86 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ad40d074c7cad1bfa3ad300170342690.pdf 09e887e3724fa11179ba470840e1e586 PDF Text Text Drina Köprüsü’nde “Birlikte Yaşama Kültürü” “Birlikte geçirilen bir felâket kadar insanları birbirine bağlayan hiçbir şey yoktur.” (Andriç 1983: 96) Ramazan GÜLENDEN Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta/Türkiye rgulendam@hotmail.com Özet: Köprüler, insanları birbirine kavuşturan yapılardır. Bir kıyıdan diğer kıyıya uzanan köprülerin temel fonksiyonu, “birleştirmek”tir. Köprü, Balkanist söylemin bölgeye atfettiği en uygun metafor olarak kabul edilmiş, Balkanlar, sık sık Doğu ile Batı, İslâm ile Hıristiyanlık, kısaca “onlar” ile “biz” arasındaki belirsiz konumundan kaynaklanan arada kalmışlığı ile gündeme gelmiştir. Bu nedenle Yugoslavya’daki son savaşlarla ilgili siyasî ve ekonomik değerlendirmelerde bile, en çok gönderme yapılan kitaplar arasında, İvo Andric’in bu metafor üzerine kurulan Drina Köprüsü (1945) adlı romanı yer almıştır. İvo Andriç’e 1961 yılı Nobel Edebiyat ödülünü kazandıran Drina Köprüsü, Bosna’yı ve orada yaşayan insanları, o ülkenin yüzlerce yıllık tarihine tanıklık eden bir köprünün, Drina Köprüsü’nün ‘dilinden’ anlatan bir roman. Eser, Balkan insanın yaşantısını ve kozmopolitliğini, bir köprü üzerinden anlatır. Farklılıkların bir arada bir dönemde nasıl yaşayabildiğinin da görüleceği bu roman, uzun yıllar önce yazılmasına rağmen değerinden hiçbir şey kaybetmemiş; bir millete veya bir cemaate değil de bir ülkeye, bir vatana adanmış bir romanıdır. İvo Andriç’in bu eseri, Osmanlı’da farklı toplulukların -iyisiyle kötüsüyle- bir arada nasıl yaşadığını, geniş bir görüşle ve bir tarihçi titizliğiyle tasvir eder. Biz bu bildirimizde, bugün hem Balkanlarda hem de dünyanın pek çok yerinde başarılamayan “birlikte yaşama” kültürünün bu romandaki yerini irdeleyip “köprü atan/yıkan değil köprü yapan” bir medeniyetin/İmparatorluğun dayandığı dinamiklere temas etmeye çalışacağız. Anahtar Kelimeler: İvo Andriç, Drina Köprüsü, çokkültürlülük, birlikte yaşama kültürü. Abstract: The Bridge on the Drina is İvo Andric’s most famous work, which offer a novelistic overview of Bosnian history between 1516 and 1914. The beautiful 16th century stone bridge and the river have symbolic significance. They connect or separate generations of townsfolk, Muslims, Christians, and Jews, who are engaged in a ceaseless struggle against forces of nature and human restrictiveness. Through the metaphor of the bridge, the embodiment of human toil, Andric urged his readers to try to overcome their differences and live in harmony. Much of the material for his stories, which could be called chronicles, came from the cultural heritage and centuries long struggle among the Yugoslavian peoples, Orthodoxs, Caltholics, Jews, and Muslims. This study tries to examine this multiculturism and to show the relations between them in the novel. Key words: İvo Andric, The Bridge on the Drina, multiculturism, tolerance, humanism. Giriş Fatih Sultan Mehmed’in, İstanbul’u fethinden tam on yıl sonra, zaten Batı’ya dönük