218 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/26fb72a37c55cf17ca4dfee524fa5795.docx 18c7fe542699c5ae262f76052938d366 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8db72aa6d2fdb3927f9a32c469b669c2.pdf e9a071f5e68b08dd3bec7d00d25e33c3 PDF Text Text KLASİK TÜRK ŞİİRİNİN SANAT FELSEFESİ BAĞLAMINDA OKUNMASINA DAİR Halil İlteriş KUTLU Gazi Üniversitesi, Klasik Türk Edebiyatı Anabilim Dalı, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Sanat Felsefesi, Estetik, Klasik Türk Şiiri. ÖZET Klasik Türk şiirinin estetik temelinin nereye ve nasıl dayandığına dair sorular bugüne kadar Şark edebiyat geleneğinin kendi dinamikleri içerisinde çoğu kez gündeme getirilmiş, bu sınırlı çerçevede incelenmiş, tartışılmış fakat tutarlı bir cevaba ulaşılamamıştır. Dolayısıyla Klasik estetiğin neliği ve nasıllığı ile ilgili hükümler devamlı olarak değişkenlik göstermiş, geçerliliği olan bir temele oturtulamamıştır. Estetiğin esas itibariyle duygusallığın sağladığı bilgilerin bilimi olması ve birikimini ekseriyet güzellik kavramı üzerine inşa etmesinden hareketle Şark edebiyat geleneğinin estetik temellerini felsefi düzlemde aramak, cevap aranan pek çok soruya çözüm bulmada önemli katkılar sağlayacaktır. Teknik açıdan XIII. ve XIV. asırlarda sistematize olmaya başlayan Klasik Türk şiiri, estetik boyutunu Arap, İran, Hint ve özellikle Yunan kültürlerinden oluşan heterojenik bir sentezden kazanmış ve güzellik kavramını, idealize edilmiş platonist bir aşkın merkezinde inşa etmiştir. Klasik Türk şiirinin teşekkülünde çok önemli bir yere sahip olan tasavvufî nazariyelerin de ontolojik ve epistemolojik kaynağının, İslamî düşünceden daha çok Antik Yunan felsefesi olduğunu göz önünde bulundurduğumuzda reel dünyadan soyutlandırılmış bu edebiyat anlayışının sadece varlık ve bilgi düzeylerini değil temel aldığı estetiğin neliğini ve nasıllığını da felsefede aramak söz konusu problematiğin çözümüne kapı aralayacaktır. Klasik şiir estetiğinin Aristo kaynaklı taklit (mimesis), Platon merkezli idea esasına mı dayandığı yoksa hayal gücünden aldığı ilhamla bir yaratma teşebbüsünden mi ibaret olduğu ve tüm bunlardan hareketle Klasik Türk şiir geleneğindeki güzelliğin doğaya mı yoksa sanata mı dahil edilmesi gerektiği gibi estetiği ilgilendiren sorular, Klasik Türk şiirindeki edebi zevkin nereden kaynaklı olduğunu açıklamaya yönelik pek çok cevabı bünyesinde barındırmaktadır. Bu çalışmada Klasik Türk şiirinin estetik temelleri, sanat felsefesinden hareketle izah edilmeye çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2229 Title A name given to the resource KLASİK TÜRK ŞİİRİNİN SANAT FELSEFESİ BAĞLAMINDA OKUNMASINA DAİR Author Author KUTLU, Halil İlteriş Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Sanat Felsefesi, Estetik, Klasik Türk Şiiri. ÖZET Klasik Türk şiirinin estetik temelinin nereye ve nasıl dayandığına dair sorular bugüne kadar Şark edebiyat geleneğinin kendi dinamikleri içerisinde çoğu kez gündeme getirilmiş, bu sınırlı çerçevede incelenmiş, tartışılmış fakat tutarlı bir cevaba ulaşılamamıştır. Dolayısıyla Klasik estetiğin neliği ve nasıllığı ile ilgili hükümler devamlı olarak değişkenlik göstermiş, geçerliliği olan bir temele oturtulamamıştır. Estetiğin esas itibariyle duygusallığın sağladığı bilgilerin bilimi olması ve birikimini ekseriyet güzellik kavramı üzerine inşa etmesinden hareketle Şark edebiyat geleneğinin estetik temellerini felsefi düzlemde aramak, cevap aranan pek çok soruya çözüm bulmada önemli katkılar sağlayacaktır. Teknik açıdan XIII. ve XIV. asırlarda sistematize olmaya başlayan Klasik Türk şiiri, estetik boyutunu Arap, İran, Hint ve özellikle Yunan kültürlerinden oluşan heterojenik bir sentezden kazanmış ve güzellik kavramını, idealize edilmiş platonist bir aşkın merkezinde inşa etmiştir. Klasik Türk şiirinin teşekkülünde çok önemli bir yere sahip olan tasavvufî nazariyelerin de ontolojik ve epistemolojik kaynağının, İslamî düşünceden daha çok Antik Yunan felsefesi olduğunu göz önünde bulundurduğumuzda reel dünyadan soyutlandırılmış bu edebiyat anlayışının sadece varlık ve bilgi düzeylerini değil temel aldığı estetiğin neliğini ve nasıllığını da felsefede aramak söz konusu problematiğin çözümüne kapı aralayacaktır. Klasik şiir estetiğinin Aristo kaynaklı taklit (mimesis), Platon merkezli idea esasına mı dayandığı yoksa hayal gücünden aldığı ilhamla bir yaratma teşebbüsünden mi ibaret olduğu ve tüm bunlardan hareketle Klasik Türk şiir geleneğindeki güzelliğin doğaya mı yoksa sanata mı dahil edilmesi gerektiği gibi estetiği ilgilendiren sorular, Klasik Türk şiirindeki edebi zevkin nereden kaynaklı olduğunu açıklamaya yönelik pek çok cevabı bünyesinde barındırmaktadır. Bu çalışmada Klasik Türk şiirinin estetik temelleri, sanat felsefesinden hareketle izah edilmeye çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9a980b219f1c70437bfe3b2ff95bfb47.docx 2cd92b6f86481be0a9d3a79125dd77aa https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e5de6590eea35a0b215fdadf6ba0b985.pdf 96ff03bd15fa432a5019acadbd078db3 PDF Text Text TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZ ÇALIŞMALARINDA KULLANILAN YÖNTEMLER Bahri KUŞ Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Ağrı / Türkiye Anahtar Kelimeler: Türkiye Türkçesi Ağızları, diyalektoloji, yöntem. ÖZET Türkiye Türkçesi Ağızları ile ilgili ilk çalışmalar 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren görülmeye başlamaktadır. İlk yıllardaki folklorik malzeme derlemeye dayalı olarak gerçekleştirilen çalışmalar yıllar geçtikçe yerini mukayeseli ve tasvirî ağız çalışmalarına bırakmıştır. Ağızlar, bünyelerinde barındırdıkları arkaik ve özel yapılar sayesinde Türk dilinin belli bir sebebe bağlanamayan hususlarının aydınlatılması için son derece önemlidir. Bu bakış açısı ile Türkiye Türkçesi Ağızları üzerine hazırlanan pek çok çalışma ileride hazırlanacak mükemmel bir tarihî gramere yardımcı olacaktır. Hazırlanan ağız çalışmalarının tamamında gerek ele alınan bölgenin sınırları gerekse yöredeki etnik durumlar gibi etkenler nedeniyle takip edilen müşterek bir yöntem bulunmamaktadır. Çalışılacak bölgenin tercih sebebi, derleme, fişleme ve soruşturma gibi hususların da yer yer farklı yöntemlerle yapıldığı görülmektedir. Bunların yanı sıra söz konusu çalışmalarda ortak noktaların bulunduğu da görülmektedir. Bu çalışmada Türkiye Türkçesi Ağızları üzerine yapılan incelemelerde kullanılan farklı ve ortak yöntemler örneklerle ele alınmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1849 Title A name given to the resource TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZ ÇALIŞMALARINDA KULLANILAN YÖNTEMLER Author Author KUS, Bahri Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türkiye Türkçesi Ağızları, diyalektoloji, yöntem. ÖZET Türkiye Türkçesi Ağızları ile ilgili ilk çalışmalar 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren görülmeye başlamaktadır. İlk yıllardaki folklorik malzeme derlemeye dayalı olarak gerçekleştirilen çalışmalar yıllar geçtikçe yerini mukayeseli ve tasvirî ağız çalışmalarına bırakmıştır. Ağızlar, bünyelerinde barındırdıkları arkaik ve özel yapılar sayesinde Türk dilinin belli bir sebebe bağlanamayan hususlarının aydınlatılması için son derece önemlidir. Bu bakış açısı ile Türkiye Türkçesi Ağızları üzerine hazırlanan pek çok çalışma ileride hazırlanacak mükemmel bir tarihî gramere yardımcı olacaktır. Hazırlanan ağız çalışmalarının tamamında gerek ele alınan bölgenin sınırları gerekse yöredeki etnik durumlar gibi etkenler nedeniyle takip edilen müşterek bir yöntem bulunmamaktadır. Çalışılacak bölgenin tercih sebebi, derleme, fişleme ve soruşturma gibi hususların da yer yer farklı yöntemlerle yapıldığı görülmektedir. Bunların yanı sıra söz konusu çalışmalarda ortak noktaların bulunduğu da görülmektedir. Bu çalışmada Türkiye Türkçesi Ağızları üzerine yapılan incelemelerde kullanılan farklı ve ortak yöntemler örneklerle ele alınmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d8e511cb1eee1379ba212736c9038b8f.docx 53f8a07b62bb540fb5da277051a3a8d5 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e90b196c76cd2a3045462aa90c19f3de.pdf 56700c4abe0b32b5640f0db953cde5af PDF Text Text AZERİ AĞIZLARI VE ÇAĞDAŞ TATAR DİLİNDE KULLANILAN BİR KISIM ESKİ TÜRK KÖKENLİ KELİMELERİN DİLBİLİM VE KÖKENBİLİM AÇISINDAN AÇIKLIANMASI Kübra KULİYEVA Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi, Nesimi Adına Dilbilim Araştırmaları Enstitütü, Dialektoloji, Dil Tarihi, Bakü / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Ağızlar, dil tarihi, dilbilmsel analiz, kökenbilimsel araştırma. ÖZET Dilin tarihinin eskiliyi halkın, onun bulunduğu coğrafi mekanın eskiliği demektir. Fakat o eskiliği koruyan ve tespit eden maddesel esasın da önemli etmen olduğunu unutmamak gerek. Dillerin öğrenilmesinde böyle bir esas olarak ağızlar ele alınmaktadır. Ağızlar canlı tarihtir, çünkü dil tarihinin öğrenilmesinde yazılı kaynakların yanısıra ağızlarda bulunan dil olgularının değeri büyüktür. Ağızlar eski dil ve kelime birimlerinin ilk yazılı anıtlarla karşılaştırılması, kelimelerin oluşum ve gelişim tarihinin izlenilmesi, araştırılması, onların yeniden yapılandırılması suretiyle eski biçimlerinin bulunmasına olanak sağlıyor. Türk dillerinin teşekkül ve biçimlenme dönemlerinden yüzyıllar geçmesine rağmen ağızlar yüzlerce eski sesbilgisel, dilbilgisel ve biçimbilgisel unsurların korunmasına imkan sağlamış, söz varlığının zenginleşmesinde rol oynamıştır. Azeri dili ve tarihinin biçimlenmesinde rolü olan kıpçak, oğuzselcuk boylarının dil özelliklerini, dilbilgisel ve biçimbilimsel unsurlarını ağızlar hala da yansıtmaktadır. Günümüz ağızlarda değişik Türk dillerinde, ayrıca Tatarcada kullanılan pek fazla kelimeye rastlamaktayız. Bu kelimeler Azericede ağız seviyesinde korunmasına rağmen Tatarcada edebi dilde kullanılıyor. Bunlara abzar, küp, adaş, baytal, aru, bike, xatın, əytü, təmiq ve diger kelimeleri örnek verebiliriz. Bu kelimelerin kökenbilim açısından araştırılması Azeri ve Tatar dilleriyle beraber tüm Türk dillerinin dil tarihinin öğrenilmesi için önem taşır. Şunu da kaydedelim ki, ağızlarda taşlaşarak kalan kelimelerin açıklanması günümüzün sorunlarından birine dönüşen bir meseleyi - halkımızın bu toprakların asıl sakinleri olgusunu da ortaya koymaktadır. Ağızlar eski boyların her türlü özelliklerini iyi şekilde koruyabilen yegane kaynaktır. Bu yüzden de yazılı kaynaklarda rastlanan özellikler ümumhalk dilinde bulunmasa bile, ağızlarda yaşayabilir ki, bu da araştırmalar için en değerli özelliktir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0cf769f62184b14fbba81aad9c8dc559.docx 9f288db7cc2b29109f0b9cc0dc3ac7fd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6f2bc0d263cc7cc7ea75e678791ff791.pdf 8ffcf817228032240f24b3a44118c857 PDF Text Text AZERİ AĞIZLARI ve ÇAĞDAŞ TATAR DİLİNDE KULLANILAN BİR KISIM ESKİ TÜRK KÖKENLİ KELİMELERİN DİLBİLİM ve KÖKENBİLİM AÇISINDAN AÇIKLIANMASI KÜBRA KULİYEVA1 ÖZET Dilin tarihinin eskiliyi halkın, onun bulunduğu coğrafi mekanın eskiliği demektir. Fakat o eskiliği koruyan ve tespit eden maddesel esasın da önemli etmen olduğunu unutmamak gerek. Dillerin öğrenilmesinde böyle bir esas olarak ağızlar ele alınmaktadır. Ağızlar canlı tarihtir, çünkü dil tarihinin öğrenilmesinde yazılı kaynakların yanısıra ağızlarda bulunan dil olgularının değeri büyüktür. Ağızlar eski dil ve kelime birimlerinin ilk yazılı anıtlarla karşılaştırılması, kelimelerin oluşum ve gelişim tarihinin izlenilmesi, araştırılması, onların yeniden yapılandırılması suretiyle eski biçimlerinin bulunmasına olanak sağlıyor. Türk dillerinin teşekkül ve biçimlenme dönemlerinden yüzyıllar geçmesine rağmen ağızlar yüzlerce eski sesbilgisel, dilbilgisel ve biçimbilgisel unsurların korunmasına imkan sağlamış, söz varlığının zenginleşmesinde rol oynamıştır. Azeri dili ve tarihinin biçimlenmesinde rolü olan kıpçak, oğuzselcuk boylarının dil özelliklerini, dilbilgisel ve biçimbilimsel unsurlarını ağızlar hala da yansıtmaktadır. Günümüz ağızlarda değişik Türk dillerinde, ayrıca Tatarcada kullanılan pek fazla kelimeye rastlamaktayız. Bu kelimeler Azericede ağız seviyesinde korunmasına rağmen Tatarcada edebi dilde kullanılıyor. Bunlara abzar, küp, adaş, baytal, aru, bike, xatın, əytü, təmiq ve diger kelimeleri örnek verebiliriz. Bu kelimelerin kökenbilim açısından araştırılması Azeri ve Tatar dilleriyle beraber tüm Türk dillerinin dil tarihinin öğrenilmesi için önem taşır. Şunu da kaydedelim ki, ağızlarda taşlaşarak kalan kelimelerin açıklanması günümüzün sorunlarından birine dönüşen bir meseleyi - halkımızın bu toprakların asıl sakinleri olgusunu da ortaya koymaktadır. Ağızlar eski boyların her türlü özelliklerini iyi şekilde koruyabilen yegane kaynaktır. Bu yüzden de yazılı kaynaklarda rastlanan özellikler ümumhalk dilinde bulunmasa bile, ağızlarda yaşayabilir ki, bu da araştırmalar için en değerli özelliktir. Anahtar Kelimeler: Ağızlar, dil tarihi, dilbilmsel analiz, kökenbilimsel araştırma. LINGUISTIC AND ETYMOLOGICAL EXPLANATION OF ANCIENT TURKISH WORDS USING IN MODERN TATAR LANGUAGE OF AZERBAIJAN LANGUAGE DIALECT AND ACCENT Abstract Ancient history of language means antiquity of folk and area of that geographical history. But we must not forget an important factor that material basics protects ancient. Such basics are dialect and accents. Dialects are alive history, because studying history of language are very valuable facts of dialect materials and written sources. Dialects creats opportunity to the comparison of ancient lexical units with initial written monuments, tracking the history of the establishment and development, investigation of the words, restoration archetypes by way reconstruction. 1 Doç. Dr., Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Nesimi Dil Araştırmaları Enstitütüsü 1 �Although passed centuries from the period of formation and forming of Turkish languages, dialects and accents created an opportunity for hundreds old phonetic lexical and morphological elements and have great role in development of lexical base and language. Today we can meet a lot of different Turkish and Tatar words in dialects and accents. Although those words are in dialect level of Azerbaijan language, they are used in literary in Tatar language. We can show such examples as kup, abzar, adash, aru, xatin, aytu, tamiq, baytal, bike an etc. Etymological explanations of these words have importance in history of language. Let us note that, hundred words which remained in language of folk are used in Azerbaijan language dialect and accents inform us about aborigine living in Turkish kins. Dialects and accents preserve traces and features of ancient tribal. In case of phonetic events are not preserved in national language, in comparison the random words in written sources, grammatical features have great importance in accent and other Turkish languages. Key words: Dialect and accents, language history, linguistic analysis, etymological analysis GĠRĠġ Dilin tarihinin eskiliyi halkın, onun bulunduğu coğrafi mekanın eskiliği demektir. Fakat o eskiliği koruyan ve tespit eden maddesel esasın da önemli etmen olduğunu unutmamak gerek. Dillerin öğrenilmesinde böyle bir esas olarak ağızlar ele alınmaktadır. Ağızlar canlı tarihtir, çünkü dil tarihinin öğrenilmesinde yazılı kaynakların yanısıra ağızlarda bulunan dil olgularının da değeri büyüktür. Ağızlar eski dil ve kelime birimlerinin ilkel yazılı anıtlarla karşılaştırılması, kelimelerin oluşum ve gelişim tarihinin izlenilmesi, araştırılması, onların yeniden yapılandırılması suretiyle eski biçimlerinin bulunmasına olanak sağlıyor. Türk dillerinin teşekkül ve biçimlenme dönemlerinden yüzyıllar geçmesine rağmen ağızlar yüzlerce eski sesbilgisel, dilbilgisel ve biçimbilgisel unsurların korunmasına imkan sağlamış, söz varlığının zenginleşmesinde rol oynamıştır. Azeri dili ve tarihinin biçimlenmesinde rolü olan Kıpçak, Oğuz-Selcuk boylarının dil özelliklerini, dilbilgisel ve biçimbilimsel unsurlarını ağızlar hala da yansıtmaktadır. Günümüz ağızlarda değişik Türk dillerinde, ayrıca Tatarca'da kullanılan pek fazla kelimeye rastlamaktayız. Bu kelimeler Azerice'de ağız seviyesinde korunmasına rağmen, Tatarca'da edebi dilde kullanılıyor. Bunlara abzar, küp, adaş, baytal, aru, bike, xatın, eytü, temig ve diğer kelimeleri örnek verebiliriz. Bu kelimelerin kökenbilim açısından araştırılması Azeri ve Tatar dilleriyle beraber tüm Türk dillerinin dil tarihinin öğrenilmesi için önem taşır. 