219 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d47355c010daa229e0839a07bd068753.docx 1b748fa6c6f75bfa4ee38d9e1200c2ca https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dfbaff954560e98c60aad039b32d14c7.pdf 2856118389ff59b94ccc55ffb5b57048 PDF Text Text MEHMET AKİF ERSOY’DA TASVİR Ensar KESEBİR Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Çanakkale / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mehmet Akif, Tasvir, Realizm. ÖZET Osmanlı’nın temel dinamiklerinden olan ve on dokuzuncu yüzyılda Batı tarafından Osmanlı’ya problem olarak sunulan din, dil, vatan ve bayrak gibi meselelerin tam ortasında Mehmet Akif Ersoy yer alır. Çalışmada, Akif’in Safahat ve Safahat dışındaki şiirlerinden faydalanmak suretiyle olayları, mekânları ve kişileri bu “problemler” çerçevesinde nasıl tasvir ettiği analiz edilmiştir. Çalışmada Batı tarafından problem olarak dayatılan konular, Akif’in gözünden tanınmak istenmiş ve yakın dönemdeki sosyal, siyasî, ekonomik ve edebî hayata ışık tutulmuştur. Olay, mekân ve kişi olmak üzere Akif’in tasviri üçe ayrılmış. Akif’in din, adalet, irade, tembellik ve cahillik eleştirisi gibi konuları nasıl tasvir ettiği anlatılmaya çalışılırken, mekân bağlamında şehrin meyhanelerine, kahvehanelerine, camilerine, mezarlıklarına; olay bağlamında Balkan Savaşları’na, Kurtuluş Savaşı’na; kişi bağlamında ise Köse İmam’a, Asım’a ve Asım’ın nesline bakılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2213 Title A name given to the resource MEHMET AKİF ERSOY’DA TASVİR Author Author KESEBİR, Ensar Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mehmet Akif, Tasvir, Realizm. ÖZET Osmanlı’nın temel dinamiklerinden olan ve on dokuzuncu yüzyılda Batı tarafından Osmanlı’ya problem olarak sunulan din, dil, vatan ve bayrak gibi meselelerin tam ortasında Mehmet Akif Ersoy yer alır. Çalışmada, Akif’in Safahat ve Safahat dışındaki şiirlerinden faydalanmak suretiyle olayları, mekânları ve kişileri bu “problemler” çerçevesinde nasıl tasvir ettiği analiz edilmiştir. Çalışmada Batı tarafından problem olarak dayatılan konular, Akif’in gözünden tanınmak istenmiş ve yakın dönemdeki sosyal, siyasî, ekonomik ve edebî hayata ışık tutulmuştur. Olay, mekân ve kişi olmak üzere Akif’in tasviri üçe ayrılmış. Akif’in din, adalet, irade, tembellik ve cahillik eleştirisi gibi konuları nasıl tasvir ettiği anlatılmaya çalışılırken, mekân bağlamında şehrin meyhanelerine, kahvehanelerine, camilerine, mezarlıklarına; olay bağlamında Balkan Savaşları’na, Kurtuluş Savaşı’na; kişi bağlamında ise Köse İmam’a, Asım’a ve Asım’ın nesline bakılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/edc500d3bff88fcd79b8208c998708de.docx 3476d910b426a1c4008d0092f5cf691d https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a576b6a68ef752200c904677ade17f1d.pdf 383de75ee9986657fa298e8298508e39 PDF Text Text TÜRK ROMANININ İLK DÖNEMLERİNE YANSIYAN KANUNSUZLUK Elif KAYA Artvin Çoruh Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Artvin / Türkiye Anahtar Kelimeler: Türk Romanı, eşkıyalık, başkaldırı, kırsal yaşam. ÖZET Hayatın aynası olarak görülen roman, düşünsel ve toplumsal değişmelerin birçoğunu bünyesinde barındırır. Modern edebiyatın en iyi temsilcilerinden olan edebi tür, önceki devirlerde devam eden sözel anlatı türlerinin de devamı gibidir. Bu bağlamda sözlü geleneğin ön plana çıkan özelliklerinden eşkıyalık, çağdaş bir tür olan romanda yer alır. Resmi tarihin ötesinde edebiyata da sosyal bir olgu olarak yansıyan ve Eric J. Hobsbawm geliştirdiği “soylu eşkıyalık” terimi, sanayileşme süreci Türk romanında Yaşar Kemal başta olmak üzere birçok eserde yankısını bulacaktır. Fakat Türk romanın ilk dönemlerinde yaşanan toplumsal değişimlerin yansıması olarak Eric J. Hobsbawm tanımladığı “soylu eşkıyalık” teriminin farklı bir durumu gözlemlenir. Sosyal olaylarla ilintili olan bu durum soylu eşkıyalığın aksine soysuz bir başkaldırı olarak romanda yer alır. Dönemin siyasal şartları düşünüldüğünde bu durum kolaylıkla açıklanabilir. Osmanlı Devletinin yıkılış süreciyle başlayan yenileşme süreci İstanbul dışında kalan bölgelerde özellikle Anadolu’da gelir dağılımında eşitsizliğe neden olur. Ekonomik sıkıntıların yanı sıra halkın savaşlar karşısında yenilgisi/korkusu da kanunsuz yapılanmayı ortaya çıkaracaktır. Romanlara yansıyan bu süreç “eşkıya-devlet-köylü” üçgeni içinde, çatışmalar doğuracak şekilde ilerler. Bu çalışmada kanunun zayıfladığı bu dönemi eserlerine taşıyan/değerlendiren sanatçıların romanları incelenmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2238 Title A name given to the resource TÜRK ROMANININ İLK DÖNEMLERİNE YANSIYAN KANUNSUZLUK Author Author KAYA, Elif Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türk Romanı, eşkıyalık, başkaldırı, kırsal yaşam. ÖZET Hayatın aynası olarak görülen roman, düşünsel ve toplumsal değişmelerin birçoğunu bünyesinde barındırır. Modern edebiyatın en iyi temsilcilerinden olan edebi tür, önceki devirlerde devam eden sözel anlatı türlerinin de devamı gibidir. Bu bağlamda sözlü geleneğin ön plana çıkan özelliklerinden eşkıyalık, çağdaş bir tür olan romanda yer alır. Resmi tarihin ötesinde edebiyata da sosyal bir olgu olarak yansıyan ve Eric J. Hobsbawm geliştirdiği “soylu eşkıyalık” terimi, sanayileşme süreci Türk romanında Yaşar Kemal başta olmak üzere birçok eserde yankısını bulacaktır. Fakat Türk romanın ilk dönemlerinde yaşanan toplumsal değişimlerin yansıması olarak Eric J. Hobsbawm tanımladığı “soylu eşkıyalık” teriminin farklı bir durumu gözlemlenir. Sosyal olaylarla ilintili olan bu durum soylu eşkıyalığın aksine soysuz bir başkaldırı olarak romanda yer alır. Dönemin siyasal şartları düşünüldüğünde bu durum kolaylıkla açıklanabilir. Osmanlı Devletinin yıkılış süreciyle başlayan yenileşme süreci İstanbul dışında kalan bölgelerde özellikle Anadolu’da gelir dağılımında eşitsizliğe neden olur. Ekonomik sıkıntıların yanı sıra halkın savaşlar karşısında yenilgisi/korkusu da kanunsuz yapılanmayı ortaya çıkaracaktır. Romanlara yansıyan bu süreç “eşkıya-devlet-köylü” üçgeni içinde, çatışmalar doğuracak şekilde ilerler. Bu çalışmada kanunun zayıfladığı bu dönemi eserlerine taşıyan/değerlendiren sanatçıların romanları incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/87c216bce911754c7b267d7fda44e6a0.docx dbe5ced3cb48269bdd59aed0e61457dd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dc5c55ec3d11ea544973c8927300b71d.pdf 67845db7a15e5239a94bb9b6a131c2d6 PDF Text Text YENİKAPI MEVLEVİHANESİ’NİN ŞAİR ŞEYHLERİ Bayram Ali KAYA Sakarya Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Sakarya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mevlevîlik, Mevlevî Edebiyatı, Yenikapı Mevlevîhânesi, Şair Şeyhler. ÖZET Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin vefatından sonra kurulan ve zaman içinde sistemli bir tarikat hâline gelen Mevlevîlik, düşünce, kültür, sanat ve edebiyat hayatımıza doğrudan ya da dolaylı bir şekilde etki etmek sûretiyle, pek çok değerli şahsiyetin yetişmesine vesile olmuştur. Bu süreçte Mevlevîhâneler âdeta Mevlevîliğin hayata dönük yüzü olmuş, türlü sanat faaliyetleri de daha ziyâde bu mekânlar vâsıtasıyla gerçekleştirilmiştir. İstanbul’un beş önemli Mevlevîhânesinden, kuruluş tarihi itibarıyla da Galata’dan sonra ikinci sırada bulunan Yenikapı Mevlevîhânesi, Mevlevîlik tarihine damgasını vuran birçok önemli şahsiyetin yetişmesine katkıda bulunmuştur. Bu şahsiyetlerden biri olan ve aynı zamanda mûsikimizin pîri kabul edilen Buhûrîzâde Mustafa Itrî, Câmi Ahmed Dede’nin dervişlerinden olup mûsiki bilgilerini Yenikapı Mevlevîhânesi’nde almıştır. Klâsik Türk şiirinin son büyük şairi kabul edilen Şeyh Gâlib ve ünlü bestekârlarımızdan Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi de Ali Nutkî Dede’nin elinde yine bu dergâhta yetişmiştir. Yenikapı Mevlevîhânesi’nde, kuruluşundan kapanışına değin, 20 ismin şeyh olarak atandığı belirlenmiştir. Esasen şeyh efendilerin neredeyse tamamı sanatın bir veya birkaç dalı ile hem-hâl olmuş olmakla birlikte, bildirinin amacı ve çerçevesi gereği bunlardan sadece, kaynaklarda şairlik yönü bulunduğu belirtilen ve aynı zamanda birkaç beyit de olsa şiir örneklerine yer verilenler üzerinde durulmuştur. Bu meyanda dergâhın tarihçesinin yanı sıra, aralarında Kemâl Ahmed Dede, Doğânî Ahmed Dede, Sabûhî Ahmed Dede, Câmi Ahmed Dede, Nâci Ahmed Dede, Nesib Yusuf Dede, Ârifî Ahmed Dede, Sâfî Mûsâ Dede, Ali Nutkî Dede, Abdülbâki Nâsır Dede, Abdurrahim Künhî Dede, Mehmed Celâleddin Dede ve Abdülbâki Baykara Dede’nin de bulunduğu on üç ismin hayatları, edebî kişilikleri ve eserleri üzerinde ana hatlarıyla durulmuş, ayrıca şiir örneklerine yer verilmiştir. Böylece hem şeyh efendilerin şairlik yönlerine, hem de aynı zamanda bir edebî muhit olan Mevlevîhânelerin dil ve edebiyamızın gelişimine sağladığı katkılara dikkat çekilmeye çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2043 Title A name given to the resource YENİKAPI MEVLEVİHANESİ’NİN ŞAİR ŞEYHLERİ Author Author KAYA, Bayram Ali Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mevlevîlik, Mevlevî Edebiyatı, Yenikapı Mevlevîhânesi, Şair Şeyhler. ÖZET Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin vefatından sonra kurulan ve zaman içinde sistemli bir tarikat hâline gelen Mevlevîlik, düşünce, kültür, sanat ve edebiyat hayatımıza doğrudan ya da dolaylı bir şekilde etki etmek sûretiyle, pek çok değerli şahsiyetin yetişmesine vesile olmuştur. Bu süreçte Mevlevîhâneler âdeta Mevlevîliğin hayata dönük yüzü olmuş, türlü sanat faaliyetleri de daha ziyâde bu mekânlar vâsıtasıyla gerçekleştirilmiştir. İstanbul’un beş önemli Mevlevîhânesinden, kuruluş tarihi itibarıyla da Galata’dan sonra ikinci sırada bulunan Yenikapı Mevlevîhânesi, Mevlevîlik tarihine damgasını vuran birçok önemli şahsiyetin yetişmesine katkıda bulunmuştur. Bu şahsiyetlerden biri olan ve aynı zamanda mûsikimizin pîri kabul edilen Buhûrîzâde Mustafa Itrî, Câmi Ahmed Dede’nin dervişlerinden olup mûsiki bilgilerini Yenikapı Mevlevîhânesi’nde almıştır. Klâsik Türk şiirinin son büyük şairi kabul edilen Şeyh Gâlib ve ünlü bestekârlarımızdan Hammâmîzâde İsmail Dede Efendi de Ali Nutkî Dede’nin elinde yine bu dergâhta yetişmiştir. Yenikapı Mevlevîhânesi’nde, kuruluşundan kapanışına değin, 20 ismin şeyh olarak atandığı belirlenmiştir. Esasen şeyh efendilerin neredeyse tamamı sanatın bir veya birkaç dalı ile hem-hâl olmuş olmakla birlikte, bildirinin amacı ve çerçevesi gereği bunlardan sadece, kaynaklarda şairlik yönü bulunduğu belirtilen ve aynı zamanda birkaç beyit de olsa şiir örneklerine yer verilenler üzerinde durulmuştur. Bu meyanda dergâhın tarihçesinin yanı sıra, aralarında Kemâl Ahmed Dede, Doğânî Ahmed Dede, Sabûhî Ahmed Dede, Câmi Ahmed Dede, Nâci Ahmed Dede, Nesib Yusuf Dede, Ârifî Ahmed Dede, Sâfî Mûsâ Dede, Ali Nutkî Dede, Abdülbâki Nâsır Dede, Abdurrahim Künhî Dede, Mehmed Celâleddin Dede ve Abdülbâki Baykara Dede’nin de bulunduğu on üç ismin hayatları, edebî kişilikleri ve eserleri üzerinde ana hatlarıyla durulmuş, ayrıca şiir örneklerine yer verilmiştir. Böylece hem şeyh efendilerin şairlik yönlerine, hem de aynı zamanda bir edebî muhit olan Mevlevîhânelerin dil ve edebiyamızın gelişimine sağladığı katkılara dikkat çekilmeye çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e89cadd35112b610dee8ca31992dc2d5.docx bd6a5551a997032ad9df885ffe834181 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c2c40c3ca25d220e2ab11f648802394a.pdf 355910c5d7ec13dbd0e03e562678928e PDF Text Text XV-XVI. YÜZYILDA PİRLEPE’DE İSKÂN VE NÜFUS Nurullah KARTA Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Tarih Öğretmenliği Bölümü, Van / Türkiye Anahtar Kelimeler: Pirlepe, Tahrir defterleri, mahalle, Balkanlar, nüfus. ÖZET Antik dönemlere kadar gidebilen tarihi ile Pirlepe, bugün Makedonya’ya bağlı bir şehir olup eski Osmanlı kasabalarından biridir. Vukaşin tarafından prenslik olarak ilan edilen kasaba Vukaşin’den sonra oğlu Marko’nun Osmanlı hâkimiyetini tanımasıyla beraber 1382 tarihinde Osmanlı egemenliğine dâhil olmuştur. Babuna dağının eteğinde Vardar’a tabi olan karasuya dökülen bir küçük çayın kenarında kurulmuş bir kale konumunda olan Pirlepe Osmanlı idari yapısı içerisinde Rumeli Eyaleti’nin Paşa livası sağ kol kasabaları arasında yer almaktadır. II. Mehmet’in saltanatı döneminden itibaren kasaba ciddi bir şekilde gelişme göstermiştir. Başlangıçta bir Balkan devleti olarak doğan Osmanlı İmparatorluğu Türklerin Balkanlar’a gönüllü göçünü sürekli teşvik etmiştir. Nüfus iskânının yanı sıra askeri ve mali şartlar da bu politikayı zorunlu kılmıştır. Bu bölgelere Anadolu’dan gelen dervişler, gaziler ve diğer unsurlar memleket açma ve fütuhat yapıp, civar köylere veya tamamen boş ve tenha yerlere yerleşerek ziraat ve hayvancılıkla meşgul olmuşlardır. Ayrıca, şehirde dini hayır kurumları inşa etmişlerdir. Pirlepe Kasabası özellikle 1478 yılarından sonra fiziki ve nüfus yapısı değişerek tipik Osmanlı şehri haline dönüşmüştür. İnceleme konumuzun temel kaynakları Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivlerinde bulunan l6. Yüzyıla ait tahrir defterleri olacaktır. Bu çalışmada, Osmanlı yönetiminde yaklaşık beş asır kalan Pirlepe’nin iktisadi ve sosyal özellikleri, merkez mahalleleri, kır iskân yerleşim bölgelerindeki Müslüman - gayrimüslim nüfus, içtimai yapı, üretim birimleri, meslek grupları, yetiştirilen ürünler ve tahsil edilen vergiler tespit edilmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2024 Title A name given to the resource XV-XVI. YÜZYILDA PİRLEPE’DE İSKÂN VE NÜFUS Author Author KARTA, Nurullah Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Pirlepe, Tahrir defterleri, mahalle, Balkanlar, nüfus. ÖZET Antik dönemlere kadar gidebilen tarihi ile Pirlepe, bugün Makedonya’ya bağlı bir şehir olup eski Osmanlı kasabalarından biridir. Vukaşin tarafından prenslik olarak ilan edilen kasaba Vukaşin’den sonra oğlu Marko’nun Osmanlı hâkimiyetini tanımasıyla beraber 1382 tarihinde Osmanlı egemenliğine dâhil olmuştur. Babuna dağının eteğinde Vardar’a tabi olan karasuya dökülen bir küçük çayın kenarında kurulmuş bir kale konumunda olan Pirlepe Osmanlı idari yapısı içerisinde Rumeli Eyaleti’nin Paşa livası sağ kol kasabaları arasında yer almaktadır. II. Mehmet’in saltanatı döneminden itibaren kasaba ciddi bir şekilde gelişme göstermiştir. Başlangıçta bir Balkan devleti olarak doğan Osmanlı İmparatorluğu Türklerin Balkanlar’a gönüllü göçünü sürekli teşvik etmiştir. Nüfus iskânının yanı sıra askeri ve mali şartlar da bu politikayı zorunlu kılmıştır. Bu bölgelere Anadolu’dan gelen dervişler, gaziler ve diğer unsurlar memleket açma ve fütuhat yapıp, civar köylere veya tamamen boş ve tenha yerlere yerleşerek ziraat ve hayvancılıkla meşgul olmuşlardır. Ayrıca, şehirde dini hayır kurumları inşa etmişlerdir. Pirlepe Kasabası özellikle 1478 yılarından sonra fiziki ve nüfus yapısı değişerek tipik Osmanlı şehri haline dönüşmüştür. İnceleme konumuzun temel kaynakları Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivlerinde bulunan l6. Yüzyıla ait tahrir defterleri olacaktır. Bu çalışmada, Osmanlı yönetiminde yaklaşık beş asır kalan Pirlepe’nin iktisadi ve sosyal özellikleri, merkez mahalleleri, kır iskân yerleşim bölgelerindeki Müslüman - gayrimüslim nüfus, içtimai yapı, üretim birimleri, meslek grupları, yetiştirilen ürünler ve tahsil edilen vergiler tespit edilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/42f8e2209ff80502395d860e2cff8f31.docx 15b73d0ecc64e46a20591ba0abf9ecfd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7bb3d7666b1fb27449284e8cded74d24.pdf 9320668d8a8c549a60bf237d29d31473 PDF Text Text BOSNA HERSEK’TE TÜRK VARLIĞININ SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAKİ İZLERİ Hicran KARATAŞ Hacettepe Üniversitesi, Türk Halkbilimi, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Sözlü Tarih, Yazılı Tarih, Türkü, Balkan Sahası, Bosna Hersek, Sözlü Vesika. ÖZET Kültürel mirasın, tecrübe edilmiş bilginin, törelerin ve davranışların tarihi vakalara dair belleğin sözlü kültür ortamı ürünlerinden halk türküleri içinde ezgi eşliğinde arşivlendiği bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda halk türkülerinin temel işlevlerinden birinin, türkü metni ve icrası aracılığıyla sözlü tarihi birikimin kuşaktan kuşağa aktarılması olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Türkü metninin ve metnin ihtiva ettiği sözlü tarihe dair bilginin bir ezgi eşliğinde söylenmesiyle toplumsal bellekte bilgi canlı bir şekilde kalabilmektedir. Türküler bu özelliğiyle ritmik bir arşiv belgesi özelliğine haiz olup türkü metinlerinden hareketle hem halkbilimsel verilere hem de, kaydı sözlü bellek tarafından tutulmuş tarihsel malumata ulaşmak mümkündür. Bu çalışmada Bosna tarihinin bir bölümünü ihtiva eden örnek bir türkü metninden hareketle Bosna’daki Türklük tarihinin izleri sürülmüştür. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e77bb14c1280f45c3ee631061b2f6b3a.docx 87f347f75c36cde2f4314ea03fb45aba https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fedc301d349c8eb949f7fddf80fdd2a5.pdf e6a76451e07329dbdf5cf18aae590c9e PDF Text Text BOSNA HERSEK’TE TÜRK VARLIĞININ SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAKĠ ĠZLERĠ Hicran KARATAŞ1 Özet Kültürel mirasın, tecrübe edilmiş bilginin, törelerin ve davranışların, tarihi vakalara dair belleğin sözlü kültür ortamı ürünlerinden halk türküleri içinde ezgi eşliğinde arşivlendiği bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda halk türkülerinin temel işlevlerinden birinin, türkü metni ve icrası aracılığıyla sözlü tarih birikiminin kuşaktan kuşağa aktarılması olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Türkü metninin ve metnin ihtiva ettiği sözlü tarihe dair bilginin bir ezgi eşliğinde söylenmesiyle toplumsal bellekte bilgi canlı bir şekilde kalabilmektedir. Türküler bu özelliğiyle ritmik bir arşiv belgesi özelliğinde olup türkü metinlerinden hareketle hem halkbilimsel verilere hem de, kaydı sözlü bellek tarafından tutulmuş tarihi malumata ulaşmak mümkündür. Bu çalışmada Bosna tarihinin bir bölümünü ihtiva eden “Türki-i Bana Luka Kal’ası” isimli türkü bir sözlü tarih vesikası olarak ele alınacak ve bu vesikadan hareketle Bosna’daki Türklük tarihinin izleri sürülecektir. Anahtar Kelimeler: Sözlü Tarih, Yazılı Tarih, Türkü, Balkan Sahası, Bosna Hersek, Sözlü Vesika THE TRACES OF TURKS IN THE ORAL CULTURE OF BOSNIAHERZEGOVINA Abstract It is known that the cultural legacy, traditions and behaviors, the knowledge which has been drawn from experience, historical events in collaborative memories are archived in folk songs which are a part of the oral culture. Therefore one of the functions of the folk songs is to pass down the knowledge from generation to generation. The knowledge about the oral culture in the texts of the folk songs has a place in the collaborative memory. Due to its features, the folk songs have the characteristics of a rhythmic archive and it is possible to achieve folkloric and historical data through folk songs. In this study, the “Türki-i Bana Luka Kal’ası” folk song which includes a part of the 1 Araştırma Görevlisi, Hacettepe Üniversitesi Türk Halkbilimi Anabilim Dalı, karatashicran@gmail.com �Bosnian history has been analyzed as an oral history document and the traces of Turkish history in Bosnia in the framework of this document has been discussed. Key Words: Oral History, Traditional Written History, Folk song, Balkan Area, Bosnia Herzegovina, Oral document Balkan Coğrafyasındaki Türklük Tarihi ve Bosna Hersek Balkan coğrafyasında Türklerin Hunlardan günümüze uzanan süreçte var oldukları bilinmektedir2. MÖ. 800’lü yıllarda Karadeniz’in kuzeyine, Avrupa’ya ve Balkanlara yapılan göçler sahanın Türkleşmesinde büyük önem oynamıştır. “Hun Türklerinin MS II. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyinde Azak Denizi ile Ten ve Özi ırmakları arasında yaşıyor olduğu bilinmektedir” (Kurat 1972: 12). Söz konusu göçler Türklerin Balkanlar’da devlet kurmak suretiyle varlığını sürdürmelerinde ilk adım olmuştur. Anadolu Türklerinin Balkanlara ilk yerleşmesi, Selçuklulardan Kaykavus’un Bizans’a kaçıp sığınması hadisesiyle ilgili olup, Bizans imparatoru Mihail ona ve askerlerine yerleşmek üzere Dobruca ilini tahsis etmiştir. Bunun üzerine Anadolu’dan kendisine taraftar olan bir kısım Türkmen gruplar Sarı Saltuk Dedeyle birlikte Balkanlara geçmişlerdir (Okiç 1952: 52). Osmanlı Devleti zamanında, Balkanlarda ilk fetih 1352’de Orhan Gazi zamanındadır. 1453’te bölgenin siyasi ve dini merkezi İstanbul’un da fethiyle Balkan yarımadasıyla Anadolu kesintisiz şekilde birbirine bağlanmış oldu (Karpat 1992: 28-29 ; Jelavich 2006:33). Balkanların Türkler tarafından iskânı özellikle 14. yüzyılda kitleler halinde gerçekleşmiştir. Bu cümleden olarak Bosna Hersek de 1463’te Fatih Sultan Mehmet’in başlatmış olduğu fetihlerle (Jelavich 2006: 29) Osmanlı topraklarına katılmıştır. Fatih Sultan Mehmet tarafından bir bölümü fethedilen Bosna, 1528 Sultan Süleyman tarafından tamamen Osmanlı hâkimiyeti altına alınmıştır. “Önceleri, Rumeli Beylerbeyliğine, akabinde Budin Beylerbeyliğine bağlanan Bosna Sancağı 1585’ten itibaren Eyalet statüsüne getirilmiştir. Bu dönemde birinci sınıf eyalet statüsünde bulunmakla beraber ilaveten Avrupa içlerine akınların yapıldığı askeri bir üst konumunda bulunmuştur. Hem sosyal hayatlarına hem de dini inanç ve özgürlüklerine müdahale edilmemekle birlikte, imar edilmeye başlanan eyalet mamur bir seviyeye ulaştırılmıştır” (Türk Ans C. VII: 359-365 ). Bosna Eyaletinde Türkler, Müslümanlar ve konargöçer aşiretler, Hıristiyan ve Musevi halklar, şehirlerde, sancaklarda ve 2 Batı Avrupa Hunları’nın 378 baharında Tuna nehrini geçerek Avrupa içlerine yapmış oldukları fetihler ve bu fetihlerin sonuçları için Kafesoğlu,1997: 71-83, ayrıca konuyla ilgili teferruatlı bilgi için Neméth, 1966. �köylerde yaşarlar. Şehirlerde ticaret ve sanayi gelişmiştir. Sancak ve köylerde tarım; konargöçerler arasına hayvancılık önemli geçim kaynakları olmuştur. Eyalet önemli bir uluslararası ticaret merkezi konumundadır. Türk idaresi altındayken medreseleri, camileri, çarşıları, imaretleri, kaleleri, bedestenleri ve dükkânları ile Bosna zengin bir eyalettir (Yıldırım 2003: 146). Hunlardan başlayarak sahaya yapılan göçler ve akınlarla Türk kültürü öğelerinin de hem Avrupa hem de Balkan sahasına geçişi için elverişli ortamlar oluşmuştur. Anadolu sahasından Balkanlara uzanan süreçte genel anlamıyla Balkan sahasında özelde ise Bosna’da Türk halk kültürüne has gelenek ve görenekler, Türk yeme içme kültürü, Türk-İslâm mimarisine has (cami, hamam, medrese, tekke, türbe vb)eserler, Türk diline mahsus kelimeler ve daha birçok kültür unsuru Balkan/Bosna halk hayatına katılmıştır. Sözlü kültür ortamındaki tekerleme, bilmece, masallar, halk hikâyeleri ağıtlar ve türkülerin yaşatılan örnekleri de Bosna’daki Türk varlığının örnekleri arasında yer almaktadır. Sözlü kültür ortamında nesilden nesile aktarılarak toplumsal bellekte muhafaza edilmek suretiyle bugüne ulaşan bu neviden sözlü yaratmaların bir özelliği de tarihi bilgiyi ritim eşliğinde içermesiyle sözlü birer vesika olmalarıdır. Bu cümleden olarak Avusturya’nın Bosna Banya Luka Kalesini muhasara altına alması sırasında, muhtemelen vakalara şahit olan bir âşık tarafından yakılan Türki-i Bana Luka Kal’ası3 metni sözlü vesika olarak değerlendirilecektir. Banya Luka Kalesi Türküsü ve Bosna Tarihi Banya Luka Kalesi Türküsü, Banya Luka Kalesi’nin 1736-1739 yılları arasında Avusturya askeri tarafından muhasara altına alınmasının tasvirini anlatmaktadır. Sözü geçen türkü, Avusturya’nın Ruslarla Osmanlı Devletine karşı gizli bir ittifakına güvenerek Bosna Eyaletini kuşatmasının sözlü vesikalarından yalnızca biridir.4 1736-39 yılları arasında Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında vuku bulan savaşlara şahit olan Ömer Bosnavi’nin, “Tarih-i Bosna der Zaman-ı Hekimoğlu Ali Paşa” isimli eserinde sözü edilen savaşlar ve dönemin çarpıcı olayları teferruatlı bir şekilde tasvir olunmaktadır. Türkünün yakıldığı Banya Luka Kuşatmasını da içeren bu eser sözlü tarih vesikamızın yazılı metinlerle paralelliği 3 “Türki-i Bana Luka Kal’ası” , türkü metni haricinde günümüz Türkçesindeki karşılığı esas alınarak, metin içinde Banya Luka Kalesi Türküsü olarak zikredilecektir. 4 Bana Luka Türküsü, Saray Türküsü, İzvornik Türküsü, Nazm-ı Diğer başlıklı ve incelediğimiz türkü metninin başka bir varyantı olan Bana Luka Kalesi Türküsü (Hasan,1987:119-121) Avusturya’nın Bosna kuşatması sırasında yakılan türkülerin başlıcalarıdır. İlk üç türkü Sayın Prof. Dr. Dursun Yıldırım’ın “Balkan Üçlemesi ve Tarih” başlıklı makalesi içinde sözlü tarih metinleri olarak ele alınarak yazılı ortam tarih metinleri ile örtüşmeleri bakımından her birinin birer sözlü tarih belgesi olduğu vurgulanmıştır. Detaylı malumat için bakınız: Yıldırım , 2003: 144-160. �bakımından ölçü olarak kullanılacaktır. Türkü metni içinde, Avusturya askerlerinden yer yer nemçe, nemçelü, kâfir, Nemçe hayını, mel’un, mel’un bin mel’un şeklinde bahsedildiği göze çarpmaktadır. Banya Luka Kalesi türküsünün “Bakdılar feryadçı geldi Bana Luka Kal’a’dan” dizesinden hareketle, türküyü yakan aşığın, Banya Luka Kalesi muhasarasının kaldırılması sırasında olayların gidişatına tanık olan biri ya da Bosna Eyaleti Valisi Hekimoğlu Ali Paşa’nın mahiyetindeki askerlerden biri olması kuvvetle muhtemeldir. Osmanlı Devleti’yle barış halinde olan Rusya’nın Osmanlı topraklarına saldırdığı haberleri yayılmaya başlayınca Bosna Eyaleti’nden beş bin yaya ve atlının İstanbul’a hareket etmesinden haberdar olan Avusturya’nın Ruslarla gizli anlaşmasına güvenerek Osmanlı Hükümeti ile anlaşmasını bozması ve Bosna’yı işgali “Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur” sözleriyle sözlü vesikamızda kayda geçirilmiştir. Sözlü ortam tarih yazıcılığının , yazılı ortam tarih yazıcılığı kadar güvenilir bilgiler ihtiva edebileceği ve dahi bazen yazılı tarihin kaleminin yazmadığı ya da yazmamayı yeğlediği bilgilerin de sözlü tarih vesikaları üzerinden izinin sürülebileceği bilinen bir gerçektir5. Bu tür durumlar söz konusu olduğunda sözlü ortam tarih vesikalarının yazılı ortam tarih yazıcılığı mahsulü metin ve belgelerdeki boşlukların doldurulmasında önemli bir rolü bulunmaktadır6 Sözlü ortam tarih yazıcılığına örnek teşkil eden Banya Luka Kalesi türküsü yalnızca Avusturya’nın Banya Luka Kalesi’ni muhasarasını tasvir etmekle kalmamaktadır. Kale içinde dara düşmüş halkın sosyo-kültürel durumları, psikolojik vaziyetleri, Banya Luka ve çevresine dair coğrafi yerleşkeleri ve mühim yerlere dair (Lebuçe sahrası, Sava nehri, Karaul, Yayçe kalesi, Gülhisar, Sitniçe, İzmiyan vb) malumatı da ihtiva etmektedir. Diğer yandan, Bosna/Banya Luka halkının Osmanlı hükümetine olan tavrının, bağlılığının ve güveninin de sözlü kültür ortamındaki izdüşümü durumundadır. Osmanlı Devletine bağlı bulundukları süre 5 Yazılı tarih metinlerinin, vakayı kaleme alanların öznel yargılarını ve vakaya karşı kendi ön kabul ve değer yargılarını yanzıtmak zafiyetinde bulunabileceği bilinen bir gerçekliktir. Bu cümleden olarak Uluslar arası tarih yazıcılığı metinlerini kaleme alanların kişisel ön kabulleri ile Osmanlı Devletine başkaldıran Ermenilerin tedbiren göçe tabii tutulması Sözde Ermeni Soykırımı olarak adlandırılmaktadır. Buna karşın yine aynı taraflı kalemlerin yazmış oldukları tarih metinlerinde Rusya toprakları içindeki Revan Hanlığındaki Türkleri vatanlarından sürmek suretiyle uzaklaştıran boşalttığı Revan topraklarına İran sahası Ermenilerini yerleştiren Rusya’nın Türklere reva gördüğü zulüm ise görmezden gelinmektedir. Yazılı tarihin göz ardı ettiği bu zulmü sözlü kültür ortamı tarih metinleri kayda geçirmeyi başarmış, hüzünlü ezgisi eşliğinde bu zulüm sırasında yaşananlar bugüne dek ulaşmıştır. Revan türküsünün sözlü dokusu içinde yaşayan tarih ise gerçekleri vakaya şahit olanların gözünden ve dilinden anlatmaktadır. Bu yönüyle sözlü ortam tarih yazıcılığı mahsulü olan bu sözlü vesikalar belgeden daha da kat’i belge niteliği ile karşımıza çıkmaktadır (Türk toprağı Revan hanlığından Ermeni Erivan’a Rusların yaşattığı zulumün sözlü vesikası Revan Türküsü için bakınız: Günay, 2008:359-360) 6 Sözlü ortam tarih yazıcılığına dair sözlü vesikaların yazılı belgelerdeki boşlukları doldurarak yazılı ortam tarih yazıcılığında önemli ve köklü değişiklere yol açması ile ilgili olarak bakınız: Ryant, 1988: 560. �içinde ulaşmış oldukları refah seviyesi ve hoşgörü ortamı şüphesiz bu tavır ve yaklaşımların temelindeki ana dinamiklerdir. Banya Luka Kalesi türküsü iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm, Avusturya (Nemçe) ordusunun Banya Luka Kalesi’ni kuşatması ve bu kuşatmanın çetin tasvirinden oluşmaktadır. Bu bölümde, kale içinde mahsur halkın muhasara sırasındaki ahvali, düşman askerlerinin nicelik ve nitelikleri, kale içinde mahsur kalan halkın etnik ve dini olarak çeşitlilik gösterdiği de sözlü ortam tarih yazıcılığı bağlamında kaydedilmiştir. Muhasara altında sıkışmış halkın dini açıdan çoğunluğunun Müslümanlardan oluştuğu, “Kal’anın içinde olan müslimin cenk idüben”, “ Ya İlahi bu Bosna’yı sen saklagıl: Bunların sıbyanını kâfirlere çinletmegil” dizelerinden açıkça anlaşılmaktadır. Kale içinden bir haberci (feryadcı) aracılığıyla kalenin içinde hem kadıdan hem de müftüden yazılı bir haberin merkeze ulaştırıldığı “Bakdılar feryadcı geldi Bana Luka Kala’dan: Ehl-i Kala cümlenin hem kadı hem müfdüden Muhzır İ’lamı getürdi geldi asker Nemçe’den” dizeleriyle bildirilmektedir. Avusturya İmparatorunun, Banya Luka’yı Müslümanların elinden almak üzere sevkettiği taburların komutasında Hilsburghausen bulunmaktadır. Banya Luka’yı kuşatmaya girişmesi üzerine Ehl-i Kaleden gönderilen muhzır ilamının içeriği yazılı tarih kaynağımızda “telaş ve korku yaratan bu kuşatma haberi Vali Ali Paşa’ya Bana Luka Müftüsü Mehmet Emin Efendi’nin yanında getirdiği ve kale kadısının, zabitlerin, imam, hatip, şeyh ve diğer ilgililerin yalvarış ve yakarışlarını belirten dilekçelerle duyruldu” (Bosnavi 1979: 43) şeklinde geçmektedir. Yine bu bölümde Avusturya’nın işgal kuvvetlerinin hayli kalabalık, cephane bakımından oldukça varlıklı olduğunu “Bunca top cephanesiyle bunca gülle kunbara: Bunca asker alay alay sanki yollar kapkara” dizelerinden hareketle tahmin edebilmekteyiz. Başka bir dizede de “Aldılar tabur içine kala’nın dört yanını” kalenin dört bir yanından tamamen kuşatıldığı bildirilmektedir. Avusturya’nın Bosna üzerine yüz elli binden fazla asker ile yola çıktığı, Bosna’ya beş kol halinde saldırmak üzere harekete hazır beş tabur asker getirdiği ve bunların birincisinin de Banya Luka’yı almakla görevlendirildiği, en iyi cephane top ve humbaralar ile donatıldığı (Bosnavi 1979:23, 49) yazılı ortam tarih kaynağımız tarafından doğrulanmaktadır. Türkü metni içinde “Hem getürdi adı belli altı bin baş olan: Lebuçe sahrasında birkaç bin mela’in olan: Adı mel’un bin mel’un bellüdür mel’un olan” dizeleri Avusturya’nın Banya Luka kuşatması sırasında uygulamış olduğu askeri düzene gönderme yapıyor olmalıdır. Zira toplamda sekiz bin ya da biraz fazlacasına işaret edilmektedir. Avusturya’nın Banya Luka üzerine sevk ettiği sekiz bin askerden oluşan orduyu üç kısıma ayırmıştır. Bu düzen gereği bin asker bir kol, iki bin asker bir kol, geriye kalan beş bin asker �geometrik bir kurala göre düzenlenmişti. Bu düzen gereği bir kolda yaşanılması muhtemel bir bozgun halinde diğer kollar kuşatmayı tamamlamakla vazifeli olduğu yazılı tarih kaynağımız tarafından bildirilmektedir. (Bosnavi 1979: 46). Banya Luka Kalesi türküsünün ilk bölümü adeta feryadçının Vali Ali Paşa’ya getirmiş olduğu feryadnamenin içeriğinden oluşmaktadır. Feryadnamenin içinde yazılanların kale içindeki halka ve kuşatmanın genel ve son durumuna dair malumatı içerdiği düşünülecek olunursa türkü metninin bu bölümü de Ali Paşa huzurunda okunan dilekçelerin sözlü ortamdaki kaydı durumundadır. Zira kuşatmanın hangi koşullarda gerçekleştiği, halkın kimlerden oluştuğu, kuşatmanın son durumu, düşman askerinin sayısı, sahip olduğu cephanenin muhtevası gibi bir çok malumat bu bölüm içinde gayet teferruatlı bir şekilde aktarılmaktadır. Bu cümleden olarak “Taburun konakçısı7 çarkçısı çokmuş ol; Geçdi tabur Sava nehrin köprü ile bilmiş ol” dizeleri de bu neviden detaylar içermektedir. Devamında “Kurdı tonbas8 üzre köprü geçti Vırbas suyunı: Aldılar tabur içine kal’anın dört bir yanını” dizeleri de kuşatmanın ulaştığı son duruma işaret etmektedir. Sava Nehri’nin Banya Luka’ya yayan sekiz saat olduğu akabinde Virbas Suyunun Banya Luka Kalesine bitişik denecek kadar yakın olduğu göz önünde bulundurulduğunda türkünün ilk bölümü kuşatmaya dair bir durum raporu görüntüsündedir9. İkinci bölüm, feryatçının Hekimoğlu Ali Paşa’ya kuşatmayla ilgili getirdiği feryadname/muhzır/vesika okunduktan sonra Hekimoğlu Ali Paşa ve askerlerinin kuşatmayı kaldırmak üzere yola koyulması ile başlamaktadır. Hekimoğlu Ali Paşa sözlü tarih vesikamıza göre hiç vakit kaybetmeden cümle müslümana haber salarak gazaya çağırmıştır. Bu hal “ Nusreti Hakktan dileyüb olmadı hiç gönlü saht: Ayetiyle cahid ü email olup uydurdu raht” ve “Her tarafa buyuruldular saldı vü ferman eyledi: Herkese farz oldı gide zira hücum eyledi: Harb ü darba kadir olan kimse kalmasın dedi” de ivedilikle yola çıkmak hazırlığına gönderme yapmaktadır. Banya Luka’nın kuşatıldığı sıralarda Bosna Valisi’ne Buzin ve Çetin Kaleleri halkından da dilekçe ve feryadnameler ulaşmakta bundan sebep Vali Ali Paşa hangi tarafa derhal müdahale edilmesi hususunda ikilemde kalmaktadır. Bu ikilemin aşılması 7 Konakçı:[Konakçı Başı]: Sefere giden padişahların tuğlarıyla, otağ-ı hümayunlarını nakletmek ve konaklayacakları yeri hazırlamak vazifesiyle mükellef olan memur hakkında kullanılır bir tabir (Pakalın, 1983: C.II: 291) 8 Tombaz: Nehirlerde, nakliyatta ve köprü dubası yerinde kullanılır altları düz bir nevi kayık adıdır (Pakalın, 1983: C.III: 511). 