olan yüzünü Bosna’ya çevirmesi, bu coğrafyayı bizzat kendisinin komutasında bir orduyla neredeyse savaşsız fethetmesi, başta Bosna için genel anlamda da Balkan coğrafyası için fethin uzun soluklu bir sürecinin olması sonucunu doğurmuştur. Osmanlı kültürü, şehirli karakteri ağır basan bir niteliğe sahipti. Bunun neticesinde Osmanlılar, Bosna’da birçok yeni şehir kurmuş ve fethettikleri şehirleri de imar etmişlerdi. Köprüler, bu imar çalışmasının en sembolik ve derinlikli anlamını taşımaktadırlar. Bosna’da köprü çoktur; o kadar çoktur ki biraz tarih kitabı karıştıran herkes, Bosna’daki en az bir köprü hakkında bilgi sahibidir. Malum köprülerin başında elbette Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veliaht prensi Fransua Ferdinand ve eşinin Saraybosna’da Gavrilo Princip adlı bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürüldüğü köprü gelir. İki kişinin ölümüyle sonuçlanan bu küçük hareket, büyüyerek içine tüm dünyayı almış; yüzyılların birikimi imparatorlukları ve milyonlarca insanı yutan I. Dünya Savaşı’nı başlatmıştır. 370 �Köprüler, insanları birbirine kavuşturan yapılardır. Bir yakadan diğer yakaya uzanan köprülerin temel fonksiyonu, “birleştirmek”tir: “Sarayevo’ya giden yolun iki parçasını birleştiren köprü, kasabayı da dış mahallesine bağlar. Burada “bağlar” kelimesi; “güneş sabahları, biz insanların çevremizi görmemiz ve işlerimize gitmemiz için doğar, akşamları da uyuyarak günün yorgunluğunu dindirmemiz için batar”, dediğimiz zamanki kadar bir gerçeğin anlatımıdır. Çünkü değerli bir eser ve eşsiz güzellikte olan bu yapı, daha zengin, ticaret bakımından daha gelişmiş şehirlerde bile bulunmayan bu köprü (eskiden böyle koca İmparatorlukta ancak iki tane var derlerdi.) Drina'nın yatağı üstünde güvenilir, temelli biricik geçittir. Bosna’yı Sırbistan'a, oradan da daha uzaklara, Osmanlı İmparatorluğu'nun öteki bölgelerine, hattâ ta İstanbul’a kadar bağlayan biricik bağdır. (…) Böylece zamanla burada da köprünün iki yakasında evler, binalar çoğaldı. Kasaba köprü sayesinde yaşadı ve sağlam bir kökten güç alır gibi büyüdü.” (Andriç 1983: 22-23). Köprüler yapılana kadar ‘ayrı’ olanlar, çoğu zaman köprüler kurulduktan sonra ‘bir’ olmayı becerebilmiştir. Araya zaman zaman köprü yıkmalar, karşıdakini yok saymalar girse de Bosna; birleşmelerin, gitmek ama nihayetinde geri gelmelerin de ülkesidir. O yüzden değil midir ki Boşnak sözlüğünde “gitmek” üzerine kırktan fazla kelime bulunmaktadır. Gitmek, karışmak, barışmak. Yani hareketin, coşkunun, köprüler kurmanın ülkesi. Bosna; taştan veya demirden inşa edilen köprülerle beraber kültürler arasında da bir köprü olarak görülmüştür. Balkanlar, sık sık Doğu ile Batı, İslâm ile Hıristiyanlık, kısaca “onlar” ile “biz” arasındaki belirsiz konumundan kaynaklanan arada kalmışlığı ile gündeme geldiğinden köprü imgesi, Hasine Şen’in (Şen 2004) de vurguladığı gibi, her zaman Balkanist söylemin kullanışlı ve güçlü bir aracı olmuştur. Balkanların en belirgin özelliği olarak kabul gören karışık unsurlardan oluşma ve geçiş bölgesinde yer alma niteliği, bu metaforun gücünü arttırmıştır. Bosna, Doğu’nun