2 �ÇAĞDAġ AZERĠ AĞIZLARI ve TATARCADA KULLANILAN ORTAK ESKĠ KELĠEMELERĠN AÇIKLANMASI Tamu/temig – cehennem Bu eski kelime her iki dilde, fakat Tatarca'da edebi dil, Azerice'deyse ağızlarda görülmektedir. Azeri ağızlarında dami/damu biçiminde rastladığımız sözcük Tatarca'da ve “Oğuzname”de t varyantıyla kullanılmıştır: Tama olmasa, olmazdı tamu (Qğuzname,1987,130). Şunu da söyleyelim ki, bu kelime Azerice'de uzun süre dilde yaşamış, Arap asıllı cehennem kelimesi onu dilden çıkaramamış, her iki kelime bir süre paralel şekilde biribirinin eşanlamlısı olarak kullandıktan sonra dilin pasif kelime fonuna geçerek ağız seviyesinde sabitleşmiştir. Ama alıntı kelimeler dile girdiği zaman dil içi mücadelede bazan alıntı kelimelerin kazandığını da söylemek gerekir ki, bunun da sebepleri vardır. Başka deyişle, İslamın gelmesi bu açıdan Türk asıllı kelimelerin kaybına da yol açmış oldu. Şöyle ki, günümüz Türk dillerinde yaygın olan Arap kökenli cennet/behişt kelimelerinin de zamanında dilimizde aynı anlamları taşıyan kendine özgün karşılığı uçmağ kelimesi olmuştur. Araştırmalardan günümüzde ağız seviyyesinde kalan damu kelimesinin Azerice'ye ait bir sıra yazılı kaynaklarda belirli dönemlerde tamu şeklinde kullanıldığı belli oluyor. Eski Türk yazılı anıtlarında da rastlanan bu kelimeye çağdaş Türk dillerinde tam, tama, tamı, tamu, tamuk gibi biçimlerde rastlamaktayız. Kelimenin Moğolca'da da mevcutluğu onun kullanım coğrafisinin genişliğine delalet eder. Eski Türkçe'de tamuğ gibi kullanılan sözcük ilkel biçimini sadece Başkurt ve Kazak dillerinde korumuşdur (Başkirskorusskiy slovar,1950, 504; Russko-kazaxskiy slovar,1954,18). Diğer Türk dillerinde ise -ğ/-k ünsüzü düşmekle beraber, ünlüler arasında da sesbilim açısından değişiklikler olduğu görülmektedir. XIII. yüzyıl abidesi sayılan “Kısseyi-Yusuf” eserinde kelimenin ilkel biçimine rastlıyoruz: Uçmağ verüb tamuğ otın satun alman, Tamuğ içre bagi kalman süzler imdi (E.Alibeyzade,1982,124). Örnekten de görüldüğü gibi, nerdese XII.-XIV. yüzyıllarda bu sözcük en eski yazılı anıtlarımızda olduğu şekilde kullanılmış, dilin sonrakı gelişim sürecinde ğ ünsüzü düşerek, “Divanü-lügat-it-Türk”, “Kutadgu bilig” eserlerinde, “Dedem Korkut Kitabı”nda, ayrıca, Nesimi, Füzuli ve Hatayinin dilinde tamu/damu/dami/damı gibi biçimlerde kullanılmıştır. Q.Voroşil XII.-XIII. yüzyıl Ermeni abidelerinin dilinde tamuğ kelimesinin var olduğunu kaydediyor (G.Voroşil, V. Aslanov,1986,77-78). E.V.Sevortyan “Erken Orta Çağ Ermeni yazarların dilinde türkizmler” başlıklı makalesinde Erzincanlı Hovanesin dilinde tamuğ kelimesinin geçtiğini ve o dönem Ermeni yazarlarının Türk dillerinden çok sayıda kelimeler aldıklarını yazmaktadır ( Е.Sevortyan,1971,266). 3 �Azerice'nin Karabağ ağzında dami kelimesi günümüzde hem de “azap” anlamında kullanılıyor. Bize göre, en eski Türkler'in mitlojisi ve dinsel görüşlerinde cehennem, cennet kavramı olmadığı ve onların sadece bunu hem maddesel hem de maddesel olmayan dünya için “azap” gibi kabul ettiklerinden Karabağ ağzında kullanılan anlam daha eski biçim olarak kabul görülebilir. Dilimizin sonraki gelişim safhalarında İslamın getirdiyi Arap kökenli cehennem kelimesi yalnız Azerice'de değil, büyük çoğunlukla Türk dillerinde tamu kelimesini dilden çıkarmış, yada söz varlığının eskimiş kelimeleri sırasına geçmesine neden olmuştur. Ayutmağ/eytü – demek, söylemek Ayutmağ şeklinde Azeri ağızlarında, eytü biçiminde Tatarca'da mevcuttur. Azerice'de ağız seviyesinde tesadüf olunmasına rağmen, çağdaş Türk dillerinin büyük kısmında edebi dilde kullanılır. Genelde, kullanım hızına göre bütün yazılı abidelerimizde gerek umumtürk gerekse Azerice'nin değişik dönemlerine ait kaynaklarda sık sık tesadüf edilen sözcükdür. “Oğuzname”de bu kelimenin “aytmak, demek” ve “söylemek” kelimeleriyle paralel kullandığını görüyoruz: Öküz aytmıĢ: “Ben ölicek gönümü inek üstüne serün”; Eyü kendüyi gösterir; öldür ki, doğru söyleye; Atalar: “Babam öldi, iş başına düşmüş”demiĢler (Oğuzname,1987, 30,31,18) Azerice'nin Derbent ağzında “demek, söylemek” fiillerinin yanısıra aynı anlamda kullanılmaktadır. Kelimenin sesbilim-biçimbilimsel şekilleri, anlam farklılıkları, kelime türetme olanakları üzerine N.Hacıyeva ve A.Koklyanovanın beraber yazdıkları “Türk dillerinde konuşma fiilleri” adlı makalelerinde bilgi verilmektedir (G.Bağırov, 1966,91-92). B. Oruzbayeva bir sıra Türk dilleri için aynı derecede değerli olan sözcüklerin Kaşgarlı Mahmut “Divan”ında yansısını bulmasının öneminden bahsederken “Divan”ın günümüz Türk dillerinde taşlaşarak kalmış eski biçimbirimlerin yeniden yapılanması için önemli kaynak olduğunu kaydederek umumtürk asıllı eski ayt- fiilini de gösterir ve Kırgızca'da terkibinde ay- kökünü korumuş kayaşa (söylenen, homurdanıp duran), uşak-ayung (dedi-kodu), ayğak (haberci), kayşa yaksu (söylenen, inatçı, mız mız) kelimelerini örnek gösteriyor (B.Oruzbayeva, 1972,44). Kelimenin daha eski biçimi olan ay- fiili –ıt ekini dilin sonrakı gelişim sürecinde anlam değiştirmeksizin kabul etmiştir. Çağdaş Kırgız, Karakalpak, Noqay, Kumuk dillerinde de kaydettiğimiz manaları bildirmektedir. Kazak dilinde “seslemek, çağırmak” anlamlarında aytmak, “çekiştirmek” anlamında aytaktau, Tatar dilinde eytü, Başkurt dilinde eyteü, Özbek ve Uygurca'da ayt kullanılmaktadır. Oğuz grubu Türk dillerinden Azerice'nin ağızlarında ay kökü esasında ayamağ “hatırlamak”, aydırmax “demek, söylemek, anlatmak”, ayındırmax “deyerek utandırmak”, aynax “çalıp oynayan, şakayla konuşan” gibi türeme kelimeler oluşmuştur. Türkmence'de ayt şeklinde “demek” anlamında, günümüz Türkiye Türkçesi'nde aytışmak, aytaşmak biçiminde “tartışmak, müzakere etmek”, aytaşma gibi “tartışma, müzakere”, ayta şeklinde “muracaat etmek”, aytanç gibi “demeçte bulunmak”, aytar biçiminde “gazeteci, röportör”, aytmak gibiyse “demek” anlamında 4 �sözlüklerde yer almıştır. Genel olarak, bu kelimenin kelime türetme ve anlam bildirme imkanları geniştir. Şöyle ki, ayt sözcüğü Tuvaca “göstermek, dizilmek, açıklamak, yorumlamak” gibi biribirindən farklı anlamlar bildirmekle beraber, aytığ biçiminde “emir” anlamında, aytılğa şeklindeyse “tekit” manasında isim gibi kullanılarak ay- kökünü terkibinde korumuştur (Russkotuvinskiy slovar,1953,106). Altay dilinde de bu fiilin bir sıra türeme fiillerin, ayrıca, “rica, hüküm, ferman” bildiren aytı, “rica etmek, yoluna koymak, emretmek, mecbur edilmek” manası ifade eden aytıla, “söylenmek” anlamı bildiren aydış kelimelerinin oluşumunda rolü olmuştur (Russko-altayskiy slovar,1964,108). Xatun – kadın Bu kelime çoğunlukla türk dillerinin sözlüklerinde yer alarak, edebi dilinde kullanılmaktadır. Eski yazılı anıtlarda katun, xatun, yotuz, emlig, emgeç, kudaz gibi eşanlamlı biçimlerinin “hanım, kadın” anlamlarında kullanıldığı hallere tesadüf etmekteyiz. Türk dillerinden Tuva dilinde kaday, kat, Kırgızca'da katın, Altayca'da kadıt, Karaçay-Balkarca'da katın, Uygurca'da xatun, Türkmence'de xatın, Türkçe'de hatun, Tatarca'da katın ve s. şekillerde kullanıldığı görülüyor. Araştırma Oğuz grubu dilleri için h ~ x uygünluğunun önemli olduğunu, Tatarca'da ise çoğunlukla diğer türk dillerinde olduğu gibi k varyantının kullanıldığını göstermektedir. Bu, öteki Türk dillerinin sesbilim açısından eski unsurları daha fazla korumalarına örnek de olabilir. Azerice'de edebi dilde bu kelime yalnız “Xanım-xatın”, yani “çok hanımefendi bir kadın” ifadesinde yansısını bulduğu halde, şahış ismi olarak çok yaygındır. Ağızlardaysa “kadın” anlamı bildirmektedir. Bir kısım Türk dillerinde kelimenin eski biçimiyle beraber Arapça asıllı ayal kelimesi de kullanılır. Bu kelimenin hatunla eşit seviyede kullanıldığını diyebiliriz. Uygur ve Özbekçe'de aynı anlamda xotin-kizler, katun-kız tamlamaları türemiştir (L.Aşiraliyev,1966,28). Azeri yazılı abidelerinden “Esrarname”(C. Kahramanov, 1964, 64), “Şeyh Safi tezkiresi”nde (A.Sadıkov,1972,130) de geçiyor. Eski yazılı anıtlardan “yüksek görevli, yüksek zümreden olan erkeklerin hanımlarına hatun” denildiği belli oluyor. Bununla ilgili T.A.Bertagayev şöyle yazıyor: “Xatan unvan ismi de xan kelimesinden xan> xa + tan şeklinde türemiştir. Burada tan ek olarak kelimeye çokluk anlamı katmaktadır. Başka deyişle, bir şahsa ait olan çok şahıslar” anlamı ifade eder. Mesela, Dugartan “Dugarın ailesi veya Dugarın etrafında olanlar” anlamının ifade ettiği gibi. Buradan da xatan, xatun kelimelerinin xan kökünden oluştuğu, önce “hanın (kağanın) ailesi”, “hanımefendi” ~ “kraliçe” anlamları bildirdiği belli oluyor. Moğol mitolojisinde “eş”, “anne” anlamlarında” eskilerde ötgön, exe, Buryatça'da ejin ve başka kelimeler kullanılmıştır. Çok büyük ihtimalle o kelimeler daha eski olup, anaerkil dönemin kelimeleri, xatansa ataerkil zamana ait kelimedir (T.Bertagayev,1976, 49-50). T.Bertaqayev kelimenin Moğol kökenli olması düşüncesini 5 �savunmaktadır. Fakat bize göre kelime türk kökenli olup, Moğolcadan dilimize değil, Türk dillerinden Moğolca'ya Türk-Moğol ilişkileriyle bağlı geşmiştir., çünkü bu kökün esasında Türk dillerinde ka – dın, ka - rt – kadın, ke/ge – gelin gibi kelimeler de oluşmuştur. V.Osmanaliyeva da ge kökünün Tungus-Mancur dillerinde kadın anlamı taşıdığını, kelin, kadın, katun kelimelerinin aynı bir köke dayandığı düşüncesini savunur (V.Osmanaliyeva,1983,93). Biz de bu fikirden yanayız. Kelimenin Azerice'nin Kah ağzında bulunan xatınşı biçimi ilgiyi çekiyor. Zannimizce, bu biçim bileşik kelimeden türemiştir. Şöyle ki, zamanında xatun kişi şeklinde olan kelime zaman geçtikçe xatınşı şekline girmiş, başka deyişle basit kelimeye dönüşmüştür. –çi ekinin dilin belirli aşamalarında “adam, insan, şahıs” anlamı bildirən kişi kelimesinden oluşması üzerine bilgiler vardır. Diğer taraftan “Dedem Korkut kitabı”nda da kelimenin xatun kişi biçiminin kullanılması fikrimizin doğruluğuna sübuttur, diyebiliriz. Azbar – avlu, ev Çok az Azeri ağzında bulunmaktadır, başka deyişle, Azerbaycan dilinin Rusya sınırları içinde kalmış Derbent ve Tabasaran ağızlarında yaygındır. Tatarca'da ise edebi dil olgusudur. “Avlu”, “ev” anlamlarında kullanılmaktadır. K.Musayev kelimenin Türk asıllı olması düşüncesinden yana olmakla, onun komşu İber-Kafkas dillerine geçmesini de Kumukça'nın etkisi olarak kabul etmektedir, Çünkü Kumıkça'da azbar/abzar “avlu” anlamı ifade eder (K.Musayev,1975,34). Azbar kelimesinin Türk asıllı, hem de bileşik bir kelime olduğu düşüncesindeyiz. Bize göre bu kelime “küçük” anlamındaki az ve “mülk” anlamındaki eski bark/bar kelimesinden türemiştir, fakat kelimenin bileşik biçimde olması tüm hallerde onun dilin daha sonraki gelişim safhalarına ait olmasına, en azından da bir kısım Türk boylarının, ayrıca Kumıklar'ın oturak hayat biçimine gesmesinden sonraki dönemlere ait olmasına delalet eder. Son dönemlerde Başkurtça'da kelimenin anlamının daralarak “hayvanlar için yer” anlamında kullanıldığı gözlemleniyor (K.Musayev,1975,58). Kelimenin Kumukça'da hem azbar hem de albar biçimlerinin kullanılmasını Türk dillerinde z ~ r ~ l sesuygunluğuna dayanarak ağız unsuru olarak kabul edebiliriz. Arı – temiz Eski kelimelerden biri olarak bilinen arı kelimesi aynı grup içinde yer almayan Azeri Türkçesi ve Tatarca'da bulunmaktadır. Eski kelimeler sözlüğünde ariγ şeklinde geçmektedir (Drevnetyurkskiy slovar,1969,51). M. Räsänen Moğolca'yla bağlı olması düşüncesini savunmanın yanısıra umumaltay asıllı olasını da kaydeder (Ş. Gabeskeriya,1983,185). Kây ârî gân gerek şah hâzretinde (Ş.Gabeskeriya,1983,42). Azerice'de sadece “Aydan arı, sudan duru” ifadesinde kaldığı halde, ağızların büyük kısmında bu anlamıyla yaşamaktadır. Azeri edebi dilinde ar kökü esasında “temizlemek” 6 �anlamında arıtmak, “temizlenmek” anlamında arınmak, “zayıf” anlamında arıq, “zayıflamak” anlamında arıqlamaq gibi türeme kelimeler oluşmuştur. Baytal/beytal – dişi at Tatar ve Azeri dillerinde korunabilmiş eski kelimelerden baytal/beytalın da yorumlanması ilgi doğuruyor. Bu bay ve tal sözcüklerinin biraraya getirilmesiyle yapılmış bileşik kelimedir. Eski Türk kelimeleri sözlüğünde bay sözcüğünün “zengin”, “arsız, dikkatsiz” gibi farklı anlamlarının kaydedildiği görülmektedir. Büyük çoğunlukla Türk dillerinde “zengin” anlamında mevcuttur, fakat bir sıra durumlarda “sahip, eş, kahraman, başçı” gibi anlamlar da ifade etttiği haller kaydedilmiştir. Eski Türk yazılı kaynaklarında bay kelimesinin “zengin, soylu, bilinir, soylu soplu, temiz” gibi anlamlarını görebiliriz. N.Kudaçina baytal sözcüğünün genelde, Altaylar'da “neslin himayecileri için kesilecek kurbanlık at, kutsal ve yasak olunmuş hayvan” anlamı bildirdiğini ve böyle hayvanların ev işlerinde kullanılmasıının ve onlara evli kadınların binmesinin tamamen yasak olduğunu yazıyor (N.Kudaçina,1980,84). Kelimenin ilkel anlamının “zengin” olduğunu, diğer anlamların sonradan ortaya çıkışını kesinlikle söyleyebiliriz. Bize göre, bu sözcüğün açıklanması için “temiz soylu” anlamı daha uyğundur. Kelimeyi açıklamazdan önce –tal kısmının ek veya kelime olduğunu belirlemek gerekir. Mesela, Başkurtça'da tal ek olarak bir kısım isim ve sıfatların oluşumunda rol oynuyor (E.İşberdin,1981,13). Baytal kelimesinde de tal'ın ek olduğunu kabul etmemiz zannimizce, doğru olamaz. Çünkü tal burada kelimeye hiç bir sıfatlık anlamı katmıyor. V. Aslanovun tal üzerine ilginç bir görüşü vardır.Yazar t ~ l, y ~ ş ~ d ses uygunluğuna dayanarak dilin belirli safhalarında yaş kelimesinin tal/tel sesbilimsel biçiminin olduğunu yazıyor. Yazara göre, erken Orta Çağ'da ü yapım eki kelimeye eklenmekle ona talü/telü biçiminde “genç”, “yiğit”, “delikanlı” gibi anlamlar kazandırmış, daha sonralarsa “akılsız” anlamında kullanılmıştır (V.Aslanov,1984,43). Tal sözcüğünün anlam değiştirmesi olayı her halde XVI.