d0bb12 PDF Text Text MOSTARLI ZİYÂÎ VE ŞİİRLERİNDEKİ ORİJİNAL SÖYLEYİŞLER Müberra GÜRGENDERELĠ 1 Özet XVI. yüzyılda yaĢamıĢ olan Mostarlı Hasan Ziyâî BoĢnakların en eski divan Ģairlerindendir. Divan Ģairleri yüzyıllar boyunca yeni ve orijinal sözler bulma gayreti göstermiĢlerdir. Ziyâî‟de de bu gayret açıkça görülmektedir. O, Ģiirlerinin kendisinden önce yazılan Ģiirlerden daha orijinal olduğunu iddia eder. Kasidelerinde de alıĢılmıĢ kaside tarzının dıĢına çıkan Ģair, süslü ifade ve abartılı övgülerden uzak durmuĢ, divan Ģiiri geleneği içinde görülmeyen tasvirler yapmıĢtır. “Hane-i Vîrâne, Sengistân ve ġitâiyye” kasideleri hem Ģekil hem de içerik olarak klasik kasidelerden farklıdır. Bu kasideler daha çok realist, sembolik ve mizahi anlayıĢla yazılmıĢ Ģiirlerdir. Ziyâî, bazen kendisi bazen de çevresiyle ince ince alay eder. Ziyâî, divan edebiyatında örneğine az rastlanan “Hasb-i Hâl” tarzı bir kaside de yazmıĢtır. Ziyâi‟nin alıĢılmıĢın dıĢına çıkma gayretiyle yazdığı bu Ģiirler onun klasik edebiyata yeni bir soluk getirme çabasının bir sonucudur. Bildiride Mostarlı Ziyâî hakkında bilgi verilecek ve divan Ģiirine getirmeye çalıĢtığı yeni söyleyiĢler ele alınacaktır. Anahtar Kelimeler: Mostarlı Ziyâî, Divan ġiiri, Orijinal SöyleyiĢler MOSTARLI ZIYAI AND THE ORIGINAL UTTERANCE OF HIS POEMS Abstract Mostarlı Ziyai one of Bosniaks most ancient Divan poets of the 16th centuries. Divan poets throughout the centuries have tried to find a new sayings. Ziyai also sought for it. He claimed that the more original poems. His kasides, out of tradition. He's not been done before in the depictions of traditional poetry does. “Hane-i Virane, Sengistan and ġitaiyye” kasides, in both form and content different from classical kasides. These poems, they are written from the perspective of a realist, symbolic and humorous. Ziyai sometimes mocks himself, sometimes in the surroundings. He wrote a “Hasb-i Hal” poem in the new style. Ziyai wanted to add something new to classic literature. In this study, information will be given about Mostarlı Ziyai and the original utterance of his poems. Key Words: Mostarli Ziyai, Divan Poetry, Original Utterance 1 Doç.Dr., Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü �Giriş 16. yüzyılda yaĢamıĢ olan Mostarlı Hasan Ziyâî, BoĢnakların en eski divan Ģairlerinden biridir. Balkanlarda, özellikle de Bosna‟da önemli bir Ģöhrete sahip olmasına rağmen, hayatı hakkındaki bilgiler Bosna‟da yapılmıĢ biyografik mahiyetteki birkaç küçük çalıĢmadan ibaretti. Mevcut tek nüshası, Edirne Selimiye Kütüphanesi elyazmaları bölümünde bulunan ve tarafımızdan tespit edilen divanının 2 ve diğer bir eseri olan ġeyh-i Sanân mesnevisinin3 incelenmesiyle, Ģairin hayatı ve eserleri gün ıĢığına çıkarılmıĢtır. Divanı ve ġeyh-i Sanân mesnevisinin yayımlanmasından sonra, bu eserler Bosna‟da ve Türkiye‟de yapılan pek çok çalıĢmaya kaynaklık