Batı’yla, Batı’nın Doğu’yla yüzleştiği bir ırmak kenarıdır. Bütün sorun, bu ırmağı atlamak, “karşı”ya geçmek için küçük bir gayret göstermektedir. Tam da bu noktada Osmanlı, çoğu zaman tek taraflı bir kararlılıkla, bu ırmakları aşmanın gayreti içinde bulunmuş; köprüler yapmış, biriktirdiklerini oraya, oradan aldıkları yeni düşünceleri de İstanbul’a taşımıştır. Drina Köprüsü de, bu bağlamda anlamlı bir örnektir. Balkan kökenli Osmanlı Sadrazamı Sokullu Mehmet Paşa; memleketi olan Sokoloviç başta olmak üzere tüm Batı dünyasını, zamanının merkezi ve Doğu’nun kapısı olan İstanbul’a bağlamak maksadıyla Drina nehri kenarında yer alan Vişegrad’a 1571 yılında kendi adıyla anılan bir köprü yaptırmıştır. Zamanla üzerinden aktığı nehrin ismini alan Drina Köprüsü; kesme taş bloklardan yapılmış, eni 7 metre, boyu 180 metreyi bulan etkileyici bir mimarî şaheser olarak hizmet vermiştir. Altından geçen ırmağı tam on bir yerinden bölen gözleri ve bugün çoktan yıkılıp tarih olmuş taş hanıyla, yüzyıllarca klasik Doğu mimarisinin çizgilerini yansıtmış olan bu köprü, sözgelimi yine Drina üzerine kurulmuş olan Rzav Köprüsü’nün aksine, sadece hayvan ve insanlara geçitlik yapmayıp kültürlerarası bir bağlantıyı da sağlamıştır (Andriç 1983: 23-24). Hakkında şarkılar söylenen ve Kapiya isimli girişinde yüzyıllarca âşıkların dolaştığı bu köprü, en sonunda İvo Andriç’in Drina Köprüsü (1945) adlı romanında kahramanlaşarak yazarının da 1961 yılı Nobel Edebiyat ödülünü kazanmasına sebep olmuştur. Yapılmaya başladığı zaman hem Hıristiyan hem de Müslüman halkın önceleri pek sıcak bakmadığı bu dayanıklı köprü, yapıldığı günden beri, farklı din ve mezheplerden halk tarafından, ‘iyiliksever bir Boşnak vezirin iyilikle dolu hatırası’ diye anılmıştır. Yazıldıktan kırk-elli yıl sonra, ülkedeki çok milletli, çok dinli, çok kültürlü hayatı tahrip eden iç savaşlar yüzünden 1990’ların Yugoslavyası’nda yeniden güncellik kazanan Drina Köprüsü, 1516-1914 yılları arasındaki Bosna’yı ve orada yaşayan insanları, o ülkenin yüzlerce yıllık tarihine tanıklık eden bir köprünün, Drina Köprüsü’nün ‘dilinden’ anlatan bir romandır. Bu eseri, savaşın hemen bütün tarafları, 1990’lı yıllarda bir şekilde sahiplendiler. Kimileri de, Sırpların, Hırvatların ve Müslümanların bir arada olamazlığının belgesi gibi “okuttular” bu romanı. Eski Bosna’nın, orada yaşayan herkesin paydaş olduğu hayatına dair, bu hayatın milliyetçilikler çağında nasıl değiştiğine dair bir roman olan Drina Köprüsü’nde anlatılan; ne müthiş bir uyum hikâyesi, ne de mutlak bir zulüm hikâyesidir. Roman; etnik kimliklerin, dinlerin, devletlerin ve de her şeyin ötesinde, içinde “insan”ların olduğu, karmaşık, zengin bir hayat tablosudur. Eser; Osmanlılar, Boşnaklar, Sırplar, Hıristiyanlar, Müslümanlar vs. meselelerini okura yer yer unutturur ve Osmanlı’da farklı toplulukların -iyisiyle kötüsüyle- bir arada nasıl yaşadığını, geniş bir perspektiften ve bir tarihçi titizliğiyle tasvir eder. Zaten Drina Köprüsü’nü büyük roman yapan da budur. Romanda, sıradan, kronikçi bir anlatım sözkonusu değil. Kendisinin de doğup büyüdüğü