-XVII. yüzyıl sonralarına tesadüf eder. Çünkü o zamana kadar talü/deli iyi anlam ifade ettiği içindir ki, “Köroğlu” destanında da yiğitlere deli denilmekteydi. Eğer V.Aslanovun görüşüne dayanarsak, o zaman baytal kelimesinin de anlamını kökenbilim açısından açıklamış oluruz. Bu halde baytal kelimesi için: baytal bileşik bir kelime olup “temiz”, “necabetli” anlamı bildiren bay ve “genç” “yiğit” anlamları ifade eden tal kelimelerinin biraraya getirilmesiyle yapılmıştır diyebiliriz. Bilhassa atla ilgili olduğundan “genç, delikanlı, temiz soydan at” gibi de açıklamak olur. Bu halde kelimeyi oluşturan tarafların her ikisinin Türk asıllı kelime olmasını söylemenin de yararı vardır. Sonuç Şunu da kaydedelim ki, ağızlarda taşlaşarak kalan kelimelerin açıklanması günümüzün sorunlarından birine dönüşen bir meseleyi - halkımızın bu toprakların asıl sakinleri olgusunu da 7 �ortaya koymaktadır. Ağızlar eski boyların her türlü özelliklerini iyi şekilde koruyabilen yegane kaynaktır. Bu yüzden de yazılı kaynaklarda rastlanan özellikler ümumhalk dilinde bulunmasa bile, ağızlarda yaşayabilir ki, bu da araştırmalar için en değerli özelliktir. Kaynakça 1. Oğuznamə, Bakı, Yazıçı, 1987. 2. Başkirsko-russkiy slovar, М., 1950; Russko-kazaxskiy slovar. М., 1954. 3. E. Alibeyzade Edebi şahsiyyet ve dil. Bakü, Yazıçı, 1982. 4. G. Voroşil, V. Aslanov İssledovaniye po istorii azerbaydjanskogo yazıka dopismennogo perioda. Baku, Еlm, 9186. 5. Е.Sevortyan Tyurkizmı u rannıx armyanskix pisateley.- Struktura i istoriya tyurkskix yazıkov. М., Nauka, 1971. 6. G.Bagırov Leksiko-semantiçeskoye pazbitiye glagola v azerbayedjanskom yazıke. Avtoreferat kand.diss., Baku, 1966. 7. B.Oruzbayeva Slovar Maxmuda Kaşgari kak istoçnik dlya izuçeniya leksiki 8. Kirgizskogo yazıka v istoriçeskom plane – ST, 1972, №1. 9. Russko-tuvinskiy slovar. М., 1953. 10. Russko-altayskiy slovar. М., 1964. 11. L.Aşiraliyev Drevniye tyurkskiye elementı v sovremennıx yazıkax. – İstoçniki formirovaniya tyurkskix yazıkov Sredney Azii I Yujnoy Sibiri. Frunze, 1966. 12. C.Kahramanov “Esrarname”, Bakü, 1964. 13. A.Sadıkov “Şeyh Safi” tezkiresinin dili , Bakü, 1972. 14. Bertagayev T.A.Ob etimologii xan – xatan, xatun i ob otnoşeniyax k xat. – Tyurkologiçeskoye issledovaniya. M., 1976. 15. V.Osmanaliyeva Kırgız tilindegi tuugançılıkka baylanışguu kee bir sözderün etimologiyası jönünde. – tyurkologiçeskoye issledovaniya, Frunze, 1983. 16. Musayev Leksika tyurkskix yazıkov b sravnitelnom osveşenii. M., 1975. 17. Drevnetyurkskiy slovar, M, 1969. 18. Ş.Gabeskeriya Leksika proizvedeniy Yunusa Emre. Tbilisi,1983 T.I. 19. N.Kudaçina K etimologii slova “bay” v altayskom yazıke – ST, 1980, №5. 20. E.İşberdin Hekotorıye voprosı razvitiya morfologiçeskoy strukturı slovo v başkirskom yazıke . – Voprosı leksikologii i leksikografii başkirskogo yazıka. 21. V.Aslanov Dahili berpa üsulü ve Azericenin yazıyakadarki fonomorfoloji ve leksiksemantik manzarasının öğrenilmesi. – Azerbaycan filolojisi meseleleri. 8 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1995 Title A name given to the resource AZERİ AĞIZLARI VE ÇAĞDAŞ TATAR DİLİNDE KULLANILAN BİR KISIM ESKİ TÜRK KÖKENLİ KELİMELERİN DİLBİLİM VE KÖKENBİLİM AÇISINDAN AÇIKLIANMASI Author Author KULİYEVA, Kübra Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Ağızlar, dil tarihi, dilbilmsel analiz, kökenbilimsel araştırma. ÖZET Dilin tarihinin eskiliyi halkın, onun bulunduğu coğrafi mekanın eskiliği demektir. Fakat o eskiliği koruyan ve tespit eden maddesel esasın da önemli etmen olduğunu unutmamak gerek. Dillerin öğrenilmesinde böyle bir esas olarak ağızlar ele alınmaktadır. Ağızlar canlı tarihtir, çünkü dil tarihinin öğrenilmesinde yazılı kaynakların yanısıra ağızlarda bulunan dil olgularının değeri büyüktür. Ağızlar eski dil ve kelime birimlerinin ilk yazılı anıtlarla karşılaştırılması, kelimelerin oluşum ve gelişim tarihinin izlenilmesi, araştırılması, onların yeniden yapılandırılması suretiyle eski biçimlerinin bulunmasına olanak sağlıyor. Türk dillerinin teşekkül ve biçimlenme dönemlerinden yüzyıllar geçmesine rağmen ağızlar yüzlerce eski sesbilgisel, dilbilgisel ve biçimbilgisel unsurların korunmasına imkan sağlamış, söz varlığının zenginleşmesinde rol oynamıştır. Azeri dili ve tarihinin biçimlenmesinde rolü olan kıpçak, oğuz- selcuk boylarının dil özelliklerini, dilbilgisel ve biçimbilimsel unsurlarını ağızlar hala da yansıtmaktadır. Günümüz ağızlarda değişik Türk dillerinde, ayrıca Tatarcada kullanılan pek fazla kelimeye rastlamaktayız. Bu kelimeler Azericede ağız seviyesinde korunmasına rağmen Tatarcada edebi dilde kullanılıyor. Bunlara abzar, küp, adaş, baytal, aru, bike, xatın, əytü, təmiq ve diger kelimeleri örnek verebiliriz. Bu kelimelerin kökenbilim açısından araştırılması Azeri ve Tatar dilleriyle beraber tüm Türk dillerinin dil tarihinin öğrenilmesi için önem taşır. Şunu da kaydedelim ki, ağızlarda taşlaşarak kalan kelimelerin açıklanması günümüzün sorunlarından birine dönüşen bir meseleyi - halkımızın bu toprakların asıl sakinleri olgusunu da ortaya koymaktadır. Ağızlar eski boyların her türlü özelliklerini iyi şekilde koruyabilen yegane kaynaktır. Bu yüzden de yazılı kaynaklarda rastlanan özellikler ümumhalk dilinde bulunmasa bile, ağızlarda yaşayabilir ki, bu da araştırmalar için en değerli özelliktir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e810e11e8b4c41bcb40e0714be0219e1.docx 698fe6eb06bb9d3bbbc2ddae099a8ef6 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/541f07d6276a414d2a793be2db654677.pdf 7094069a989bfc51e0daedd5137ee9dc PDF Text Text TÜRK YAZI ESERLERİNDEKİ ATASÖZLER Bakytgul KULZHANOVA El- Farabi Kazak Milli Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Fakültesi, Almatı / Kazakistan Anahtar Kelimeler: Kazakistan Cumhuriyeti, N.A. Nazarbayev, Müslümanlar, atasözleri, Orta Asya, Türk edebiyatı. ÖZET XI-XII yüzyıllar tarihte müslümanların geliştiği devir olarak bilinmektedir. Bu devirde Orta Asya’da Karahanlılarla başlayan edebiyat, kültür ve sanat gelişimi tarihte görülmemiş zirvesine ulaştı. Türki milletlerin manevi, medeni ve tarihi hayatında özellikle bu devirde yaşamış olan büyük düşünürlerin, ilim adamlarının, edebiyat ustadları ile dilci ulemanın Türki dillerinin güzel edebiyatının gelişimine oldukça büyük katkıları olmuş ve onlar sonraki nesiller için zengin edebi ve medeni miras bırakmış bulunmaktadır. Kökü ta derinlere kadar gitmekte olan halkımızın paha biçilmez mirasına değinen Kazakistan Cumhuriyeti cumhurbaşkanı N.A. Nazarbayev bir konuşmasında: “Bu uçsuz bucaksız bozkırı öteden beri mekan tutmuş olan halkımızın tarihi kökleri çok derinlere kadar ulaşmaktadır. Onun kendine özgü dünya görüşü, kökleşmiş milli gelenekleri, gelişmiş büyük kültür ve medeniyeti vardır. Eskilere gömülmüş kadim devirleri karıştırmasak da yakın dönemlik tarihi bulunan Türk hakanlıkları devrinden bugüne kadar ulaşmış olan tarihi ve kültürel eserleri bile Türk uygarlığının seviyesini göstermesi bakımından yeterlidir. Jusip Balasağuni’nin “Kutadgu Bilig’i”, Mahmut Kaşgari’nin “Türk Sözlüğü”, Hoca Ahmet Yesevi’nin “Divan’ı Hikmet’i”, Ahmet Yügineki’nin “Hakikat hediyesi” gibi eşiz eserleri, ayrıca dünyanın ikinci hocası diye bilinen Ebu Nasır El-Farabi’nin bugüne kadar araştırılmış olan muhteşem mirasları büyük bir tarihin, yüce bir medeniyetin ve tükenmez bilginin ebedi meyveleridir” diyerek bu mirasın gelecek nesil için ne kadar önemli olduğuna dikkat çekmektedir. Halkımız hep «sözdin körki - makal», yani “sözün özü atasözlerdir” diye bilmektedir. Asırlar derinliğine ibret nazarıyla baktığımızda atalarımızın hayat tecrübesinden çok anlamlı ibretler çıkarttıkları ve bunu hikmetler dolu sayısız çok atasözlerle nasıl bize aktarmaya çalıştıklarını görürüz. Her dilin en ince ve inci sözleri babalarından miras olarak aldıkları bu nevi hikmetli sözleri olduğu kuşkusuzdur. Bunlar halkla bir bütündür ve ayrılmaz bir parçasıdır. Kazaklarda buna makal-metel derken, Türk halklarında buna genelde atalar sözü denilmektedir. Bu makalede Türk halkları medeniyetinde ve hayatında kendine özgü özel bir yeri bulunan eşsiz babalar mirasından biri olan nakiller, hikmetler ve atasözleri üzerinde durulup, onları ihtiva ettiği anlamı ve içeriği açısından Kazak halkının makal-metelleriyle karşılaştırılması yapılmıştır. Böylece güzel edebiyatımızın ne kadar yüksek bir medeniyetin parçası olduğuna ve kökünün ne kadar derinlere kadar gittiğine şahit olunmuştur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2240 Title A name given to the resource TÜRK YAZI ESERLERİNDEKİ ATASÖZLER Author Author KULZHANOVA, Bakytgul Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Kazakistan Cumhuriyeti, N.A. Nazarbayev, Müslümanlar, atasözleri, Orta Asya, Türk edebiyatı. ÖZET XI-XII yüzyıllar tarihte müslümanların geliştiği devir olarak bilinmektedir. Bu devirde Orta Asya’da Karahanlılarla başlayan edebiyat, kültür ve sanat gelişimi tarihte görülmemiş zirvesine ulaştı. Türki milletlerin manevi, medeni ve tarihi hayatında özellikle bu devirde yaşamış olan büyük düşünürlerin, ilim adamlarının, edebiyat ustadları ile dilci ulemanın Türki dillerinin güzel edebiyatının gelişimine oldukça büyük katkıları olmuş ve onlar sonraki nesiller için zengin edebi ve medeni miras bırakmış bulunmaktadır. Kökü ta derinlere kadar gitmekte olan halkımızın paha biçilmez mirasına değinen Kazakistan Cumhuriyeti cumhurbaşkanı N.A. Nazarbayev bir konuşmasında: “Bu uçsuz bucaksız bozkırı öteden beri mekan tutmuş olan halkımızın tarihi kökleri çok derinlere kadar ulaşmaktadır. Onun kendine özgü dünya görüşü, kökleşmiş milli gelenekleri, gelişmiş büyük kültür ve medeniyeti vardır. Eskilere gömülmüş kadim devirleri karıştırmasak da yakın dönemlik tarihi bulunan Türk hakanlıkları devrinden bugüne kadar ulaşmış olan tarihi ve kültürel eserleri bile Türk uygarlığının seviyesini göstermesi bakımından yeterlidir. Jusip Balasağuni’nin “Kutadgu Bilig’i”, Mahmut Kaşgari’nin “Türk Sözlüğü”, Hoca Ahmet Yesevi’nin “Divan’ı Hikmet’i”, Ahmet Yügineki’nin “Hakikat hediyesi” gibi eşiz eserleri, ayrıca dünyanın ikinci hocası diye bilinen Ebu Nasır El-Farabi’nin bugüne kadar araştırılmış olan muhteşem mirasları büyük bir tarihin, yüce bir medeniyetin ve tükenmez bilginin ebedi meyveleridir” diyerek bu mirasın gelecek nesil için ne kadar önemli olduğuna dikkat çekmektedir. Halkımız hep «sözdin körki - makal», yani “sözün özü atasözlerdir” diye bilmektedir. Asırlar derinliğine ibret nazarıyla baktığımızda atalarımızın hayat tecrübesinden çok anlamlı ibretler çıkarttıkları ve bunu hikmetler dolu sayısız çok atasözlerle nasıl bize aktarmaya çalıştıklarını görürüz. Her dilin en ince ve inci sözleri babalarından miras olarak aldıkları bu nevi hikmetli sözleri olduğu kuşkusuzdur. Bunlar halkla bir bütündür ve ayrılmaz bir parçasıdır. Kazaklarda buna makal-metel derken, Türk halklarında buna genelde atalar sözü denilmektedir. Bu makalede Türk halkları medeniyetinde ve hayatında kendine özgü özel bir yeri bulunan eşsiz babalar mirasından biri olan nakiller, hikmetler ve atasözleri üzerinde durulup, onları ihtiva ettiği anlamı ve içeriği açısından Kazak halkının makal-metelleriyle karşılaştırılması yapılmıştır. Böylece güzel edebiyatımızın ne kadar yüksek bir medeniyetin parçası olduğuna ve kökünün ne kadar derinlere kadar gittiğine şahit olunmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3ed20a79d7c63db20e596e23ca3a774d.docx b1fbe82f74ec642cfa1d5bfc3f7e714d https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/804361063f5d0eea3d6f9b53271b8a96.pdf 80312ccc6f640560723691c7951c1a27 PDF Text Text ESER-YAZAR İLİŞKİSİ YA DA AHMET MİDHAT EFENDİ’NİN EDEBİYAT COĞRAFYASINDA RUMELİ/BALKANLAR Ahmet KOÇAK Unıversty of Maribor, Maribor / Slovenya Anahtar Kelimeler: Edebiyat coğrafyası, Ahmet Midhat Efendi, Rumeli/Balkanlar, roman. ÖZET Edebî metinler milletlerin hayatındaki değişim ve dönüşümleri en geniş şekilde yansıtan eserler olduğu kadar, yazarın hayat coğrafyasına ışık tutan, ondan izler taşıyan metinler olarak da okunabilir. Vefatının yüzüncü yılını yeni andığımız Ahmet Midhat Efendi (ö. 1912), farklı alanlarda kaleme aldığı eserleriyle Türk edebiyatının en velûd yazarlarından birisi olmuş, “hâce-i evvel” ismini fazlasıyla hak etmiş bir isimdir. O, hikaye, roman, tiyatro, seyahat, hâtıra gibi edebî türlerinin yanında tarihten iktisata, eğitim konusundan coğrafyaya kadar değişik alanlarda verdiği eserlerle de Türk kültürüne büyük katkıları olmuştur. Özellikle hikâye ve roman türünde kaleme aldığı eserlerle yanlış batılılaşmadan, eğitim konularına, görücü usulü evliliğin tenkidinden kızların okutulmasına kadar pek çok toplumsal meseleye yer vermiştir. O, eserlerinde sadece geniş bir Osmanlı ya da İslâm coğrafyasından değil, Asya’dan Avrupa’ya, Afrika’dan Amerika’ya kadar dünyanın farklı kıtalarından da bahsetmiştir. Ancak yazarın özellikle gençlik/yetişme çağlarında yaşadığı Rumelinin/Balkanların ayrı bir yeri vardır. Bu makalede Ahmet Midhat Efendi’nin hikâye ve romanlarının coğrafya merkezli bir okunması ile bu metinlerde Rumelinin/Balkanların yazarın hayat coğrafyasında nasıl yer aldığı ya da yazarın hayat hikâyesi ile bu coğrafyanın nasıl irtibatlandırılabileceği üzerinde durulmuştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d2523eaa2d76ba8b850753a63c2228b0.docx aa176062d2aa91a1afb09ec8f7114114 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dd2c4d9d22d453294dd74f3b54cccc42.pdf da398d2441dc2a90f9bdcbebcacc9f6a PDF Text Text ESER-YAZAR İLİŞKİSİ YA DA AHMED MİDHAT EFENDİ’NİN EDEBİYAT COGRAFYASINDA RUMELİ/BALKANLAR Ahmed KOÇAK 1 Özet Edebî metinler milletlerin hayatındaki değişim ve dönüşümleri en geniş şekilde yansıtan eserler olduğu kadar, yazarın hayat coğrafyasına ışık tutan, ondan izler taşıyan metinler olarak da okunabilir. Vefatının yüzüncü yılını yeni andığımız Ahmed Midhat Efendi (ö. 1912), farklı alanlarda kaleme aldığı eserleriyle Türk edebiyatının en velûd yazarlarından birisi olmuş, “hâce-i evvel” ismini fazlasıyla hak etmiş bir isimdir. O, hikaye, roman, tiyatro, seyahat, hâtıra gibi edebî türlerinin yanında tarihten iktisata, eğitim konusundan coğrafyaya kadar değişik alanlarda verdiği eserlerle de Türk kültürüne büyük katkıları olmuştur. Özellikle hikâye ve roman türünde kaleme aldığı eserlerle yanlış batılılaşmadan, eğitim konularına, görücü usulü evliliğin tenkidinden kızların okutulmasına kadar pek çok toplumsal meseleye yer vermiştir. O, eserlerinde sadece geniş bir Osmanlı ya da İslâm coğrafyasından değil, Asya‟dan Avrupa‟ya, Afrika‟dan Amerika‟ya kadar dünyanın farklı kıtalarından da bahsetmiştir. Ancak yazarın özellikle gençlik/yetişme çağlarında yaşadığı Rumelinin / Balkanların ayrı bir yeri vardır. Bu makalede Ahmed Midhat Efendi‟nin hikâye ve romanlarının coğrafya merkezli bir okunması ile, bu metinlerde Rumeli/Balkanların yazarın hayat coğrafyasında nasıl yer aldığı ya da yazarın hayat hikayesi ile bu coğrafyanın nasıl irtibatlandırılabileceği üzerinde durulacaktır. Anahtar kelimeler: Edebiyat coğrafyası, Ahmed Midhat Efendi, Rumeli/Balkanlar, roman. RELATIONSHIP BETWEEN WORK AND WRITER OR THE PLACE OF RUMELIA/BALKANS IN THE LITERARY GEOGRAPHY OF AHMED MITHAT EFENDI Abstract Literary texts are the studies which reflect the changes and transformations in the life of nations in the widest sense, as well as they can be considered as the texts which shed light on the geography of author‟s life and bear the traces from it. Ahmed Mithat Efend whose centenary of his death was commemorated in recent days became a prolific writer of Turkish Literature by his works in different areas, and greatly deserved the title of “Hace-i evvel”. He wrote not only story, novel, drama, travel writing and