etmiĢtir. Edirne için önemli bir hazine olan ve ilk bağıĢlarını Sultan II. Selim‟in bizzat yaptığı Selimiye Kütüphanesi, 3384‟ü yazma olmak üzere toplam 11501 eserden meydana gelmektedir. Kütüphanede; Türkçe divanlar ve mesnevilerin yanı sıra pek çok dini, tasavvufi ve ahlaki eser bulunmaktadır. Kütüphanedeki Türkçe divanlardan biri olan Mostarlı Ziyâî‟nin tek nüsha divanı, BoĢnak araĢtırmacılar tarafından uzun yıllar aranmıĢ, divanın Edirne‟de bulunması Bosna-Hersek‟teki Osmanlı edebiyatı araĢtırmacıları tarafından büyük ilgi görmüĢtür. Nasıl ki Mostar köprüsü geçmiĢten günümüze Türkler ve BoĢnaklar arasında bir kardeĢlik köprüsü oluĢturuyorsa, tarihin her döneminde önemli bir kültür merkezi olan Edirne de, kütüphanesinde bulunan Mostarlı Hasan Ziyâî divanı gibi saklı edebiyat hazineleriyle, Edirne‟den Bosna-Hersek‟e uzanan bir kültür köprüsü oluĢturmaktadır. Balkanların en önemli mimari eserlerden biri olan Mostar Köprüsü‟nün kitabesindeki tarih beyitleri de Mostarlı Ziyâî tarafından yazılmıĢtır. Ne yazık ki bugün bu kitabe yerinde yoktur. Ziyâî, dünyada eĢi benzeri olmayan bu köprüyü gökkuĢağına benzetmiĢtir: Kavs-i kuzahın aynı bir köprü binâ etti Var mı bu cihân içre mânendi hey Allâhım Ġbretle bakıp dedi târîhini bir ârif El geçtiği köprüden biz de geçeriz Ģahım4 Ziyâî, Ģiirlerinde Balkanlar‟da bulunan bazı Ģehir ve kasaba adlarına da yer vermiĢtir. Bunlar arasında; Hersek, Karadağ, Edirne, Eski Kiliselik, Akhisar Prusac, BenefĢe Limanı gibi yer adları mevcuttur. Bir Ģiirinde Ģair; Hersek sancak beyi olduğunu bile hayal etmiĢtir. Divanındaki bir nottan Ģairin adının Hasan, dedesinin ve büyük dedelerinin isimlerinin ise sırasıyla; Ali, Mahmud ve Yusuf olduğunu öğrenmekteyiz. ġiirlerinden anlaĢıldığı kadarıyla hayatını, yokluk ve sıkıntılarla geçiren Ziyâî, çok eski, harap ve yıkık bir evde oturmaktadır. Bu ev; fare delikleriyle dolu, her taraftan yağmur ve rüzgâr alan, tahtaları gıcırdayan, sobası devamlı tüten yıkık dökük bir yapıdır. ġair bu eve “hâne- i vîrâne” adını vermiĢtir. Meskenim oldı dirîgâ bir „aceb mihnet yeri 2 Müberra Gürgendereli (2002): Hasan Ziyâî Hayatı Eserleri Sanatı ve Divanı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara. 3 Müberra Gürgendereli (2007): Mostarlı Ziyâî Şeyh-i San‘ân Mesnevisi, Kitabevi, Ġstanbul. 4 Gürgendereli (2002:343) �Hâne-i vîrâneye koydı felek ben çâkeri (Divan/Kaside 11-1) Hayatının bir döneminde kuru iftiraya uğradığını söyleyen ve Ģiirdeki yeteneğinden çok emin olan Ziyâî, yaĢadığı devirde Ģiirlerinin itibar görmemesinin sebebini, hünerinin takdir edilmediği uzak bir vilayette kalmıĢ olmasına bağlar. ġair payitahta ulaĢıp sanatını sergileyememesine üzülmekte ve çektiği maddi sıkıntılar yüzünden bildiklerini de unutmaktan korkmaktadır. Bu da Osmanlı döneminde idareciler tarafından sanatın teĢvik edilmesinin sanata ve sanatçıya olan olumlu katkısının bir göstergesi olarak karĢımıza