topraklarda yaşayan farklı din ve etnik kimlikteki insanlardan sık sık “biz” veya “bizimkiler” (Andriç 1983: 171, 175, 212 vd.) diye bahseden, pek çok cümlesini ya birinci çoğul şahsa (“Biz”) göre kuran ya da “herkes” veya “hepsi” kelimesini (Andriç 1983: 85-86, 88, 92, 97-98, 100-101 vd.) sıkça özne olarak kullanan İvo Andriç, doğup büyüdüğü bu toprakları, efsanelerle, masallarla zenginleştirerek anlatır. Köprünün yapılışı, isyanlar, salgınlar, su baskınları, Bosna-Hersek’in Avusturya tarafından işgali, ülkeye demiryolunun getirilişi, Balkan Savaşı’nın acı dolu günleri, bir dünya savaşına yol açan suikast, yine savaş, yine kan, yine gözyaşı, köprünün dinamitle atılması... romanın tarihî dekorunu oluşturur. İstemediği bir delikanlıya verildiği için köprünün üstünden azgın Drina’nın sularına atlayan güzel Boşnak kızı Fato’nun acıklı serüveni (Andriç 1983: 127-139), kumarbaz Milan Glasinçanin’in yarı gerçek, yarı masal hâlinde anlatılan kumar tutkusu (Andriç 1983: 175-185), tekgöz Salko’nun (Andriç 1983: 231-245), otel sahibesi Yahudi Lotika’nın hayatları (Andriç 1983: 216-226, 317-327) ise, romanın zengin dramatik kurgusundan sadece birkaç örnektir. Her satırında hissedilen insanî boyut ile insanı saran Drina Köprüsü, “Osmanlı Yönetimindeki Bosna-Hersek’te Kültür 371 �Yaşamı” başlıklı bir doktora tezi de hazırlayan İvo Andriç’in, bir millete veya bir cemaate değil de bir ülkeye, bir vatana adanmış önemli bir romanıdır. Edebiyat çevreleri, 1961’de Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülen İvo Andriç’in, ödülü bu roman sayesinde aldığında hemfikirdir. Âdeta bir “milletler kokteyli” olan Balkan insanının yaşantısını ve kozmopolitliğini, bir köprü üzerinden anlatan Drina Köprüsü, dinî ve kültürel farklıklarına rağmen Balkan insanlarının ortak yönlerine ve “kader birliğine” de sıklıkla vurgu yapar. Eser, sevinç ve felâket günlerini bir arada yaşamalarının onları birbirine bağladığına değinen, bir romandan ziyade bir tarih kitabı gibi olayları sosyal yönleriyle de içeren bir kitap olarak da değerlendirilebilir. Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlardaki hâkimiyetinin güçlü ve zayıf taraflarını da, Osmanlı hâkimiyetinde yaşamış bir milletin mensûbunun -hem de Sırp milliyetçisi olarak bilinen bir yazarınağzından tarafsız denebilecek bir tarzda ortaya koyan bu romanı üç bölüme ayırabiliriz: Birinci bölüm, köprünün yapılışına; ikinci bölüm, köprünün yapımından müslüman idarenin yani Osmanlı hâkimiyetinin son bulmasına kadar olan sürece; üçüncü bölüm de, Osmanlı idaresinin son bulmasıyla Bosna’nın Avusturya-Macaristan imparatorluğu idaresine geçişine ve bu idareye karşı yapılan ayaklanmalar ile yerli halkın sıkıntılarına, bu arada yaşanan ekonomik, kültürel ve siyasî değişime ve milliyetçilik akımlarına ayrılmıştır. Balkanlarda yaşanan bu hızlı tarihî değişimleri konu edinen kitap, tarihî bilgilerin yanı sıra yöre halkının sade fakat etkileyici hayatlarını da bölümler hâlinde işlemektedir. Olay örgüsünü kısaca ele alırsak; Balkan kökenli olan Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa, geldiği yer olan