souvenir as a literary form, but also in a wide range of subjects including history, economics and geography. His all works made a great contribution to the Turkish culture. Especially in his novels and stories, he dealt with the subjects like arranged marriage, incorrect understanding of Westernization, matters in 1 Dr., Faculty of Arts, Universty of Maribor, Maribor/Slovenia. (İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi) 1 �education regarding the problems arose from the participation of girls to schools. In his works, he did speak not only about Ottoman geography and areas Islam spread, but also about different continents such as Asia, Europe, Africa, and America. But the place of Rumelia/Balkans in which he spent his early ages enshrined his memory. In this article, by reading Ahmed Mithat Efendi‟s stories and novels in a geography-centered manner, we will focus on the issue of how Rumelia/Balkans appeared in the geography of his life or the question of how his life story and this geography can be connected. Key Words: Literary Geography, Ahmed Mithat Efendi, Rumelia/Balkans, Novel Giriş Dünya üzerinde Afrika, Avrupa ve Asya‟nın kavşak noktasında yer alan Balkanlar/Rumeli tarih boyunca insanlık için ilgi odağı olmuştur. Kültür ve medeniyet açısından da Eski Yunan, Roma ve Osmanlı medeniyeti gibi tarihin büyük medeniyetleri bu topraklar üzerinde yükselmiş, bu topraklar üzerinde birbirinin yerini alma mücadelesi yürütmüşlerdir. Tuna nehri ve bu nehre dökülen diğer kollar bölgenin tarih boyunca askeri açıdan olduğu kadar, ticaret ve seyahat açısından da önemli olmuşlardır. (Jelavich, 2006: 2-3) Adını Bulgaristan‟ı ikiye bölen dağ silsilesinden alan Balkan yarımadasının fiziki olarak en dikkati çeken yönü dağlık oluşudur. (Karpat, 1992: 25) Bizanslıların kendi ülkeleri için kullandıkları Romaioi ve Romania kelimeleri İslam dünyasına Rum şeklinde anılmaya başlanmış ve bu daha sonra da Rumeli ya da Rum-ili adıyla yaygınlaşmıştır. (İnalcık, 2008: 232) Türk edebiyatında fiziki bir coğrafya (mekan) olarak Balkanlar/Rumeli geniş yer alır. On dokuzuncu yüzyılın yaklaşık son otuz yılında Batılı bir tür olarak ortaya çıkan Türk romanında da Balkanlar/Rumeli tarihi ve coğrafî önemine uygun olarak işlendiği söylenebilir. (Bıyıklı, 2010) Bir insanın hayatında derin izler bırakın, sonraki hayatını etkileyen dönemin başında çocukluk ve gençlik yıllarının yaşandığı bölge ve coğrafya gelmektedir. “Mekanın bilimi” olarak tanımlanan coğrafya, insanın duygu dünyasında, şahsiyetinin şekillenmesinde önemli bir rolü vardır. Yaşanılan coğrafyanın dağları, akan nehirleri, iklimi, bitki örtüsü insanın düşünce dünyasının şekillenmesinde yer alırlar. (Kefeli, 2006: 11 ) Dolayısıyla bir hikayeci, romancı, ya da genel anlamıyla yazarın edebî metinlerinde tasvir ettiği, yer verdiği mekanlar, hayatından izler taşıyan gerçek mekanlar olabilir. Nitekim Madam de Staéel de bu bağlamda Edebiyata Dair adlı eserinde farklı bölgelerde ortaya çıkan edebiyatların farklılığında 2 �coğrafyanın da önemli bir etkisinin olduğundan bahseder. Bunun için metnin doğduğu coğrafyanın metnin fikrî planı ve karakterleri üzerindeki etkilerinin önemlidir. (Staéel, 1989) Türk edebiyatının önde gelen isimlerinden Ahmed Hamdi Tanpınar, coğrafyanın insan üzerindeki etkisi ve önemine işaret ederken “Coğrafya bir kaderdir.”der. (Tanpınar, 1996: 78) Her edebî metin farklı açılardan okuma biçimlerine tabi tutulabilir. Bunlardan birisi de coğrafya merkezli okuma ya da geo-litteraire yaklaşım, yani metindeki mekanı „coğrafya‟ olarak ele alarak okuma biçimidir. Edebiyat coğrafyası, yazarın hayat coğrafyası gibi kavramları öne çıkararak metnin üretim surecini farklı bir kanaldan irdeleyen okuma çeşididir. Metnin yazarı metnini oluştururken doğup büyüdükleri yerler kadar, üzerinde yaşadıkları, gezip gördükleri yerlerden de etkilenerek bunu eserlerinde yansıtırlar. “Ayrıntılı gözlemlerini ve sıcak duygularını canlı ve etkileyici bir üslupla eserlerinde dile getiriler.” (Kefeli, 2006: 35-36) Kafkasya bölgesi göçmeni bir anne ve Anadolu‟dan İstanbul‟a gelip yerleşmiş bir esnaf babanın oğlu olarak Tophane‟de doğan Ahmed Midhat Efendi (ö.1912), babasının vefatından sonra ağabeyinin Vidin‟e memur olarak görevlendirilmesiyle o da genç yaşta bu vesileyle Balkanları tanır. (1857). Burada başladığı Sıbyan mektebini İstanbul‟da tamamlayan (1861) Midhat Efendi, Midhat Paşa‟nın Niş valiliğine atanmasıyla ağabeyiyle beraber onun yanına giderler. Rüştiye eğitimini de burada tamamlar. Daha sonra Midhat Paşa‟nın Tuna valiliğine atanmasıyla Rusçuk‟a giden genç Ahmed Midhat, burada Vilayet Mektubi Kalemi‟nde ilk memuriyetine de başlamış olur. Midhat Paşa, Ahmed Midhat‟taki çalışma azmini erken fark eder. Nitekim kendi adını bu çalışkan gence veren Midhat Paşa, aynı zamanda onun erkenden Fransızca öğrenmeye de teşvik eder. Burada Tuna vilayet gazetesinde yazmaya başlayan yazar (1868), bir yıl sonra gazetenin başmuharriri olur. Midhat Paşa‟nın bundan sonra Bağdat valiliğine atanmasıyla ağabeyiyle beraber Bağdat‟a giden Midhat Efendi‟nin (1869) hem yazma hem de kendisini geliştirme çalışmaları burada da devam eder. Ahmed Midhat Efendi‟nin ilk Balkanları tanımasıyla Bağdat‟a gidişine kadar, daha doğrusu çocukluk ve gençlik devrelerinde tanıdığı Balkanlar‟da on iki yıllık bir süreyi kapsamaktadır. (Okay; 1989: 101-103). Bu makale çerçevesinde hikaye, roman, tarih, iktisat, coğrafya, din, ahlak kitabı gibi pek çok alanda eser vermiş ve “Hace-i Evvel” ünvanını fazlasıyla hak etmiş Ahmed Midhat Efendi‟nin eserlerinde, özellikle romanlarında Balkan coğrafyasının hangi özellikleriyle ele alındığı ya da eser-yazar ilişkisi üzerinden irdelenmeye çalışılacaktır. Çocukluk ve gençlik 3 �yıllarını Balkan/Rumeli coğrafyasında geçiren yazar romanlarında bu coğrafyaya ait izlere yer vermiştir. Bunlardan özellikle Arnavutlar Solyotlar ve Gönüllü romanı tamamen bu bölgede geçer. Bunların yanı sıra yazarın Avrupa dönüşü, biraz da bu seyahatin sıcaklığıyla yazdığı Ahmed Metin ve Şirzad romanı da her ne kadar İstanbul‟dan Akdeniz‟e İtalya sahillerine doğru yapılan bir seyahati konu olarak işlese de eserin içerisinde Balkanlar/Rumeli‟ye de yer verir. Bu romanlarından hareketle yaklaşık yüz yıldan fazla bir zaman öncesinde Balkanlarda farklı din ve etnik yapıdan oluşan çeşitli milletlere mensup insanların bir arada nasıl yaşayacakları konusundaki görüşleri ve önerileri ele alınacaktır. Onun bir asır önce bir kurguya dayanan romanlarında dile getirdiği görüşlerin hala geçerliliğini koruduğu örneklerle izah edilecektir. (Gökçek, 2012: 31) Midhat Efendi‟nin romanları içerisinde Balkanları konu alan, mekan olarak bu coğrafyayı işlediği ilk eseri “Tarihe müstenit bir roman” olarak takdim edilen Arnavutlar Solyotlar‟dır. Yazar bu romanı başka bir eserinde “Hakikat bu Arnavutlar Solyotlar romanına esası sırf hayal üzerine mübteni bir hikaye nazarıyla bakmak eser-i mezkurun kadrini takdir edememek demektir.” (Ahmed Midhat, 2002: 6) şeklinde takdim eder. Yazar diğer pek çok romanında olduğu gibi bu romanını da Levant Herald gazetesinde Bulgar asıllı bir yazarın kaleme aldığı yazıdan esinlenerek yazmıştır. Bulgar yazarın düşüncelerine göre Balkanlardaki kavimleri, Bulgarları isyana teşvik eden, Osmanlıyı yıkmak isteyen Avrupalı devletlerin fesat politikaları neticesidir. Yazar makalesinde Bulgarların Osmanlı hakimiyeti altında iken ne kadar rahat olduklarını anlatılır. Roman Mora isyanı sırasında Arnavutluk‟ta Hristiyan Solyotlarla Müslüman Arnavutlar arasındaki mücadele sırasında, Tepedenli Ali Paşa‟nın çok güvendiği “Avrupa‟nın poltikasını ve terakkiyat-ı maddiye ve maneviyesini öğrenmiş” Rüstem adlı bir Tanzimat aydınıyla, Hristiyan Solyot kızı Eftimi arasındaki aşk hikayesini anlatır. Ahmed Mithat roman etrafında Balkan kavimlerinin Osmanlıdan ayrılış sebeplerini ortaya koyar. Arnavutlar Solyotlar romanında, Osmanlı devletinin zayıflamasıyla başlayan ve çöküşe doğru giden süreçte Balkan coğrafyasında bu zayıflamanın etkisiyle ortaya çıkan çatışmalar ve siyasi kargaşalara yer verilir. Romanın esas konusu Arnavutların Solyot topraklarına hakim olma isteklerine Solyotların direnmesini konu alır. Midhat Efendi Balkanlarda başlayan iç çatışmaları gördükçe tarih boyunca buranın nasıl huzur ve barış içinde yaşadığını Fatih döneminden bu yana yapılan uygulamalardan örnekler vererek izah 4 �etmeye çalışır. Asırlarca farklı etnik gruplara mensup insanların bir ve beraber yaşadığı bu coğrafya özellikle Avrupalı devletlerin sömürgecilik anlayışı paralelinde kışkırtmalarıyla etnik çatışmalara tutuşmuştur. Midhat Efendi bu durumu daha iyi anlatmak için Fatih Sultan Mehmet‟in uygulamalarından örnekler vermeyi ihmal etmez. “Hele İstanbul’daki Fener mahallesinin hali düşünülecek olursa İstanbul’un Fatih’i, Rumları bir şark imparatorluğundan mahrum bırakmış sayılmak şöyle dursun bilakis asıl bade’l-feth şark İmparatorluğundan mahrum bırakmış sayılmak şöyle dursun bilakis asıl bade’l-feth Şark İmparatorluğuna nail etmiş sayılır. Maarif-i Kadimelerine halel gelmedikten maada maarifçe terakki dahi ederek tercümanlıktan bed ile konsolosluğa, sefirliğe ve Eflak ve Boğdan prensliğine kadar devlet-i aliyyenin umur-ı hariciye ve diplomatikiyyesi kamilen bunların elinde bulunurdu… (..) Paris, Viyana ve Londra ve Berlin’e gönderilmiş bulunan Osmanlı süferası meyanında Arjir ve Polo ve Marko ve Rali ve Mavroyani ve Teologos ve Ramadani ve Nagri ve Panayotaki gibi namlar bulunması, o zmanlar Rumların derece-i ehemmiyet-i diplomatikiyyesini ispata medardırlar ki böyle bir hal o zamanlarda değil bu zamnlarda bile Avrupa devletlerinin hiçbirisinde görülmemiştir.” (Ahmed Midhat, 2002: 2829) Solyotların yaşadığı Soli nahiyesinin geniş bilgi veren Midhat Efendi, Balkan coğrafyasının karakteristik bir özelliği olarak dağlarının sarp ve geçit vermez olması sebebiyle bu toprakların tarıma uygun olmadığını ve bu yüzden Solyotların tahılı dışarıdan aldıklarına işaret eder. İyi bir gözlemci olan ve bu coğrafyayı gençlik yıllarından ve Avrupa‟ya gidip gelirken yakından tanıyan ve bilen yazar, tasvir ederken de gerçekçi bir gözle tasvir eder: “Soli dediğimiz nahiye, Yanya’nın kırk beş kilometre kadar cenûb-ı garbiyyesinde, Yunan denizi sahiline altı ve nefs-i Parga’ya yedi saat mesafede cibal-i meniden ibaret bir nahiyedir. Ama ne kadar menî? Yalçın kayaları duvarlara ve dar boğazları kapılara teşbih edebilirsek ezmine-i mutavassıtada Avrupa sinyörlerinin yaptıkları metin ve menî hisarlarda bir duvardan aşılarak veyahut bir kapıdan girilerek derun-ı hisara vusul yolunu buldum derken insanın karşısına diğer bir kapı ve başka bir duvar çıktığı gibi Soli dağlarında dahi sa’bü’l-mürur bir geçit geçildikten sonra insanın karşısına diğer bir geçit daha çıkar ki evvelinden ziyade sarp ve sa’bdır.” (Ahmed Midhat, 2002: 29) 5 �İnsanın yaşadığı bölgenin coğrafi yapısıyla insan karakterleri ve yapıları arasında paralellikler vardır. “Mekan, vaka zincirinde ifade edilen hadiselerin sahnesi durumundadır.” (Aktaş, 2000: 128). Dolayısıyla romanın unsurlarından birisi olan mekan anlatıcı tarafından hayalin çizilmiş bir yer olabileceği gibi, görülen ve bilinen somut bir mekan da olabilir. Bu bakımdan bakıldığı zaman Ahmed Midhat Efendi‟nin bu romanlarında anlattığı mekanları tanıdığı söylenebilir. Midhat Efendi, özellikle kış aylarının uzun ve çetin geçtiği nahiyenin etrafının dağlarla çevrili olduğu ve tarıma elverişli olmayan Soli kasabasında yaşayan halkın yaşam şeklini de değiştirdiğini, güçlü kuvvetli ve yarı vahşi bir insan şekli ortaya çıkardığına dikkat çeker. Yalçın kayalarla, dar kapılarla çevrili ulaşımı zor bir yer olan Soli, Yanya “cenub-ı garbiyesi”nde yer alan bir kasabadır. Soli kasabasında yaşayan halkın erzak taşımak ya da kışın yiyeceklerini saklamak için aba ve çul dokuduklarını, keçi peyniri yaparak sattıklarını anlatan yazar, bölge insanının geçim kaynakları konusunda da bilgi vermiş olur. Solyot denilen ahali beş yüz altmış familyadan ibarettir. Bunlar Arnavutça konuşurlar. Hıristiyan oldukları için Rum lisanını da konuşurlar. Bunların ekser işlerini kadınlar görür. “Mesela İşkodra‟da hamallık hizmetini kadınlar görerek Arnavutluk‟un ekser yerlerinde çobanlık ağlebiyetle kadınlara terk olunur.” (Ahmed Midhat, 2002: 30-31) 1897 Türk Yunan savaşı, 93 harbi kadar olmasa da Balkanları yakından ilgilendiren savaşlardan birisi olarak romanlarımıza konu olmuştur. Bunlardan birisi Ahmet Midhat Efendi‟nin Gönüllü romanıdır. Romanın hemen başında “İfade” kısmında “Tercüman-ı Hakikat”e derç eylediğimiz makalat-ı ahireden birisinde vekayiin azamı vukuat-ı harbiye olup bunların hitamından sonra vekayiin her ciheti zabıtnâme-i hakayık-ı ahval olan –veyahut öyle olmaları lazım gelen tevarihe birçok zeminler, sermayeler tedarik eyledikleri gibi hayalat-ı beşeriyyeye dahi vasi vasi meydanlar açarak bu surette birçok menakıba da vesile-i husul olurlar.” (Ahmed Midhat, 2000: 5) Romanın yazılış sebebinin Osmanlı ile Yunanlılar arasında gerçekleşen savaş olduğunu açıkça ifade eden yazar, bir romancı sıfatı ile savaşı gündeme getirdiğini de söylemekten çekinmez. “İmdi Devlet-i Aliyye ile Yunan arasında ahiren vukua gelen muharebenin saye-i tevfikat-sermaye-i hazret-i padişahide vasıl olmuş bulunduğu netice-i galibiyet en ciddi tavırlı müverrihten, en güleç yüzlü şairden, en safiyü’l-kalb köylüye kadar cümleyi guna gun ihsas-i 6 �münşerihane ile dilşad eylemiş olduğu gibi başka bir sıfatımız olmasa da…” (Ahmed Midhat, 2000: 6) Yazar romanın tarihi addedilmesinden de mutlu olacağını “Şu evsafıyla romanımız „Roman histoire‟ yani tarihe ait bir roman ıtlakına şayeste görülebilir.” Burada yazarın kullandığı kelimelere dikkat etmek gerekir. Daha önceki Arnavutlar Solyotlar romanı için “tarihi” kelimesini kullanırken bu kez Batı‟dan “histoire” demeyi tercih eder. 1. Yemek Konusunda Maharetli Bir Millet: Arnavutlar Midhat Efendi‟nin tarihi hakikatlere isnat ederek kaleme aldığını beyan ettiği Gönüllü romanında Balkan coğrafyasında yaşayan milletlerin vasıflarına, sosyolojik yapılarına ve özelliklerine dair pek çok malzeme sunulur. Midhat Efendi‟nin Balkanlarla ilgili değerlendirmelerinde yemeklere de ayrı bir yer vardır. Bıçak silimi gibi bahar şenliği ile beraber yemek kültürüne de yer veren yazar, gençlik yıllarında yakından tanıdığı bölgenin özellikle Arnavutlar‟ın yemek konusundaki başarı ve ünlerinin hakkını teslim eder. “Rumeli deyip de geçmemeli. Aşçılığın oralardaki terakkisi İstanbul’dan hiç de aşağı değildir. Vakıa henüz Avrupa ile münasebeti, İstanbul derecesine varmamış olduğu için Avrupa’nın buralara idhal eylediği biftekelr, giotlar, rostolar, cotolette pane falanlar daha oralara kadar vasıl olamamışlar ised e her türlü hamur taamları, etler, hele tatlılar cihetiyle Rumeli mutfakları, adeta İstanbul mutfaklarına iddia-yı rüchana bile çıkışabilirler.” (Ahmed Midhat, 2000: 14) Yazar, özellikle bıçak silimi adetinin Osmanlı ve Yunan muharebelerinin vukuundan evvel Kahramanoğlu Mehmet Bey‟in evini tasvir ederken bahçede bulunan ve adına “kule” denilen yüksek binayı anlatırken hem Avrupa‟dan hem de İstanbul‟daki Erenköy Kozyatağı taraflarındaki sayfiyelerden daha kuvvetli olduğunu, ancak Avrupa‟daki şatolar kadar kuvvetli olmadığını söyler. Yazarın kule tasviri ve değerlendirmesi bir romancıdan ziyade tecrübe ve gördükleriyle ilintilidir. (Ahmed Midhat, 2000: 10) Bego‟nun ziyafetini anlatırken de yazar bir gözlemine dayanır. Sofranın alafranga değil, yerlere seccadeler serilip, onun üzerine sofra bezleri serildikten sonra ekmekler kaşıkların konulduğunu söyler. 