çıkmaktadır. Hüner kadri bilinmez kaldım alçak bir vilâyette Unutdum bildiğim dahi bu kıllette bu zillette (Divan/MuaĢĢer 1-2) Ziyâî, ġeyh-i Sanân mesnevisinde, fakirlikten kurtulmak için ailesiyle beraber gurbete çıktığını söyler. Burası deniz kenarında kayalık bir yerdir. Fakat gurbette de sıkıntıları devam edip ailesinin geçimini sağlayamayınca memleketine geri dönmeye karar verir. Bir beytinde ailesinin karnını doyuracak bir dilim ekmeği bile bulamadığından Ģikayet eder. Ziyâî‟nin kaç çocuğu olduğu bilinmemektedir. Sadece “hâne-i vîrâne” adlı kasidesinde; sobanın dumanının tütmesi sebebiyle ağladıklarını söylemesinden Ģairin birden fazla çocuğu olduğu anlaĢılmaktadır. Gâh eve girdikçe bakıp gülerim bî-ihtiyâr Hep dütün derdinden ağlar görsem oğlancıkları (Divan/Kaside 11-21) Ziyâ‟î bir zaman sonra, Ģair ve âlimlere değer verip onları koruyan, Balkanlar‟ın meĢhur Yahyâlı Beyleri sülalesinden gelen ve kendisi de bir Rumeli Ģairi olan Vusûlî Mehmed Beğ‟in himayesine girer. Mehmed Beğ‟in de ilgi ve teĢvikiyle eserlerini daha rahat yazmaya baĢlayan Ģair, ona intisap ettikten sonra sıkıntılarından bir miktar kurtulur. Edebiyat tarihçileri; Mehmed Beğ‟in cömertliğiyle tanındığını ve sırtındaki elbisesi de dahil olmak üzere bütün kıymetli giysilerini hediye edecek kadar devrinin edebiyatçılarına değer verdiğini yazar. Hatta Gelibolulu Ali, Mehmed Beğ‟in elbiselerini sanatkârlara hediye etmesi sebebiyle ancak terzilerinin yeni elbiseler dikmesinden sonra sokağa çıkabildiğini söyler5. Ziyâ‟î divanında, Ģairin ölümünden bir sene önce yani 1583‟te(H.991) vâiz olduğunu gösteren bir tarih beyti de mevcuttur. Ettikte Ziyâîyi takdîr-i Hudâ vâiz Hâtif iĢitip dedi târîhini va‘ziyye (Divan/Tarih 14) 5 Mustafa Ġsen(1994): Künhü’l-ahbârın Tezkire Kısmı, Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Ankara, s.330. �Ziyâî 1584‟te, doğduğu kasaba olan Mostar‟da veba hastalığından ölmüĢtür. Kimin yazdığı bilinmeyen “Rahmet-i Hakk’a vâsıl oldum pâk” mısraı ölümüne düĢürülmüĢ olan tarih mısraıdır6. ESERLERİ 1.Divan: Hasan Ziyâî‟nin 1584‟te Mostar‟da tamamladığı hacimli, mürettep bir divanı mevcuttur. Bugüne kadar tek nüshası bulunabilen eser, Edirne Selimiye Kütüphanesi el yazmaları bölümü 2127 numarada kayıtlıdır. ġair, divanının dibacesinde; gençlik günlerinde aĢka meyl edip bu hevesle Ģiirler yazdığını, ihtiyarlığında da bunların müsveddede kalıp dağılmasını reva görmediğinden kaside, gazel ve diğer Ģiirlerden bir divan tertip ettiğini söyleyerek divanını yazma sebebini dile getir. Divanda Rumeli Ģairlerine has rintlik, kalenderilik, Hristiyanlık kültürü, Rumeli‟ye ait yer adlarının mevcudiyeti, atasözleri ve deyimlere sıkça yer verme, halkın gelenek ve yaĢayıĢını Ģiirine aksettirme, Rumeli söyleyiĢleri, halk söyleyiĢine yakın samimi ifadeler ve sadelik gibi belirgin özellikler mevcuttur. Bir gazel Ģairi olan Ziyâî, Ģiirlerinde sade, akıcı ve samimidir. Zarif ve tabiî bir Türkçe ile söylenmiĢ gazellerin redifleri çoğunlukla Türkçe kelimelerden meydana gelmiĢtir. Sanat yapmak iddiasıyla yapmacıklığa düĢmemiĢ, külfetsiz ve anlaĢılır bir ifade kullanmıĢtır. 