Bosna’ya ölümsüz bir eser bırakmak niyeti ile Drina nehri üzerine bir köprü yaptırmak ister. Yerli halkın ilk başta ne olduğunu anlayamaması, inşaatın uzamasından ve baskılardan dolayı belli bir noktadan sonra yılgınlık gösterip köprünün tamamlanmasını istememesi, iyi ve kötü yönetimin arka arkaya gelmesi, ilk bölümde dikkatimizi çeken başlıca hususlardır. Köprünün yapımı ve bu sırada yaşananlar anlatılırken, romanın her bölümünde olduğu gibi, farklı kültürlere sahip yerli halkın yaşantısı, gelenekleri ve inançları da aralara serpiştirilmiştir. Köprünün yapılışına baştan itibaren pek hoş bakmayan yerli halk, özellikle Müslüman olmayanlar,144 köprü bittiğinde hayranlığını gizlememiş ve köprünün yapılışına çok sevinmiştir. Bazı köprüler vardır ki, sadece iki yakayı değil, iki farklı dünyayı da birbirine bağlarlar. Romanda ele alınan insanların küçük dünyaları, sadece etnik kimlikleri veya mensup oldukları dinler tarafından değil, nehir veya nehirler tarafından da bölünmüştür, bu farklı dünyaların -az da olsa- birbirine yakınlaşmasına bu “köprü” de katkıda bulunur. Köprü, bir buluşma ve birleşme noktası olur onlar için. Drina köprüsünün bitmesi ile kasaba, çevre yerleşim yerleri arasında önem kazanmaya başlar ve o zamana kadar içine kapanık olan bu yerleşim biriminin ticarî hayatı, köprü sayesinde canlanır. Böylelikle, kasaba için bir değişim ve gelişim süreci başlar. Köprünün giderek artan önemiyle yaşanan bu gelişmelerin ele alındığı ikinci bölüm, Osmanlı hâkimiyetinin Balkanlarda zayıflaması ile son bulur. Üçüncü bölüm, Osmanlının iyice zayıflamasıyla Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun fazla zorlanmadan Balkanlarda egemenlik kurmasıyla başlar. Hıristiyan ve Müslümanı ile yerli halk, uzun süre Osmanlı idaresine alışmış iken bu yeni idareyi başta çekingenlikle karşılamıştır. Fakat bir süre sonra bu yeni idareye de alışıp yeni hayat biçimini benimsemişlerdir. Avrupa'nın belirli sahalarda Osmanlının önüne geçmesi ile dünyada pek çok şey değişmiş ve kasaba da bu değişik hayat tarzına alışmıştır. Fakat bir süre sonra yeni yönetimin olumsuz tarafları ortaya çıkmaya başlamıştır. Ekonominin de kötüye gitmeye başlaması ve milliyetçi akımların ilerlemesi; Sırpları bağımsızlık için isyanlar çıkarmaya teşvik etmektedir. Küçük çaplı isyanlar, yavaş yavaş büyür ve Balkanların her yerinde kanlı mücadeleler başlar. Gittikçe kötüye giden şartlar sonunda, her şey daha iyi olacak diye umut edilirken Bosna’daki siyasî bir cinayet ile I. Dünya Savaşı patlak verir. Drina nehri üzerine yapıldığı tarihten itibaren kasaba ile birleşen köprü de, bu acımasız savaşta yıkılarak bir anlamda yaşanan manevî yıkımların da sembolü olur. İster Müslüman, ister Hıristiyan, ister Yahudi olsun, insanlar, yaşadıkları yerde bir “kader birliği” veya deyim yerindeyse “birlikte yaşama kültürü” oluşturarak acıları ve mutlulukları, farklı boyutta da olsa hep beraber yaşamakta; değişim karşısında birbirlerinden çok da farklı olmayan biçimlerde etkilenmektedirler. Molla İbrahim ile Rahip Nikola’nın şahıslarında Sırplarla ve Müslümanlar arasında dostluk ve arkadaşlıkların