7 �Arnavutların bu bahar ziyafetlerini taze kuzu etiyle yapmaları bir gelenekle beraber, inanç şekline dönüşmüştür. Kuzunun etleri yenildikten sonra hane sahibi kuzunun kürek kemiğini eline alarak misafirlerden uygun ve önemli gördüğü kişinin eline bu kemiği verir ki, sonra bu kişi kürek kemiğine bakarak yorumlar yapar. “Arnavutlar nezdinde bir fal” şeklini alan bu duruma büyük önem verilir. Yazar bu adetin ta putperestlik zamanlarından kaldığından bahseder. Halbuki bu adete kaynak olarak ne İslamiyet‟te ne de Nasraniyet‟te bir delil vardır. Kuzu kemiğine bakarak valinin azlolunacağı, bu yıl meyve ve tahılın bol ya da kesat geçeceği, yazın yağmurun yağıp yağmayacağı gibi şeyler bu kuzu kemiği falına göre yorumlanır. (Timur, 2004, 337-343)2 Midhat Efendi, bıçak silimi adetleriyle beraber eğlence şekillerinden de bahseder ve bu dönemde bir karnaval havası yaşandığını anlatır ki, buradan daha önce bu adla yazdığı romanına atıf yapar: “Karnaval” sernamesiyle bir vakit yazmış olduğumuz bir büyük romanda, buna dair iktiza eden tafsilat-ı tarihiyyeyi i‟ta eylemiştik.” s.25. 2. Dil Öğrenmede Balkanların Başarısı Midhat Efendi, kendisine ismini veren Midhat Paşa ile erken tanışmanın ve onun yönlendirmelerinin faydalarını hayatı boyunca etkisini görecektir. O Midhat Efendi‟yi daha çocuk yaşlarında okumaya, yabancı dil öğrenmeye teşvik etmiştir. Bu yüzdendir ki yazarın romanlarında yabancı dil öğreniminin önemine sık sık vurgu yapılır. Rumeli‟nin her tarafında “muma” ve “dola” gibi namlarla Hristiyan kadın ve kızları, kibar familyaları nezdinde hizmetçilik ederler. Bu durum sadece Rumeli de değil Osmanlı ve Avrupa‟da da vardır. Avrupa‟da bunun adı “bone”dir. Bu hizmetçi kadınlar ailelerde türlü belalara sebep olsalar da, evin erkeğini baştan çıkarma gibi, olumlu pek çok hizmetleri vardır. Bunların en büyük katkısı çocuklara lisan öğretmek noktasındaki iyilikleridir. “Rum ve Bulgar lisanlarını adeta bir lisan-ı maderzad olmak derecesindeki mükemmeliyet ile öğrenmeleri kaziyesidir.”Çocuklukta lisan öğrenmek o kadar kolay oluyor ki” diyen yazar diğer pek çok eserinde bahsettiği gibi İstanbul‟un Beyoğlu semtinin buna en güzel örnek teşkil eden yerlerin başında geldiğini belirtir. “Beyoğlu gibi ahalisi muhteliten yaşayan yerlerde bir çocuğun Türk ve Rum ve Ermeni lisanları gibi üç lisanı birden öğrenerek büyüdüğü pek çok görülüyor. Rusya‟da dahi kibar familyalar Alman veyahut Fransız lisanlarından hangisini çocuklarına 2 Batıl inanç meselesi dönemin romancılarında sıkça işlenen konulardan birisidir. Özellikle Ahmed Midhat Efendi‟nin elinden Hüseyin Rahmi Gürpınar‟ın romanlarında batıl inanç meselesine çok daha geniş ve farklı yönleriyle ele alınmıştır. Konuyla ilgili bkz. Koşar, Emel (2008), Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Bâtıl İnançlar, İstanbul: Piya Art Yayıncılık. 8 �öğretecekler ise o milletten bir dadı alıp çocuğu ona teslim ediyorlar.” Yazarın bundan sonraki ifadesi dikkat çekicidir. “Bunun pek tabii bir usul-i tedris olduğu bizim Rumeli cihetlerinde sebk eden tecarib ile de sabittir.. Hatta bu tecrübenin bir kısmı kendi nefsimizde sebk eylemiştir. Rumeliye pek çocuk iken gitmiş ve işbu mumaların eline düşmüş bulunduğumuzdan Bulgar lisanını bunlardan hemen bir Bulgar çocuğu kadar öğrenmiş ve gereği gibi büyüdüğümüz zaman biraz da okumak ve yazmak ile tevsi’ eylemiştik.” Yazar cümlenin devamında yirmi beş otuz seneden beri bu lisanı kullanmadığı için unutuğuna da hayıflanır. (Ahmed Midhat, 2000: 44) Midhat Efendi‟nin eserlerinde Rumeli topraklarında yaşayan halkların farklı etnik ve dini kimlikleri olmasına rağmen ortak bir Balkan/Rumeli anlayışı geliştirdikleri vurgulanır. “Efendim Rumeli‟de Türklük, Arnavutluk, Boşnaklık, Bulgarlık, Rumluk, Ulahlık, Çingenelik hatta Yahudilik bile ahlakça, adetçe birbirine bir suret-i garibede mezcolunarak bir halita-i acibe getirdiği gibi bu ihtilat lisanca dahi vukua gelmiştir. Elsine-i mezkureden herhangisine ait bir kelime cüz‟i, külli tağyiratla diğerlerine dahi alınarak istimal olunur. Hele Türkçe kelimelerin bu yolda bir tağyirden sonra elsine-i mezkurenin umumuna birden mal edildiği ekserdir.” (Ahmed Midhat, 2000: 11) Rumelide damları örtmek için kiremit yerine pilaka denilen taşlar istimal olunmuştur. Bu taşlara Rumeli‟nin bazı yerlerinde “pilaço” derler ki Türkçesi “kaygan “ demektir. Ocaklarından yaprak yaprak çıkan bu taşların kalınlığı on on beş santimetredir. (Ahmed Midhat, 2000: 74) 3. Kadına Bakış Ve Evlilik Anlayışı Midhat Efendi, Balkanlarda özellikle de Yenişehir ve çevresinde kadınlara eğitim seviyelerine göre üç şekilde isim verildiğini ya da öyle çağrıldığını aktarması da kendisinin yaşadıklarıyla ilgili olmalıdır. Yazarın aktardığına göre kadınların eğitim seviyelerine göre “hanım, molla ve dudu” şeklinde hitap edildiğinden bahsedir ki, bunların da ne anlama geldiğini ifade eder. Bunun ilki yani hanım, mutasarrıf ve hakim ve muhasebeci ve mektupçu ve şehrin kudema-yı hanedanından olan zevatın haremlerini ifade etmek için kullanılır. İkincisi ise okumuş kadınlara “molla” denir. Kibardan bile olsa okumamış kadınlara “dudu” derler. Yenişehir‟de dudu denilen kadınlara ise Deliorman, Tuna Balkan taraflarında bunlara ise “kadış” denildiğini belirtir. (Ahmed Midhat, 2000: 41) Yazarın 9 �kadınlara hitap şekillerinin farklı bölgelerde değişiklik göstermesini de kayda geçirmesi dikkat çekicidir. Ahmet Midhat Efendi‟nin romanlarında sık sık yer verdiği konulardan birisi de kadın erkek ilişkileri, evlilik meselesidir. Görücü usulü ve buna karşı çıkan görüşleri sık sık romanlarına taşıyan yazar, Balkanlar‟daki evlilik meselesine de yer verir. Recep Köso ile Rum kızı Flomene arasında aşk ve evlilik ilişkisi üzerinden mesajlar verir. Yazar Yankos Çorbacı‟nın kızı ile Recep Köso arasındaki evliliğe doğru giden ilişkiyi izah ederken “Vakıa Rumeli‟de Rumdan, Bulgar‟dan birçok kızlar Müslüman olarak birer Müslüman kocaya varırlar ise de bunlar köyler veyahut kasabaların fukara-yı ahalisinden olmakla beraber kimi kimsesi olmayan ve kendi kavmi arasında da zaten koca bulabileceğini ümit etmeyen kızlar olup onları da bekçi, zaptiye veya esnaftan bazı kimseler alırlar.” Yazar diğer romanlarında defalarca ifade ettiği gibi tekrar eder ve “bir delikanlı teehhül hususunda yalnız validesinin veyahut kendine müteallik olan kadınların keyfine tabi olmamak ve alacağı kızı kendisi dahi tanımak öğrenmek ister ise biz kendisiyle beraberiz.” Recep Köso ve arkadaşıyla Rum kızı Flomene‟nin buluşmalarını anlatırken de yazarın Anadolu Rumeli bağlantısı kurduğu görülür. Köstem nehri üzerine geldiklerinde “Anadolu‟nun kağnı denilen iki tekerlekli arabalarının aynı olan arabalarından ve hayvanlarından ve arabalar içindeki eşyadan anlaşılan ufacık bir kervana rast geldiler.” (Ahmed Midhat, 2000: 66) Dönemin en iyi ulaşım aracı olarak öküz arabasıyla Recep Köso Flomene‟yi Tırhala‟ya kaçırır. Kızın babası tarafından saklandığı manastır Kalabaka manastırı. Buralar öyle mevkilerde inşa edilmişlerdir ki “kuş olup uçmasından başka oralara vusul mümkün olamaz” denilen yerlerdir. Kalabaka kasabasını yazar tasvir ederken Bursa‟yı mukayese olarak takdim eder ki bu genelde Balkanlardaki diğer şehirleri örneklemek için de kullanılır. Mudanya‟dan Bursa‟ya giderken ovanın nihayetinde Bursa‟nın arka tarafındaki Keşiş dağının duruşuyla Kalabaka kasabasının arakasındaki dağ manzarası aynıdır. Aradaki fark Kalabaka‟nın ve arkadaki dağın Bursaya göre daha küçük olmasıdır. (Ahmed Midhat, 2000: 71) 4. Hızır-İlyas Ve Nevruz Günleri Ahmet Midhat Efendi romanlarında kendi hayat hikayesine de sık sık yer veren bir yazardır. Recep Köso‟yu anlatırken onun babasını erken yaşta kaybetmesi, annesi ve kız 10 �kardeşlerine bakması ve adeta onların hamisi olmasını anlatırken, kendi yaşadıklarıyla birleştirerek anlatır. “Bu ince meseleyi on dört, on beş yaşındayken familya idaresinin barını münhasıran çekmekte bulunan pederinin vefatıyla o yük kendisine intikal eylemiş bulunan adamlara sorunuz. Mesela bir Ahmet Midhat’a, hatta bir Mehmet Cevdet’e sorunuz ki bunlar gözleri cihanı görmemek derecesindeki gençlik ateşleri etraflarını ihata eylemekle beraber gönüllerini yalnız bir noktaya hasredemezler.” (Ahmed Midhat, 2000: 137) Midhat Efendi‟nin yine bu coğrafyada geçen Arnavutlar Solyotlar romanında da, Gönüllü romanında Recep Köso‟nun Yunanlıların arasına gizlice sokulmasına benzer bir görüntü, Tepedenli Ali Paşa tarafından Solyotlar arasına seçkin askerlerinden Rüstem‟i sokar. Pek çok özelliği ve vasfının yanında Midhat Efendi bir gazetecidir ve gazetecilik tecessüsü romanlara da yansır. Recep Köse‟nin Filomene ile gönül ilişkisi yaşaması, kızın manastıra kapatılması bu coğrafyada yaşanılan tarihi bir hadiseye de tekabül etmektedir. 6 Mayıs 1876 tarihinde yaşanan ve gazetelere akseden, büyük olayların çıkmasına sebep olan, hatta 93 harbinin çıkış nedenlerinden birisi olarak gösterilen bir hadise yaşanmıştır. Belirtilen tarihte Müslüman olmak isteyen bir Bulgar kızının Selanik‟te Hristiyanlar tarafından Amerikan konsolosluğunda zorla tutulması sebebiyle çıkan, Fransız ve Alman konsoloslarının öldürülmesiyle sonuçlanan Selanik Olayı‟nı hatırlatmaktadır. Uluslarası arenada yankı bulan ve Batılılar tarafından Türklere karşı sert eleştiri ve yazılara sebep olan (Uzer, 1986: 110) bu olay Midhat Efendi‟nin romanına bu şekilde aksetmiştir. (Bıyık, 2010: 42) Midhat Efendi‟nin gençlik yılarında yaşadığı bölgenin adet ve eğlenceleri de romanlarda kendisine yer bulur. Arnavutlar-Solyotlar romanında “Hıdırellez” bölümü açan yazar, bahar bayramı ya da baharın karşılanışı olarak bilinen bu bayrama geniş yer verir. (Timur, 2004, 337-343) Hızır-ilyas yaygın ifadesiyle Hıdrellez bahar mevsiminde miladi takvimle Mayıs ayının ilk haftalarında, 5-6 Mayıs günlerinde, kutlanır. Hıdırellez isminin verilmesinin sebebi de Hz. Hızır‟ın kendisi gibi peygamber ve yine onun gibi ölümsüz bir hayata mazhar olan Hz. İlyas ile o gün buluşmalarına inanılmaktan gelir. (Pakalın, 1993: 803) Ruz-ı Hızır olarak da ifade edilen Hıdrellez gününün gelmesi baharla beraber bolluk ve bereketin gelmesine işaret eder. Bunun gelişi kutlanır. 11 �“Ruz-ı hızrın hulülü Rumeli ve Arnavutluk cihetlerinde mevsim-i sayfın mukaddimesi addolunarak umumi bir itikada göre o gün kurt, kuş, insan, hayvan, hasılı bütün mahlukat bayram edeceğinden havadaki bulutlar dahi ta’til-i işgal ederek havada asla buluttan eser bulunmaz ve mahlukatı taciz eyleyecek şiddetli rüzgar esmezmiş.” (Midhat Efendi, 2002: 71) Hıdrellez kutlamaları çerçevesinde bölgedeki batıl inanışlara da yer veren yazar, koyun ve kuzuların koyun koyuna yatarken, Hızır günlerinde birbirlerine sırtlarını dönerek yattıkları, bunun da koyunların kuzularına “Bundan sonra kısmetinle başbaşasın, bana ihtiyacın yok” dedikleri vurgulanır. Bu günlerden önce kuzu etinin yenmesinin bazı Müslümanlar ve hristiyanlar arasında haram olarak görüldüğü, ruz-ı hızrdan sonra az ya da çok kuzu eti yenmesi gerektiğinden bahsedilir. “Kezalik umumiyetle itikat olunacağına göre koyunlar kuzusu ile Ruz-ı hızra kadar yüzyüze burun buruna koklaşarak yatıp uyudukları halde ruz-ı Hızır gecesi arka arkaya yatıp koyun kuzusunu lisan-ı hal ile “Artık bundan sonra benim muhafazama muhtaç değilsin, istediğin yolda kısmetini ara’ demiş. Bu itikadın ne kadar kuvvetli olduğunu şununla muvazene etmelidir ki İslam olsun Hristiyan olsun Rumeli’de umumiyetle karib pek çok kimseler ruz-ı hızrdan mukaddem kuzu eti eklini harama karîb günah addederek, o günün vürudu üzerine fakir, ganî herkes kudretine göre bir miktar kuzu eti mutlaka ekl edecektir.” (Midhat Efendi, 2002: 72) Bu itikadın balkanlarda ne kadar kuvvetli olduğunu anlatırken de yazar, “İslam olsun Hristiyan olsun Rum İli‟nde umumiyete karib günah addederek o günün vürudunu üzerine fakir gani herkes kudretine göre bir miktar kuzu mutlaka ekl edecektir.” der. Bu ifadelerden bahar kutlamalarında din farkı gözetmeksizin bu bölge insanının bütün olarak iştirak ettiği bir bayram olarak da kutlandığı görülür. Romanda Yorgi Boçaris‟in kızı Maryola ile Fotos‟un nişan töreninin Hıdrellez‟in ilk gününe denk getirilmesiyle Soli‟de çifte şenlik yaşanır. Yorgi Boçaris‟in nişan ve Hıdrellez münasebetiyle verdiği ziyafet, bu ziyafette çalınan müzikler romanda Rumeli‟de yaşanan zengin kültürü de gözler önüne serer. “O gün çalgı olmak üzere müteaddit gavsala ve gaydalardan maada davul ve zurna dahi bulundurularak öyle bir surette taam eyledi ki bu taam umumi bir sofra halinde erbab-ı iştihaya arz edilmeyip belki bir oğlağın doyurabileceği kadar misafir toplandıkça onlara bir sofra kurulmak suretiyle her sofra diğerini takibeden devam ede gitti. Lakin evvelce taam 12 �etmiş ve şaraba ve raksa koyulmuş bulunan huzzara sonraki sofralar erbabı mezeler takdimiyle gerek neşelerini idameye ve gerek maidelerini mütemadiyen teçhize gayret eyledikleri dahi nazarı dikkatten uzak tutulmayacaktır.” Midhat Efendi‟nin bu romanda geniş tasvirlerle anlattığı Hıdrellez bayramının Balkan coğrafyasının tamamında geniş bir katılım ve coşkuyla asırlardır yaşanarak devam ettirildiği görülmektedir. Gönüllü romanında bu bölgede yaşanana ve yaşatılan bir başka gelenek ise “bıçak silme”dir. Rumelideki Müslüman Türkler arasında yaygın olan Ramazan ayından hemen önce yapılan sazlı, sözlü, içkili eğlencelerdir. Böyle bir eğlence ortamı Kahramanoğlu Mehmet Bey‟in bahçesinde gerçekleşen ve Recep Köso‟nun da iştirak ettiği bir eğlencedir.3 Midhat efendi‟nin Balkan coğrafyasının geçtiği bir diğer romanı da Ahmed Metin ve Şirzad‟dır. Yazarın 1889 yılında Avrupa‟ya yaptığı seyahat dönüşü kaleme aldığı Akdeniz‟e yapılan seyahati konu alan ve içinde tarihi olayların da anlatıldığı bu romanda Akdeniz havzasıyla beraber Balkanlar/Rumeli coğrafyası da mekan olarak yer alır. Öncelikle romanın ana kahramanı Ahmed Metin, İslam Dragoz Ağa namında bir Boşnak mültezimin oğludur. İslam Dragoz, köy mültezimliğinden işe başlayarak iltizamlarının sayısını çoğaltmış ve zenginleşmiştir. (s.20) İslam Dragoz, İşkodra‟dayken İtalyanca‟nın önemli bir dil olduğunu öğrenmiş ve bu itikadından dönmeyerek oğluna İtalyanca dersleri aldırmıştır. (s.21) Türk ve İslam medeniyetinin büyüklüğünü ortaya koymak maksadıyla kadim medeniyetlerin yaşadığı Akdeniz‟e yapılan seyahatle beraber bu romanda Pire gibi Yunan liman şehirleriyle, buraya tatil için gelen ve sonrasında Ahmed Metin‟le seyahate devam edecek olan bugün Romanya sınırları içinde kalan Şarkî Avrupa‟daki Yaş şehrindeki bir aileden bahseder. Orhan Okay‟ın “Türkiye Dışında Bir Tanzimat Modeli” olarak bahsettiği bu aile üzerinden on dokuzuncu yüzyılda Batılılaşmanın etkisinin sadece Osmanlı‟yı değil, Balkanları da nasıl etkilediği Yoroslav familyası üzerinden örneklendirilir. (Okay, 2006: 231-238) 3 Batıl inanç meselesi dönemin romancılarında sıkça işlenen konulardan birisidir. Özellikle Ahmed Midhat Efendi‟nin elinden Hüseyin Rahmi Gürpınar‟ın romanlarında batıl inanç meselsine çok daha geniş ve farklı yönleriyle ele alınmıştır. Konuyla ilgili bkz. Koşar, Emel (2008), Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Bâtıl İnançlar, İstanbul: Piya Art Yayıncılık, 13 �“Prut nehri ve Tuna‟nın bir parçası olan Boğdan kıtacığı işte Avrupa‟nın medeniyetine kapılarını açmak hususunda en ziyade teehhür etmiş olan yerlerden birisdir.” (Ahmed Metin, 1892: 156) Evlilik anlayışından aile içi ilişkilere, eğitim metodundan bankacılık düzenlemelere kadar birçok şeyin hayatı nasıl değiştirdiği izah edilir. Ahmed Metin‟in Akdeniz seyahatine eşlik eden Neofari başlangıçtaki Avrupa hayranlığı ve Türk ve İslam tarihine bakışı tamamen değişir ve olumlu duygularla memleketine döner. (Koçak, 2012: 221-249) Sonuç olarak, çocukluk yıllarında Balkanları/Rumeli‟yi tanıyan Ahmed Midhat Efendi‟nin romanlarında bu coğrafya, iklim şartları, farklı kültürleri bir arada yaşatması, Tanzimat sonrası Batılılaşmanın getirdiği modernleşmenin getirdiği olumsuz etkilerin sadece Osmanlı‟yı İstanbul‟u değil, Balkan coğrafyasını da nasıl etkilediği, değişip dönüştürdüğü yine romanlar üzerinden anlatılır. Midhat Efendi romanlarında bunları anlatırken ansiklopedik bir bilgiden ziyade, bölgede yaşamış olmanın getirdiği birikimleri ziyadesiyle eserlerine yansıtır. Bu bakımdan onun Arnavutlar Solyotlar, Gönüllü gibi romanları her ne kadar tarihi bir roman olarak addedilse de, bu coğrafyaya ait geniş bir sosyolojik malzeme sunarlar. KAYNAKÇA Ahmed Mithat Efendi, (2002), Arnavutlar Solyotlar, İstanbul 1305 [1889], 221 s. / (Haz. Nuri Sağlam), Ankara: TDK Yayınları. Ahmed Mithat Efendi, (2003), Gürcü Kız yahut İntikam (haz. Kazım Yetiş), Ankara: TDK Yay. Ahmet Mithat Efendi, (1892) Ahmed Metin ve Şirzad Hakayık-ı Tarihiyye Üzerine Müessis Roman, İstanbul. Ahmet Mithat Efendi, (2000) Gönüllü, Kırkambar Matbaası, Dersaadet 1314 [1898-1899], (Haz. Erol Ülgen), Ankara: TDK Yay. Aktaş, Şerif, Roman Sanatı ve Roman İncelemesine Giriş, Ankara: 2000, Akçağ Yayınları. Barbara Jelavich (2006), İstanbul: Küre Yay. C.I, Bıyık, Mahmut (2010), Türk Romanında Rumeli : (1888-1995), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 14 �Gökçek, Fazıl, Küllerinden Doğan Anka Ahmed Midhat Efendi Üzerine Yazılar, İstanbul: Dergah Yay. İnalcık, Halil (2008), “Rumeli”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. XXXV, İstanbul, s. 232-235. Karaca, İsmail (2006), “Tarihi Romanlarda Mekan-Coğrafya” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 2006, C. XXXIV, s.71-90. Karpat, Kemal H. (1992), “Balkanlar”, TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, C.V, s. 25-32. Kefeli, Emel (2006), Edebiyat Coğrafyasında Akdeniz, İstanbul: 3 F Yay. Koçak, Ahmet, (2012), “Tarih ve Medeniyete Roman Üzerinden Yolculuk: „Ahmed Metin ve Şirzad yahud Roman İçinde Roman”, Dil ve Edebiyat Araştırmaları (Journal of Language and Literatute Studies), S. 5, Kış 2012, s. 221-249. Koşar, Emel (2008), Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Bâtıl İnançlar, İstanbul: Piya Art Yayıncılık, Mme de Stael, (1989), Edebiyata Dair, (çev. Safiye Hatay-Vahdi Hatay), İstanbul: MEB Yayınları. Okay, Orhan (1989), “Ahmed Midhat Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: II, İstanbul: s.100-103. Okay, Orhan, (2006), “Türkiye Dışında Bir Tanzimat Modeli”, Merhaba Ey Muharrir Ahmed Midhat üzerine Eleştirel Yazılar, (haz. Nüket esen-Erol Köroğlu), İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. Pakalın, M. Zeki, (1993), Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul: C. I, MEB Yayınları. Tanpınar, Ahmed Hamdi (1996), “Savaş ve Barış Hakkında Düşünceler”, Yaşadığım Gibi, (haz: Birol Emil), İstanbul: Dergâh Yayınları, Tanpınar, Ahmed Hamdi (2006), “Savaş ve Barış Hakkında Düşünceler”, Yaşadığım Gibi, (haz. Birol Emil): İstanbul: Dergâh Yayınları. Timur, Kemal (2004), “Ahmed Midhat Efendi‟nin Arnavutlar Solyotlar Adlı Romanında Hızır İlyas Günleri ve Nevruz Bayramı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XXXI, 2004, s. 337-343. 15 �Uğurcan, Sema, “Ahmet Midhat efendi‟nin Hatıratı ile Romanları Arasındaki Münasebet”, Türklük Araştırmaları Dergisi, Nr. 2, Ankara 1986. Uzer, Tahsin (1987), Makedonya Eşkıyalık Tarihi ve Son Osmanlı Yönetimi, Ankara: TTK Yay. 16 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2203 Title A name given to the resource ESER-YAZAR İLİŞKİSİ YA DA AHMET MİDHAT EFENDİ’NİN EDEBİYAT COĞRAFYASINDA RUMELİ/BALKANLAR Author Author KOÇAK, Ahmet Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Edebiyat coğrafyası, Ahmet Midhat Efendi, Rumeli/Balkanlar, roman. ÖZET Edebî metinler milletlerin hayatındaki değişim ve dönüşümleri en geniş şekilde yansıtan eserler olduğu kadar, yazarın hayat coğrafyasına ışık tutan, ondan izler taşıyan metinler olarak da okunabilir. Vefatının yüzüncü yılını yeni andığımız Ahmet Midhat Efendi (ö. 1912), farklı alanlarda kaleme aldığı eserleriyle Türk edebiyatının en velûd yazarlarından birisi olmuş, “hâce-i evvel” ismini fazlasıyla hak etmiş bir isimdir. O, hikaye, roman, tiyatro, seyahat, hâtıra gibi edebî türlerinin yanında tarihten iktisata, eğitim konusundan coğrafyaya kadar değişik alanlarda verdiği eserlerle de Türk kültürüne büyük katkıları olmuştur. Özellikle hikâye ve roman türünde kaleme aldığı eserlerle yanlış batılılaşmadan, eğitim konularına, görücü usulü evliliğin tenkidinden kızların okutulmasına kadar pek çok toplumsal meseleye yer vermiştir. O, eserlerinde sadece geniş bir Osmanlı ya da İslâm coğrafyasından değil, Asya’dan Avrupa’ya, Afrika’dan Amerika’ya kadar dünyanın farklı kıtalarından da bahsetmiştir. Ancak yazarın özellikle gençlik/yetişme çağlarında yaşadığı Rumelinin/Balkanların ayrı bir yeri vardır. Bu makalede Ahmet Midhat Efendi’nin hikâye ve romanlarının coğrafya merkezli bir okunması ile bu metinlerde Rumelinin/Balkanların yazarın hayat coğrafyasında nasıl yer aldığı ya da yazarın hayat hikâyesi ile bu coğrafyanın nasıl irtibatlandırılabileceği üzerinde durulmuştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cb950c07d44c760bfe706f69716d23d3.docx 74f1dd47c834caa160ba9be4a959f946 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4ad9cd008edf33a3bc9e0b8aa7b6a252.pdf ff195f170070c04c0f6a67bc66f38bd4 PDF Text Text EDEBİYATINDA NİNNİ ÖRNEKLERİ Raşit KOÇ - Mustafa Said KIYMAZ Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van / Türkiye Adıyaman Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Adıyaman / Türkiye Anahtar Kelimeler: Balkanlar, çocuk edebiyatı, ninni. ÖZET Çocuk edebiyatı kavramı, kapsamı ve tür özellikleri konusunda değişik görüşler ve tartışmalar eskiden beri devam etmektedir. Kimilerine göre çocuk edebiyatı kavramı yanlış bir kullanımdır. Çocuk yazar olmadığı gibi çocuk edebiyatı da olamaz. Kimilerine göre çocukluk kadar gerçektir çocuk edebiyatı. Edebi olarak ortaya çıktığından beri klasik eserlerden ve sözlü edebiyattan yararlanan çocuk edebiyatının gelişmesinde halk edebiyatı türlerinin önemli katkıları olmuştur. Avrupa’da ve ülkemizde ilk örneklerini halk masallarının yeniden kaleme alınmasıyla veren çocuk edebiyatının gelişmesinde masal dışındaki türlerinden de yararlanmıştır. Bunlardan bir tanesi de ninnidir. Çocuğun dünyaya geldiği andan itibaren duymaya başladığı ninniler, ana dili öğreniminde ve dinleme alışkanlığının kazandırılmasında etkilidir. Çocuk deyince ilk akla gelen türlerden olan ninni, anonim halk edebiyatı türü olmanın yanı sıra çocuk edebiyatı içerisinde de önemli bir yere sahiptir. Çocuklar için iyi temennilerin, duaların ve beklentilerin dile getirildiği ninniler, çocuk edebiyatı şairlerine ilham vererek onların ninni benzeri özgün şiirler yazmalarına vesile olmuştur. Türk edebiyatında, yazılı ilk ninni örneğini Şeyh Galip’in Hüsn ü Aşk adlı mesnevisinde görmekteyiz. Bundan başka Tanzimat döneminden itibaren pek çok şairimizin ninni şeklinde veya ninni adlı şiirler yazmışlardır. Çocuk edebiyatı alanında eserler veren isimlerden Mustafa Ruhi Şirin, Ali Akbaş, Rıfkı Kaymaz, Bestami Yazgan gibi şairlerin özgün ninni örnekleri de oldukça önemlidir. Bunların dışında diğer Türk topluluklarında da çocuk edebiyatıyla uğraşan isimlerin ninni tarzı şiirleri de Türk dünyası çocuk edebiyatında önemli yer tutmaktadır. Bu çalışmada Türkiye dışında vatan özlemiyle yaşayan ve milli değerlerini ve benliklerini sözlü ve yazılı edebiyatlarını sürdürerek yaşatmayı başaran Balkan Türklerinin edebiyatından seçtiğimiz ninni örnekleri çocuk edebiyatı açısından değerlendirilmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5419ad8955a0d8c533ba603f815151b9.docx c8efcd4c8aaae3df44c0d5ab1ebc1416 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/519a4f80e51dc26669ee60b011bf038a.pdf f87acce87cd51e05f411e315e5ae133b PDF Text Text ÇOCUK EDEBİYATI TÜRÜ OLARAK NİNNİLER VE BALKANLAR ÇOCUK EDEBİYATINDA NİNNİ ÖRNEKLERİ Raşit KOÇ1 M. Said KIYMAZ2 Özet Çocuk edebiyatı kavramı, kapsamı ve tür özellikleri konusunda değişik görüşler ve tartışmalar eskiden beri devam etmektedir. Kimilerine göre çocuk edebiyatı kavramı yanlış bir kullanımdır. Çocuk yazar olmadığı gibi çocuk edebiyatı da olamaz. Kimilerine göre çocukluk kadar gerçektir çocuk edebiyatı. Edebi olarak ortaya çıktığından beri klasik eserlerden ve sözlü edebiyattan yararlanan çocuk edebiyatının gelişmesinde halk edebiyatı türlerinin önemli katkıları olmuştur. Avrupa’da ve ülkemizde ilk örneklerini halk masallarının yeniden kaleme alınmasıyla veren çocuk edebiyatının gelişmesinde masal dışındaki türlerinden de yararlanmıştır. Bunların başında ninni gelmektedir. Çocuğun dünyaya geldiği andan itibaren duymaya başladığı ninniler, ana dili öğreniminde ve dinleme alışkanlığının kazandırılmasında etkilidir. Çocuk deyince ilk akla gelen türlerden olan ninni, anonim halk edebiyatı türü olmanın yanı sıra çocuk edebiyatı içerisinde de önemli bir yere sahiptir Çocuklar için iyi temennilerin, duaların ve beklentilerin dile getirildiği ninniler, çocuk edebiyatı şairlerine ilham vererek onların ninni benzeri özgün şiirler yazmalarına vesile olmuştur. Türk edebiyatında, yazılı ilk ninni örneğini Şeyh Galip’in Hüsn ü Aşk adlı mesnevisinde görmekteyiz. Bundan başka Tanzimat döneminden itibaren pek çok şairimizin ninni şeklinde veya ninni adlı şiirler yazmışlardır. Çocuk edebiyatı alanında eserler veren isimlerden Mustafa Ruhi Şirin, Ali Akbaş, Rıfkı Kaymaz, Bestami Yazgan gibi şairlerin özgün ninni örnekleri oldukça önemlidir. Bunların dışında diğer Türk topluluklarında da çocuk edebiyatıyla uğraşan isimlerin ninni tarzı şiirleri de Türk dünyası çocuk edebiyatında önemli yer tutmaktadır. 1 Yrd.Doç.Dr., Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, rasitkoc@yyu.edu.tr 2 Araş. Gör., Adıyaman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü, mustafasaid_65@hotmail.com �Bu çalışmada Türkiye dışında vatan özlemiyle yaşayan ve milli değerlerini ve benliklerini sözlü ve yazılı edebiyatlarını sürdürerek yaşatmayı başaran Balkan Türklerinin edebiyatından seçtiğimiz ninni örnekleri çocuk edebiyatı açısından değerlendirilecektir. Anahtar kelimeler: Balkanlar, çocuk edebiyatı, ninni. LUBLABIES AS A GENRE OF CHILDREN’S LITERATURE AND SAMPLES IN THE BALKANS’ CHILDREN’S LITERATURE Abstract Over the years there have been several debates on Children’s Literature regarding its’ extent and genre. According to some researchers, the concept of Childrens literature is a trivial occupation. As there is no child writer, there is no Children Literature. Some of the writers state that children literature is as real as childhood. The genre of folk literature have important role on the development of Child Literature by which utilized classics and oral literature since it was coined as literary. In the Child literature which produced its first samples through revised folk tales in our country and europa, it was also benefited from the genres apart from tales. One of them is lullabies. Lublabies that children begin to hear as of their birth are really effective on learning their mother tongues and getting into habit of listening. Lublabies that one of the genres recalled firstly in mind when talking about children, have an important position in the children literature as well as being a genre of anonymous folk literature. Lublabies which express best wishes, invocations and expectations for children, by inspiring poets of literature, made them write original poems similar to lublabies. In the Turkish literature, we see the first form of written lublaby in the work of Şeyh Galip’s “Hüsnü Aşk”. Moreover, lots of our poets have written some poems in the form of lublaby or named lublaby since administrative reforms in 1839. Some of the writers deal with the work of child literature, such as Mustafa Ruhi Şirin, Ali Akbaş, Rıfkı Kaymaz, Bestami Yazgan are famous for their some original lublabies. Apart from this, the original lublabies of these writers mentioned above, have also an important place in the other Turkish community’s literature. In this study, we will try to assess the Balkan Turks’ ,who live abroad missing their own country and accomplished to follow their national values and self-esteem in an oral and written way in the literaure, chosen lublaby samples in terms of child literature. Key Words: The Balkans, child literature, lublabies. �Giriş Ninni: Çocuk edebiyatı olarak ninni, süt çağındaki çocukları uyutmak üzere anneler tarafından ezgi ile söylenen manzumeler olarak tanımlanmaktadır. (Şimşek, 2002: 35) İlk söyleyeni belli olmayan ninniler anonim edebiyat ürünlerindendir. Şükrü Elçin, ninniyi söyle tanımlamaktadır: Ninniler, annelerin süt emen çocuklarını uyutmak için ezgi ile söyledikleri manzum veya mensur sözlerdir. Batı Türkçesinde bu kelimeye bağlı olarak “nenni çalmak: ninni söylemek” ve “uyku getirmek” deyimleri doğmuştur. Ninniye Kaşgarlı Mahmud “balu-balu”, Azeri Türkleri “laylay”, Kerküklüler “leyley”, Türkmenler “hû-di: Allah de”, Özbekler “elle”, Kazanlılar ise “bişik cırı: beşik türküsü” adını vermektedirler. (Elçin, 1986: 271) Cem Dilçin ise ninniyi anonim halk şiiri nazım biçimleri arasında türküler içinde değerlendirmektedir. Dilçin’e göre ninni, annenin çocuğunu kucağında, salıncakta ya da beşikte uyutmak için kendine özgü bir besteyle söylediği basit sözlü türkülerdir. (Dilçin, 2000: 290) Ninnileri genellikle anneler çocuklarına söylemekle birlikte ihtiyaç durumunda büyükanne, hala, teyze, abla gibi aile büyükleri de söyleyebilir. Ninnilerin konusunu çocuk oluşturur. Çocuğun güzel ahlaklı olması, söz dinlemesi, okuyup büyük adam olması gibi dileklerde bulunulur. Bu dileklerin gerçekleşmesi için Allah’a niyaz edilir. Bazen de Hızır, Eyüp Sultan gibi din büyüklerinden çocuğa himmette bulunması istenir. Örnek: Hu, hu, hu Allah Sen uykular ver Allah Oğlum büyüsün inşallah Herkes desin maşallah, e, e! (Tekirdağ) Ninni derim beşiğe Hızır gelsin işine Ulu devlet başına Uyusun yavrum ninni (Kastamonu) Çalkan Karadeniz çalkan Gemilerde olur yelken İstanbul’da Eyüp Sultan Himmet etsin kızım uyusun (Samsun) Yoldan geçen yolcu kardeş Bağrına bağlamış bir taş Kırşehir’de Hacı Bektaş Himmet et oğlum uyusun, ninni (Kırşehir) Anonim edebiyat ürünü ninnilerin dışında edebiyatımızda ninni tarzında yazılmış şiirler de mevcuttur. Değişik şairler tarafından yazılan bu tür şiirlerin birçoğu başlığı “ninni” başlığını taşırken bazıları da değişik başlıklarda fakat ninni tarzın da yazılmışlardır. Türk edebiyatında ninni