9 Kuşatmanın, Vali Ali Paşa ve askerlerinin Banya Luka’ya yetişmezden önceki son durumu Bosnavi, 1979: 55’te teferruatlı bir şekilde tasvir edilmektedir. Bu tasvir ile Sözlü tarih vesikamız birbiriyle tam paralellik göstermektedir. �hususunda danışmanları ve ahl-i akıl ile istişare etmiş netice olarak Banya Luka Kuşatmasının kaldırılması yönünde karar alınmıştır.10 Vali Ali Paşa’nın Banya Luka ileri gelenlerinden gelen dilekçeleri okuduktan ve danışma meclisinde Banya Luka Kalesindeki muhasaranın kaldırılması yönünde karara varıldıktan sonra, hemen sonra yola çıkmak gayretine düştüğü Bosnavi tarafından şu şekilde aktarılmaktadır: “Tedbir sahibi müşir vali hazretleri, derhal büyük çabalar harcayarak yukarıda sözü geçen kalede kuşatılmış olan müminlere imdat ve yardım çarelerini araştırmaya koyuldu” (Bosnavi 1979:43). “Her tarafa buyuruldular saldı vü ferman eyledi: Herkese farz oldı gide zira hücum eyledi: Harb ü darba kadir olan kimse kalmasın dedi” dizeleri akıl baliğ olan her bir kişinin orduya katılması hususunda çıkarılmış bir fermana işaret etmektedir. Yazılı tarih kaynağımızda bu detaya yer verilmemektedir. Buna benzer olarak kuşatmayı kaldırmak üzere yola çıkan Hekimoğlu Ali Paşa ve askerleri Podraşça Ovasında ordugah kurmuş ve harekat planlarını da yine burada yapmışlardır. Buradan Banya Luka’ya hangi yoldan gidilmesi hususunda yapılan istişareler sonucu takip edilen yol yazılı kaynağımızda çok açık değildir. İki ihtimalden söz edilmekle birlikte birinin on saatlik diğerinin on dört saatlik yürüme mesafesinde yol katettireceği belirtilmektedir. Sözlü vesikamızda ise önce Karaul kasabasına sonra Yayçe kalesini geçerek Gölhisar Kalesine ardından da Podraşca(Bodraşnice) ordugahını kurduğunu, Sitniçe’den İzmiyan’a geçildiğini İzmiyan ve Banya Luka Kalesi arası mesafenin yayan olarak uzak olduğu, Vırbas suyunun öğle vakti geçildiğini ve nihayet sabah namazı ile harekete geçildiğini sözlü tarih vesikamızın dizelerinden hareketle tahmin edebilmekteyiz. Türkü metni içinde Podraşca ovasından Banya Luka’ya uzanan yol oldukça detaylı tasvir edilmiş olmasına rağmen yazılı tarih metninde doğru yoldan gidiliyormuş gibi yapılarak büyük bir gösterişle ovadan, Banya Luka’ya üç saatlik yere kadar gelindiği Vırbas suyunun doğu ve batısından Banya Luka’yı gören dağların eteklerinden dolanarak ırmak üzerinden sallarla Banya Luka’ya bir buçuk saatlik uzaklığa kadar gelindiği ve sabah hareket etmek üzere burada dinlenildiği belirtilmektedir. Bu menzilde askerin konaklaması, dinlenmesi Türkü metninde “ Öyle vaktı cümle asker geçti Vırbas suyunı: Ta gelüp kapladı kondı sürüben atlarını : Atlarına buldı ana suyunı hem okını” dizeleriyle ifade bulmaktadır. “Subh-ı kıldı vaktiyle nam-dar: Kullara giydirdi zırhlar yürüdi ol bahtiyar: Sıgınup Allah’a doğrı tabur üzre şah-var” dizelerinden hareketle daha önce sözü geçen menzilden 10 Banya Luka Kalesinin Bosna’nın iç kısmında olması bu kararın alınmasındaki ana etkendir. İlaveten elde mevcut askerin ikiye bölünmesi de akla yatkın kabul edilmemiştir. Vali Ali Paşa’nın danışmanlarıyla yapmış oldukları istişare için bakınız: Bosnavi, 1979:53. �harekete geçmek üzere sabah yola çıkıldığı belirtilmektedir. Yazılı tarih kaynağımız Bosnavi (1979: 62-63), Pazar günü saat ikide dağın belinden kaleye karşı ovaya inildiğini, ordunun düzenlenip safların kurulmasına başlandığını bildirmektedir. Sözlü tarih vesikamıza paralel olarak sabah namazının kılınmasını takiben yola çıkıldığı ve saat iki de kalenin yakınlarına gelinmesi ihtimal dâhilindedir. Kalenin muhasarasının İslam askeri tarafından kaldırılmasıyla sonlanan sözlü tarih vesikamız ile yazılı tarih metnimizin paralellik arz ettiği başka bir ayrıntı ise kuşatmayı kaldırmak üzere yola çıkan Hekimoğlu Ali Paşa’nın ve onun mahiyetindekilerin ezberden Kuran’dan bazı sureleri, ayetleri okuduklarının belirtilmesidir. Sözlü vesikamızda “gece gündüz okuyup inna fetehna11 suresin”, “Her vakit tazarru itdi andı Rabbisin”, “Okıyup Nusret-i Minallah12 kaldurup bayrakları” dizelerinde bu durum haber verilmektedir. Bosnavi (1979: 63), İmam, hatip, şeyh ve bu gibi halkın saygıdeğer bulduğu kişilerden birçoğunun yola çıkıldığından beri Kuran-ı Kerim’i hatim etmekle meşgul olduklarını bildirmekle sözlü vesikamızın güvenilirliğini bir kez daha doğrulamaktadır. Banya Luka Kalesi türküsü sözlü bir vesika olarak kabul edilerek yazılı ortam tarih metinleri ile paralelliği ortaya konulmuştur. Sözlü bir vesika olarak Banya Luka Kalesi türküsünün ihtiva ettiği malumatın da yazılı tarih metinleri tamamlayıcı detaylar içerdiği görülmektedir. Yakıldığı sırada Hekimoğlu Ali Paşa mahiyetindeki bir asker tarafından yakıldığı tarafımızca düşünülen destanî Banya Luka Kalesi Bosna’daki Türklük tarihinin silinmez izlerinden biridir. Sözlü ortam tarih yazıcılığı bağlamında Balkan sahası Türklük araştırmaları açısından değerli bir yere sahiptir. Türküler Bağlamında: Sözlü Ortam Tarih yazıcılığı Türk diline ait ilk yazılı belgelerin (bugünkü bilgilerimizle) VII. ve VIII. Yüzyıllara ait olduğu kabul edilmektedir. Türk sözünün yazıyla mekâna bağlanması bu dönemdedir. İlk yazılı metinler üzerinde yapılan incelemeler bize bu dilin sözel dönemi üzerinde bir fikir yürütme olanağı sunmaktadır (Üçüncü 2004:128). Türkçenin bu bağlamda en az 5000 yıllık bir sözel dönem aşamasından geçerek günümüze ulaştığı bilinmektedir (Balkan 1992: 1-57). 11 “İnna Fetehna leke fethan Mübina”, “ Ey Muhammed! Doğrusu biz sana apaçık bir zafer sağlamışızdır” (Kuran-ı Kerim, 1983:510) mealindeki , Fetih Suresinin ilk ayetidir. Halk arasında fetih suresi yerine “İnna Fetehna” denilmesi olağan bir durumdur. Zira Fatiha Suresi “Elham”, İhlas Suresi “Kulhuvallahu”, Felak ve Nas Sureleri “Kul Euzular” olarak adlandırıldığı bilinmektedir. 12 “Ve uhrâ tuhıbbûnehâ, nasrun minallâhi ve fethun karîb (karîbun), ve beşşiril mû’minîn (mû’minîne)” , “Bundan başka sevdiğiniz bir şey daha: Allah katından bir yardım ve yakın bir zafer vardır” (Kuran- Kerim, 1983: 551) mealindeki Saff Suresinin 13. Ayetidir. �Söz konusu 5000 yıllık sözel dönem aşamasında sözlü kültür ve kültüre dair her türlü halk bilgisi sözlü hafıza kanalıyla nesilden nesile aktarıla gelmiş olmalıdır. Sözlü hafızada, hatırlamayı kolaylaştırıcı etkileriyle kalıp ifadeler, ses uyakları ve ritim kaçınılmaz bir şekilde kullanılmış olmalıdır. Sözlü kültür, toplumun ortak malı olan hazır kalıpların deneyimleri pekiştirecek şekilde biçimlendirilmesiyle oluşur ve yazılı metinden yoksun olduğu için de toplum belleğinde yüzyıllarca gelişerek varlığını halkın bilincine yerleştirerek sürdürür. Sözle biçimlenen düşünce zaman içinde geliştikçe hazır deyişlerin kullanımı da ustalık kazanır (Ong 1995: 50- 52). Kalıplaşmış ifadelere, ritimli söz grupları nesilden nesile aktarılarak özünden çok uzaklaşmadan çekirdek yapısını muhafaza ederek hafızaya kodlanmaktadır. Sözlü kültür mahsullerinin hem yaratıcısı hem de icracıları on altıncı yüzyıla kadar ozan-baksı geleneği içinde ilk mahsullerini vermiş ozan ve baskılardır. Ozan- baksı geleneği Balkan sahasına ilk olarak Atilla’nın zaferleriyle geçmiş olmalıdır. Atilla’nın zaferlerine methiyeler düzen ozanlar Balkan sahası Türk sözlü kültür ürünlerinin ilk mahsullerinin temellerini bu süreçte atmış olmalıdırlar. Orta Avrupa milletlerinin destan ve efsanelerinde yer alan Atilla çağı, bugünkü Avrupa milletlerinin şekillenmesinde de önemli bir rol oynamış: Bozkır kültürü şüphesiz bu devrede bütün Avrupa kültürlerini derinden tesiri altında bırakmıştır (Németh 1966: 122). Balkan sahası Türk sözlü kültür geleneği mahsullerini, Yugoslav epik halk şiiri olarak adlandırmayı yeğleyen Lord(1951: 57;58) bu cümleden olarak bu sözlü yaratmaların Türk sözlü şiir sanatının Balkan sahası mahsulleri olduğunu göz ardı etmeyi tercih etmiş olmalıdır. Sözlü ortamda varlığını sürdüren, bu çeşit ortam ve vakalar karşısında oluşan sözlü tarih vesikaları olarak nitelendirilebilecek bu tip eserler yazıya geçirildikleri dönemlere kadar halkın sözlü hafızası da saklanılmış, sonraki kuşakların tarih bilincini canlı tutmak için aktarıla gelmiştir. Sözlü ortam tarih metinleri nesilden nesile sözlü hafıza ve ritim aracığıyla nakledilirler. Sözlü hafızada var oldukları gibi varlıklarını da yine bu hafızanın gücüyle sürdürebilirler. Zaman zaman eklemelere veya eksiltmelere de maruz kalırlar. Bu özelliği sözlü ortam metinlerin dezavantajı olup okuma yazma bilen bir kişi tarafından yazılı ortama geçirilip sabitlenene kadar bu durum devam edebilmektedir. “Sözel ortam yaratıcılığı metinler yazıya intikal etme şansı bulunca, onlar da yazılı eserler gibi ölümsüzlük kapısından içeri girme imkânına kavuşmuş olur.Yazılı ortamda ise, yazılan bir tarih eseri, kaynak kişilerden, evraklardan ve kimi zaman bizzat yapılmış gözlemlerden elde edilip vücûd bulur” (Yıldırım 2003:150). Bu tip tarih eserleri yazı ile korunabilmektedir. Unutulmaya dirençlidirler. Sözlü ortamda yakılan türküler, türküyü �oluşturan kişiler sözlü tarih metni olarak ele alınacak vakayı bizzat yaşamış olması muhtemel kişilerdir. Bu minvalde Balkan sahasında icrasına şahit olduğu türkülerden bahsederken “bu tip türkülerin icrasını biz tarihte gerçekte ne olduğunun kaydını tutan, kendisiyle aynı anda yaşamış ama hepsinden öte gerçekte bunu gelecek kuşakların hafızası için kaydederken buluruz” tespiti ile türkünün icrasının haiz olduğu bilgiyi kendisinden sonraki kuşağa aktarmak kaygısıyla hafızaya kaydedildiği, icracının aslında bilinçli ve gönüllü sözlü vesika yazıcısı ve taşıyıcısı görevini de üstlenmiş olduğunu düşünmekteyiz. Sonuç Sözlü kültür ortamı mahsulleri zaman ve mekâna bağlı olarak geçmişten günümüze gelenek ve göreneklerin, tecrübe edilmiş bilgi ve deneyimlerin, sanat ve estetik anlayışlarının, sosyal norm ve değer yargılarının, bizatihi yaşanılmış tarihi bilginin aktarıldığı sözlü vesikalardır. Bu cümleden olarak Banya Luka Kalesi Türküsü, genel anlamıyla Balkan sahasında yerel anlamıyla da Bosna sahasındaki Türk varlığının ve Türklük dünyası kültürel katkılarının yadigarı olarak düşünülmelidir. Türkünün bizzat kuşatmaya şahit olan ve yüksek ihtimalle kuşatmayı kaldırmak üzere Hekimoğlu Ali Paşa’nın mahiyetinde bir asker olması muhtemeldir. Yazılı ortam tarih metinleri ile karşılaştırıldığı takdirde Türkünün sözlü tarih vesikası olduğu müşahede edilmiştir. Avusturya’nın 1718 Pasarofça antlaşmasını Ruslarla yapmış olduğu gizli ittifaka güvenerek bozmasıyla başlayan süreçte Bosna’da başlayan işgal hareketleri içinde Banya Luka Kalesinin muhasarasını tasvir eden bu sözlü vesika tarihin bir noktasında yazıya geçirilerek mekâna bağlanmış olmalıdır. Sözlü tarih vesikası Banya Luka Kalesi türküsü deneyimle sabit olduğu için sadece tarihi bilgi ve durumu aktarmakla kalmamış ilaveten muhasara altındaki halkın içinde bulunduğu psikolojik durumu, dönemin adab-ı muaşeret kurallarını, coğrafi ehemmiyete sahip birçok yeri, 1736- 1739 yılları içinde Bosna Halkının Osmanlı hükümetine olan samimi inanç ve güvenini de o günkü canlılığıyla günümüze taşımıştır. Balkan sahası Türklük araştırmaları bağlamında yapılması elzem arşiv ve alan araştırmalarıyla yazılı tarihin kaleminin kırıldığı, yazmadığı ya da yazmak istemediği nice vakanın ortaya çıkması kuvvetle muhtemeldir. Bu cümleden araştırmalar ve derlemelerle tespit edilecek türkülerimizin Türk sözlü şiir geleneği bağlamında sosyal ve tarihi bağlamı içinde ele alınması Türklerin Balkan sahasındaki kültürel katkılarının uluslararası tarih yazıcılığının taraflı tutumlarına karşı sözlü tarih vesikaları hükmündedirler. �Kaynakça Agah Sırrı Levent, Gazavatnameler ve Mihaloğlu Ali Bey'in Gazavatnamesi, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara,1956. BALKAN, Kemal. “Eski Önasya’da Kut (veya Gut) Halkının Dili İle Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik” Erdem, C. VI AKDTYKY, s. 16, Ankara,: 1-125, 1992. GÜNAY, Umay, “Türk Kültürünün Bilgi ve Kültürel Şifre Taşıyıcısı Olan Âşık Edebiyatı”, Türkiye’de Aşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi, Ankara: Akçağ Yay. , s. 356-360, 2008. GÜNAY, Umay Türklerin Tarihi; Geçmişten Geleceğe. Ankara: Akçağ Yay, 2010. HASAN, Hamdi. Saray- Bosna Kütüphanelerindeki Türkçe Yazmalarda Türküler, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay, 1987. JELAVICH, Barbara. Balkan Tarihi: 18. ve 19. Yüzyıllar. İstanbul: Küre Yay, 2006. JELAVICH, Barbara.. Balkan Tarihi. İstanbul: Küre Yayınları, 2006. KARPAT, Kemal.. Balkanlar'da Osmanlı Mirası ve Ulusçuluk, Çev. Recep Boztemur. İstanbul: İmge Kitapevi, 2004 Kuran- Kerim (1983), Kuran-ı Kerim ve Türkçe Anlamı, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay. KURAT, Akdes Nimet. IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: TTK Yayınları, 1972. LORD, B. Albert. “History and Tradition in Balkan Oral Epic and Ballad”. Western States Folklore Society, Vol. 31,No 1 (Jan.): pp. 53-60, 1972. LORD, B. Albert. “Yugoslav Folk Poetry”. Journal of the Internal Folk Musıc Council 3, pp. 57-61, 1951. NEMÉTH, Gyula .Atilla ve Hunları. (Çev.Şeref Baştav), Ankara: AÜDTCF Yayınları, 1966. OKİÇ, Tayyib. "Neşredilmemiş Bazı Türk Kaynaklara Göre Bosna Hıristiyanları (Bogomilleri)". Çev. Salih Akdemir - Recep Duran. İslami Araştırmalar. 6/4. ss. 235239, 1989 ONG, Walter J. Sözlü ve Yazılı Kültür/Sözün Teknolojileşmesi.(Çev. Sema Postacıoğlu), İstanbul, Metis Yayınları, 1995. PAKALIN, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. C.II-III, İstanbul: MEB Basımevi, 1983. RYANT, Carl. “Oral History and Business History”, The Journal of American History, Vol. 75, No. 2, pp. 560-566, 1988. �SOLAK, Mehmet. “Osmanlı İdaresi Altındaki Balkanlar (1789-1806)”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi, 2007 SOYSAL, Fikri. “Rumeli Olay Türküleri”.Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2007. ÜÇÜNCÜ, Kemal. “İrşâd ve Tebliğe Bağlı İcrâ : Türk Sözlü Kültür Geleneği Bağlamında Türk Tekke Edebiyatı”, TÜBAR XVI, (2004): 127- 141 Türk Ansiklopedisi, Bosna Eyaleti- Bosna Hersek Maddeleri, VII. Cilt 359-365 YILDIRIM, Dursun. “Balkan Üçlemesi ve Tarih”, Türkbilig 6,: 144-160, 2003 YILDIRIM, Dursun.“Orta Asya Bozkırlarından Urumeli’ne”. Türk Bitiği, Ankara: Akçağ Yayınları: 1998. YILDIRIM, Dursun. “Tarih Yazımı ve Sözlü Ortam Kaynakları”. Türk Bitiği, Ankara: Akçağ Yayınları: 1998. YILDIRIM, Dursun.“Sözlü Gelenek Kültürü”. Türk Bitiği, Ankara: Akçağ Yayınları: 1998. Türki-i Bana Luka Kal’ası 1 Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Bakdılar feryadcı geldi Banyaluka kaleden Ehli kale cümlenin hem kadı ve hem müftüden 3 Munzır-ı lamı getirdi geldi asker Nemçe'den Etdiği hayinliği bildi bu demle bulmuş ol Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Geçti tabur Sava nehrin köprü ile bilmiş ol Taburun konakçısı hem çarkçısı olmuş ol Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 2 Hem getirdi adı belli altı bin baş olan Lebuçe sahrasında birkaç bin melain olan 4 Adı melun bin melun bellidir melun olan Bunca asker alay alay sanki yollar kapkara Bunca top cephanesiyle bunca gülle kunbara �Geldi yap yap şehre kondu banaluka kaleye Her vakit hakka tazarru itdi andı rabbisin Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 5 13 Kurdı tonbas uzre köprü geçdi Virbaş suyunı Ya illahi Ali Osman devleti daim ola Aldılar tabur içine kalenin dört yanını Mustafanın himmetine düşmene galib ola Ehl-i islam oldu hayrann etdi Nemçe hayini Düşmeni hor edip makhur edüp mağlup ola Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 6 14 Saçdı ateş verdi sanki olmuş idi zelzele Geldi asker dört yanadan kapladı bayırları Allah diyen ya Muhammed daima güle güle Okuyup Nusreti minallah kaldırıp bayrakları Mucizati hiç sayılmaz Ahmet'in bir vech ile Her birisi din yolunda koydu canı başları Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 7 15 Muhzir okundukda bildi anladı çün nikbaht Çıkdı asker ol mahalden cem olup alay ile Nusreti hakdan dileyip olmadı hiç gönlü saht Bile kalkdı Alı Paşa hamd ile dua ile Ayetiyle cahid-ü amil olup uydurdu raht Hak teala bizi avdet itdure nusret ile Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 8 16 Her tarafa buyuruldular saldı vü ferman eyledi Sitnice'yi geçdi andan İzmiyan'a kondular Herkese farz oldu gide zira hücüm eyledi Şehri Saray yeniçerisi yarın anda geldiler Harb ü darba kadir olan kimse kalmasın dedi Aklusiyle payesiyle alayın gösterdiler Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 17 Geldi şehrin hem kazanu hem hacısın hoş sesi 9 Banyaluka kalenin imdadına gitmek gerek Dini Muhammed aşkındadır atlusu hem yayası Hakkın emrine itaat herkese etmek gerek Her biri el kaldurup hakka dua eder sesi Bu gazada cümleye canı baş feda etmek gerek Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 18 Kaleden feryadcı geldi siristiyle hep koşup 10 Geçdi tuğlar sancağıyla kimseyi hiç sormadan Ta gelip alı Vezirin ayağına yüz sürüp İki günde hazır oldu bindi tehir etmeden Üç güne dek gitdi kale gelmez isen erişüp Anın ardınca güzatı müslimin hiç durmadan Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 19 Kafir atar günde bin top gice ile kunbara 11 Severki evvelki konağın karaul'a geldi ol Gösterir kaleye her gün alayını kapkara Ta gelince birkaç asker sonra ondan aldı yol Kaleye pek dar olupdur kadir allah kurtara Geçdi yayçe kalesinin gülhisar 'ı buldu ol Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 20 Kalenin içinde olan müslimin cenk iduben 12 Gece gündüz okuyup inna fetahna suresin Ta gelüben yaptı inip bodraşnicede ordusun Rabbena efriğ aleyna ayetin yad iduben Her sabah Debruce'den çıkarmı güneş yakuban �Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Yaya asker suratiyle atlı olan çün riyah Cümle asker alay alay yürüdü etdi revah 21 İzmiyan'dan kopdu asker Banyaluka üstüne Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur İş bu menzildür oluptur süratıyle yürüne Alay alay öğle vakti geldi Virbaş şuyına 24 Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Kullara gıydırdı zırhlar yurudı ol bahtıyar Subhi kıldı vaktiyle kim ol vezir i nam dar Sıgınup allah a dogrı tabur uzre sah var 22 Öyle vakti cümle asker geçdi Virbas suyunu Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Ta gelüp kapladı kondu sürüben atlarını Atlarına buldu ana suyunu hem okcunu 25 Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Ehli kale gördü çün müminlerin bayrakları İrisup Debruce'den çün çıkdı islam askeri Cümlesi şad oluban okur isbu beyitleri 23 Koptu andan askeri islam zahir oldı çün sabah Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2192 Title A name given to the resource BOSNA HERSEK’TE TÜRK VARLIĞININ SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAKİ İZLERİ Author Author KARATAŞ, Hicran Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Sözlü Tarih, Yazılı Tarih, Türkü, Balkan Sahası, Bosna Hersek, Sözlü Vesika. ÖZET Kültürel mirasın, tecrübe edilmiş bilginin, törelerin ve davranışların tarihi vakalara dair belleğin sözlü kültür ortamı ürünlerinden halk türküleri içinde ezgi eşliğinde arşivlendiği bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda halk türkülerinin temel işlevlerinden birinin, türkü metni ve icrası aracılığıyla sözlü tarihi birikimin kuşaktan kuşağa aktarılması olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Türkü metninin ve metnin ihtiva ettiği sözlü tarihe dair bilginin bir ezgi eşliğinde söylenmesiyle toplumsal bellekte bilgi canlı bir şekilde kalabilmektedir. Türküler bu özelliğiyle ritmik bir arşiv belgesi özelliğine haiz olup türkü metinlerinden hareketle hem halkbilimsel verilere hem de, kaydı sözlü bellek tarafından tutulmuş tarihsel malumata ulaşmak mümkündür. Bu çalışmada Bosna tarihinin bir bölümünü ihtiva eden örnek bir türkü metninden hareketle Bosna’daki Türklük tarihinin izleri sürülmüştür. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/85b91f1476eccaf56c1f5b308d0d27e4.docx 790e31ef0a008612c10d31293c42d3a9 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fadf6f2d956a95048b53109aa5615ee2.pdf 18501be015fd990518f4503b30fa4cfe PDF Text Text ÇOCUK EDEBİYATINDA “KARAKTER” KAVRAMI VE AYLA KUTLU’NUN ÇOCUK KİTAPLARININ BU AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Evren KARATAŞ Cumhuriyet Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Sivas / Türkiye Anahtar Kelimeler: çocuk edebiyatı, karakter, özdeşim, Ayla Kutlu. ÖZET Platon’dan günümüze sanatın ana işlevinin izleyende/alımlayanda katharsis (arınma) oluşturmak olduğu kabul edilmiştir. Katharsis büyük ölçüde alımlayanın tahkiyenin merkezindeki karakterlerle “özdeşim” kurması yoluyla sağlanabilmektedir. Bilindiği üzere kurgunun dört temel öğesi zaman, mekân, karakter ve olaydır. Metinde zaman ve mekân, karakter ile kurgunun yapısına girebilir. Karakter aynı zamanda kurguda olayı başlatan, geliştiren ve eyleyen ana unsurdur. Karakter olmadan kurgunun diğer elemanları ölüdür, olay ise yoktur. O halde, karakter kurgunun diğer elemanlarının hareketlenmesini, hayatiyet kazanmasını mümkün kılar. Çocuk edebiyatında da karakterle özdeşim kurma meselesi, hem sorunlu bir konu olarak çokça tartışılmakta hem de çocuğa evrensel, millî ve ahlâkî değerlerin aktarılmasında verimli bir araç olduğundan sıkça gündeme getirilmektedir. Çocuklar 3-6 yaş aralığında davranışlarının büyük bir bölümünü yakın ve uzak çevrelerindeki gerçek kişileri ya da film, animasyon, kitap gibi kurgusal yapıtlardaki kahramanları örnek alarak oluşturmaktadırlar. Özellikle kurgusal karakterler sahip oldukları olağanüstü güçler ve imrenilecek fiziksel özellikleriyle çocukların gözünde ideal rol modelleri oluşturmaktadırlar. Bu “her şeye sahip olan ve her şeyi yapabilen” karakterler çocuğun gerçeklik algısını zedelemekte ve onların var olmayan, ulaşamayacakları, gerçek dışı karakterleri model almalarına neden olmaktadır. Bir de buna, son dönemlerde çocukları hedef tüketici kitlesi olarak gören şiddet, fantastik ve cinsellik örüntüleriyle dolu görsel ve yazılı ürünlerin karakterleri de eklenince durum daha tehlikeli bir hâl almaktadır. Geçmişin aşırı didaktik, davranışlar açısından kusursuz, slogancı çocuk karakterleri, çocuk eğitimi açısından ne kadar verimsiz ise çağın fiziksel ve sosyal yönden aşırı idealize edilmiş, yorulmak bilmez çocuk karakterleri de bir o kadar sakıncalıdır. Bu nedenle çocuk edebiyatında karakter oluşturma konusunda dikkatli olunmalı ve karakterlerin fiziksel ve ruhsal açıdan çocukların gelişim aşamalarına uygun çizilmelerine önem verilmelidir. Örneğin okul öncesinde animistik özellikleri ön plânda olan bitki, hayvan gibi karakterler uygunken, ilköğretim dönemi için çocuk karakterlerin başlarından geçen olayların anlatıldığı eserler daha elverişlidir. Alanyazında kişi, karakter, kahraman, antikahraman öğeleri arasındaki farkların açık olmadığı görülmektedir. Bu nedenle çalışmaya öncelikle bu öğeler arasındaki farkların belirlenmesiyle başlanması plânlanmakta, daha sonra ise animasyon, film, edebiyat gibi alanlarda çocuk karakter oluşturma yöntemlerinin örneklerle açıklanması düşünülmektedir. Son olarak elde edilen kuramsal bilgiler ışığında, örneklem olarak seçilen çağdaş Türk çocuk edebiyatı yazarlarından Ayla Kutlu’nun çocuk kitaplarındaki karakterler verilerinin yorumlanması hedeflenmektedir. Böylece çalışmada �sırasıyla doküman tarama ve betimsel analiz yöntemleriyle Ayla Kutlu kesiti üzerinden Türk çocuk edebiyatındaki karakter kavramı açıklanmaya çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2195 Title A name given to the resource ÇOCUK EDEBİYATINDA “KARAKTER” KAVRAMI VE AYLA KUTLU’NUN ÇOCUK KİTAPLARININ BU AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Author Author KARATAŞ, Evren Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: çocuk edebiyatı, karakter, özdeşim, Ayla Kutlu. ÖZET Platon’dan günümüze sanatın ana işlevinin izleyende/alımlayanda katharsis (arınma) oluşturmak olduğu kabul edilmiştir. Katharsis büyük ölçüde alımlayanın tahkiyenin merkezindeki karakterlerle “özdeşim” kurması yoluyla sağlanabilmektedir. Bilindiği üzere kurgunun dört temel öğesi zaman, mekân, karakter ve olaydır. Metinde zaman ve mekân, karakter ile kurgunun yapısına girebilir. Karakter aynı zamanda kurguda olayı başlatan, geliştiren ve eyleyen ana unsurdur. Karakter olmadan kurgunun diğer elemanları ölüdür, olay ise yoktur. O halde, karakter kurgunun diğer elemanlarının hareketlenmesini, hayatiyet kazanmasını mümkün kılar. Çocuk edebiyatında da karakterle özdeşim kurma meselesi, hem sorunlu bir konu olarak çokça tartışılmakta hem de çocuğa evrensel, millî ve ahlâkî değerlerin aktarılmasında verimli bir araç olduğundan sıkça gündeme getirilmektedir. Çocuklar 3-6 yaş aralığında davranışlarının büyük bir bölümünü yakın ve uzak çevrelerindeki gerçek kişileri ya da film, animasyon, kitap gibi kurgusal yapıtlardaki kahramanları örnek alarak oluşturmaktadırlar. Özellikle kurgusal karakterler sahip oldukları olağanüstü güçler ve imrenilecek fiziksel özellikleriyle çocukların gözünde ideal rol modelleri oluşturmaktadırlar. Bu “her şeye sahip olan ve her şeyi yapabilen” karakterler çocuğun gerçeklik algısını zedelemekte ve onların var olmayan, ulaşamayacakları, gerçek dışı karakterleri model almalarına neden olmaktadır. Bir de buna, son dönemlerde çocukları hedef tüketici kitlesi olarak gören şiddet, fantastik ve cinsellik örüntüleriyle dolu görsel ve yazılı ürünlerin karakterleri de eklenince durum daha tehlikeli bir hâl almaktadır. Geçmişin aşırı didaktik, davranışlar açısından kusursuz, slogancı çocuk karakterleri, çocuk eğitimi açısından ne kadar verimsiz ise çağın fiziksel ve sosyal yönden aşırı idealize edilmiş, yorulmak bilmez çocuk karakterleri de bir o kadar sakıncalıdır. Bu nedenle çocuk edebiyatında karakter oluşturma konusunda dikkatli olunmalı ve karakterlerin fiziksel ve ruhsal açıdan çocukların gelişim aşamalarına uygun çizilmelerine önem verilmelidir. Örneğin okul öncesinde animistik özellikleri ön plânda olan bitki, hayvan gibi karakterler uygunken, ilköğretim dönemi için çocuk karakterlerin başlarından geçen olayların anlatıldığı eserler daha elverişlidir. Alanyazında kişi, karakter, kahraman, antikahraman öğeleri arasındaki farkların açık olmadığı görülmektedir. Bu nedenle çalışmaya öncelikle bu öğeler arasındaki farkların belirlenmesiyle başlanması plânlanmakta, daha sonra ise animasyon, film, edebiyat gibi alanlarda çocuk karakter oluşturma yöntemlerinin örneklerle açıklanması düşünülmektedir. Son olarak elde edilen kuramsal bilgiler ışığında, örneklem olarak seçilen çağdaş Türk çocuk edebiyatı yazarlarından Ayla Kutlu’nun çocuk kitaplarındaki karakterler verilerinin yorumlanması hedeflenmektedir. Böylece çalışmada sırasıyla doküman tarama ve betimsel analiz yöntemleriyle Ayla Kutlu kesiti üzerinden Türk çocuk edebiyatındaki karakter kavramı açıklanmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a18503d0208ae83109397198a6180f70.docx 9c1316f022d5030320470bdb2b6c0f4c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4219509e329d642d0cabb7c920c1af62.pdf c307a61f97289cf9e5167922d06f0373 PDF Text Text GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİNDE SIRA DIŞI MEKÂNLAR Rezan KARAKAŞ Siirt Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Öğretmenliği Bölümü, Siirt / Türkiye Anahtar Kelimeler: Olağanüstü yerler, efsane, inanış. ÖZET Bu araştırmanın amacı, Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu bölgesinde yer alan sıra dışı mekânlara ve onlara dair inanış ve efsanelere ışık tutmaktır. Araştırmada bulgular; gözlem ve görüşme yöntem ve teknikleri kullanılarak elde edilmiştir. Bölge, sıra dışı mekânlar ve onlara dair anlatmalarla doludur. Araştırma sonucunda yörede kutsal olduğuna inanılan veya korkulan birçok sıra dışı mekânın varlığı tespit edilmiştir. Siirt, Mardin, Diyarbakır ve Şırnak’ta muhtelif dağ, tepe ve mağaraların olağanüstü varlıklara dayalı anlatmalarla sıra dışı bir mekâna dönüştüğü görülür. Siirt’teki Siyah Ev, şifa arayıcıların uğrak yeridir. Şırnak’taki Bikreş mağarası ile Mardin’deki Gırnavaz Tepesi cinlerin yaşadığı yerler olması dolayısıyla sıradan mekânlardan ayrılırlar. Mardin’deki Yılanlı Dağ ile Siirt’teki Kara Mağara kaplıcası mitik bir simge olan yılanla kesişir. Diyarbakır’daki Kafka Mağarası içinde var olduğuna inanılan altınları ve hazineyi koruyan yaratığıyla halk inanışında yerini alır. Siirt’te yaşayan Şahmeran efsanesi, mağarada saklı olan şifalı suyla ve onu koruyan insan-yılan-balık vücutlu bir varlıkla ilişkilidir. Mardin’deki Şeyh Şaaran mağarası ile Siirt Şirvan yolunda bulunan bir mağara, kutsal su simgesiyle dikkati çeker ve şifa arayıcıların uğrak yeri olur. Güneydoğu Anadolu bölgesindeki sıra dışı mekânların tespit ve tahlilini amaçlayan bu çalışmanın aynı zamanda, ilkelden çağdaşa uzanan yolculukta, insanoğlunun duygu ve düşünce dünyasının anlaşılmasına da katkı sunması beklenmektedir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a5e968e90aaf3d06e3c4efb3a2eb70b6.doc 79ecf700ee9f9d10a391f11ceda321fe https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c58b6e59bc57e97a711e591a6fa1f388.pdf b93861bb4920d21c978d67d5f249834e PDF Text Text SIRA DIŞI MEKÂNLAR Rezan KARAKAŞ1 Özet Bu araştırmanın amacı, Türkiye‟nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yer alan sıra dışı mekânlara ve onlara dair inanış ve efsanelere ışık tutmaktır. Araştırmada bulgular; gözlem ve görüşme yöntem ve teknikleri kullanılarak elde edilmiştir. Bölge, sıra dışı mekânlar ve onlara dair anlatmalarla doludur. Araştırma sonucunda yörede kutsal olduğuna inanılan veya korkulan birçok sıra dışı mekânın varlığı tespit edilmiştir. Siirt, Mardin, Diyarbakır ve Şırnak‟ta muhtelif dağ, tepe ve mağaraların olağanüstü varlıklara dayalı anlatmalarla sıra dışı bir mekâna dönüştüğü görülür. Siirt‟teki “Kara Ev”, şifa arayıcıların uğrak yeridir. Şırnak‟taki Bikreş mağarası ile Mardin‟deki Gırnavaz tepesi, cinlerin yaşadığı yerler olması dolayısıyla sıradan mekânlardan ayrılırlar. Mardin‟deki Yılanlı Dağ ile Siirt‟teki Kara mağara kaplıcası mitik bir simge olan yılanla kesişir. Diyarbakır‟daki Kafka mağarası, içinde var olduğuna inanılan altınları ve hazineyi koruyan yaratığıyla halk inanışındaki yerini alır. Siirt‟te yaşayan Şahmeran efsanesi, mağarada saklı olan şifalı suyla ve onu koruyan insan-yılan-balık vücutlu bir varlıkla ilişkilidir. Mardin‟deki Şahşa‟ran mağarası ile Siirt Şirvan yolunda bulunan bir mağara, kutsal su simgesiyle dikkati çeker ve şifa arayıcıların uğrak yeri olur. Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesindeki sıra dışı mekânların tespit ve tahlilini amaçlayan bu çalışmanın aynı zamanda, ilkelden çağdaşa uzanan yolculukta, insanoğlunun duygu ve düşünce dünyasının anlaşılmasına da katkı sunması beklenmektedir. Anahtar Kelimeler: Sıra dışılık, efsane, inanış, korku, kutsal EXTRAORDINARY PLACES Abstract The reason of this research is to shed light onto unusual places and beliefs and legend about them. Findings in the research is derived using observation and interview methods and techniques. The region is replete with the unusual places and the narratives about these places. As a result of research, presence of many feared or are believed to be sacred region have been identified. Observation show that narratives based on marvelous assets, transform mountains, hills and caves located around Siirt, Mardin, Diyarbakir and Sirnak to an unusual place. The 1 Yrd. Doç. Dr., Siirt Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Bölümü, rezankarakas@hotmail.com �2 Black House in Siirt is a frequented place for healing seekers. Bikres cave in Sirnak and Girnavaz Hill in Mardin are distinguished from others because gins are believed to live in these places. The Snake Mountain in Mardin and Black Cave thermal water in Siirt are associated with a mythical snake symbol. Kafka Cave in Diyarbakir takes part in public belief as a place that has gold and treasure in it with a creature that protects this treasure. The legend of Sahmeran lives in Siirt is associated with a critter that was half a snake and half a human that protect healed water hidden in a cave. Sahşa‟ran Cave in Mardin and another cave in the road of Siirt Sirvan points out with its holy water symbol and attracts healing seekers. This study, which is aimed at detection and analysis of unusual places in the East and Southeastern Anatolia Region, is also expected to contribute understanding of the world of human emotion and thought in the journey ranging from primitive to contemporary at the same time. Key Words: extraordinariness, legend, belief, fear, sacred Giriş Bu bildiride, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yer alan olağanüstü mekânlar irdelenecek: bu kapsamda adı geçen mekânlara yönelik efsane, inanış ve ritüellerin neler olduğu değerlendirilecektir. Dağlık bölgelerde yer alan mağaralar, geçmiş yıllarda insanlara barınma ve sığınma imkânı sağlamıştır. Anne arketipinin tezahürlerinden biri olana mağara, halk hafızasında kutsal ya da korkulan bir mekân olarak algılanmıştır. Bu durum, mağara temasını işleyen efsane ve inanışların da iki yönlü olmasına sebep olmuştur. Araştırmamız neticesinde tespit ettiğimiz mağaraların bazıları kutsal olarak algılanmaları sebebiyle şifa vericidir. Bu mağaralar, çoğunlukla, “bir evliyanın yattığı yer” olarak tasvir edilir. “Amerikalı Şiller de Türkistan ziyareti sırasında Semertkant şehrinde kutsal mağaralara rastladığını kaydetmekte ve ayakkabılar çıkarılmadan buralara girmenin mümkün olmadığına işaret etmektedir” (Tanyu 1987: 85, 86). Bir kısım mağaralar, ise korku kaynağıdır ve daha çok cin, yılan gibi varlıkların yaşam alanıdır, ölüm ya da ruhsal rahatsızlıklara neden olabileceği için oralara girmek insanoğlu için tehlikelidir. Bazı mağaralar, anne arketipinin olumlu tezahürüdür. Siirt‟teki Kara mağara, içinde yer alan kaplıcasıyla şifa arayanların uğrak yeridir.2 Mağaraya dair inanışlar, onu bir evliya 2 Mağara ve su ilişkisine yönelik yaşayan bir başka efsane ise Erzurum‟da Zıvans köyünde anlatılır. “Sulu olan bu mağara, köy halkı tarafından şifa bulmak umuduyla ziyaret edilir” (Seyidoğlu 1985: 180). �3 mezarı ile de bütünleştirir. Evliya mezarının oluşu sayesinde mağara, kutsallığını çoğaltır. Evliyanın ölecek kişiye kendisini kara bir yılan kılığında göstermesi, yine mağara imgesinin iki zıt yönünü (olumlu-olumsuz) göstermesi açısından önemlidir. Kara Ev (Haniya Reş): “Bu türbe, Siirt‟in Baykan ilçesinin Kasımlı köyündedir. Bir mağaradan ibaret olan ziyarette şeyhlerin mezarının olduğu söylenir. Bir zamanlar köylüler, harabe halinde olan bu yeri yeniden inşa etmek, türbe, medrese veya cami yapmak isterler; ancak kutsal addedilen bir mekâna dokunmaktan korkarlar. Bu sebepten oranın vekâletini alan kişiye sorarlar. Şeyh, köylülerin teklifini kabul etmez, ancak başka şeyhlere danışacağını belirtir. O sırada olağanüstü bir olay gerçekleşir ve bir patlama olur. Konuşma seslerinin de içinde yer aldığı bir gürültü duyulur. Şeyhler, birbirleriyle Arapça konuşmaktadırlar. Köylüler, korkudan tir tir titrerler. Sonunda gürültü kesilir ve buranın yıkılmasına karar verilir” (K3). “Köylüler, buraya bir türbe yaparlar. Türbenin adı Şeyh Muhammed Verkanıs‟tır. Bu şeyh, Sultan Şeyh Musa ez-Zuli El-Mardini‟nin torunudur. Oğlu Muhammet Sait‟ten gelmedir. Şeyh Muhammet Verkanıs, Mardin‟den Baykan‟ın Verkanıs köyüne hicret etmiştir. Şeyhin Hz. Ömer soyundan olduğu ve 70.000 cinin emri altında olduğu rivayet edilmektedir. Tarihte birçok kez, türbenin düşmanlar tarafından yıkılmak istendiği, ancak bunu başaramadıkları söylenmektedir. Türbeye zarar vermek için yaklaşan insanların gözlerinin köreldiği de ayrıca rivayetler arasındadır. Hastalar, yeni evlenenler, sıkıntısı olanlar bu kutsal mekâna gelir, dilek dilerler. Ziyaretçilerin yanlarında bir keçi ya da keçi alacak kadar bir miktar parayı yanlarında getirmeleri bir zorunluluktur. Aksi takdirde ziyaretleri kabul olmaz. Adaklık hayvan kesildikten sonra her eve 250 gram dağıtılır” (K3). “Türbenin içinde şeyhin kitapları, bastonu ve zinciri bulunur. Ziyaretçiler, ağrıyan yerlerine bu zinciri ve bastonu sürerler. Türbede bulunan küçük bir odada hastalar uyutulur. Hastanın rüya görmesi iyiye yorumlanır. Bütün bunlara ilaveten türbenin bahçesinde bulunan çeşmenin suyunun da şifalı olduğu söylenir. Çeşmede her tarafı dualarla dolu olan ve “teberrük” adı verilen tasa doldurulan suyla vücut mesh edilir” (K3). “Kara Ev”, psikolojik sorunları olan insanları tedavi eden bir merkez olarak algılanır. Oraya giden kişi, öncelikle bir kurban bağışlar. Kesilen kurban, oradaki insanlara dağıtılır. Hasta kişi, karanlık bir odaya yatırılır. Eğer kişi, uyuyup rüya görürse, iyileşeceği söylenir. Haftanın belli bir gününde gidilmesi ise bir kuraldır. “Kara Ev” benzeri yerlere Siirt‟in muhtelif yerlerinde de rastlanır. Bunlardan biri, Eruh ilçesinin Kuşdalı köyündeki Şeyh Abdal türbesidir. Bu türbeye cuma günü gidilmesi �4 türbe içinde rüya görmek amacıyla bir saat kadar uyunması ve adak adanması bir gelenektir. Rüya görmeyenlerin iyileşmeyeceğine inanılır. Bir diğer kutsal mekân ise Baykan‟ın Berhuk köyünde yer alan Şeyh Aliya Reş türbesidir. Bu türbe için de yukarıda bahsettiğimiz ritüellerin gerçekleştirilmesi gerekir. Jung, “insan yaşamının esas gailesi, kendi tedavisidir, yani kendi eksikliklerini tamamlamak, çatışmalarını çözümlemek ve zedelenmişliklerinin ıstırabını azaltmaktır” (Jung 2012: 9). der. “Kara Ev” gibi çeşitli mekânların iyileştirici, huzura erdirici yönleri, insanoğlunun genel olarak yaşamı boyunca yaşadığı rahatsızlık ve çatışma hallerine de bir çözüm olanağı sunar. Hiçbir hastalığı olmayan yeni evli çiftlerin dahi ziyaret ettiği mekân, bir anlamda gelecekte oluşabilecek rahatsızlıkların önüne geçilmesine de yardımcı olur. “Dönüşüm, genellikle, yaşam süresinin uzaması ya da ölümsüzlüğe adaylık olarak yorumlanır” (Jung 2012: 67). “Kara Ev”e giren kişi, dönüşüm geçirmeyi arzular. Hasta kişi, yeniden sağlıklı olma umudunu gireceği odaya taşır. Odanın karanlık olması, bir bakıma ana rahmi ile özdeşleştirilebilir. Bir başka deyişle karanlık oda, ana rahmi gibi işlev görecek ve hasta kişiyi ilk ana, yani doğuş anına götürecektir. Doğuş anı, hastalıkların, sıkıntıların olmadığı zamanın simgesel tezahürüdür. Karanlık olmadan aydınlanmanın bir anlamı olmaz. Karanlık, aynı zamanda kişinin dünya ile ilişkisinin kesilmesini de sağlayacaktır. “Kara Ev”de uyuma ritüeli, “dönüşüm deneyimi”nin yaşanması için gereklidir. Hasta kişinin iyileşme arzusuyla kutsal alanda uyuması, dönüşümün başlangıcıdır. Uyumanın gerçekleşmesi ve rüya görme, dönüşümün başarılı olduğu anlamına gelir. Bu sayede kişi, bedensel ve ruhsal rahatsızlıklardan arınmış ve bir tür terapi almış olacaktır. 