2.Kıssa-i Şeyh Abdürrezzâk (Şeyh-i San’ân) Mesnevisi: Kıssa-i ġeyh Abdürrezzâk Mesnevisi, Ġslam ve tasavvuf felsefesi ile ilgili pek çok eserde zikredilen ve Attâr‟ın Mantıkuttayrındaki hikayelerden biri olan meĢhur ġeyh-i San‟ân hikayesini anlatır. Mesnevinin; biri Londra‟da, biri Zagreb‟de, ikisi Ġstanbul‟da olmak üzere dört nüshası vardır. Mesnevinin sonunda eserin tamamlanıĢına 1583(H.991)tarihi düĢürülmüĢtür. ġeyh-i San‟ân kıssası, yıllardır söylenegelen “Sarı Gelin” türküsünün hikâye kaynağını da teĢkil etmektedir. Halk arasında anlatılmakta olan çeĢitli varyantları bulunan ve temelini klasik edebiyatımızdan alan “ġeyh Senan, ġeyh Senani” adlarıyla bilinen halk hikayesi, özellikle Doğu Anadolu‟da çok meĢhurdur. Türküdeki “nenen ölsün” ifadesinin aslının “Senen(Sanan) ölsün” olduğu iddia edilmektedir. AĢık olduğu Hristiyan kızın peĢine düĢerek dininden vazgeçen ve bu uğurda pek çok aĢağılama ve eziyetlere katlanan meĢhur ġeyh-i San‟ân‟ın kıssası, divan Ģiirinde sık kullanılan bir mazmun olarak yer almasının yanında, dini-tasavvufi nitelik taĢıyan bir hikaye olarak mesnevilere de konu olmuĢtur. Ziyâ‟î, mesnevide konu olarak Attâr‟ın Mantıku‟t-tayrı‟ndaki ġeyh Sanân hikayesine sadık kalmakla beraber bazı ayrıntılarda ve hikayenin sonuç bölümünde değiĢiklikler yapma yoluna gitmiĢtir. Bu durum esere orijinal bir nitelik kazandırmıĢtır. Ziyâ‟î‟nin mesnevisini diğerlerinden ayıran en önemli özellik hikayenin sonuç bölümüdür. Attâr‟ın hikayesinde Hristiyan güzeli, ġeyh‟e kavuĢtuğu an Müslüman olur ve ölür. Ziyâ‟î‟nin eserinde ise ġeyh‟in sevdiği kız hemen ölmez, ġeyh ile beraber Kabe‟ye gelir, günlerini dua ve ibadetlerle geçirdikten sonra ölür. Bu farklılık; bir Rumeli Ģairi olan Ziyâ‟î‟nin eserinde, Balkanlarda yüzyıllar boyunca iç içe yaĢayan Hristiyanlar ve Müslümanların dinlerinin karĢılaĢtırılması olarak görülebilir. ġair bu eserinde Hristiyanlık ile 6 Dzemal Cehajic (1976): Prilozı Zs Orıjentalnu Fılologıju, Orıjentalnu Instıtut u Sarejevu, Sarejevo, s.330. �Müslümanlığı mukayese etmiĢ, Ġslamiyet‟in Hristiyanlığa olan üstünlüğünü vurgulamak istemiĢtir. Tasavvufî bir nitelik taĢıyan hikâyenin anlatmak istediği ana düĢünce, aĢkın insanın gönlünde olduğu fikridir. AĢk uğruna çekilen eziyetlere ve ayıplamalara alçak gönüllülükle katlanmak ve sabır göstermek gerekir. AĢk yolu, zorluklarla doludur ve gerçek aĢka yani ilahi aĢka ancak çekilen sıkıntılar neticesinde ulaĢmak mümkündür. 3.Kenzü’l-esrâr: Ziyâî, Nizâmî‟nin Mahzenü‟l-esrârına nazire olarak yazdığı 1565 beyitlik bu eserinde; ilim, namaz, aĢk, kanaat, dünyanın faniliği, takva, haya, edep, yiğitlik, adalet, cimrilik ve günah gibi yirmi farklı konuda hikayeler anlatmıĢ ve bu hikayelerle ilgili çeĢitli nasihatlarda bulunmuĢtur7. 