yazan şairler arasında, Mehmet Emin Yurdakul, Tevfik Fikret, Ali Ulvi Elöve, Arif Nihat Asya, Hasan Âli Yücel, Necip Fazıl Kısakürek, Ali Akbaş, Rıfkı Kaymaz, Mustafa Ruhi şirin gibi isimleri sayabiliriz. (Şimşek, 2002: 38) �Necip Fazıl Kısakürek’in “Ninni” şiiri ve Ali Akbaş’ın “Nineme Ninni” şiirleri bu alanda yazılmış güzel örneklerdendir. Ninni Melekler dolanır bu kuytu yerde, Ey gün kadar güzel çocuğum, uyu! Bir gün hasretiyle için titrer de, Dalgalandırmadan o durgun suyu… Uyu da gündüzler su gibi dinsin, Menekşe gözüne kirpikler insin; Yarın, şafak vakti, içine sinsin, Güneşle uyanan kuşların huyu. Uyu yavrum, akşam seni üzüyor, Artık gözlerini uyku süzüyor; Uykunun gölünde başın yüzüyor, Ararsın, bu derin, tatlı uykuyu. Necip Fazıl KISAKÜREK (Çile, 329) Nineme Ninni Dolunayı saran bulut, Başında yaşmak ninemin. Bebelere tek dileğim, Yaşını aşmak ninemin. Kim dayanır o dayanmış, Bağrına taş basıp yanmış, Gene Yemen'i mi anmış, Gözleri ıslak ninemin. Masal anlat bana masal, Hey dili şeker, dili bal, Su alıyor artık sandal, Yolu "Emr-i Hak" ninemin. Ninem güzel suç aynada, Ninem gibi yok dünyada, Yüzünün rengi ayvada, Kokusu leylak ninemin. Ocakta kaynak ıhlamur, Elleri mayalı hamur, Bir deli poyraz savurur, Dökülen yaprak ninemin. Ali AKBAŞ (Kuş Sofrası, 17) Seferberliğin Suna'sı, Solmuş saçının kınası, Ninem üç şehit anası, Alnı kardan ak ninemin. Seccâdesi çiçek çiçek, Ninem cici, ninem gökçek, Göçmen kuşlarla göçecek, Mekânı Uçmak ninemin. Ninniler sadece çocukları uyutmak, onlara nasihat vermek ve onlar hakkında iyi dileklerde bulunmak için söylenmez. Ninniyi söyleyen bazen bütün gamını, kederini, kaderini ninniye döker ve ninni adeta söyleyenin (annenin) terceme-i hali olur. Sözleri Vecdi Bingöl’e ait bestesini Kadri Şençalar’ın yaptığı Dügâh bir şarkı olan “Ninni” bunun güzel bir örneğidir. �Ninni Yine o menekşe gözler aralı, Oya kirpiklerde yaşlar sıralı, Uyu ey gönlümün nazlı maralı! Susun ey garip kuşlar, ötmeyin susun, Yetimler yetimi yavrum uyusun. Uyu yavrum ninni diyeyim sana, Şu mahzun gönlümü salma hicrana, Sen kaldın gidenden hatıra bana! Susun ey garip kuşlar, ötmeyin susun, Yetimler yetimi yavrum uyusun. Vecdi BİNGÖL (Çocuk Edebiyatı, s. 37) Türk edebiyatında ninni türünde yazan şairlerden başka Balkanlarda yaşayan Türk topluluklarının da kültürlerini ve edebiyatlarını yaşatmak için verdikleri edebi ürünler arasında çocuk edebiyatı ürünlerini yer alır. Türkiye’de olduğu gibi Balkanlarda da çocuk edebiyatı alanında eser veren şairlerin yazdıkları ninni türü şiirleri görmek mümkündür. Uzun süre memleket özlemi çeken, bağımsızlık mücadelesi veren insanların kültürlerini ve dillerini yaşatmak için başvurdukları kaynaklardan biri olan sözlü anlatım ve sözlü anlatımın yazıya aktarılmasıyla oluşan yazılı edebiyat ürünlerinden olan şiirler ve bunlar içerisinde halk şiiri halkın her türlü hissiyatına tercüman olmayı başarmıştır. Yaşayan kültür değerlerini gelecek nesillere aktarmak için söylenen ve kaleme alınan eserlerden birisi de ninniler olduğuna göre Balkan coğrafyasında yaşayan Türk halkları da bu türü yeni nesillere aktarmak ve çocuklarına belli konularda hassasiyet kazandırmak amacıyla ninnilerden faydalanmışlardır. Balkanlarda çocuk edebiyatı denildiğinde ilk akla gelen tür çocuk şiiridir. Çocuklar için yazılan şiirlerin dilinin yalın olması, söz sanatlarından ve soyutlamalardan uzak durması gerekir. Balkanlarda yakın zamana kadar Türkçenin okullarda derinlemesine okutulmaması sebebiyle kullanılan dil de daha sade bir Türkçedir. Bu yönüyle Balkanlarda eser veren edebiyatçıların çoğunun dili sade bir Türkçedir. Burada dikkat çeken bir noktada sanat ve edebiyatla ilgilenenlerin, çocuk edebiyatı alanında şiirler yazanların çoğunluğunun öğretmen olmasıdır. Mustafa İsen’ göre, bütün dünyası çocuklar olan bu meslek grubunun yazdıklarının merkezine çocuğu koyması gayet doğaldır. Çocuğun dil gelişimine ve eğitiminde önemli yer teşkil eden şiirler çocuklar için hazırlanan dergilerde yayınlanmıştır. Eski Yugoslavya’da yayınlanan Kuş, Piyoner, Sevinç, Tomurcuk, Bulgaristan’da yayınlanan Eylülcü Çocuk, Filiz gibi dergiler bunların önde gelenleridir. (İsen, 2001: 48-49) �Balkanlarda ve özellikle eski Yugoslavya’da Türk edebiyatı söz konusu edilince ilk akla gelen tür şiir ve çocuk şiiridir. Hızlı bir şekilde gelişen çocuk şiiri Türkiye’deki örnekleriyle boy ölçüşecek niteliktedir. Bunun sebebi de ülkede şiir alanında öne çıkan şairlerin ilk şiirlerini yukarıda adlarını verdiğimiz dergiler gibi çocuk dergilerinde yayınlamalarıdır. (İsen, 1997: 573-574) Bu bölümde Balkanlarda yaşayan Türk topluluklarından şairlerin yazmış oldukları ninni örneklerine yer verilecektir. Bu şiirlerden ilki 1928-1988 yılları arasında yaşamış eski Yugoslavya’da yetişen Türk şair ve yazarlarından Necati Zekeriya’ya aittir. Mustafa İsen’ göre Necati Zekeriya Yugoslavya çocuk edebiyatı deyince hemen hatırlanacak ve çalışmalarının tümünü bu alana tahsis etmiş bir isimdir. (İsen, 1997: 563) Şair bu şiirde ninnilerin içeriğinden ve ninnilerin kimlere ait olduğundan bahsetmektedir. Şiirin başlığı “Ninniler Kimin Malı” içerikle örtüşmektedir ve şiirde; “Ninniler malıdır tüm çocukların/ Ninniler söylenir tüm çocuklara./ Ninniler malıdır tüm ananların.” dizeleriyle ninnilerin bütün çocukların ve bütün annelerin malı olduğu anlatılmaktadır. Ninniler Kimin Malıdır Ninniler malıdır tüm çocukların Ninniler söylenir tüm çocuklara. Ninniler yoğrulur sıcak çöllerde Ninniler yıkanır soğuk göllerde Ninniler dinlenir serin yerlerde Ninniler malıdır tüm ülkelerin Ninniler söylenir tüm çocuklara. Ninniler ayva kokar nar kokar Ninniler incir kokar muz kokar Ninniler portakal kokar. Ninniler malıdır tüm ulusların Ninniler söylenir tüm çocuklara. Ninniler içine çeker renkleri Ninniler içine toplar dilleri Ninniler içine alır bizleri. Ninniler ninniler cömert ninniler Ninniler düş verir tüm çocuklara Ninniler ninniler sıcak ninniler Ninniler malıdır tüm ananların. �NECATİ ZEKERİYA (Balkanlarda Türk Çocuk Şiiri Antolojisi, s. 94) Necati Zekeriya’nın bir başka şiiri de “Nasıl Doğar Ninniler” başlığını taşımaktadır. Söyleyiş olarak normal bir çocuk şiirinden farklı olmayan bu şiirin son bölümünde yer alan dizeleri ninni söyleyişinin izlerini taşımaktadır. Fakat şiirin genelinde masalımsı bir söyleyiş hâkimdir. Çocukların el ele vererek kuracakları barış ve huzur içinde yaşanacak bir dünya özlemi anlatılan şiirde “zenci dostumun yeşil yurdundan” dizesiyle bu kardeşliğin bütün insanlığı kuşatacağı anlatılmak istenmektedir. Nasıl Doğar Ninniler Güneşin sol eli oynar ufukta Güneşin sağ eli yanar asfaltta Alırım bir parça altın güneşten Yırtarım bir bulut mavi göklerden Yaparım bir yol gümüş göllerden. Ki versin el ele bütün çocuklar Burada yepyeni bir dünya kurusunlar. Mektup alırım uzak diyardan Zenci dostumun yeşil yurdundan Neylersin bir güneş düşer bayırdan Güneşi dağ yer karanlık boğar. Ninni yavrum saçını ben öreyim Ninni yavrum yüzünü ben göreyim Ninni yavrum gözüne düş vereyim. (Balkanlar’da Türk Çocuk Edebiyatı Antolojisi, s.173) Örnek olarak aldığımız bir başka ninni örneği 1870-1928 yılları arasında yaşamış Prizren doğumlu Hacı Ömer Lütfi’ye aittir. Medrese tahsili görmüş olan şairin “Ninni” başlıklı şiiri klasik Türk edebiyatının özelliklerini taşımaktadır. Dil ve anlatım olarak lirik bir üslubun hâkim olduğu şiirde uykunun önemi “Uyumazsan büyümezsin meleğim” mısraıyla anlatılmaktadır. Bir babanın ağzından söylenen bu ninnide çocuğun annesinin hayatta olmadığı anlaşılmaktadır. Genelde annelerin söylediği ninnilerde çocuğun babasız olduğu durumlarda görülen bu söyleyiş tarzı bu ninnide yerini babanın ağzından “Uyu da anneni gör rü’yada / Uyu ey mihr-i yetimânım uyu” mısralarına bırakmıştır. �Ninni Uyu ey tıfl-ı melekşânım uyu Uyu ey necm-i dırahşânım uyu Uyu ey gonce-i handânım uyu Uyu ey tuffe-i Yezdânım uyu. Uyu ki hâline hayrân olayım Sevinin (?) şevkiyle handân olayım Handene dîdene kurbân olayım Uyu ey mefhar-ı vicdânım uyu Hani hurşîd-i münevver gitti Gece âfâk-ı siyah fâm indi Kesilip savt-ı şemâtât bitti Bilemem gönlünü kim incitti Uyu ey bâdi-i ahzânım uyu Uyu da anneni gör rü’yâda Ne var anlatsın o bu dünyâda Orada ruhu sana âmâde Gayri gel hâtime ver feryâde Uyu ey murg-ı gülistânım uyu İstirâhat demi geldi çattı Pister-i râhate âlem yattı Ay bile ebr içine can attı Seni cinler mi acep aldattı Uyu ey reşk-i sürûşânım uyu Uyumazsan büyümezsin meleğim A benim sevgili nâzik çiçeğim Güzelim, mah-i cebînim, gözbebeğim Gitmesin beyhûde ninnim, emeğim Uyu ey neyyir-i nâzanım uyu Hani o melce-i şefkat mâder Hani o kân-i muhabbet mâder Hani o mihr-i mürüvvet mâder Hani mahv oldu nihâyet mâder Uyu ey mihr-i yetimânım uyu Reng-i alına bu dehrin kanma Cerfi-i (?) mihre sakın aldanma Sen bu âlemi bâkî sanma Uyu artık yar yaltaklanma Uyu ey server-i ahlâfım uyu Hacı Ömer Lütfi (Balkanlarda Türk Çocuk Şiiri Antolojisi, s. 143) �Hacı Ömer Lütfi’nin bir başka şiiri de “Şükriye’min Ninnisi” başlığını taşımaktadır. Bu şiirin dili önceki örnekteki şiirinden daha sadedir. Kıtaların sonundaki akslarla ahenkli bir anlatım tercih edilmiştir. Yedili hece vezniyle yazılan ve 19 dörtlükten oluşan bu şiirde şair, kızı Şükriye’ye duygularını bir baba şefkatiyle şöyle dile getirmektedir: Şükriye’min Ninnisi Ninni kızımı ninni Ninni gözümü ninni Ninni kuzumu ninni Kuzumu ninni ninni. … Ninni Şükriyeciğim Ninni güzel çiçeğim Ninni küçük meleğim Küçük meleğim ninni. Ninni hoş nilimsin Ninni gonca gülümsün Ninni sen bülbülümsün Sen bülbülümsün ninni. Ninni gönlümün sürürü Sen meleksin ya huri Ninni gözümün nuru Gözümün miri ninni … Ay parçasıdır yüzün Pek nazlı bakar gözün. Ninni tatlıdır sözün Tatlıdır sözün ninni Güzel Allah yaratmış Koynuna bir nur atmış, Ninni can parem yatmış Yatmış can parem ninni. … Bağışlasın Yaradan Saklasın her beladan, Ninni uyu sefadan Uyu sefadan ninni. Hakka emanet seni Şen eden sensin beni Ninni gönlüm gülşeni Gönlüm gülşeni ninni. (Balkanlar’da Çağdaş Türk Çocuk Edebiyatı Antolojisi, s. 23-25) �Ninnilerde sıklıkla başvurulan benzetmeler ve temler vardır. Güneş, ay, yıldızlar, kuşlar, melekler sıklıkla kullanılan unsurlardır. Ninni söylenen bebek, çocuk göz bebeğidir, nur topudur, ciğer paresidir. Yalın bir dille yazılmış bir başka ninni örneği de Emel Emin’e ait ninnidir. Bir anne duygusallığı ve şefkati ile söylenen ninni de babanın aile için yaptıkları da unutulmamıştır. Ninni Dal uykuya minik yavrum Hava artık karardı. Güneş baba yorgun argın Ufuk ardına daldı. Gökte yıldız benek benek Işıl ışıl yanıyor. Yum gözünü minik bebek, Kuşlar çoktan uyuyor. Baban hala iş başında Bizim için çalışıyor. Eve dönüp yatağına, Yavrumu sevsem diyor. Uyu yavrum uyu büyü, Gözbebeğimim nuru. Uyu günlerimin gülü Hayatımın arzusu. İşlesin büyüyünce elin, Bol olsun hep ürünün. Eserler yazsın kalemim, Sevinçle geçsin ömrün. Ninni yavrum ninni ninni Uyu canımın içi. Melekler korusun seni Uyu yaşamımın sevinci. Emel EMİN (Balkanlarda Türk Çocuk Şiiri Antolojisi, s. 94) Başlığında ninni ifadesi olan fakat klasik ninni söyleyişinden farklı olan iki şiir de 1944 Prizren doğumlu, Kosova Türk edebiyatının üretken yazarlarından ve şairlerinden olan Hasan Mercan’a aittir. Kosovalı yazarlar içinde en çok eser kaleme alan Mercan’ın şiir, hikâye, deneme, tiyatro türünde pek çok eseri vardır. Çalışmamızda faydalandığımız kaynaklardan �birisi olan “Balkanlar’da Çağdaş Türk Çocuk Edebiyatı Antolojisi” adlı eseri de Balkanlar çocuk edebiyatı açısından önemli eserlerdendir. Şairin buraya aldığımız ilk şiiri “Adile Kıza Ninniler” başlığını taşımaktadır. Ninniden ziyade tekerleme tarzı bir söyleyişin hâkim olduğu şiir, okunması ve ezberlenmesi kolay bir şiir olması nedeniyle özellikle çocukların kolay öğrenebileceği tekerleme gibi dillerinden düşürmeyeceği bir şiirdir. Adile Kıza Ninniler Al kızım, Allı kızım, Kaçır beni! Düş kızım, Düşle kızım, Aşır beni! Gel kızım, Yel kızım, Uçur beni!3 Hasan MERCAN Hasan Mercan’a ait ikinci şiir ise “Ali Oğlana Ninni” adlı şiirdir. Bu şiir de alışılagelmiş ninni söyleyişinden farklıdır. Daha çok muhatabına öğüt ve hayat karşısında nasıl davranacağını öğütleyen didaktik bir edayla söylenen şiirde; Ali’nin nezdinde çocuklara dünyayı ve dünyayı güzelleştiren unsurları sevmek ve geleceğe güvenle bakmak tavsiye ediliyor. Ali Oğlana Ninni - Hep üstüne, üstüne git oyuncakların İnsancıl bir anlamı olmalı elbet oyunlarının! Gül ki güneş inmiş olsun tabanlarına, Şavk olsun diye kullan onu yarınlarına! Ola ki yel kıskanır karışırsa saçlarına, Sen onu da var annenmiş gibi basıver bağrına! Sevesin gelir ise mevsimleri, ilkyaza tapıver, Geleceğin sevgilisine gülüşten çelenk yapıver! Bak ki ayrılık kokusu kokmasın burnuna Demek, bir er olarak sanlasın ocağına... Hasan MERCAN 3 http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/dosya/1-17998/h/hasanmercan.pdf �Anonim Türk edebiyatının bir türü olan ninniler sadece çocukları uyutmaya, onlarla ilgili iyi dileklerde bulunmaya aracılık etmekle kalmaz. Bazen de kullanılması yasaklanan, okullarda öğretilmesi engellenen bir dilin, unutturulmaya çalışılan bir kültürün ses bayrağı olur nesillerden nesillere bir meşale gibi devredilir. Başlığı ve içeriği bildirimize konu olan “ninni” türüyle doğrudan ilgili olmamakla beraber, Raif Kırkıl’ın “Türkçem” başlıklı şiirini ninnilerin, masalların, türkülerin velhasıl kültür taşıyıcı olan ürünlerin dilimiz için ne denli önemli olduğunu anlatması açısından buraya alıyoruz. Türkçem Annemin söylediği ninniler Sinmiştir beşiğimin renklerine Canlanır yeniden her sallanışta Babamın söylediği türküler Ahenkleşir vatan özlemiyle Canlanır sazımın tellerinde Bülbül ötüşünden güzel Yankısı gelirken dört yandan Capcanlı duygular coşar Raif KIRKIL (Balkanlarda Türk Çocuk Şiiri Antolojisi, s. 260) Sonuç Anonim halk edebiyatının bir türü olan ninniler, yüzyıllardır annelerin, ninelerin çocukları uyutmak için kendisine has bir ezgiyle söyledikleri bir türdür. Ninniler sözlü gelenek içerisinde günümüze kadar ulaşmıştır ve modern çocuk edebiyatında da bir tür olarak yer almıştır. Türk edebiyatında, Ali Ulvi Elöve, Arif Nihat Asya, Hasan Âli Yücel, Necip Fazıl Kısakürek, Ali Akbaş, Mustafa Ruhi Şirin gibi şairlerimiz çocuklara bazen de Ali Akbaş da olduğu gibi, aya, nineye ninniler yazmışlardır. Günümüzde bebekler, çocuklar annelerinden hem eski sözlü edebiyatın ürünü olan ninnileri dinleyerek hem de günümüz çocuk edebiyatı şairlerinin yazdıkları ninni tarzı şiirleri ve şarkıları dinleyerek büyümekteler. Çocuk edebiyatı alanında eser veren pek çok şairin yazdığı “ninni” tarzı şiirler çocukların dil gelişimine, zihin gelişimine hizmet etmekle birlikte kültür taşıyıcısı olarak da görev yapmaktadırlar. Türkiye’de yaşayan edebiyatçılarımızın dışında yurtdışında yaşayan Türk topluluklarının içerisinden yetişen şairler ve yazarlar hem dillerini, hem edebiyatlarını �hem de kültürlerini yaşatabilmek ve varlıklarını sürdürebilmek için edebiyat ürünlerinden faydalanmışlarıdır. Balkanlar’da yaşayan soydaşlarımız da dillerini ve kültürlerini yaşatabilmek için halk edebiyatı ürünleri başta olmak üzere sözlü ve yazılı edebiyatlarını yaşatmak için her koşulda mücadele etmişler ve benliklerini muhafaza etmişlerdir. Bildirimize konu olan Balkanlar Türk edebiyatında Hacı Ömer Lütfi, Necati Zekeriya, Hasan Mercan, Emel Emin gibi şairler ninni örnekleriyle dilimizin ve kültürümüzün o topraklarda yaşamasına önemli katkılar sağlamışlardır. Kaynaklar Akbaş, Ali, (1996), Kuş Sofrası, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Dilçin, Cem, (2000), Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. Elçin, Şükrü, (1986) Halk Edebiyatına Giriş, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. İsen, Mustafa vd., (2001), Balkanlarda Türk Çocuk Şiiri Antolojisi, Ankara, Grafiker Yayınları. İsen, Mustafa, (1997), Ötelerden Bir Ses, Ankara, Akçağ Yayınları. Kısakürek, Necip Fazıl, (1990), Çile, Ankara, Büyük Doğu Yayınları. Mercan, Hasan, (2002), Balkanlar’da Çağdaş Türk Çocuk Edebiyatı Antolojisi, Ankara, Basın Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü Yayınları. Şimşek, Tacettin, (2002), Çocuk Edebiyatı, İstanbul, Suna Yayınları. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/dosya/1-17998/h/hasanmercan.pdf � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2159 Title A name given to the resource EDEBİYATINDA NİNNİ ÖRNEKLERİ Author Author KOÇ , Raşit KIYMAZ, Mustafa Said Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Balkanlar, çocuk edebiyatı, ninni. ÖZET Çocuk edebiyatı kavramı, kapsamı ve tür özellikleri konusunda değişik görüşler ve tartışmalar eskiden beri devam etmektedir. Kimilerine göre çocuk edebiyatı kavramı yanlış bir kullanımdır. Çocuk yazar olmadığı gibi çocuk edebiyatı da olamaz. Kimilerine göre çocukluk kadar gerçektir çocuk edebiyatı. Edebi olarak ortaya çıktığından beri klasik eserlerden ve sözlü edebiyattan yararlanan çocuk edebiyatının gelişmesinde halk edebiyatı türlerinin önemli katkıları olmuştur. Avrupa’da ve ülkemizde ilk örneklerini halk masallarının yeniden kaleme alınmasıyla veren çocuk edebiyatının gelişmesinde masal dışındaki türlerinden de yararlanmıştır. Bunlardan bir tanesi de ninnidir. Çocuğun dünyaya geldiği andan itibaren duymaya başladığı ninniler, ana dili öğreniminde ve dinleme alışkanlığının kazandırılmasında etkilidir. Çocuk deyince ilk akla gelen türlerden olan ninni, anonim halk edebiyatı türü olmanın yanı sıra çocuk edebiyatı içerisinde de önemli bir yere sahiptir. Çocuklar için iyi temennilerin, duaların ve beklentilerin dile getirildiği ninniler, çocuk edebiyatı şairlerine ilham vererek onların ninni benzeri özgün şiirler yazmalarına vesile olmuştur. Türk edebiyatında, yazılı ilk ninni örneğini Şeyh Galip’in Hüsn ü Aşk adlı mesnevisinde görmekteyiz. Bundan başka Tanzimat döneminden itibaren pek çok şairimizin ninni şeklinde veya ninni adlı şiirler yazmışlardır. Çocuk edebiyatı alanında eserler veren isimlerden Mustafa Ruhi Şirin, Ali Akbaş, Rıfkı Kaymaz, Bestami Yazgan gibi şairlerin özgün ninni örnekleri de oldukça önemlidir. Bunların dışında diğer Türk topluluklarında da çocuk edebiyatıyla uğraşan isimlerin ninni tarzı şiirleri de Türk dünyası çocuk edebiyatında önemli yer tutmaktadır. Bu çalışmada Türkiye dışında vatan özlemiyle yaşayan ve milli değerlerini ve benliklerini sözlü ve yazılı edebiyatlarını sürdürerek yaşatmayı başaran Balkan Türklerinin edebiyatından seçtiğimiz ninni örnekleri çocuk edebiyatı açısından değerlendirilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4cf4abf5841507cc04d0522e8213e569.docx 2f4b8b0265337d09483166f977bf82b0 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/213fb5f79f7a7fd216b63d3af6858aa2.pdf aa8a9c6c57c371e5d966df54d628b1b1 PDF Text Text KARAHANLI TÜRKÇESİ ESERLERİNDE YANSIMA SÖZCÜK TÜRETEN EKLER Ergün KOCA Uluslararası Atatürk Alatoo Üniversitesi, Türkoloji Bölümü, Bişkek / Kırgızistan Anahtar Kelimeler: Karahanlı Türkçesi (KT), Kutadgu Bilig (KB), Divânü Lûgâti’t-Türk (DLT), yansımalar, yansıma türeten ekler vb. ÖZET Yaklaşık iki yüz yıllık bir zaman dilimini kapsayan Karahanlı Türkçesi, gerek günümüze kadar ulaşan dil yadigarları ile gerekse kendisinden sonra ortaya çıkan Doğu Türkçesi, Batı Türkçesi, Kuzey Türkçesi ve Güney Türkçesi adlarıyla sınırlandırılan tüm yazı dillerine esas teşkil etmesiyle Türk Dili tarihinde önemli bir yer edinmektedir. Yansımalar, dış dünyadaki sesleri, görüntüleri vb. insan dilinin elverdiği şekilde taklit ve tasvir ederek anlatıma canlılık kazandıran sözcüklerdir. Yansımalar gerek kök gerekse türemiş biçimleriyle tarihi ve çağdaş Türk Dillerinin söz varlığında önemli yer tutar. Bu çalışmada, Karahanlı Türkçesinin en önemli eserlerinden olan Kutadgu Bilig ve Divânü Lûgâti’t-Türk’deki yansıma kök ve gövdelerinden yansıma sözcükler türeten ekler ele alınmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2008 Title A name given to the resource KARAHANLI TÜRKÇESİ ESERLERİNDE YANSIMA SÖZCÜK TÜRETEN EKLER Author Author KOCA, Ergün Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Karahanlı Türkçesi (KT), Kutadgu Bilig (KB), Divânü Lûgâti’t-Türk (DLT), yansımalar, yansıma türeten ekler vb. ÖZET Yaklaşık iki yüz yıllık bir zaman dilimini kapsayan Karahanlı Türkçesi, gerek günümüze kadar ulaşan dil yadigarları ile gerekse kendisinden sonra ortaya çıkan Doğu Türkçesi, Batı Türkçesi, Kuzey Türkçesi ve Güney Türkçesi adlarıyla sınırlandırılan tüm yazı dillerine esas teşkil etmesiyle Türk Dili tarihinde önemli bir yer edinmektedir. Yansımalar, dış dünyadaki sesleri, görüntüleri vb. insan dilinin elverdiği şekilde taklit ve tasvir ederek anlatıma canlılık kazandıran sözcüklerdir. Yansımalar gerek kök gerekse türemiş biçimleriyle tarihi ve çağdaş Türk Dillerinin söz varlığında önemli yer tutar. Bu çalışmada, Karahanlı Türkçesinin en önemli eserlerinden olan Kutadgu Bilig ve Divânü Lûgâti’t-Türk’deki yansıma kök ve gövdelerinden yansıma sözcükler türeten ekler ele alınmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0a26170f1ae3a4367310a4e4ee8d410d.docx e505585c24d4b68c0970bb1f273e01f5 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/746e9d023b3213bd18a07810ea1206c3.pdf 55f66f4b26028090b8304d1728aa0c6f PDF Text Text KIRGIZCA’DA VE TÜRKÇE’DE EKLERİN DUYGU DEĞERİ FONKSİYONLARI Ayşen KOCA Uluslararası Atatürk Alatoo Üniversitesi, Türkoloji Bölümü, Bişkek / Kırgızistan Anahtar Kelimeler: Ekler, duygu değeri, morfolojik unsurlar. ÖZET Duygu değeri bir mana kategorisidir. Türkçe’de ve Kırgızca’da duygu değeri oluşturmada morfolojik unsurlardan istifade edilmektedir. Eklerle sağlanan duygu değeri hem yazınsal metinlerde hem de günlük hayatta aktif kullanılmaktadır. Türki dillerden Kırgızca ve Türkçe’de eklerle sağlanan duygu değeri izleklerinde hem dilsel hem de psiko-sosyolojik pek çok ortak yön mevcuttur. Bu yazının amacı, duygu değeri oluşturmada Kırgızca ve Türkçe’deki eklerin tesbitinin yapılması, örneklerle duygu değerine dair izleklerin belirlenmesi ve duygu değeri açısından iki dildeki benzerliklerin ve farlılıkların ortaya koyulmasından ibarettir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2028 Title A name given to the resource KIRGIZCA’DA VE TÜRKÇE’DE EKLERİN DUYGU DEĞERİ FONKSİYONLARI Author Author KOCA, Ayşen Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Ekler, duygu değeri, morfolojik unsurlar. ÖZET Duygu değeri bir mana kategorisidir. Türkçe’de ve Kırgızca’da duygu değeri oluşturmada morfolojik unsurlardan istifade edilmektedir. Eklerle sağlanan duygu değeri hem yazınsal metinlerde hem de günlük hayatta aktif kullanılmaktadır. Türki dillerden Kırgızca ve Türkçe’de eklerle sağlanan duygu değeri izleklerinde hem dilsel hem de psiko-sosyolojik pek çok ortak yön mevcuttur. Bu yazının amacı, duygu değeri oluşturmada Kırgızca ve Türkçe’deki eklerin tesbitinin yapılması, örneklerle duygu değerine dair izleklerin belirlenmesi ve duygu değeri açısından iki dildeki benzerliklerin ve farlılıkların ortaya koyulmasından ibarettir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8edd38fcf2e9f2aeb518211525ca375f.docx fa8e1c6fef24ad748ee749d1f1ba9836 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2042fa3194a2f008de892a9aefeea493.pdf fb8b92be7eedaef5a09a1d538faf2544 PDF Text Text HAUS OHNE HÜTER İLE ATEŞTEN GÖMLEK BAŞLIKLI ESERLERİN İÇERİK VE BİÇİM AÇISINDAN KARŞILAŞTIRILMASI Bülent KIRMIZI Fırat Üniversitesi, İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesi, Alman Dili ve Edebiyatı Bölümü, Elazığ / Türkiye Anahtar Kelimeler: Heinrich Böll, Halide Edip Adıvar, Haus Ohne Hüter, Ateşten Gömlek, Karşılaştırmalı Edebiyat. ÖZET Milli Mücadele dönemi Türk milletinin kaderini değiştiren önemli bir dönüm noktasıdır. Aynı şekilde II. Dünya Savaşı da Alman halkı için yeni bir dönemin başlangıcıdır. Türk ve Alman toplumlarını savaşmaya zorlayan etkenler birbirlerinden ne kadar farklı olsa da her ikisi de savaşın soğuk yüzüyle karşılaşmıştır. Bu çalışmanın amacı, savaş ve savaş sonrasını konu alan Türk Edebiyatından Halide Edip Adıvar’ın “Ateşten Gömlek” adlı romanı ile Alman Edebiyatından Heinrich Böll’ün “Haus Ohne Hüter” adlı eserlerini içerik ve biçim açısından karşılaştırmaktır. Çalışmada karşılaştırmalı yöntem kullanılmış, kaynak ve materyaller çalışmanın kendisinden temin edilmiştir. Çalışmanın sonunda “Haus Ohne Hüter”de daha çok savaşın insanlar ve özellikle de çocuklar üzerindeki psikolojik baskıları, ekonomik kaygılar ve farklı sınıflara mensup kişiler ele alınırken, “Ateşten Gömlek” başlıklı romanda ise memleketin içinde bulunduğu felaket ve bu arada yaşamlarına devam insanların aşkları, hırsları ve sorumluluklarının ele alındığı görülmüştür. Karşılaştırmalı incelemeler yoluyla Böll’ün daha çok cephenin gerisinde yaşam mücadelesi veren çocuk ve kadınların kabusu olan açlık ve sefaleti dile getirdiğini, Adıvar’ın ise Anadolu insanının kendini gerçekleştirmesi temasına ağırlık verdiği görülmüştür. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2210 Title A name given to the resource HAUS OHNE HÜTER İLE ATEŞTEN GÖMLEK BAŞLIKLI ESERLERİN İÇERİK VE BİÇİM AÇISINDAN KARŞILAŞTIRILMASI Author Author KIRMIZI, Bülent Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Heinrich Böll, Halide Edip Adıvar, Haus Ohne Hüter, Ateşten Gömlek, Karşılaştırmalı Edebiyat. ÖZET Milli Mücadele dönemi Türk milletinin kaderini değiştiren önemli bir dönüm noktasıdır. Aynı şekilde II. Dünya Savaşı da Alman halkı için yeni bir dönemin başlangıcıdır. Türk ve Alman toplumlarını savaşmaya zorlayan etkenler birbirlerinden ne kadar farklı olsa da her ikisi de savaşın soğuk yüzüyle karşılaşmıştır. Bu çalışmanın amacı, savaş ve savaş sonrasını konu alan Türk Edebiyatından Halide Edip Adıvar’ın “Ateşten Gömlek” adlı romanı ile Alman Edebiyatından Heinrich Böll’ün “Haus Ohne Hüter” adlı eserlerini içerik ve biçim açısından karşılaştırmaktır. Çalışmada karşılaştırmalı yöntem kullanılmış, kaynak ve materyaller çalışmanın kendisinden temin edilmiştir. Çalışmanın sonunda “Haus Ohne Hüter”de daha çok savaşın insanlar ve özellikle de çocuklar üzerindeki psikolojik baskıları, ekonomik kaygılar ve farklı sınıflara mensup kişiler ele alınırken, “Ateşten Gömlek” başlıklı romanda ise memleketin içinde bulunduğu felaket ve bu arada yaşamlarına devam insanların aşkları, hırsları ve sorumluluklarının ele alındığı görülmüştür. Karşılaştırmalı incelemeler yoluyla Böll’ün daha çok cephenin gerisinde yaşam mücadelesi veren çocuk ve kadınların kabusu olan açlık ve sefaleti dile getirdiğini, Adıvar’ın ise Anadolu insanının kendini gerçekleştirmesi temasına ağırlık verdiği görülmüştür. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a00c934cc57263a37f033984861300db.docx 953aca902efc6f1f05f4e50adb10e43c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/545e04664bbd47c3f24db0985bd2b92a.pdf 3325fd520f3aa8b6264be0064b826f62 PDF Text Text BOSNA HERSEK SİNEMASININ SİNEMATOGRAFİSİNDE TÜRK KÜLTÜRÜNÜN ETKİLERİ Yasemin KILINÇARSLAN Fırat Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü, Elazığ / Türkiye Anahtar Kelimeler: sinema, kent, Osmanlı kültürü, drama, senaryo. ÖZET 1992 öncesinde Yugoslavya sineması olarak adlandırılan Bosna Hersek sineması bu tarihten sonra kendi özgün film dilini yaratma arayışlarına girmiş ve ulusal bir sinema olarak uluslararası festivallerde boy göstermeye başlamıştır. Küçük bütçeli ve gelişmekte olan Bosna Hersek sineması, filmlerde savaşın bireyler üzerinde yarattığı travmaları aktarmakta ve bunlara ilişkin çözüm arayışlarına girmektedir. Ülke sineması bu anlamda Filistin sinemasında olduğu gibi yaşananları dünyaya duyurma ve görünür olma arzusunun görsel dille dönüşümünü temsil etmektedir. Filmsel mekânlarda Bosna Hersek vatandaşları, şehirlerine yönelik olarak sivil toplumun kentsel aidiyet ve bütünleşme çabalarını sergilemektedir. Öte yandan, filmlerin senaryoları yazınsal bir ürün olarak drama olgusundan yola çıkmakta, böylelikle Bosna Hersek sinemasının dili dramatik-trajik anlatılara dayanmaktadır. Bu anlatıların temellerinden birisi ise Türk kültürüyle ve inanç sistemiyle olan bağlantılardır. Özellikle Osmanlı’nın dörtyüzelli yıllık izlerini taşıyan Saraybosna’nın sinemasal mekân olarak kullanımı, bu sinemanın görsel dilinin Türk kültüründen ayrışık olamayacağını göstermekte ve bu bölgedeki Osmanlı izleri sinema diline önemli ölçüde katkı sağlamaktadır. Bu anlamda Bosna Hersek sineması hem dramanın aktarılış biçimi hem de mekânın yansıtılması anlamında Türk kültürün derin izlerini taşımaktadır. Tüm bu olguların ışığında bu çalışmada Bosna’lı farklı yönetmenlerin filmleri anlatısal ve görsel unsurlar bağlamında ele alınarak sinemasal dilleri kültürel bir çözümlemeye tabi tutulmuştur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2020 Title A name given to the resource BOSNA HERSEK SİNEMASININ SİNEMATOGRAFİSİNDE TÜRK KÜLTÜRÜNÜN ETKİLERİ Author Author KILINÇARSLAN, Yasemin Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: sinema, kent, Osmanlı kültürü, drama, senaryo. ÖZET 1992 öncesinde Yugoslavya sineması olarak adlandırılan Bosna Hersek sineması bu tarihten sonra kendi özgün film dilini yaratma arayışlarına girmiş ve ulusal bir sinema olarak uluslararası festivallerde boy göstermeye başlamıştır. Küçük bütçeli ve gelişmekte olan Bosna Hersek sineması, filmlerde savaşın bireyler üzerinde yarattığı travmaları aktarmakta ve bunlara ilişkin çözüm arayışlarına girmektedir. Ülke sineması bu anlamda Filistin sinemasında olduğu gibi yaşananları dünyaya duyurma ve görünür olma arzusunun görsel dille dönüşümünü temsil etmektedir. Filmsel mekânlarda Bosna Hersek vatandaşları, şehirlerine yönelik olarak sivil toplumun kentsel aidiyet ve bütünleşme çabalarını sergilemektedir. Öte yandan, filmlerin senaryoları yazınsal bir ürün olarak drama olgusundan yola çıkmakta, böylelikle Bosna Hersek sinemasının dili dramatik-trajik anlatılara dayanmaktadır. Bu anlatıların temellerinden birisi ise Türk kültürüyle ve inanç sistemiyle olan bağlantılardır. Özellikle Osmanlı’nın dörtyüzelli yıllık izlerini taşıyan Saraybosna’nın sinemasal mekân olarak kullanımı, bu sinemanın görsel dilinin Türk kültüründen ayrışık olamayacağını göstermekte ve bu bölgedeki Osmanlı izleri sinema diline önemli ölçüde katkı sağlamaktadır. Bu anlamda Bosna Hersek sineması hem dramanın aktarılış biçimi hem de mekânın yansıtılması anlamında Türk kültürün derin izlerini taşımaktadır. Tüm bu olguların ışığında bu çalışmada Bosna’lı farklı yönetmenlerin filmleri anlatısal ve görsel unsurlar bağlamında ele alınarak sinemasal dilleri kültürel bir çözümlemeye tabi tutulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548