3 Kara Ev‟de kişinin yaşadıkları, bir “yeniden doğuş” eylemidir. Jung‟a göre “yenilenen kişiliğin özü değişmemiş, yalnızca işlevleri, bazı kısımları iyileşmiş, güçlenmiş ve düzelmişse, yeniden doğuş, varlığın değişmediği bir yenilenme” (Jung 2012: 48). şeklinde gerçekleşmektedir. Kara Mağara: Kara mağara, Siirt-Eruh yolu üzerinde Botan Çayı‟nın kenarında bulunmaktadır. Oldukça derin olan mağarada, bir evliyanın mezarı olduğu söylenir. Mağara içinde aynı zamanda kaplıca da bulunmaktadır. İnsanlar, muhtelif dertlere deva bulmak, 3 Bir başka dönüşüm biçimine, sırf bu amaçla uygulanan bir ritle ulaşılır. Dönüşüm deneyimini rite katılma yoluyla yaşamak yerine; rit, dönüşümün gerçekleşmesi için özellikle kullanılır. Böylece rit, insanın uyguladığı bir tür tekniğe dönüşür. Örneğin, bir adam hastadır, bunun için de „yenilenmesi‟ gerekmektedir. „Başına gelmesi‟ gereken şey, yenilenmedir, bunun için de hasta, yatağının başucundaki duvarda açılan bir delikten geçirilir, böylece yeniden doğmuş olur; ya da hastaya başka bir isim verilir, bu sayede yeni bir ruhu olur ve demonlar onu artık tanıyamazlar; ya da mecazi bir ölümden geçmek zorundadır; ya da, ne grotesktir ki, deriden yapılmış bir ineğin içinden geçirilir, yani inek onu önden yutup arkadan çıkarmış gibi olur; ya da bir yıkanma ritüeli ya da vaftiz banyosu yapılır ve yeni bir kişiliğe ve farklı bir metafizik bir yazgıya sahip yarı tanrısal bir varlığa dönüşür (Jung 2012: 60, 61). �5 çocuk sahibi olmak vb. amaçlarla bu mağaraya gelir ve dua ederler. Eğer kişi, ölecekse bu evliyanın büyük bir karayılan kılığına girip kendisini kişiye gösterdiğine inanılır. Şifa veren bir başka mağara ise Mardin‟deki Şahşa‟ran mağarasıdır ki mağaranın tavanından akan suyu, yedi cuma tekrarlanması gereken ziyareti ve saçısıyla o da kendi içinde ayrı bir inanış dizgesi yaratır: Şahşa’ran Mağarası: “Mardin‟de Şahşa‟ran dağında yer alan küçük bir mağara yine bu isimle anılır. Mağara tavanından akan su, mağara içinde küçük bir havuz oluşturur. Bu suyun şifalı olduğuna inanılır. Şifa için mağaraya giden ve dileği kabul olan kişilerin bunu yedi cuma tekrarlamaları, mağarada mum yakmaları ve bulgurlu bir yemek yapmaları bir zorunluluktur” (K6). Kaynak kişimiz on yaşlarında iken ailesiyle bu mağaraya gittiğini ve beyazlar içinde yaşlı bir dedenin kendisine „Senin başın neden açık‟ diye sorduğunu ve daha sonra gözden kaybolduğunu anlatmıştır. Diyarbakır‟ın Lice ilçesindeki Ashab-ı Kehf mağarası da ziyaretçilerin şifa bulmak amacıyla uğradıkları kutsal mekânlardan biridir. Mağaranın nemli taşları, kutsal olana ulaşmak için bir araç olarak kullanılır. Ashab-ı Kehf: Diyarbakır‟ın Lice ilçesinde bulunan Ashab-ı Kehf mağarasındaki taşlardan şifa umulur. Ziyaretçiler, ellerini yüzlerini taşlara sürerler. Bilhassa nemli olan taşlardan birinin özel bir yeri vardır. Halk, taştaki nemin Yedi Uyurlar‟a ait ter olduğunu düşünür. Bu taşa de el ve yüz sürülür. Mağaradaki bir çıkıntıya atılan küçük taşlarla da dileklerin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin sağlaması yapılır. Şirvan Mağarası: “Göz rahatsızlığı yaşayanlar, Siirt‟ten Şirvan‟a giden yol üzerindeki bir mağaraya gidip orada horoz keserler. Akıtılan horoz kanı sayesinde, kayadan daha önce damlamayan bir su damlar. Hasta, gözünü o damlaya tutup şifa diler” (Karakaş 2012: 2156). İnsanoğlu, kendince kutsal saydığı sıra dışı mekânlara gidip oranın suyunu, toprağını, demirini kullanarak ya da uyuyarak oranın sırrına ermeye ve dönüşüm geçirmeye çalışır. Kutsal alanın inayetine varmak ve kendi payına düşeni almak ister. “Kara Ev”de uyumanın, oranın suyunu içmenin veya kutsal mağaralardaki sularla banyo yapmanın veya onları içmenin nedeni, kutsal olmayanın kutsaldan almaya çalıştığı paydır. Bir başka deyişle eksikliğin tam olanla giderilmek istenmesidir. Bikreş Mağarası: Şırnak‟ın İdil ilçesinin Çukurlu köyünde, “Cehennem Deresi” 4 adı verilen vadide yer alan mağarada, cinlerin yaşadığına inanılır. Oldukça uzun ve karanlık olan 4 Cehennem Deresi, eski bir yerleşim yeridir. İdil‟in Yarbaşı (Hespist) köyünün kuzeyinde yer alan bu bölgede, yüzlerce mağara bulunmakta ve günümüzde bu mağaralar, hayvan barınağı olarak kullanılmaktadır (K9). �6 bu mağaraya girenlerin bir daha çıkamayacağına dair bir inanış vardır. Rivayetlere göre, bir kişi yedi yıl mağarada tutulmuş, daha sonra serbest bırakılmıştır. Mağarada zaman zaman düğün sesleri geldiği ve bu düğünlerin cinlere ait olduğu (K4). söylenmektedir. Şahmeran Mağarası: “Şahmeran mağarasına ilişkin efsane şöyledir: Söylentilere göre balık, yılan ve insan vücutlarının birleşiminden oluşan Şahmeran, kimilerine göre bir canavar, kimilerine göre ise “yılanların kraliçesi” olarak bilinir. Şahmeran, Siirt bağlarının bulunduğu yerde, yüksek bir mağarada bulunur. Bu canavarı bulmak için mağaraya giren insanlardan hiçbiri geri dönmemiştir. Bunun nedeni mağaranın altında ve üstünde bulunan kuyuların oraya giren insanları yutmasıdır. Mağaranın içinde diz boyu derinlikte soğuk bir su birikintisi bulunur. Şifalı olduğu ve birçok hastalığa iyi geldiği söylenen bu su, bir zamanlar modern tıp imkânlarından yoksun olan halkın şifa bulmak için gittiği mekânlardan biriymiş. Günümüzde mağaranın ağzına kilit vurulmuştur. Bağlarına gitmek isteyen bağ sahipleri, farklı güzergâhlar kullanır ve mağaranın yakınından geçmek istemezler. Fakat mağara ve içindeki su birikintisi insanları cezp etmeye devam etmektedir” (Karakaş 2012: 2154). Kafka Mağarası: “Diyarbakır‟ın Silvan ilçesinin kuzeyindeki Albant dağlarında bulunan mağaranın iki girişi olduğu söylenir. Bu girişlerden birinin Silvan‟da, diğer ucunun ise 80-90 km uzaklıktaki bir başka dağda olduğuna inanılır. Mağaranın ortasında altınlar olduğu ve altınların bir yaratık tarafından korunduğu; mağaraya altınları bulmak için gidenlerin bir daha geri dönmedikleri rivayetler arasındadır” (K7). Şırnak‟in İdil ilçesindeki Bikreş mağarası, Siirt‟teki Şahmeran mağarası, Diyarbakır‟daki Kafka mağarası, cin, yılan veya muğlak yaratıklar tarafından korunan olağanüstü mekânlardır. Adı geçen mağaraların korku uyandırmalarının yanı sıra cezp edici taraflarının bulunması ise ayrıca dikkate değerdir. Şahmeran mağarasının şifalı suyu, Kafka mağarasının altınları gibi. Bikreş, Şahmeran ve Kafka mağaralarının sıra dışılıkları ve korku veren mekânlar olmaları, insan psikoloji ile folklor unsurları arasındaki münasebeti göstermesi açısından dikkate şayandır. Bu durum, insan psikolojisinin üst düzeyde irdelendiği folklor anlatılarının psikoloji bilim dalı tarafından da ayrıca incelenmesi gerekliliğini ortaya koyar. Sıra dışı alanlardan biri de dağlardır. Bitlis‟in Mutki ilçesindeki Mereto ve Şeyh Bavit dağları, Mardin‟in Nusaybin ilçesindeki Gırnavaz tepesi ile Ömerli ilçesindeki Yılanlı dağ, olağanüstü anlatmalara ev sahipliği yaparlar. Bu yerler, insanoğlunun değil; ulu zatların, cinlerin yahut yılanların mekânı olduğu için buralara gidilmesi, buraların ekilip biçilmesi yasaklanmıştır. Onlara dair anlatılan efsaneler de bu inanışı besleyecek mahiyettedir. �7 Mereto ve Şeyh Bavit Dağları: Bitlis‟in Mutki ilçesinin Ballı köyünde bulunan ve yan yana duran “Mereto” ve “Şeyh Bavit” adlı iki dağ vardır. Yöre halkı, bu dağların kutsal olduğuna inanır. “Efsaneye göre bir zamanlar bir komutan ve altı askeri, Mereto dağında barınmak için çadır kurarlar. Köylüler, onları uyarırlar; ancak komutan köylülere kulak asmaz. Köylüler, dağdan uzaklaştıktan sonra büyük bir gürültü duyulur. Geriye dönüldüğünde ise komutanın ve diğer askerlerin ölü bedenleriyle karşılaşılır. Halk, bu kişilerin ölüm nedenlerini, dağdan gelen gürültüye bağlar” (K1). “Mereto dağıyla ilgili olarak anlatılan ikinci efsane ise şöyledir: Mereto dağının içinde bir mabet yer almaktadır. O mabedin bir altın kapısı vardır. Dört genç, bu altın kapıyı çalmak ister. Kapıyı alıp dağdan uzaklaştıktan sonra dördü de bayılır. Köylüler, olayı fark edip bunları uyandırmaya çalışırlar, ama başarılı olamazlar. Sonunda köylüler, altın kapıyı alıp yerine götürürler, bu sırada bayılan dört genç de uyanmış olur” (K1). “Köylüler, her yıl bu dağların olduğu bölgeye ava giderlermiş, ancak avlamak istedikleri kurt, tilki, geyik gibi hayvanlara kurşun isabet etmezmiş, üstüne üstlük kurşunları da kaybolurmuş. Köylüler, bu durumu fark ettikten sonra o civarda avcılık yapmamaya, ekin ekmemeye dikkat etmişler” (K1). Bir ara bazı köylülerin dağların çevresindeki tarlayı ekmeleri yüzünden tüm köylünün ürünlerinden verim alamadığı söylenir. Dağlarda âlim, evliya vb. büyük zatların mezarlarının bulunduğuna, dağların isimlerini de bu evliyalardan aldığına inanılır. Günümüzde yöre halkı, bu dağlarda hayvanını otlatmaz, tarımla yahut avcılıkla uğraşmaz. Aksi durumda başlarına bir felaket geleceğine inanır. Gırnavaz Tepesi: “Gırnavaz, Nusaybin'in 4 km. kuzeyinde, Habur Nehri kollarından biri olan Çağçağ deresinin doğusunda, takriben 300m. çapında ve 24 m. yüksekliğinde höyük karakterinde bir yerleşim yeridir. Arkeolojik bir merkez olarak ilk kez 1918 yılında bilim dünyasına tanıtılan Gırnavaz, daha sonraki yıllarda çeşitli araştırmalara konu olmuştur. 1991 yılına kadar yürütülen çalışmalarda Gırnavaz'ın MÖ. 4000'den M.Ö.7. yüzyıla kadar sürekli bir yerleşim yeri olduğu anlaşılmıştır” (http://www.kenthaber.com/guneydogu- anadolu/mardin/nusaybin/Rehber/antik-kentler/nisibis-nusaybin). “Höyük üzerinde ayrıca İslamî dönemlere ait büyük bir mezarlık bulunmaktadır. Kazılar sonucu bulunan mezarlarda şahsi eşya olarak metal silahlar, metal süs eşyaları, vazolar, kandiller, mühürler vs. bulunmuştur. Aynı mezarlar içinde ayrıca kült, tablet gibi paha biçilmez kalıntılara da rastlanmıştır. Çivi yazılı belgelerden bir tanesi tarihi coğrafya �8 açısından büyük önem taşımaktadır. Bu belgede, Gırnavaz Nabula eski adıyla ifade edilmektedir. Yerleşimin ulaşılabilen kültür tabakasını M.Ö. 4000 sonlarına tarihlenen genç Uruk oluşturmaktadır. Bu kültür tabakasının üzerinde yer alan MÖ. 3000 ortalarında yerleştirildiği sanılan Er Hanedanlar devri mimari tabakaları daha çok ölü gömme adetleri açısından araştırılmış ve değerlendirilmiştir. Er Hanedanlar devrinden sonra Gırnavaz M.Ö. 2000 başlarına tarihlenen Eski MÖ. 2000 ortalarına tarihlenen Hurri-Mittani M.Ö.2000 sonlarına tarihlenen Orta Asur devirlerinde de yerleşim yeri olarak kullanılmıştır”. (http://www.kenthaber.com/guneydogu-anadolu/mardin/nusaybin/Rehber/antikkentler/nisibis-nusaybin). Yöre kültüründe Gırnavaz tepesinde cinlerin yaşadığı rivayet edilmektedir. Kur‟an-ı Kerim‟de geçen ve Hz. Muhammed‟i Kur‟an okurken dinleyen cinlerin Nusaybin‟de, Gırnavaz tepesinde yaşayan cinler olduğu söylenir.5 Gırnavaz Tepesi ile ilgili olarak yörede anlatılan efsane şöyledir: “Cinlerin Miri Osman‟ın karısı doğum yapmak üzeredir, ancak ne cinler ne de periler, bu doğumu gerçekleştiremezler; sonunda Kışla Mahallesi‟nde Fatma Nine adlı bir ebenin bu doğumu yaptırabileceğini öğrenirler. Cinler, insan kılığına girerek kadını çağırmaya giderler. Fatma Nine, gelenlerle birlikte doğuma giderken yanındakilerin ayaklarının ters olduğunu fark eder. Cinler, Fatma Nine‟ye durumu anlatır ve ses çıkarmamasını tembihledikten sonra onu Mir‟in yanına götürürler. Mir, kadına eşinin doğumunu yaptırmasını ve erkek çocuk doğurtmasını söyler. Fatma Nine, kadının doğumunu yaptırır ve bir erkek çocuk doğurtur. Bunun üzerine Mir, kadına soğan kabukları vererek sabah ezanına doğru onu evine yollar. Kadın, koşarak evine gider ve yaşadıklarını, kocasına anlatır. Kocası „Soğan kabuklarını niçin attın? Onlar birer altındılar, bak eteğinde birkaç tane kalmış‟ der. Karı-koca, sokağa çıkıp diğer altınları arasalar da elleri boş geri dönerler” (K2). Yılanlı Dağ: “Bu dağ, Mardin‟in Ömerli ilçesinin Çınaraltı köyü yakınlarında bulunmaktadır. Dağın alt kısmında bir giriş kapısı vardır. Dağın içine girenler olmuş, ancak oksijen yetersizliğinden ötürü daha ileriye gidememişlerdir. Rivayetlere göre dağın içinde oldukça büyük bir mağara vardır ve içinden su sesleri gelmektedir. Bu su, dağın dışına da çıkmaktadır. Dağın içinde altınlarla dolu bir hazine olduğuna ve o hazinenin yılanlar tarafından korunduğuna inanılır. Yılanlı dağ, günümüzde yöre halkının merak duygularını kamçılamaya devam etmektedir” (K5). 5 Hz. Peygamber‟den Kur‟an dinleyen cinlerin nereli olduğu ihtilaflıdır. Türkiye-Nusaybin, Yemen-Nusaybin, Ninova veya Batn-ı Nahle‟deki Cebel-i Nasîbîn olmak üzere birkaç yer üzerinde durulmaktadır (Bedir 2010: 395). �9 Elem Dağı (Gire Elem): “Şırnak‟ın İdil ilçesinin güney batısında yer alır. Dağın zirvesinde bir evliya mezarının olduğu söylenmektedir. Rivayetlere göre bu dağ, büyük bir yılanın eviymiş, Yılan, bir gün dağdaki mağarasına giderken yeryüzüne inen bir zincir tarafından gökyüzüne çekilmiştir (K8). Göğe çekilmeye dair bir başka efsane ise Erzurum‟a aittir. “Erzurum‟un Aşkale ilçesinin Kandili bucağına bağlı Merdiven köyünde anlatılan bir efsanede de melekler, ejderha köy halkına zarar vermesin diye onu göğe çekerler” (Seyidoğlu 1985: 186). Dağlar, çoğu kez, halk arasında kutsal mekânlar olarak algılanmasına rağmen, nadir de olsa, korku veren ve gidilmesi yasak alanlar olarak tasavvur edilirler. Kolektif bilinçdışı, Mereto ve Şeyh Bavit dağlarını, evliyalara; Gırnavaz tepesini, cinlere ait bir mekân olarak algılamış; Yılanlı dağ ile Elem dağını ise mitik bir simge olan yılanla renklendirmiştir. Halk hafızası, yeryüzünün sadece insanlara ait olmadığı, bu alanda sıra dışı varlıkların da yaşıyor olduğu inanışı konusunda adeta fikir birliği içindedir. Bu dağlık alanları, insanoğlunun kendi dünyevî amaçları için kullanması sakıncalıdır. Adı geçen dağlara yönelik efsanelerin bu inanışları desteklemeleri, bu bağlamda dikkate değerdir. Sonuç Yukarıda belirttiğimiz mekânlar, insan zihnini meşgul eden anlatılara konu olmuştur. Bu mekânların bir kısmı, insanlarda korku uyandırırken kimisi sığınılacak bir yurt hükmündedir. Hastalıklarına şifa bulmak isteyenlerin de ziyaret ettikleri bu alanlar, olağanüstü varlıkların ya da kutsal kişilerin sahiplendikleri sıra dışı yerlerdir. Olağanüstü yerlere yönelik efsaneler, halk belleğinin ne kadar güçlü olduğunu göstermesi açısından da ayrıca dikkate değerdir. “İnanışların büyük bir kısmı, efsanelerle belgelenir, onlar aracılığıyla anlatım yeteneğine erişir” (Boratav 1973: 8). Yukarıda adı geçen yerlere dair anlatılan efsanelerin de birer belge niteliğe taşıdığı ve halkın bu alanlara yönelik inanışlarını desteklediği görülür. Sıra dışı mekânlar, insan dışındaki varlıkların yaşama alanı olması itibariyle gizemlidirler. Ulu kişilerin yattığı, cinlerin yaşadığı veya yılanların, muhtelif yaratıkların bekçilik yaptığı bu yerler, bazen şifa aranan bazen de tekin olmayan yerler sınıfına dâhil olurlar. Onlara dair anlatılar, bahsedilen mekânlara dair inanışları besleyen ve yeni nesillere aktarımını kolaylaştıran birer araçtır. Kaynaklar Bedir, Ahmet (2010). Tevhidin Yurdu, Kur‟an-ı Kerim Atlası, Kaynak yayınları, İstanbul. �10 Boratav, Pertev Naili (1973). 100 Soruda Türk Folkloru, 2. Baskı, Gerçek yayınevi, İstanbul. Jung, Carl Gustav (2012). Dört Arketip, 3. Basım, Metis yayınları, İstanbul. Karakaş, Rezan (2012). “Siirt Halk Kültürünün Şifa Dağıtıcıları: Kutsal Sular”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 7/4 Fall 2012, p: 2149-2161, Ankara, Turkey. Seyidoğlu, Bilge (1985). Erzurum Efsaneleri (Erzurum‟da Belli Yerlere Bağlı Olarak Derlenmiş Efsaneler Üzerinde Bir İnceleme). Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara. Tanyu, Hikmet (1987). Türklerde Taşla İlgili İnançlar, Kültür ve Turizm Bakanlığı yayınları, Ankara. (http://www.kenthaber.com/guneydogu-anadolu/mardin/nusaybin/Rehber/antikkentler/nisibis-nusaybin). (Erişim Tarihi: 10.05.2013) http://www.tayproject.org/TAYmaster.fm$Retrieve?YerlesmeNo=967&html=masterd etail.html&layout=web (Erişim Tarihi: 10.05.2013). Kaynak Kişiler K1: Ferman İlter, 1910 doğumlu, çiftçi, Bitlis/Mutki, Kovanlı köyü. K2: Hanimi Adanır, 1946 doğumlu, okur-yazar değil, Mardin/Nusaybin. K3: Emine Yıldız, 1990 doğumlu, üniversite öğrencisi, Siirt/Merkez K4: Diyadin Demir, 1989 doğumlu, üniversite öğrencisi, Şırnak/İdil. K5: Gazi Özgün, 1964 doğumlu, Şoför, ilkokul mezunu, Mardin/Ömerli. K6: Gülbin Argiş, 1992 doğumlu, Üniversite öğrencisi, Mardin/Merkez. K7: Mehmet Yanık,1968 doğumlu, ilkokul mezunu, şoför, Diyarbakır/Silvan. K8: Makbule Şapuk, 1960 doğumlu, okuryazarlığı yok, Şırnak-İdil-Yarbaşı köyü. K9: Çekdar Şapuk, 1990 doğumlu, üniversite öğrencisi, Şırnak-İdil-Yarbaşı köyü. Fotoğraflar �11 Fotoğraf 1: Bikreş mağarasının yer aldığı Cehennem deresi-Şırnak/İdil Fotoğraf 2: Elem dağı-Şırnak/İdil �12 Fotoğraf 3: Ashab-ı Kehf-Diyarbakır/Lice Fotoğraf 4: Gırnavaz tepesi-Mardin/Nusaybin � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2161 Title A name given to the resource GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİNDE SIRA DIŞI MEKÂNLAR Author Author KARAKAŞ, Rezan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Olağanüstü yerler, efsane, inanış. ÖZET Bu araştırmanın amacı, Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu bölgesinde yer alan sıra dışı mekânlara ve onlara dair inanış ve efsanelere ışık tutmaktır. Araştırmada bulgular; gözlem ve görüşme yöntem ve teknikleri kullanılarak elde edilmiştir. Bölge, sıra dışı mekânlar ve onlara dair anlatmalarla doludur. Araştırma sonucunda yörede kutsal olduğuna inanılan veya korkulan birçok sıra dışı mekânın varlığı tespit edilmiştir. Siirt, Mardin, Diyarbakır ve Şırnak’ta muhtelif dağ, tepe ve mağaraların olağanüstü varlıklara dayalı anlatmalarla sıra dışı bir mekâna dönüştüğü görülür. Siirt’teki Siyah Ev, şifa arayıcıların uğrak yeridir. Şırnak’taki Bikreş mağarası ile Mardin’deki Gırnavaz Tepesi cinlerin yaşadığı yerler olması dolayısıyla sıradan mekânlardan ayrılırlar. Mardin’deki Yılanlı Dağ ile Siirt’teki Kara Mağara kaplıcası mitik bir simge olan yılanla kesişir. Diyarbakır’daki Kafka Mağarası içinde var olduğuna inanılan altınları ve hazineyi koruyan yaratığıyla halk inanışında yerini alır. Siirt’te yaşayan Şahmeran efsanesi, mağarada saklı olan şifalı suyla ve onu koruyan insan-yılan-balık vücutlu bir varlıkla ilişkilidir. Mardin’deki Şeyh Şaaran mağarası ile Siirt Şirvan yolunda bulunan bir mağara, kutsal su simgesiyle dikkati çeker ve şifa arayıcıların uğrak yeri olur. Güneydoğu Anadolu bölgesindeki sıra dışı mekânların tespit ve tahlilini amaçlayan bu çalışmanın aynı zamanda, ilkelden çağdaşa uzanan yolculukta, insanoğlunun duygu ve düşünce dünyasının anlaşılmasına da katkı sunması beklenmektedir Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f57bc41e89bb9207672a5c11cc83bdc2.docx ce8b2bb5dba475b6fe11b900326e6b3f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/59bf9cd88a62d88cf396de98647fd7f9.pdf 382fc1c1f7432355038f5e4d97b6d635 PDF Text Text EDEBİYATTAN SİNEMAYA ESAT MAHMUT KARAKURT UYARLAMALARI VE MELODRAM SİNEMASINA ETKİLERİ Serdar KARAKAYA Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Muğla / Türkiye Anahtar Kelimeler: Yazınsal, uyarlama, tema, sinema-yazın, melodram, içerik, çözümleme. ÖZET Türk Sineması tüm tarihsel dönemlerinde hazır edebi kaynaklara yönelmiş ve yararlanmıştır. Bu kaynaklar; şiir, roman, öykü, basılmış anomin halk hikâyeleri, teatral metinler, biyografilerdir. Cumhuriyet Dönemi romancılarından Esat Mahmut Karakurt yapıtları en çok sinemaya uyarlanmış yazarlardan biridir. Bu yanıyla, Türk Sinemasında popüler melodram türünü derinden etkilemiş bir kaynaktır. Bu çalışmada Esat Mahmut Karakurt’un sinemaya uyarlanmış tüm yapıtları anlatısal ve görsel yapı olarak incelenmiş, karşılaştırılmış ve Türk Sineması popüler melodramlarında oluşturduğu etkiler, izler ve yerleştirdiği kalıplar ortaya çıkarılmıştır. Yöntem olarak; tek tek izlenen bu filmlerin içerik çözümlemesi yapılmış, (öykü kalıpları, ana ve yan karakterler, mekân ve zaman kullanımı) yazarın/yönetmenin kurduğu dünya ve yaklaşımı ortaya çıkarılmış, yazınsal metinle filmsel süreç arasındaki uylaşım karşılaştırılarak tüm bu film uyarlama/üretim sürecinin kolektif kabule dönüşümü, Türk Sinemasında popüler melodram türüne etkileri ve izleri belirlenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/93070f679b478e8eb2b238fa1f15ffec.doc 677207fec7ae1fce01dad793e39a275e https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/744503c96625a0a8d7b874e3be728a48.pdf 6a405c3ec9b9c412ac1a99c3e39b849d PDF Text Text EDEBĠYATTAN SĠNEMAYA ESAT MAHMUT KARAKURT UYARLAMALARI VE MELODRAM SĠNEMASINA ETKĠLERĠ Yrd.Doç.Dr. Serdar KARAKAYA* ÖZET Türk Sineması tüm tarihsel dönemlerinde hazır edebi kaynaklara yönelmiĢ ve yararlanmıĢtır. Bu kaynaklar; Ģiir, roman, öykü, basılmıĢ anomin halk hikâyeleri, teatral metinler, biyografilerdir. Cumhuriyet Dönemi romancılarından Esat Mahmut Karakurt yapıtları en çok sinemaya uyarlanmıĢ yazarlardan biridir. Bu yanıyla, Türk Sinemasında popüler melodram türünü derinden etkilemiĢ bir kaynaktır. Bu çalıĢmada Esat Mahmut Karakurt’un sinemaya uyarlanmıĢ tüm yapıtları anlatısal ve görsel yapı olarak incelenecek, karĢılaĢtırılacak ve Türk Sineması popüler melodramlarında oluĢturduğu etkiler, izler ve yerleĢtirdiği kalıplar ortaya çıkarılacaktır. Yöntem olarak; tek tek izlenen bu filmlerin içerik çözümlemesi yapılmıĢ, (öykü kalıpları, ana ve yan karakterler, mekân ve zaman kullanımı) yazarın/yönetmenin kurduğu dünya ve yaklaĢımı ortaya çıkarılmıĢ, yazınsal metinle filmsel süreç arasındaki uylaĢım karĢılaĢtırılarak tüm bu film uyarlama/üretim sürecinin kolektif kabule dönüĢümü, Türk Sinemasında popüler melodram türüne etkileri ve izleri belirlenmiĢtir. Anahtar Kelimeler: Yazınsal, uyarlama, tema, sinema-yazın, melodram, içerik, çözümleme ESAT MAHMUT KARAKURT'S NOVELS ADAPTATIONS FROM LITERATURE TO THE CINEMA AND THE EFFECTS TO MELODRAMA ABSTRACT Turkish Cinema has inclined towards complete literary sources that are already available in all its historical periods and made use of them. These sources are poems, novels, short stories, published anonymous folk tales, theatreal texts and bibliographies. Esat Mahmut Karakurt, one of the Republic Era novelists, is a writer whose works are one of the sources that have deeply affected popular melodram style in Turkish Cinema. In this work, all of Esat Mahmut Bozkurt’s books that have been adapted to cinema will be examined in terms of narrative and visual structure and their effects, impressions and the terms they settled in popular melodrama in Turkish Cinema are revealed. As a method, the contents of these movies are analyzed one by one, forms of short stories, major and miner characters, use of place and time are examined, the approach and fictitious world of novelist and the director is identified, the match between the literary text and process of the film is compared and the transformation of the whole adaptation and production process to a collective acceptance and its effects and impressions on the popular melodrama in Turkish cinema are determined. * Ph.D, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Muğla M.Y.O Öğretim Üyesi 1 �Key words: Literary, adaptation, theme, cinema-literature, melodrama, content, and analysis GĠRĠġ Türk Sineması var oluşundan bugüne, ağırlıklı olarak öykünmeci ve hazır kaynaklardan yararlanan bir yaklaşımı benimsemiştir. Sinema sanatına göre daha köklü bir geçmişe ve birikime sahip olan, kuralları, türleri belirginleşip oturmuş olan edebiyat alanının, sinemacılar için cazip olması doğaldır. Bu yüzden, özgün ve yaratıcı çalışmalara sıklıkla rastlanmaz. İlk yıllarda, teknik ve içerik olarak doğrudan batı sinemasının yaklaşımların benimseyen Türk Sineması, öykülü film sürecinin başlamasıyla yine batı etkisindeki edebiyatına yönelmiştir. İlk konulu film olan PENÇE (1917) Mehmet Rauf‟un bir metninden Sedat Simavi yönetmenliğinde filme çekilmiştir. Uzun süren Tiyatrocular Döneminde (1923/1939) teatral metinlerin sezon içinde oynanan biçimiyle, oyuncu kadrosuyla filme aktarılmasından öte ürün verememiştir. (Özön, 1985:341) Türk Sineması ile edebiyat arasındaki ilişki (Batı edebiyatı dâhil) kimi zaman bire bir uyarlama, kimi zaman esinlenme, kimi zaman da izinsiz, onaysız intihal (çalma) biçimlerinde günümüze kadar gelmiştir. Ancak, en yoğun ilişkinin yaşandığı dönem 1939–1960 arası dönemdir. Bu dönemde, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Halide Edip Adıvar, Aka Gündüz, Sermet Muhtar Alus, Refik Halit Karay, Reşat Nuri Güntekin, Faruk Nafiz Çamlıbel gibi Cumhuriyet Döneminin „belirleyici‟ yazarlarının yapıtları sinemamızın büyük oranda beslendiği kaynak olmuştur. Bu yönelişin iki ana nedeni vardır. Sinema tarihçisi Nijat Özön‟e göre; Tiyatrocular Döneminin tek adamı Muhsin Ertuğrul 17 yıl boyunca yalnızca teatral metinleri ve sezon içi oyunları sinemaya aktarmış, edebiyat alanına veya özgün senaryolara ilgi göstermemiş, 1939 yılından sonra Ertuğrul‟un sinema alanından çekilmesiyle birlikte edebiyat alanı önem kazanmıştır.(Özön, 1995,99) Bir diğer neden, bu yazarların belirli bir okur kitlesine, buna bağlı olarak hazır seyirciye sahip olması ve anlatılan hikâyelere seyircinin kendini yakın hissetmesidir. Yapıtları sinemaya aktarılan yazarların büyük çoğunluğu o dönemin toplumsal yapısına uygun, inandırıcılık sorunu olmayan, edebi değeri düşük hikâyelerdir. Aynı dönemde, 2 �sinemacıları etkileyen ve besleyen diğer bir kaynak ülkemize yeni yeni giren Hollywood yapımlarıdır. Türk Sinemacıları, bu etkilenmeyle, seyircinin yoğun ilgisini çeken vurdulu kırdılı, kaçıp kovalamacalı, ganster filmlerinin benzerlerini üretmekte gecikmez. Örneğin; Osman F.Seden 1955 yılında Kanlarıyla Ödediler, bir yıl sonra Ġntikam Alevi, 1958 yapımı Beraber Ölelim adlı filmlerinde Amerikan filmlerini taklide yönelmiştir. (Güçhan,1992,79) Esat Mahmut Karakurt ise, edebi değerinden öte piyasa işi tabir edilen çizginin çok satan ve kitleselleşmiş yazarlarındandır. Karakurt‟un yanı sıra Kerime Nadir ve Muazzez Tahsin Berkant gibi yazarlar da aynı çizgide ürün vermiş ve Karakurt kadar sinemacılara kaynak oluşturmuş türdeş yazarlardır. Özellikle Kerime Nadir, bu çalışmanın konusuna çok yakın bir yazar olarak üzerinde durulması, sinemaya uyarlanan yapıtları incelenmesi gereken, Türk Sinemasında popüler melodram türünde Karakurt kadar etkili izler bırakmış yazarlardandır. Cumhuriyetin ilk yıllarında yazmaya başlayan, bu nedenle Cumhuriyet Dönemi yazarlar arasında yer alan Esat Mahmut Karakurt, yüzyıl başında 1903 yılında İstanbul‟da doğmuştur. Kadıköy Lisesini bitirdikten sonra Diş Hekimliği ve Hukuk Fakültesinden mezun olmuştur. Bir süre avukatlık yapan Karakurt gazetecilik, Galatasaray Lisesinde öğretmenlik de yapmıştır. Yazı evrenine önce gazetecilik yaparak giren Karakurt bir süre öyküyle ilgilenmiş sonraki döneminde romana yönelmiştir. Bir dönem politikayla ilgilenen yazar 1957–1960 arasında Urfa milletvekili, 1961–1966 arasında ise Urfa Senatörü olarak görev yapmıştır. Yazın alanına Son yıllarında dinlenceye çekilen yazar 15 Temmuz 1977 yılında ölmüştür. (Önertoy, 1984:32) Karakurt, romanlarında ağırlıklı olarak milli duygulara, bu uğurda verilen savaşımlara, arada yaşanan tutkulu aşklara yer vermiştir. Aşk ve erotizm kimi zaman ana öykünün yanında leit-motiv olarak, kimi zaman temel çıkış noktası olarak yer alır. Derinlemesine psikolojik çözümlemeler ve kişilik betimlemeleri yoktur. Karakterler ve yan karakterler kalıplar üzerine kuruludur. Temalar, kahramanlık, özveri, aile, vatan sevgisi, ağırlıklıdır. Hikâyeler Balkanlardan (Makedonya, Romanya, Bulgaristan) İstanbul‟a, Anadolu‟ya, Uzakdoğu‟ya ve Ortadoğu‟ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada geçer. İlk romanı olan “Vahşi Bir Kız Sevdim” de, Makedonya‟daki komitacıların başkanının kızıyla bir Türk subayı arasındaki aşk anlatılır. Diğer romanlarının çoğunda anlatı olarak, buna 3 �benzer „zıtlar arasındaki aşk, çatışma‟ kalıbı egemendir.Romanları ve romanlarından uyarlanmış filmlerin çözümlemelerinde anlatısal yapı tüm öğeleriyle ortaya çıkmıştır. ESAT MAHMUT KARAKURT ROMANLARININ VE BU ROMANLARDAN UYARLANAN FĠLMLERĠN ÇÖZÜMLENMESĠ Roman ve filmlerin çözümlemeleri yapılırken; romanlar kütüphaneler ve sahaflardan edinilip düz ve analitik okuma yapılmıştır. Hikâyeyi oluşturan yapısal öğelerden baskın olan, temel kullanımda yer alan karakterler, yan karakterler, hikâyenin geçtiği sürem, kullanılan ve anlatısal yapıya katkısı olan temel nesne, kavram ve uzamlar tek tek çıkarılmıştır. Ulaşılabilen altı film; Mimarsinan Üniversitesi Sinema-TV merkezi Arşivi ve Uğur Film (İstanbul-yapımcı firma) arşivinden edinilip düz izleme, analitik sahne çözümleme yöntemi izlenmiştir. Romandaki gibi belli başlıklarda dökümler çıkarılmış, son aşamada roman/film karşılaştırılmasına gidilmiştir. Çözümleme başlıklarında, konu/tematik yapı, ana ve yan karakterler, iç ve dış uzamlar, nesneler, kavram ve olgular gibi ortak başlıklar saptanmıştır. Yalnızca romanlar için “SÖYLEM”, filmler için “SĠNEMATOGRAFĠ” başlıklarında bir ayrım söz konusudur. İzlenen ve değerlendirilen filmlerin künyeleri de çözümlemelerin başına eklenmiştir. Uyarlamaların sayısal dökümü aşağıdaki tablolarda yer almaktadır. YAYINLANMIġ ESAT MAHMUT KARAKURT ROMANLARI Vahşi Bir Kız Sevdim 1926 Çölde Bir İstanbul Kızı 1926 Dağları Bekleyen Kız 1936 Allahaısmarladık 1936 Ölünceye Kadar 1937 Son Gece 1938 Kadın Severse 1939 İlk ve Son 1940 Kocamı Aldatacağım 1940 Sokaktan Gelen Kadın 1945 Ankara Ekspresi 1946 4 �Bir Kadın Kayboldu 1948 Ömrümün Son Gecesi 1950 Erikler Çiçek Açtı 1952 Son Tren 1954 Kadın İsterse 1960 Bu romanların dışında, yayınlanmamış Esat Mahmut Karakurt romanı Kamalı Zeybek, 1964 yılında sinemaya uyarlanmıştır. BĠR KEZ UYARLANAN ROMANLAR (TOPLAM 8 YAPIT) ÇÖLDE BĠR ĠSTANBUL KIZI 1957-FARUK KENÇ SON TREN 1964-NEJAT SAYDAM KAMALI ZEYBEK 1964-NURĠ AKINCI KADIN ĠSTERSE 1965-NEJAT SAYDAM ERĠKLER ÇĠÇEK AÇTI 1968-NURĠ O.ERGĠN ÖLÜNCEYE KADAR 1970-SAFA ÖNAL BĠR KADIN KAYBOLDU 1971-SAFA ÖNAL ALDATACAĞIM 1991-ORHAN ELMAS Tablo-I BĠRDEN ÇOK UYARLANAN ROMANLAR (TOPLAM 9 YAPIT) Yapıt Ġlk Uyarlama Ġkinci Uyarlama ALLAHAISMARLADIK 1951 SAMĠ AYANOĞLU 1966 NEJAT SAYDAM SONGECE 1952 SAMĠ AYANOĞLU 1967 MEMDUH ÜN ANKARA EKSPRESĠ 1952 AYDIN ARAKON 1970 MUZAFFERASLAN VAHġĠ BĠR KIZ SEVDĠM 1954 LÜTFĠ AKAD 1972 NEJAT SAYDAM DAĞLARI BEKLEYEN KIZ 1955 ATIF YILMAZ 1968 SÜREYYA DURU ĠLK VE SON 1955 ATIF YILMAZ 1968 MEMDUH ÜN KADIN SEVERSE 1955 ATIF YILMAZ 1968 ÜLKÜ ERAKALIN SOKAKTAN GELEN KADIN 1961 A. ALYANAK 1984 ORHAN AKSOY ÖMRÜMÜN TEK GECESĠ 1959 1968 NURĠ O.ERGĠN 1984 (3. uyarlama) ARġAVĠR ALYANAK OSMAN F.SEDEN Tablo-II 5 �ĠLK VE SON Konu/Tematik Yapı: Şımarık ve zengin bir kadın olan Necla, Orhan adlı arkadaşıyla araba gezisine çıktığı bir gün arkadaşının birlikte olma önerisini reddeder. Sinirlenen Orhan tecavüze yeltenir. Bir çiftlikte idarecilik yapan Mecdi kadını kurtarıp yardım eder. Ancak Necla‟yı sertçe eleştirir. İkilinin bu tanışmasından sonra Necla‟nın aslında Mecdi‟nin çalıştığı çiftliğin sahibi olduğu ortaya çıkar. Aralarında bir iktidar savaşı yaşanır. Zamanla bu gerginlik aşka dönüşür. İş için vapurla İzmir‟e gidip gelirler bu yolculuk sırasında ilişkileri ilerler. Ancak döndükten sonra felaketler birbirini kovalar. Mecdi çiftlik yolunda kimliği belirsiz bir kadın tarafından vurulur. Yaralanmanın etkisiyle görme yeteneğini kaybeder. Yapılan tüm müdahalelere rağmen yaşam boyu kör kalması kaçınılmaz hale gelir. Necla ne olursa olsun umudunu yitirmemesi gerektiğini telkin eder. Israrla evlenmeyi önerir. Mecdi kabul eder. Ama yaşamdan umudunu tamamen kesmiştir. Bu arada onu vuranın, kendisine tutkuyla bağlanan çiftlik çalışanı Ayşe olduğu ortaya çıkar. Bir ay sonra nikâh masasına otururlar, buruk bir mutluluk yaşamaktadırlar. Mecdi ruhsal olarak çökmüş durumdadır. Karamsarlığı had safhadadır. Zifafın ertesi günü çiftliğe gitmek ister. Çiftlikte eski odasına kapanır. Yanında taşıdığı bıçakla bileklerini keserek intihar eder. ĠLK VE SON/ROMAN ÇÖZÜMLEME Ana Karakterler: Necla, Mecdi Yan Karakterler: Orhan, Ayşe, Mecdi‟nin annesi, kâhya İsmail, avukat Eşref, hizmetçi Nazlı, şoför Recep, bahçıvanlar, köylüler, İsviçreli uşak, göz doktoru, doktorun yardımcıları, Nuri bey, Kazım efendi, karakol amiri, Komiser Cahit. Ġç Uzamlar: Çiftliğin içi, bahçesi, Mecdi‟nin odası, annesinin odası, muayenehane, İzmir vapuru içi, Necla‟nın evi, muayenehane, karakol, otel odası, hastane odası, Kadıköy Evlendirme Dairesi salonu. DıĢ Uzamlar: Alemdar yolu, çiftlik, açık araziler, Necla‟nın köşkü, bahçesi, Adalar, Marmara Denizi, Beyoğlu, Galata rıhtımı, İzmir Kordon boyu, fuar alanı, gazino ve plaj tesisleri, Haydarpaşa Numune Hastanesi bahçesi, Kadıköy, Küçük çamlıca tepesi. Sürem: Hikâye birkaç aylık sürede geçer. Atlamalar günlük ve haftalıktır. Nesneler: Kırmızı spor araba, iş makineleri, diğer araç gereçler, mektuplar, tıbbi gereçler, çakı. Kavram ve olgular: Gurur. İhtiras, hükmetmek, aşk, özveri, yitirilen sağlık (kör olma). Söylem: Yazar, ağdalı ve tumturaklı 6 �bir kurguyla inandırıcılıktan uzak, yapay kahramanlarla kurulu bir hikâye anlatır. İç seslere ve hesaplaşmalara yer verilmiştir. Olay örgüsü tipik melodramatik öğelerle bezelidir. Derinlemesine kişilik analizleri yoktur. Ana ve yan kişiler yaşamda tam olarak karşılığı olmayan kişilerdir. Dil, ağırlıklı olarak eski Türkçe‟nin egemenliğindedir. Ağız, şive kullanılmamıştır. Yazar kurduğu dünyayı onaylamakta, aşk için her türlü özverinin gerekliliğini savunmaktadır. ĠLK VE SON/FĠLM ÇÖZÜMLEME Filmin Künyesi: Yapım yılı 1955, Sonku Film, Yapımcı; Cahide Sonku, Yönetmen; Atıf Yılmaz, Senaryo; Sadık Şendil/Atıf Yılmaz, Oyuncular; Cahide Sonku, Nuri Altınok, Nurhan Nur, İ.Galip Arcan Ana Karakterler: Necla, Vecdi Yan Karakterler: Orhan, Reneta, Ayşe, küçük çocuk, Selahi baba, komiser Cavit, doktorlar, avukat Eşref. Ġç Uzamlar: Çiftlik içi, köşk içi, vapur kamara, otel odası, ameliyathane, hasta odası, yolcu salonu. DıĢ Uzamlar: Alemdar yolu, Ağlayankaya mevkii, çiftlik arazisi, köşk önü ve bahçesi, Adalar, Marmara Denizi, İzmir caddeleri, fuar alanı, Kadifekale, hastane bahçesi. Sürem: Romanda olduğu gibi birkaç aylık sürede hikâye tamamlanır. Atlamalar günlük, birkaç günlüktür. Nesneler: Tablolar, çiftlik donanımı, arabalar, gösterişli giysi ve takılar. Kavram ve Olgular: Güç ve servet gösterisi, ihtiras, marazi aşk, gurur, intihar. Sinematografi: Siyah-beyaz filmde anlama katkısı olan kamera açıları (alt açı-üst açı) bolca kullanılmıştır. Kent görüntülerinde genel ve uzak çekimler ağırlıktadır.