4.Varka vü Gülşâh: Ziyâî‟nin bugüne kadar bulunamamıĢ olan bu eseri yazdığını, Kıssa-i ġeyh Abdürrezzâk Mesnevisi‟nde yer alan bir beyitten anlıyoruz. ġair ġeyh-i San‟ân‟ın hikayesini yazma sebebini anlatırken bütün güzel hikayelerin daha önce yazıldığını “Varka vü GülĢâh”ı da kendisinin kaleme aldığını dile getirir. Ziyâî’nin Şiirlerinde Orijinal Söyleyişler Klasik edebiyatımızın çok bilinen bir özelliği de her beyitin baĢlı baĢına bir anlam ifade etmesiydi. Eski Ģairlerimizi değerlendirenler, bilhassa eski tezkireciler “bakir mazmun, bikr-i mana, muntazam Ģiir” derken hep beyti kastederlerdi. Nitekim Zâtî‟nin sunduğu bir gazeldeki , Geldi ol zühd libâsını kabâ ettirici Zâhidâ hırkaya çek baĢını mânend-i keĢef8 beytini II.Bayezid pek beğenir. Zâtî bu beyitte; Ģeriatın yasaklarından uzak duran din adamını yani zahidi, bütün ibadetini ve sakındıklarını tehlikeye sokacak kadar güzel olan sevgilinin geliĢine karĢı uyarır. Ona, tehlike karĢısında baĢını kabuğunun içine sokan kaplumbağa gibi, baĢını hırkasının içine çekmesini öğütler. Beyitteki yeni ve renkli hayali gören padiĢah ; “Billahi görün alemde mana tükendi derler, dünya dolu manadır, hüner bu manayı bulmaktır.”diyerek takdirini belirtir. Burada dikkat çekici olan nokta, Zâtî‟nin beytindeki mananın yeniliğinin yanında, Ģiirden anlayan ve kendisi de Ģair olan padiĢahın, Zâtî‟nin orijinal anlam bulma çabalarını teĢvik etmesidir. Eski Ģiirde hayal kavramı tezkirecilerin Ģairleri değerlendirme ölçülerinden birisidir. ġairin hayali için aranan hal ve vasıf olarak en baĢta “hâs, hâssa, bikr” kavramlarına rastlarız. Bu aranan hayalin yeni, kendine özgü, baĢka hiçbir kimsede görülmeyen, Ģairin kendi muhayyilesinin malı olması demektir. Latîfî, Ģair ġarkî‟den “Tarzında muhterî ve 7 8 Fatih BaĢpınar, Ömer Zülfe (2011): Ziyâî, Kenzü’l-Esrâr, Hacegan Akademi Kitaplığı, Ġstanbul. Mehmet ÇavuĢoğlu (2003): “Beyit Derken”, Divanlar Arasında, Kitabevi, Ġstanbul, s.17. �bikr-i fikre ve hayâl-i hâssa kâdirdir”, Mesîhî‟den “Dikkat-i hayâlde bikr-i fikre kudretlidir”, Zâtî‟den “Hayâlât u ma‟ânîden ne bikr-i fikr ola ki anın tab‟-ı pâk-i derrâki ana yetmemiĢ ola…”, diye bahseder. ÂĢık Çelebi ise Mecdî‟yi “Çok bikr manîye dest urmuĢtur.” Ġfadesiyle zikr eder..9 Mine Mengi, divan Ģiirinin kuralcı yapısına, değiĢmez Ģiir geleneğine ve mecazlarına yöneltilen eleĢtirilere; “divan Ģairinin kendisinin de zaman zaman özellikle 17. yy‟dan itibaren Ģiirde yenilik arayıĢı içinde olduğunu görüyoruz. Üzerinde sistematik bir biçimde düĢünülmemiĢ olsa bile Ģiirde yeni bir söz söylemenin, daha önce kullanılmamıĢ anlatım yolu bulmanın üslubun gereği olduğu, divan Ģiirinin kendi döneminde de fark edilmiĢtir. ” Ģeklinde cevap vererek Nef‟î, Nâilî, Nâbî ve Nedim gibi Ģairlerin “bikr-i mana, taze mazmun, bikr-i fikr” gibi kavramları kendi Ģiirlerinde kullanıĢlarını