(İzmir, Kadifekale, fuardan görüntüler, Adalar, Marmara Denizi vd.)Gündüz iç/dış çekimler ağırlıktadır. Dublaj acemice yapılmış ve karakterlerle sesler uyumsuzdur. İç ve dış uzamların çokluğu görsel yapıda çeşitlilik ve zenginlik duygusu vermektedir. Yönetmen, romandaki malzemeyi iyi kullanmış, ticari sinemanın ve melodram türünün bütün trüklerine başvurmuştur. Filmin ikinci çevrimi 1968 yılında Memdun Ün yönetmenliğinde, Cüneyt Arkın, Funda Postacı oyunculuğuyla gerçekleştirilmiştir. KarĢılaĢtırma: Roman ve film arasında kimi yan karakterlerin çıkarılması, eklenmesi ve final dışında fark yoktur. Romanda Mecdi (filmde Vecdi) intihar edip ölür (trajik son), filmde intihar aşamasında Necla tarafından ikna edilerek vazgeçirilir (mutlu son).Romanda daha çok dış uzam varken filmde bunlardan bazıları çıkarılmıştır. (Sahilyolu, Galata Rıhtımı, İzmir‟de 7 �bazı sahneler). Diğer Esat Mahmut Karakurt uyarlamaları içinde görsel ve uzamsal malzemenin kullanımı konusunda en ileri düzeyde filmlerden biridir. ÖMRÜMÜN TEK GECESĠ Konu/Tematik Yapı: Evli bir kadın olan Cemile Ekrem‟le ilişkisi vardır. Cemile, silik kişilikli, pısırık kocasında bulamadığını Ekrem‟de aramaktadır. Ancak bu ilişki de problemlidir. Sık sık yaşadıkları bir tartışma sırasında Ekrem‟in arabası bisikletiyle dolaşan bir genç kıza çarpar. Hafif yaralanan kızla ilgilenirler ve bu kaza Ekrem‟le genç kız arasında bir ilişkinin başlamasına neden olur. O günün akşamı genç kızla Ekrem beraber olurlar. Gecenin sonunda Cemile‟ye yatakta yakalanırlar. Cemile çantasında taşıdığı tabancayı çıkarıp önce kızı sonra kendini öldürür. Uzun süren soruşturma ve mahkeme sonunda Ekrem aklanır ve Gediz‟e gidip yeni bir hayata başlar. Burada genç ve çekici bir kız olan Gülseren‟le tanışır. Gülseren nişanlı olmasına rağmen Ekrem‟e tutulur. Bir dizi kötü olay ve kavgadan sonra İstanbul‟a dönmeye karar veren Ekrem çiftlikten ayrılır. Gülseren‟e kırgındır. Köyden çıkmasına yakın atla kendisine yetişen Gülseren olan biteni anlatıp af diler. Barışırlar ve geleceği birlikte kurmaya karar verirler. ÖMRÜMÜN TEK GECESĠ/ROMAN ÇÖZÜMLEME Ana Karakterler: Ekrem, Gülseren, Gülderen, ağabey, Rıza Bey, Cemile, Gülgonca Yan Karakterler: Cemile‟nin kocası Şerif Tunç, savcı, şoför İhsan, Ekrem‟in özel şoförü, Cemil, Ali, Kerim çavuş, Ahmet efendi, Emine hanım, tecavüzcü iki hapishane kaçkını, doktor, hizmetçi Ayşe. Ġç Uzamlar: Ekrem‟in arabası, kır kahvesi, gazino, adliye koridorları, savcının odası, tren kompartımanı, köy evinin içi, Rıza beyin evi, Ekrem‟in Cihangir‟deki evi. DıĢ Uzamlar: Kır gazinosunun önü, İstinye koyu, Maslak yolu, Şişli-Osmanbey yolu, eczane önü, Cihangir sokakları, İstanbul Adliyesi önü, tren istasyonu, köy dışı kırsal alan, köyün girişi, köy evinin önü, patika yol, Gediz ve Gediz sokakları, köşk bahçesi, havuz ve çevresi. Sürem: Hikâye toplam dört ay içinde yaşanmaktadır. Bir günlük, haftalık ve iki haftalık zaman atlamaları vardır. Gerçek zaman kullanımı filmsel zaman kullanımından fazladır. Nesneler: Arabalar, jip, tabanca, pansuman gereçleri, bisiklet, tren, kazma-kürek, kırbaç, at koşumları 8 �Kavram ve Olgular: Yasak ilişki, erotizm, aile, namus, erdemlilik, intikam, pişmanlık, umutsuzluk-umut, ihtiras. Söylem: Ağdalı bir anlatım egemendir. Eski dildeki kimi deyim ve sözcükler sıkça kullanılmıştır. (mamafih, filhakika, muazzam vb.) Şive ve ağız yalnızca tecavüzcülerin konuşmalarında kullanılmıştır. Yazar, kahramanlarının aşk uğruna katlandıklarını, her şeye karşın birlikte olma kararlılıklarını onaylamakta, kurduğu dünyaya kendini yakın gördüğünü hissettirmektedir. ÖMRÜMÜN TEK GECESĠ/FĠLM ÇÖZÜMLEME Filmin Künyesi: Yapım yılı; 1959/Melek Film, Yapımcı; Şahan Haki Yönetmen, Senarist; Arşevir Alyanak, Kamera; Turgut Ören, Oyuncular; Belgin Doruk, Kenan Pars, Fatma Girik, Reha Yurdakul, Ahmet Tarık Tekçe, Saltuk Kaplangı, Özel Batu, Mualla Kavur. Ana Karakterler: Ekrem, Gülseren Yan Karakterler: Gülderen, Rıza, Ekrem‟in patronu, köy halkı, çiftlik çalışanları, avukat Reşit, tecavüzcüler, nikâh memuru, nikâh davetlileri, kamyonet şoförü, komiser, gardiyanlar, maden işçileri. Ġç Uzamlar: Butik, işyeri, bar, uyuşturucu alemi yapılan yer, komiserin odası, Ekrem‟in evi, köydeki çiftlik evi, Gülseren‟in çiftlik evi, tren kompartımanı, depo, sağlık ocağı, Gülseren‟in İstanbul‟daki evi, nikâh salonu, sorgu odası, cezaevi koğuşu, akıl hastanesi. DıĢ Uzamlar: İstanbul cadde ve sokakları, maden sahası, ormanlık ve kırsal alanlar, şelale, köy meydanı, patika yol, deniz kenarı, İstanbul karayolu, akıl hastanesi. Sürem: Film, toplam birkaç aylık sürede tamamlanmaktadır. Geçmişe ilişkin anımsamalar, flash-back tekniği ile verilmektedir. Nesneler: Uyuşturucu madde, araba, kırbaç, mektup, sözleşme metni, madencilikte kullanılan malzeme, mahkemeye sunulan belge Kavram ve Olgular: Zorlama ilişki, mutsuzluk, para üzerine kurulu egemenlik, ihanet, erotizm, ölüm, cinayet, tecavüz, esaret, akıl hastalığı, trajik son. Sinematografi: Filmde ticari sinemanın tüm kalıpları vardır. Sinemasal anlatınım zenginleştirilmesine dönük bir çaba yoktur. Sahne ve planlar klasik kurallara bağlı, kamera hareketleri, çekim ölçekleri standartlarla sınırlıdır. Dış uzamlarda doğal ışık kullanımı ağırlıklıdır. İç uzamlarda düz yapay ışık tercih edilirken, dekor ve kostüm kullanımı ile makyaj uygulamaları dengelidir. Fonda dönemin popüler müzikleri kullanılmıştır. Özgün bir sinematografik yaratı, estetik düzenleme ve arayıştan söz edilemez. Türk melodram filmlerine yönelik etkilemede ilk akla gelebilecek Esat 9 �Mahmut Karakurt uyarlamalarından biridir. Bu film, ikinci kez 1968 yılında Nuri O.Ergün tarafından sinemaya uyarlanmış, başrollerini Filiz Akın ve Ediz Hun paylaşmıştır.1984 yılında Uğur Film şirketince, Memduh Ün tarafından üçüncü kez sinemaya aktarılmıştır. Başrolleri, Hülya Avşar, Kenan Kalav paylaşmıştır. Bu versiyonunda ilkine göre daha ticari bir yaklaşım egemendir. Daha çok, Hülya Avşar erotizmi üzerine kurulmuş bir üçüncü çevrimdir. KarĢılaĢtırma: Film ve roman arasında ticari kaygılara dayanan farklar vardır. Romanda dozunda kullanılan erotizm, filmde iyice abartılmıştır. Seyirciye yönelik yoğun erotik sahneler, anlamsızca uzayan sevişmeler yer almaktadır. Uzam kullanımında ortaklıklar olduğu kadar farklılıklar da söz konusudur. Romanda kısmen yer alan karakter betimlemeleri filmde hiç yoktur. Kadınlar ve erkekler bilinen, derinliksiz, yapmacıklı kalıplarla sunulmaktadır. En önemli fark, finaldir. Romanda, Ekrem ve Gülseren mutlu sona ulaşıp kavuşurken, filmde konu son derece trajik biçimde biter. Eski nişanlı önce Ekrem‟i ve Gülseren‟i sonra da kendini vurarak öldürür. SOKAKTAN GELEN KADIN Konu/Tematik Yapı: Semra, Cemil adlı bir adama metreslik yaparak hayatını kazanan bir kadındır. Bir gün yüklü bir meblağ karşılığında bir iş teklifi alır. Zengin bir adamın, bir bar kadınıyla ilişki kuran oğlunu bu sevdadan vazgeçirmek istemektedir. Bu nedenle Selim‟in başka biriyle tanışıp kadından uzaklaşmasını planlamaktadır. Semra işi kabul eder. Bir düzenleme yapılarak Uludağ‟da bir otelde karşılaşmaları sağlanacaktır. Ancak işler umulduğu gibi gitmez. Selim‟le aralarında gerçek bir aşk başlar. Başta Selim‟in babası olmak üzere herkes bu ilişkiye karşıdır. Babası onları ayırmak için elinden geleni yapar. Semra‟nın eski sevgilisi Cemil intikam peşindedir. Bir dizi tatsızlıktan sonra olaylar iyice karmaşık hale gelir ve trajik bir sonla biter. SOKAKTAN GELEN KADIN/ROMAN ÇÖZÜMLEME Ana Karakterler: Semra, Selim Yan Karakterler: Cemil, Marika, İhsan Bey, avukat, otel personeli, ihtiyar balıkçı, şoför. Ġç Uzamlar: Uludağ‟daki otel odası, lobi, İhsan Beyin evi, Cemil‟in evi, vapurun içi. DıĢ Uzamlar: Uludağ, otel ve çevresi (otele giden yol, kayak pisti, tesisler), İstanbul Fenerbahçe semti, Nişantaşı caddeleri, Kadıköy çevresi, Sürem: Hikâye birkaç aylık atlamalarla toplam bir yıl içinde yaşanır. Nesneler: Lüks arabalar, mektup, telefon, 10 �vapur. Kavram ve Olgular: Yasak aşk, şiddet, entrika, tuzağa düşürmek, tutkulu aşk, küçük düşürme, tehdit. Söylem: Yazar, tumturaklı bir dil kullanmıştır, şive, ağız yoktur. Eski dilde sözcükler kısmen kullanılmıştır. Cümleler uzun oluşu nedeniyle dil hataları taşımaktadır. Yazar kurduğu dünyayı onaylamakta, yer yer roman karakterlerini kendi ağzından eleştirmektedir. SOKAKTAN GELEN KADIN/FĠLM ÇÖZÜMLEME Filmin Künyesi: Yapım yılı; 1961/Erman Film, Yapımcı Hürrem Erman, Yönetmen ve Senarist; Arşevir Alyanak, Kamera; Gani Turanlı-Mike Rafaelyan, Oyuncular; Ahmet Mekin, Sevim Çağlayan, Avni Dilligil, Handan Adalı, İbrahim Delideniz Ana Karakterler: Semra (Sevim Çağlayan), Selim (Ahmet Mekin) Yan Karakterler: Selim‟in yerine geçen arkadaşı, İhsan Bey, Cemil, Şinasi, Semra‟nın yardımcısı, Semra‟nın arkadaşı, otel personeli, motel personeli (Şile), Cemil‟in adamları, Belçikalı kadın, otel balosundaki davetliler, garsonlar, Uludağ tatilcileri. Ġç Uzamlar: Semra‟nın evi, baro, resepsiyon, bar, restoran, otel odası, Şile‟deki motel odası, Semra‟nın evdeki odası, balo salonu. DıĢ Uzamlar: Semra‟nın evinin havuz kenarı, bahçesi, İstanbul cadde ve sokaklar, Uludağ (pist ve ormanlık alan), Uludağ yolu, Şile yolu, Şile sahili. Sürem: Film, Semra‟nın Selimle yediği bir akşam yemeği ile başlar. Uzun zaman atlamaları yoktur. Toplam süre birkaç haftadır. Nesneler: Semra‟nın frapan giysi, takı ve aksesuarları (çanta, ağızlık, şal, iri küpeler, tuhaf şapkalar vs.), lüks arabalar, kayak takımları, av silahları. Kavram ve Olgular: Tutkulu aşk, erotizm, lüks yaşam, özveri, mücadele, intikam Sinematografi: Filmde kullanılan dil popüler sinemanın ve melodram sinemasının ortak özelliklerini taşır. Kamera açıları, çekim ölçekleri ve kamera hareketleri klasik yapıdadır. Ticari sinema kalıplarına uygun, basit plan-sekanslarla geçiştirilmiştir. Sevişme sahnelerine sözde estetik katmak için loş ışık, prizmatik filtre, erotik temalı müzik kullanılmıştır. Ancak bu kullanımla estetik değildir. Kadın bedeninin sömürüsüne dayalı fetiş özneye (Banu Alkan) yönelik sahnelerdir. Semra‟nın son sahnedeki intiharı görece iyi çekilmiş ve inandırıcıdır. Gerçek bir arabanın uçuruma düşüşü inandırıcılığı desteklemektedir. Bütün olarak bakıldığında sanatsal değeri düşük bir yapımdır.1984 yılında Orhan Aksoy ikinci kez filme çekmiş, Banu Alkan ve Mahmut Cevher oynamıştır. 11 �KarĢılaĢtırma: Esat Mahmut Karakurt romanları içinde sinemaya uyarlanırken en çok deforme olmuş yapıt bu romandır. Film, uyarlamanın ötesinde adeta esinlenme gibi durmaktadır. Cemil, romanda sadece kötü bir yan karakterken filmde adeta bir mafya lideri gibi sunulmaktadır. En belirgin fark finalde görülmektedir. Romanda Semra eski yaşamına trajik bir dönüş yaparken, filmde intiharı seçer. Romanda betimlenen ve olayın geçtiği uzamlar zaman zaman hikâyenin önüne geçmektedir. (Uludağ‟daki otel, tatilcilerin sunumu, Şile manzaraları) Genel olarak değerlendirildiğinde ticari sinema kalıpları içinde, sinemasal ve estetik değeri düşük basit bir esinlenme-uyarlamadır. SON GECE Konu/Tematik Yapı: Olaylar 1917 yılında I.Dünya Savaşı yıllarında geçmektedir. Türk Ordusuna ait bir bölük asker Tuna nehri kenarındaki İvesti kasabasını işgal eder. İşgal başlangıcında birliğin komutanı Yüzbaşı Faruk evini işgal ettiği emekli Rumen generali direndiği için vurarak öldürür. Kendisi de yaralanmıştır. Generalin kızı Maria Faruk‟a karşı başlangıçta derin bir nefret duyar. İşgalin ilerleyen günlerinde kasaba halkı ile Türk birliği askerleri arasında kısmen yakınlaşma kurulur. Ancak, Maria‟nın savaş pilotu ağabeyi Polivar durumu içine sindirememektedir. Polivar, iki bombardıman uçağı ile kasabaya bir saldırı düzenler. Amacı Türk birliğini yıldırıp işgali bitirmek ve babasının öcünü almaktır. Saldırıda iki Türk askeri yaralanır. Yüzbaşı Faruk, Polivar‟ın ikinci hava saldırısında açtığı ateş sonucu ayağından yaralanır. Bu arada Maria ile yakınlıkları aşka dönüşür birbirlerine açılırlar. Ama Maria‟nın yakınları bu ilişkiye karşıdır. Birliğin kasabayı terk edeceği gece Polivar ve adamları sabotaj düzenler. Faruk ve Maria tutuklanır. Bir süre sonra askerlerin elinden kurtulan Faruk Türkiye‟ye geri döner. Maria‟nın izini kaybetmiştir. Faruk Anadolu‟ya geçerek yeni başlayan Milli Mücadelede etmek için görev alır. Anadolu‟ya geçmeden önce bir fırsatını bulup iki günlüğüne Romanya‟ya gider. Amacı Maria‟yı bulmaktır. Ancak, Maria vatana ihanet suçundan idam edilmiştir. Polivar yaptıklarından büyük pişmanlık duyarak intihar etmiştir. Faruk olan biteni öğrendikten sonra yıkılır. Maria‟nın mezarı başında hıçkırıklarla ağlar. SON GECE/ROMAN ÇÖZÜMLEME 12 �Ana Karakterler: Yüzbaşı Faruk, Maria Yan Karakterler: Madam, emekli Rumen General, Polivar, kasaba halkı, Türk askerleri, Türk generali, Türk subaylar, Nina, İvesti Papazı, hemşireler, doktorlar, Faruk‟un annesi Ġç Uzamlar: Generalin evi, madamın evi, belediye sarayı, hastane, kolordu karargâhı, Faruk‟un annesinin evi. DıĢ Uzamlar: Kasaba meydanı ve sokaklar, Romanya açık araziler, yollar, karargâh binası önü, mezarlık, madamın evinin önü, cephe ve cephe gerişi, İstanbul Boğazı. Sürem: Hikâye 1917 yılında geçer. Toplam beş-altı aylık bir süreyi kapsar. Zaman atlamaları günlük ve haftalıktır. En uzun atlama üç aylıktır. Nesneler: Silahlar, hayvan koşumları, savaş gereçleri, bombardıman uçakları, dinsel materyal, arazi araçları, korsan bayrağı, dinsel nesneler. Kavram ve Olgular: Milli duygular, savaş, zafer, kahramanlık, yenilgi, aşk ve bağlılık, toprak ve hane işgali, ayrılık, ölüm. Söylem: Yazar, milli duyguları körükleyen terim ve kavramlara sıkça yer vermiştir. Düz bir anlatım vardır. Şive ve ağız kullanılmamıştır. Cümleler orta uzunluktadır. Yazar kurduğu dünyayı ve ana kahramanlarını onaylamakta, yüceltmektedir. Kahramanların, savunduğu ve uğruna savaşım verdiği değer ve kavramlar yazarın dünya görüşünü yansıtmaktadır. SON GECE/FĠLM ÇÖZÜMLEME Filmin Künyesi: Yapım yılı;1967/Uğur Film, Yönetmen ve Senarist; Memduh Ün, Kamera; Mustafa Yılmaz, Oyuncular; Fatma Girik, Kartal Tibet, Aliye Rona (Bu filmiyle 1968 5.Antalya Film Festivalinde „En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu‟ ödülünü almıştır). Ana Karakterler: Yüzbaşı Faruk (Kartal Tibet), Maria (Fatma Girik) Yan Karakterler: Türk askerleri, Mülazım Ahmet, General baba, Madam, belediye başkanı ve yardımcısı, Türk generali ve subaylar, kasaba halkı, Polivar, Nina, papaz, doktorlar, hemşireler, Faruk‟un annesi. Ġç Uzamlar: Generalin evi, şehir klubü, hastane içi, ameliyathane, kolordu karargâhı, İvesta belediye binası (geçici Türk karargâhı), Faruk‟un İstanbul‟daki evi. DıĢ Uzamlar: Romanya toprakları, kasaba civarı, mezarlık, karargâh binasının önü ve bahçesi, nehir kıyısı, kasaba sokakları, meydan, Madamın evinin önü, İstanbul Boğazı, İstanbul genel, cephe ve siperler. Sürem: Film 1917 yılının ortalarında başlar. I.Dünya Savaşı sürmektedir. İlk birkaç haftada olayın ana örgüsü işlenir. Üç aylık uzun atlamadan sonra gelişme bölümü tamamlanır. Birkaç aylık aralı atlamalarla finale ulaşılır. Toplam süre yaklaşık bir yıldır. Anlatıcı (dış ses) kullanıldığı için 13 �zamansal atlama ve değişimler için anlatıcının sözlerine başvurulmuştur. Nesneler: Tabanca, dinsel nesneler, korsan bayrağı, (Polivar‟ın uçağının gövdesinde) Kavram ve Olgular: Milli duygular, işgal altındaki insan ve esaret duygusu, mutsuz aşk, savaş ve zafer, yiğitlik, askerlik, çaresizlik, vatan özlemi Sinematografi: Yönetmen, dış sahnelerde doğal ışık ve uzam kullanmıştır. İç çekimlerde dekor ve yapay ışık kullanımı vardır. Kamera hareketleri ve çekim ölçekleri klasik sinema kuralları çerçevesindedir. Kamera açıları genel olarak göz hizası biçimindedir. Faruk‟un tutuklandığı sahnelerde Polivar‟ı alt açıdan birkaç planda görürüz(baskın kişi vurgusu).Kimi sahne ve planlar belge filmlerden ve başka yapımlardan alınarak kurgulanmıştır. Örnek sahne: Uçağın kasabayı bombaladığı sahne ve cephede birliklerin taarruzu sahneleri. Karakterlerin çok kısa sürede çökmeleri ve fiziki yıpranışı abartılı ve inandırıcılıktan uzak saç ve yüz makyajı ile verilmeye çalışılmıştır. Diyaloglarda şive ve ağız kullanılmamıştır. Bir sahnede Rumence bir replik kullanılmıştır. Bu filmin ilk çevrimi 1952 yılında Gül Gülgün, Cahit Artemel, Atıf Kaptan‟ın oyunculuğu ile Sami Ayanoğlu‟nun yönetmenliğinde gerçekleştirilmiştir. İzleme yapılamadığından ikinci çevrimi ele alınmıştır. KarĢılaĢtırma: Filme, bir bütün olarak bakıldığında sinematografik bir yenilik, anlatım zenginliği ve arayış yoktur. Roman düz bir anlatımla filme çekilmiştir. Görsel yaratıcılıktan uzaktır. Hikâye üzerinde fazla bir değişikliğe gidilmemiş, yapım maliyetlerini gözeterek kimi sahneler birleştirilerek anlatılmış, kimi sahneler anlatıcının sözleriyle geçiştirilmiştir. Final, filmde de romanda da ağır ve ağdalı, duygu sömürüsüne açık, trajiktir. Yazınsal olanla görsel olan arasında anlatısal açıdan bir değer farklılığı yoktur. Dönemin ticari anlayışına uygun bir iş filmidir. SON TREN Konu/Tematik Yapı: Rıdvan, yurt dışındaki öğrenimini yarıda bırakıp Türkiye‟ye döner. Yaşadığı kötü bir aşk ilişkisi yüzünden hayatı karmakarışıktır. Kendini kontrol edebilmesi için kısa süreli olarak bir yerde zorunlu kalması gereklidir. Önemsiz bir suç işleyip beş altı aylığına hapse girmek Rıdvan‟a göre en iyi çözümdür. İzzet adlı bir avukatla tanışır. Ancak İzzet avukat değil bir sahtekârdır. Karısı olarak tanıştırdığı Nevzat‟la bir olup İzzet‟i büyük bir tuzağa düşürürler. Önce zengin bir tüccar olan Haşim Bey‟in kızı Pelin‟le Rıdvan‟ı 14 �evliliğe zorlayıp sonrasında Haşim Bey‟i öldürürler. Amaç büyük serveti mirası ele geçirmektir. İzzet, kendisine hesap soran Rıdvan‟ı tehdit ederek Pelin‟i de öldüreceğini söyler. Rıdvan karısını ve kendisini tehlikeden uzak tutmak için Avrupa‟ya gitmeyi ve uzun süre ortada görünmemeyi kararlaştırır. Yola çıkma planları yaparken Nevzat ve uşak Rıdvan‟ın evini basar. Pelin ve Rıdvan‟ı öldürmeye gelmişlerdir. Rıdvan Pelin‟e dokunmamasını, kendisini feda edeceğini söyler, bu arada baskını haber alan polisler evi kuşatmıştır. Nevzat, kaçamayacaklarını anlayınca uşağa önce kendisini vurmasını sonra da intihar etmesini söyler. Çünkü yaptıkları kötülükler, işledikleri cinayetler yüzünden hayatları kararmış durumdadır. Uşak kısa bir kararsızlıktan sonra önce Nevzat‟ı vurup öldürür, sonra da intihar eder. Rıdvan ve Pelin tüm bu kötü olaylardan sonra umutla hayata sarılırlar. SON TREN/ROMAN ÇÖZÜMLEME Ana Karakterler: Rıdvan, Pelin, Nevzat. Yan Karakterler: İzzet, Haşim Bey, evin uşağı, polisler. Ġç Uzamlar: Avukat yazıhanesi, Rıdvan‟ın evi, Nevzat‟ın köşkü. DıĢ Uzamlar: Suadiye civarı, köşkün bahçesi, Sirkeci civarı, vapur iskelesi. Sürem: Hikaye toplam birkaç aylık sürede tamamlanır. Zaman atlamaları ağırlıklı olarak günlük, birkaç günlüktür.Nesneler: Telefon, silah, lüks arabalar. Kavram ve Olgular: Tutkulu aşk, suça eğimlilik, çete kurmak, planlı cinayet, intihar. Söylem: Yazar, karmaşık aşk ve entrika üzerine kurduğu romanında Batı yazınında köklü bir yeri olan polisiye türünü denemiştir. Yer yer inandırıcılık sorunu olan metinde karakter betimlemeleri yüzeyseldir. Nevzat ve İzzet karakterlerinde kriminalist kişilik analizi yoktur, bu yan karakterler sıradan suçlular gibi sunulmaktadır. Oysa eylem olarak incelikli ve planlı suçlar işledikleri görülmektedir. Finalde mutlu son belirgin biçimde zorlamadır. Olasılıkla, okuyucunun tercihleri gözetilmiştir. Şive, ağız kullanılmamıştır. Yazar kurduğu dünyayı ve olumlu karakterleri onaylamaktadır. SON TREN/FĠLM ÇÖZÜMLEME Filmin Künyesi: Yapım yılı;1964, Acar Film, Yapımcı; Murat Köseoğlu, Yönetmen ve Senarist; Nejat Saydam, Kamera; Melih