örnek beyitlerle ortaya koyar.10 ġiirde el değmemiĢlik, bikr-i mana, bikr-i fikr ve tarz-ı cedîd gibi ifadeler yukarıda adını zikrettiğimiz Ģairlerden çok önce yaĢamıĢ olan 16.yy Ģairi Mostarlı Hasan Ziyai‟nin Ģiirlerinde yer almaktadır. O, yazmıĢ olduğu her beytin daha önce söylenmemiĢ, safa bahĢeden orijinal söz ve hayallerle dolu olduğunu iddia eder. Her beyti Ziyâ‟înin olur bikr-i safa-bahş Gûyâ takınır baĢlayıban nâza benefĢe (Divan/Gazel 424-7) ġair ġeyh-i San‟ân mesnevisinde de, Ģeyhin aĢık olduğu Hıristiyan sevgilisinin güzelliğini el değmemiĢ mazmunlarla dolu olan kendi Ģiirine benzetir. Bikr-i fikrim gibi ol duhter-i ter Bir perî-rû idi makbûl-i beĢer (ġeyh-i San‟ân Mesnevisi/461) Ziyâi aynı düĢünceyi bir baĢka beytinde; günümüzde, söylenmesinden kaçınılan söz, övgü veya açık saçık nükte anlamlarında kullanılan “yakası açılmadık söz” deyimiyle dile getirir. Ey Ziyâ‟î yakası açılmadık sözdür bu kim BaĢa çıkmaz gül gibi çâk-ı girîbân etmeyen (Divan/Gazel 338-5) ġiirlerindeki yakıcı sözleri kendisinden önce hiçbir Ģairin söylemediğini dile getiren Ziyâ‟î orijinallik iddiasında bulunur. 9 Harun Tolasa (2002): Sehi, Latifi ve Aşık Çelebi Tezkirelerine Göre 16.Yüzyılda Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi , Akçağ, Ankara, s361, 365, 367. 10 Mine Mengi (2000): “Divan ġiiri ve Bikr-i Mana”, Divan Şiiri Yazıları, Akçağ, Ankara, s.22 �Ashâb-ı Ģevk içinde bu muhrik edâları Evvel Ziyâ‟îyâ hele bir Ģâ„ir etmedi (Divan/Gazel 485-5) Yeni tarzda Ģiirler yazdığını da söyleyen Ziyâ‟î, bu yeni tarzın eski Ģairleri ve onların yazmıĢ olduğu bütün Ģiirleri unutturduğunu ifade eder. Belki de Ģair, bu beyitle divan Ģiirinde yeni bir tarz meydana getirme arzusunda olduğunu dile getirmektedir. Eski eĢ„ârı hep unutdurdı Ey Ziyâ‟î bize bu tarz-ı cedîd (Divan/Gazel 57-5) AĢık Çelebi, MeĢâirü‟Ģ-Ģuarâ‟da yine bir Rumeli Ģairi olan Hayali Beğ‟i anlatırken onun hayal gücünü ve yaratıcılığını, çok yükseklerde dolaĢan bir avcı kuĢa benzetir. Beligî de AĢık Çelebi‟ye göre mania ve hayal avlayan bir Ģehbâzdır11. Ziyâ‟î, kendisinden önceki Ģairlerin Ģiir ormanında kaçırdıkları manaları usta bir avcı gibi tek tek avladığını söyler. O, eski Ģairlerin akıl edemediği mazmunlara Ģiirinde yer verdiği iddiasındadır. PîĢe-i nazm içre çok vahĢî kaçırmıĢtır selef Ben erenler himmetinde eyledim bir bir Ģikâr (Divan/Gazel 164-4) Dolunayın etrafındaki ıĢık halkasını yani haleyi, “aya asılmıĢ elek” olarak tasvir eden Ziyâ‟î, bulduğu bu ince fikrin alıĢılmamıĢ bir söyleyiĢ olduğunun farkındadır ve bu buluĢunu,“fikr-idakîk” olarak dile getirir. Elek astı benim fikr-i dakîkim hâleden mâha Gece bahs-i ruhunda görsen anunla neler kıldım (Divan/Gazel 280-4) Ziyâ‟î‟nin Ģiiri yeni hayal ve tasavvurlarla doludur. Kar ve kıĢ manzarasını çok renkli hayallerle anlattığı Ģitâiyye kasidesinde karın yağıĢını, felek değirmeninin fakirlerin karnını doyurmak için un öğütmesi