Sertesen, Oyuncular; Hülya Koçyiğit, Tamer Yiğit, Neriman Köksal, Ulvi Uraz, Hüseyin Baradan .Ana Karakterler: Rıdvan, Pelin, Nevzat, İzzet 15 �Yan Karakterler: İzzet, Haşim Bey, polisler, evin uşağı, sekreter, suç çetesini oluşturan karanlık tipli adamlar, Komiser Nazım, polisler, ayakkabı boyacısı kılığındaki sivil polis, Fatma (çetenin kadın üyesi), şişman balıkçı. Ġç Uzamlar: Avukat yazıhanesi, Rıdvan‟ın evi, Nevzat‟ın köşkü, mahzen, otel odası, dans salonu, nikâh salonu, gelin arabası içi, komiserin odası. DıĢ Uzamlar: Suadiye, köşkün bahçesi, Sirkeci, Çamlıca yolu, deniz kenarı, köşkün önü, bahçesi, Sürem: Film, birkaç haftalık süre içinde geçer. En uzun zaman atlaması on beş gündür. Gece ve gündüz çekimleri yarı yarıyadır. Nesneler: Tabanca, bıçak, kaçak mallar. Kavram ve Olgular: Tuzağa düşürme, şantaj, zoraki evlilikten doğan aşk, cinsel taciz, planlı cinayet, suç işleme. Sinematografi: Filmde, polisiye türün gereği loş ışık kullanımı, karanlık ve huzursuz edici uzamlar kullanılmıştır. Müzik gerilim temalıdır. Birkaç alt açı7üst açı denemesiyle yakın plan/hızlı kurgu denemesi vardır. KarĢılaĢtırma: Film ve roman arasında anlatım zenginliği açısından farlılık yoktur. Romandaki dramatik yapı ve olay örgüsü filmle büyük oranda paralellik gösterir. Kullanılan uzamlarda, film romana göre daha zengindir. İstanbul‟un dış görüntülerine çokça yer verilmiştir. Bu tercih filmin görsel zenginliğini arttırmaktadır. Romanda fazla yer verilmeyen takip/kovalamaca sahneleri seyirciyi etkilemek için filmde yer almaktadır. Romandaki zamanla filmdeki zaman kullanımı aynıdır. Finalde, Nevzat ve uşağın ölüm biçimleri farklılık gösterir. Romanda uşak önce Nevzat‟ı sonra kendini öldürür, filmde boğuşma sonucu kaza kurşunu Nevzat‟ı öldürür, uşak pencereden boşluğa uçarak ölür. KADIN SEVERSE Konu/Tematik Yapı: Ferit adlı genç bir doktor Uludağ tatili sırasında tipi yüzünden bir kulübeye sığınır. Birkaç saat sonra yine tipiye yakalanıp yolunu kaybetmiş olan Nevin adlı genç kız da kulübeye ulaşıp sığınır. Burada tanışan çiftin arasında bir yakınlık doğar ve ortamın da etkisiyle geceyi kulübede birlikte geçirirler. Sabah ayrılırlar ve beş yıl boyunca bir daha görüşmezler. Ferit bu arada kim olduğunu bilmeden Nevin‟in annesi Leyla ile tanışmış ve aralarında bir ilişki başlamıştır. Leyla evliliğinde bulamadığı mutluluğu bu yasak ilişkide aramaktadır. Ancak kocası Kemal Bey bir yakınından bu ilişkiyi öğrenmiştir. Evde Leyla‟ya şiddet uygular. Leyla her şeyi itiraf eder. Nevin babasının haklı bulmakta, annesinin ihanetinin 16 �açıklanabilir ve kabul edilebilir bir yanı oylamayacağını söylemektedir. Ertesi gün Dr. Ferit‟le konuşmak üzere muayenehanesine gider. Ferit‟le karşılaştıklarında beş yıl önce bir gecelik ilişki yaşadığı ve hala unutamadığı adam olduğunu görür. Büyük şaşkınlık içindedir. Ferit onu hatırlamamıştır. Oturup olan biteni ayrıntılarıyla konuşurlar. Ferit, Leyla‟dan vazgeçmeyeceğini evlenmeyi düşündüğünü söyler. On ay sonra Kemal Bey‟den ayrılan Leyla Ferimle evlenme hazırlığı içindedir. Nevin daha fazla dayanamaz ve Ferit‟e beş yıl öncesini hatırlatır. Ferit büyük bir açmaza girer. Leyla kızıyla Ferit arasında yaşananları tesadüfen öğrenir ve ortadan kaybolur. Bir süre sonra cesedi bulunur. Olan bitene tahammül edemeyip intihar etmiştir. Nevin alt üst olan yaşamını düzeltmek için yurtdışına gitmeye karar verir. Ancak son anda ortaya çıkan Ferit Nevin‟i sevdiğini, her şeye rağmen yeni bir hayata birlikte başlayabilecekleri konusunda ikna eder. Tekrar bir araya gelirler. KADIN SEVERSE/ROMAN ÇÖZÜMLEME Ana Karakterler: Ferit, Leyla, Nevin Yan Karakterler: Ferhat, Kemal Bey, Ferit‟in hemşiresi, hizmetçi Ayşe, Reinhard, avukatlar, mübaşirler, ikinci şube müdürü, kır kahvesi sahibi. Ġç Uzamlar: Dağdaki kulübe, Ferit‟in muayenehanesi, Ferit‟in evi, adadaki otelin balo salonu, duruşma salonu, kır kahvesi, polis müdürlüğü, vapur kamarası, Kemal Bey‟in Maçka‟daki evi. DıĢ Uzamlar: Bursa-Uludağ, Büyükdere Caddesi, Beyoğlu Caddesi, Büyükada, İsplandid Oteli, Sedef Adası, Marmara Denizi, Sirkeci Garı, Galata rıhtımı, yolcu vapuru güvertesi. Sürem: Hikâye kış mevsiminde başlar. Bir gecelik ilişkinin ardından beş yıllık bir atlama vardır. Hemen ardından üç aylık bir atlama vardır. Sırasıyla, bir aylık, üç aylık atlamalar yaşanır. Kısa geçişlerden sonra on ay ve üç aylık uzun atlamalarla toplam altı buçuk yıllık bir süremde hikâye tamamlanır. Nesneler: Freud‟un kitabı, kayak takımları, sandal, tren, mektuplar. Kavram ve Olgular: Çetin doğa koşulları, bir gecelik aşk, libido, ruhbilim, aile şerefi, yasak aşk, ihanet, hasta-doktor ilişkisi. Söylem: Hikâye, ağırlıklı olarak yazarın (anlatıcının) ağzından anlatılır. Şive, ağız yoktur. Yazıldığı dönemin etkisiyle eski dildeki deyim ve sözcükler yer alır. Yazar, hikâye kahramanları aracılığı ile tutkulu aşkı savunur. Aşkın, her değerin önüne geçebileceğini öne sürer. Tüm yerleşik değerlerin aşk olgusu karşısında anlamını yitirebileceğini savlamaktadır. 17 �KADIN SEVERSE/FĠLM ÇÖZÜMLEME Filmin künyesi: Yapım yılı 1968, Akün Film, Yönetmen; Ülkü Erakalın, Senaryo; Safa Önal, Kamera: Orhan Kapkı, Oyuncular; Türkan Şoray, Ekrem Bora, Mine Mutlu, Mine Soley, Meral Sayın. Ana karakterler: Leyla, Nevin, Ferit. Yan Karakterler: Ferit‟in asistanı, dadı, Ferit‟in hastaları, Uludağ‟daki otel personeli, Sedat, Ferit‟in nişanlısı ve onun annesi, babası, Parisien personeli, Ġç Uzamlar: Uludağ‟daki kulübe, Ferit‟in muayenehanesi, Uludağ‟daki otelin iç bölümleri, Yeşil Türbe, Parisien gazinosu, Leyla‟nın evi, Nevin‟in odası. DıĢ Uzamlar: Uludağ ve ormanlık bölge, karayolu, İstanbul cadde ve sokakları, havaalanı, teleferik, Leyla‟nın evinin önü. Sürem: Film, bir gecelik ilişkinin anlatımıyla başlar. Dört yıllık zaman atlamasından sonra birkaç aylık zaman diliminde olaylar gelişir ve hikâye tamamlanır. Nesneler: Mektup, fotoğraf, teleferik, lüks arabalar, frapan takı ve giysiler. Kavram ve Olgular: Bir gecelik aşk, ihanet, üçlü ilişki, pişmanlık, bağlılık, cinsel tutku. Sinematografi: Filmde melodram sinemasının tüm kalıpları vardır. Özgün ve yenilikçi bir sinemasal anlatıma yer verilmemiştir. Ticari sinemaya özgü basit ve sıradan, popüler oyuncular üzerine kurulu bir yapımdır. Kamera açıları, çekim ölçekleri ve kamera hareketleri klasiktir. Yönetmen, romandan uyarlama bu filme hiçbir özgün yaklaşım getirmemiş, dolayısıyla kişisel bir söylem veya onaylama/eleştirme, yorumlama getirememiştir. İlk çevrimi 1955 yılında Muzaffer Tema ve Gülistan Deniz‟in oyunculuğunda Atıf Yılmaz Tarafından gerçekleştirilmiştir. KarĢılaĢtırma: Bu uyarlamada, romanın temel örgüsüne büyük oranda bağlılık vardır. Ancak, Nevin karakteri romanda silik ve kontrolsüz bir tablo sergilerken, filmde daha kişilikli, özgüveni yüksek, kararlı ve sağduyulu olarak işlenmiştir. Leyla karakterine de romana göre daha marazi ve saldırgan özellikler yüklenmiştir. Sonunda intiharı seçmesi de kişiliğindeki bozukluğunun bir göstergesidir. Ayrıca Leyla romanda evli bir kadın olarak sunulurken filmde yalnız yaşayan bir kadın olarak gösterilir. Romanın geçtiği tarihsel dönem filmin çekildiği tarihsel dönemle paralellik göstermediği için buna dayalı değişiklikler yapılmıştır. Örneğin uzamlarda, giyim kuşamda çekildiği döneme uygun farklılıklara rastlanmaktadır. 18 �SONUÇ Çalışmanın başında verilen tabloda da görüldüğü gibi, Cumhuriyet Dönemi romancıları içinde döneminin popüler yazarları arasında yer alan Esat Mahmut Karakurt‟un toplam 17 romanı sinemaya uyarlanmıştır. Bu yapıtlardan sekizi bir kez, sekizi iki kez, biri de üç kez sinemaya uyarlanmıştır. İlk filmin sinemaya aktarıldığı 1951 yılından 1965 yılına kadar 13 uyarlama yapılmıştır. Bu çalışmada çözümlenen altı film bu dönemde çekilen filmlerdir.1965 yılından sonra bu filmlerin ikinci kez uyarlamaları dönemi başlamıştır.1968–1971 arası üç yapıt ilk ve tek defa sinemaya uyarlanır. Son uyarlanan Karakurt yapıtı, Orhan Elmas‟ın 1991 tarihli „Aldatacağım’ adlı filmidir. Popüler melodramların yapımcı ve yönetmenlerini Karakurt‟un yapıtlarına bir ve birden çok yönelten etkilerden en önemlisi, sinemanın popülerleştiği 1950–1970 arası dönemde sinema seyircisinin beklenti ve beğenileri doğrultusunda, Karakurt‟un yapıtlardaki anlatısal özellikler ve temalardır. Bu anlatısal ve tematik yapı, melodram sinemasının genel yapısıyla büyük oranda örtüşür. Bu örtüşme ile birleşen arz-talep dengesi yıllık film üretimini büyük oranda arttırmıştır. Özön‟ün saptamasıyla 1950 yılı film üretimi yalnızca 23 iken, 1955 yılında 57 film, 1960 yılında 95 film olarak gerçekleşir. 1962 yılında ilk kez yüzün üzerine çıkmıştır. (Özön,1968: 252) Nicelikteki bu artış niteliğe yansımamış, yapım-üretim-dağıtım düzeni ve estetik-sanatsal düzeyi bakımından sinema ilkelliği aşamamıştır. Karakurt‟un popüler roman anlayışı bu uyarlamalarla birebir örtüşmektedir. Karakurt romanlarından uyarlanan filmler döneminde ve sonraki dönemlerde çekilen birçok popüler melodram filmini etkisi altına almış, gerek bu filmlerin ikinci çevrimleri yapılmış, gerekse tematik yapı ve anlatısal özellikleri bakımından diğer yönetmenler tarafından başka filmlerde taklit edilmişlerdir. Sinemada melodram türü filmler, tiyatroda olduğu gibi geniş halk yığınları tarafından en çok aranan ve izlenen türlerden biridir. (Onaran,1994:189) Oğuz Adanır‟a göre; Türk melodram sineması örneklerinde, güzel kadınlar, aşk acısı çektirmek, ağlatmak, pişmanlık, nefret ve ihtiras, gibi duygular sözle beslenerek seyircinin düşünsel değil, fiziksel anlamdaki verilerle boşalmasını sağlar.(Adanır, 1994:138) İşte bu verilerin tümü, Esat Mahmut Karakurt romanlarında ve bu romanlardan uyarlanan filmlerde vardır. Üstelik bu verilerin referans alındığı, günümüz televizyon dizilerin 19 �ana çatısında hikâye örgüsü ve karakterizasyon hemen hemen aynı şablon üzerine oturur. Hasan Bülent Kahraman‟ın saptamasıyla; “.Bu romanlar, her şeyden önce, Batıda da örnekleri görülen, 'pembe dizi', 'Barbara Cartland romanı' diye tanımlanan, popüler, çok satan roman geleneğinin gündelik gazete 'tefrika kültürünün‟, 'arkası yarın' geleneğinin bize özgü damarlarıdır. Bu birikim, bugün arabesk dediğimiz ve geniş halk kitlelerine özgü saydığımız ama vazgeçilmezliğini de görüp, devlet eliyle 'bari acısızını yapalım' çabasına girdiğimiz olgunun 'seçkinci' örnekleridir. Bugün yeniden yayımlanan seçkinci melodramatik yapının ürünü olan romanlar, bu nedenle daima sınıf çatışmasına, iyi kötü ayrışmasına, keskin kadın erkek farklılaşmasına dönük kurguları içerir...”(Kahraman,2002,17) Bu değerlendirmenin içeriğinde Karakurt‟un çağdaşları; Muazzez Tahsin Berkant, Kerime Nadir, Peride Celal gibi yazarlar da vardır. Bu isimlerin de yapıtlarının birçoğu popüler melodram sineması örneği olarak sinema ya aktarılmıştır. Sonuç olarak, tüm bu çözümleme ve karşılaştırmalar ışığında, Esat Mahmut Karakurt romanlarından sinemaya yapılan uyarlamalar Türk Sinemasında popüler melodram filmlerini; a) İçerik bağlamında (tematik yapı ve konu) b) Üslup bağlamında (öykü ve karakterlerin kalıplaşması) c) Üretim ilişkileri bağlamında (Senaryo, yapım-yönetim, dağıtımgösterim) derinden ve kalıcı biçimde etkilemiştir. KAYNAKÇA ADANIR, Oğuz. (1994). Sinemada Anlam ve Anlatım, Kitle Yayınları, Ankara. GÜÇHAN, Gülseren. (1992). Toplumsal Değişme ve Türk Sineması, İmge Kitapevi, Ankara KAHRAMAN, Hasan Bülent. (2002). “Doya Doya Ağlamak İçin”, Radikal Gazetesi/Kültür Sanat Sayfası, 10 Ocak 2002: 17 ONARAN, Alim Şerif. (1994). Türk Sineması I, Kitle Yayınları, Ankara ÖZÖN, Nijat. (1995). Karagözden Sinemaya Türk Sineması ve Sorunları, Kitle Yayınları, Ankara. ÖZÖN, Nijat. (1968). Türk Sineması Kronolojisi-(1895-1966), Bilgi Yayınevi, Ankara. 20 �ÖZÖN, Nijat. (1985). Sinema: Uygulayımı-Sanatı-Tarihi, Hil Yayın, İstanbul. 21 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2288 Title A name given to the resource EDEBİYATTAN SİNEMAYA ESAT MAHMUT KARAKURT UYARLAMALARI VE MELODRAM SİNEMASINA ETKİLERİ Author Author KARAKAYA, Serdar Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Yazınsal, uyarlama, tema, sinema-yazın, melodram, içerik, çözümleme. ÖZET Türk Sineması tüm tarihsel dönemlerinde hazır edebi kaynaklara yönelmiş ve yararlanmıştır. Bu kaynaklar; şiir, roman, öykü, basılmış anomin halk hikâyeleri, teatral metinler, biyografilerdir. Cumhuriyet Dönemi romancılarından Esat Mahmut Karakurt yapıtları en çok sinemaya uyarlanmış yazarlardan biridir. Bu yanıyla, Türk Sinemasında popüler melodram türünü derinden etkilemiş bir kaynaktır. Bu çalışmada Esat Mahmut Karakurt’un sinemaya uyarlanmış tüm yapıtları anlatısal ve görsel yapı olarak incelenmiş, karşılaştırılmış ve Türk Sineması popüler melodramlarında oluşturduğu etkiler, izler ve yerleştirdiği kalıplar ortaya çıkarılmıştır. Yöntem olarak; tek tek izlenen bu filmlerin içerik çözümlemesi yapılmış, (öykü kalıpları, ana ve yan karakterler, mekân ve zaman kullanımı) yazarın/yönetmenin kurduğu dünya ve yaklaşımı ortaya çıkarılmış, yazınsal metinle filmsel süreç arasındaki uylaşım karşılaştırılarak tüm bu film uyarlama/üretim sürecinin kolektif kabule dönüşümü, Türk Sinemasında popüler melodram türüne etkileri ve izleri belirlenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/afedff42e0764ab6c9e0d3bfaf000def.docx ce2c927c0d4f388ddc504db740556f93 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d4fa8c69edf706fb685e468872bf6c7a.pdf f3ebc1aa8950dd5bbc3be1e5acaaa2e3 PDF Text Text O NEKİM TURSKİM RİJEÇİMA U JEZİKU ALBANACA U REPUBLİCİ MAKEDONİJİ Zeqir KADRİU - Xhemaludin IDRİZİ Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Edirne / Türkiye Pozajmene rijeçi: Turskim rijeçima, u jeziku Albanaca u republici Makedoniji SAŽETAK Jedan iz jezika koji je ostavio znaçajan uticaj u Albanskon jeziku jeste turski jezik, jezik Osmanske Imperije. Kao şto je poznato, Osmanska Imperija u Balkanu ostala vişe od pet vijeka. Imajuçi u vidu ovu çinjenicu, uticaj osmana i kod albanaca bio je u mnogim oblastima, kao u arhitekturi, u socijalnom zivotu i mentalitetu i dr., takodjer imao je duboki uticaj i u oblasti jezika. Petovekovni period Osmanske Imperije u Balkanu, medju drugima, duboko je uticao i u jeziku albanaca u Makedoniji. Albanci iz Makedonije pozajmili su rijeçi iz turskog jezika u raznim oblastima, kao şto su: vojna oblast bori, mejdan, fitil, tel; u oblasti odeçe - çarçaf, çarape, gajtan, sënduq; porodiçni zivot - penxhere, hambar, zimbil; druştveni zivot- adet, esap, manushaqe, hon ; u oblasti administracije - vergji, pashallarë, vezir, xhelat, mahqeme, myhyr ( vulë), veqil, haraç i dr. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2014 Title A name given to the resource O NEKİM TURSKİM RİJEÇİMA U JEZİKU ALBANACA U REPUBLİCİ MAKEDONİJİ Author Author KADRIU, Zeqir IDRIZI, Xhemaludin Abstract A summary of the resource. Pozajmene rijeçi: Turskim rijeçima, u jeziku Albanaca u republici Makedoniji SAŽETAK Jedan iz jezika koji je ostavio znaçajan uticaj u Albanskon jeziku jeste turski jezik, jezik Osmanske Imperije. Kao şto je poznato, Osmanska Imperija u Balkanu ostala vişe od pet vijeka. Imajuçi u vidu ovu çinjenicu, uticaj osmana i kod albanaca bio je u mnogim oblastima, kao u arhitekturi, u socijalnom zivotu i mentalitetu i dr., takodjer imao je duboki uticaj i u oblasti jezika. Petovekovni period Osmanske Imperije u Balkanu, medju drugima, duboko je uticao i u jeziku albanaca u Makedoniji. Albanci iz Makedonije pozajmili su rijeçi iz turskog jezika u raznim oblastima, kao şto su: vojna oblast - bori, mejdan, fitil, tel; u oblasti odeçe - çarçaf, çarape, gajtan, sënduq; porodiçni zivot - penxhere, hambar, zimbil; druştveni zivot- adet, esap, manushaqe, hon ; u oblasti administracije - vergji, pashallarë, vezir, xhelat, mahqeme, myhyr ( vulë), veqil, haraç i dr. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c0252f0bac02371618dd87765a021f55.pdf 568a89e93c5e4619eff612004be0827a PDF Text Text ARAPSKO TURSKO PİSMO U BUKVARU REDJEPA VOKE Zeqir KADRİU - Xhemaludin IDRİZİ Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Edirne / Türkiye Pozajmene rijeçi: Azbuka, arapsko, albanska, tursko, pismo, prerodba, skola, obraozovanje. SAŽETAK Redjep Voka je jedan od najznaçajnijih prerodbenjaka,koji je dao veliki doprinos albankoj azbuci u XIX veku. Albansku azbuka prerodbenjaka,Redzepa Voke jeste arapskoturskim pismom. Ona obuhvata 34 slova sa arapsko-turskog pisma.U XIX veku,imalao je i druge azbuke sa latinskim grckim pismom. Predstavnici arapskog-turskog pisma u albanskom bukvaru bili su odgojeni u skolama tursko-osmanske imperije. Ova çinjenica govori da jedan dio obrazovanih u ovim skolama smatrali da arapsko-tursko pismom moze se pisati i albanski jezik Ovaj Redzepov stav i misao bio je do odrzavanja Manastirskog Kogresa (1908) u Bitolu ( danasnja Bitola u Republici Makedoniji) ,u kome je usvojena albanka azbuka sa 36 glasa uglavnom iz latinskog pisma. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2430db74e5dd6c3080849ec616e30bf0.docx 6965629b505cae2ec6e501dab27ca90d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2013 Title A name given to the resource ARAPSKO TURSKO PİSMO U BUKVARU REDJEPA VOKE Author Author KADRIU, Zeqir IDRIZI, Xhemaludin Abstract A summary of the resource. Pozajmene rijeçi: Azbuka, arapsko, albanska, tursko, pismo, prerodba, skola, obraozovanje. SAŽETAK Redjep Voka je jedan od najznaçajnijih prerodbenjaka,koji je dao veliki doprinos albankoj azbuci u XIX veku. Albansku azbuka prerodbenjaka,Redzepa Voke jeste arapsko-turskim pismom. Ona obuhvata 34 slova sa arapsko-turskog pisma.U XIX veku,imalao je i druge azbuke sa latinskim grckim pismom. Predstavnici arapskog-turskog pisma u albanskom bukvaru bili su odgojeni u skolama tursko-osmanske imperije. Ova çinjenica govori da jedan dio obrazovanih u ovim skolama smatrali da arapsko-tursko pismom moze se pisati i albanski jezik Ovaj Redzepov stav i misao bio je do odrzavanja Manastirskog Kogresa (1908) u Bitolu ( danasnja Bitola u Republici Makedoniji) ,u kome je usvojena albanka azbuka sa 36 glasa uglavnom iz latinskog pisma. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548