Ģeklinde tasvir etmesini kendisi de turfe (yeni, hatta tuhaf) olarak nitelendirir. Kar yağdıkça düĢer hâtıra bu turfe hayâl Âsiyâb-ı felek un attı ne gam yer fukara (Divan/Kaside 2-7) Ziyâ‟î‟nin yazdığı kasideler de alıĢılmıĢ kaside tarzının dıĢındadır. O, kasidelerinde süslü ifade ve mübalağalı övgülerden uzak durur. Yazdığı, “hâne-i virâne” ve “sengistân” kasideleri, hem muhteva hem de Ģekil olarak farklılık göstermektedir. Bu iki kaside de 11 Tolasa (2002:361) �sadece nesip bölümünden meydana gelmiĢ Ģiirler olup, tasvirden ibarettir. Bunlar herhangi birini övmek amacıyla yazılmayıp, Ģairin ahvalini anlattığı mizahi ve sembolik kasidelerdir. Kaside-i Hâne-i Virâne‟de Ziyâ‟î, oturmak zorunda olduğu viran evini tasvir ederken hem eviyle hem de kendisiyle alay eder. Bu ev yıkık dökük, 1800 penceresi, 250 kapısı olan, deliklerle dolu, fare, yılan, çıyan, akrep ve örümcek gibi haĢaratın cirit attığı bir viranedir. Fareler yer yer deliklerden çıkarmıĢ baĢını San temaĢa edip istihzâ eder ben ahkârı (Divan/Kaside 11-26) Sengistân kasidesinde ise para kazanmak amacıyla gurbette taĢlık bir yere yerleĢen Mostarlı Ziyâ‟î‟nin sevemediği bu yerdeki sıkıntılarını, cennete benzettiği memleketine olan hasretini ve gurbette bulunmaktan duyduğu piĢmanlığı anlatır. Âdem olan cennetten eder mi nefret Seng-i ta„n ursa yeridir bana yârân-ı vatan (Divan/Kaside 9-17) Ziyâ‟î divanında gördüğümüz “sarı saçlı bir güzelden” bahseden beyit de onun söylenmemiĢi söyleme arayıĢlarının bir tezahürüdür. “Divan Ģairinin dünyasında güzel için sarılık, sarıĢınlık adeta yasak renktir. Herhalde Nedim tesiriyle olsa gerek 18. yy. Ģairlerinde sarı saça daha fazla tesadüf ederiz.”12 Oysa Nedim‟den çok önce 16. yy‟da Mostarlı Ziyâ‟î, 15. Yy.‟da Tacizade Cafer Çelebi,16. Yy.‟da Tarîkî ve Lâmiî birer beyitle sarıĢın bir güzelden bahseden Ģairlerdir. Fatih Köksal, bu farklı söyleyiĢlerin çoğu divan Ģairinin öğünmeyi itiyat haline getirdiği bikr-i manayı yakalamada önemli kıvılcımlar ve farklı hava teneffüs edebilme gayretleri olduğunu söyler13. Ziyâ‟î de bu gayretle güzelin sarı saçlarının beyaz yüzüne düĢmesini açık tenli sarı saçlı hıristiyanların Ġslam ülkesini istila etmesi olarak tasvir eder. Bu tasvirde Ziyâ‟î‟nin bulunduğu coğrafyanın ve sarıĢın Rumeli güzellerinin de önemli tesiri olmalıdır. Her kaçan kim yüzine ol saru kâküller düĢer Mülket-i Ġslâma san cünd-i benî asfer düĢer (Divan/Gazel 150/1) Yine Ziyâ‟î‟nin; Koynuma gir esirge kuzucağım Bedenüm baĢtan ayağa beredir (Divan/Gazel 133-3) beytinde gördüğümüz Ģuhane, çapkın edanın ve müjdeler bir hali vardır. 12 13 “kuzucağım” ifadesinin sanki Nedim‟i Fatih Köksal (2002): “Eski ġiirimizin Nadide Güzelleri” TÜBAR- Bahar XI, s.165-166 Köksal (2002:168) �Sonuç Verimli ve kabiliyetli bir Balkan Ģairi olan Mostarlı Ziyâ‟î, sade ifadeleri, akıcı, orijinal ve etkileyici Ģiirleri ile Osmanlı Ģiir coğrafyasının Balkanlarda yetiĢen önemli Ģairlerinde biridir. O, çağdaĢlarına göre daha cüretkar davranıp gelenekten ayrılmadan hayal dünyası çerçevesinde yenilik arayıĢları içine girmiĢtir. Böylece Ģiir vadisinde at koĢturmada, kendisinden önceki Ģairlerden ve çağdaĢlarından üstün olduğunu ispatlamak gayesiyle yeni söyleyiĢleri Ģiirlerinde kullanmıĢtır. Ancak bu gayret döneminde ilgi görmemiĢ, hatta belki de tuhaf bulunmuĢ, ancak 18. yy.‟da Nedim ve takipçileri tarafından yenilik arayıĢları olarak rağbet görmüĢtür. Kaynakça CEHAJĠC, Dzemal (1976), Prilozı Zs Orıjentalnu Fılologıju, Sarejevo:Orıjentalnu Instıtut u Sarejevu. ÇAVUġOĞLU Mehmet (2003), “Beyit Derken”, Divanlar Arasında, Ġstanbul: Kitabevi. GÜRGENDERELĠ, Müberra (2002), Hasan Ziyâî Hayatı Eserleri Sanatı ve Divanı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. ____________________ (2007), Mostarlı Ziyâî Şeyh-i San‘ân Mesnevisi, Ġstanbul: Kitabevi. ĠSEN, Mustafa (1994), Künhü’l-ahbârın Tezkire Kısmı, Ankara: Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları. KÖKSAL, Fatih (2002), “Eski ġiirimizin Nadide Güzelleri” Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi. MENGĠ, Mine (2000), “Divan ġiiri ve Bikr-i Mana”, Divan Şiiri Yazıları,Ankara: Akçağ. TOLASA Harun (2002), Sehi, Latifi ve Aşık Çelebi Tezkirelerine Göre 16.Yüzyılda Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi , Ankara: Akçağ, ZÜLFE, Ömer; BAġPINAR, Fatih (2011), Ziyâî, Kenzü’l-Esrâr, Ġstanbul: Hacegan Akademi Kitaplığı. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2236 Title A name given to the resource MOSTARLI ZİYÂÎ VE ŞİİRLERİNDEKİ ORİJİNAL SÖYLEYİŞLER Author Author GÜRGENDERELİ, Müberra Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mostarlı Ziyâî, Divan Şiiri, Orijinal Söyleyişler. ÖZET XVI. yüzyılda yaşamış olan Mostarlı Hasan Ziyâî Boşnakların en eski divan şairlerindendir. Divan şairleri yüzyıllar boyunca yeni ve orijinal sözler bulma gayreti göstermişlerdir. Ziyâî’de de bu gayret açıkça görülmektedir. O, şiirlerinin kendisinden önce yazılan şiirlerden daha orijinal olduğunu iddia eder. Kasidelerinde de alışılmış kaside tarzının dışına çıkan şair, süslü ifade ve abartılı övgülerden uzak durmuş, divan şiiri geleneği içinde görülmeyen tasvirler yapmıştır. “Hane-i Vîrâne, Sengistân ve Şitâiyye” kasideleri hem şekil hem de içerik olarak klasik kasidelerden farklıdır. Bu kasideler daha çok realist, sembolik ve mizahi anlayışla yazılmış şiirlerdir. Ziyâî, bazen kendisi bazen de çevresiyle ince ince alay eder. Ziyâî, divan edebiyatında örneğine az rastlanan “Hasb-i Hâl” tarzı bir kaside de yazmıştır. Ziyâi’nin alışılmışın dışına çıkma gayretiyle yazdığı bu şiirler onun klasik edebiyata yeni bir soluk getirme çabasının bir sonucudur. Bildiride Mostarlı Ziyâî hakkında bilgi verilmiş ve divan şiirine getirmeye çalıştığı yeni söyleyişler ele alınmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548