olduğuna da (Andriç 1983: 159-160) vurgu yapılan bu romanda, farklı dinlerden olan bu insanların tarihî süreç içinde özel yaşantıları ile toplumun genel durumu, tarihî bir köprünün hikâyesi etrafında birleştirilerek anlatılmış ve Balkan tarihine değişik bir şekilde ışık tutulmuştur. Kitabın son bölümünde, ayrıca, 19. ve 20. yüzyıldaki siyasî hareketlerin, kamplaşmaların, politikanın, partilerin, sermayenin, para kazanma hırsının insanları nasıl birbirlerinden uzaklaştırdığı anlatılıp etrafımızda gelişen olayları, 19. yüzyıl gözlükleri ile yorumlamamız sağlanıyor. Partiler (politika) ile sağ ve sol kavramının ilk olarak yerleşmeye başladığı o dönemlerde, insanların bu kavramları anlamlandırma sorunlarından başlayarak aslında bu iki kavramın ve benzer akımların sadece insanları birbirinden uzaklaştırmaktan başka işe yaramayan, toplumda ilerlemenin ve toplumsal barışın önüne geçen unsurlar olduğunun altı çiziliyor (Andriç 1983: 264265). Bu bağlamda, roman kahramanlarından Pavle Rankoviç’in, Bosna’daki insanlar arasındaki ilişkilerin ve huzurun bozulmasına “politika”yı sebep göstermesinin (Andriç 1983: 320) yanında Vişegrad’ın Müslüman genci 144 Örneğin romanın Sırp kahramanlarından Radisav, “Baldırı çıplaklarla Hıristiyanların köprüye ihtiyaçları yok. Onu isteyen Osmanlılardır. Biz alaylar toplamıyor, ticaret yapmıyoruz. Sal neyimize yetmez?” diyerek köprü fikrine karşı çıkar. 372 �Fehim Bahtiyaroviç’in, Sırp milletini yükseltecek ve dünyadaki medeniyetin merkezi olacak bir Sırp ülkesine yönelik görüşleri nedeniyle aşırı milliyetçi Sırp arkadaşı Toma Galus’a düşünüp de söyleyemediklerini burada anmak gerekir: “Ani değişiklikler isteği ve onları kuvvet zoru ile gerçekleştirmek düşüncesi, insanda çoğu zaman bir hastalık gibi belirir, daha çok kafasında güçlenir. Yalnız şu var ki, bu kafalar iyi düşünemezler. Sonunda bir sonuca varamaz. Çoğu zaman da omuzları üstünde kalmazlar. Çünkü dünyayı yürüten ve idare eden, insanların istekleri değildir. İstekler, rüzgâra benzer… Tozları bir yandan alıp öbür yana götürür, bazen bütün ufku karartır. Ama sonunda sakinleşir. Yatışır ve arkasından dünyayı yine o sonsuz biçimi ile bırakır… Yeryüzündeki sürekli eserler Allahın iradesiyle meydana gelir. (...) Arzudan, insanoğlunun isteğinden doğan bir eser, ya gerçekleşemez, ya da sürekli olamaz. (...) Gece Kapiya’da, karanlık gökyüzünün altında söylenen bütün bu coşkulu ve cüretkâr sözler de bir şey değiştirecek değildir.” (Vurgulama benim, s. 303). Tabiî ki İlahî takdir her ne kadar önemliyse de bu dünyadaki değişime, insanoğlunun iradesini kullanarak katkıda bulunduğu da bir gerçektir. Bu nedenle, Bahtiyaroviç’in düşüncelerine tam olarak katılmasak da şu bir gerçektir ki, bu romanda da görüldüğü gibi, kişilerin kendi milletlerini yüceltip diğerlerinin üzerine çıkarma isteği veya mensubu olduğu milleti diğerlerinden “üstün” görme saplantısı, her devirde bir şekilde hüsrana uğrayacaktır. Dünyanın bütününü iyileştirmeye yönelik olmayan hareketlerle içinde yaşadığımız gerçek hayattan kopuk ideolojiler, kendilerini yok etmeye ve kısa süreli olmaya mahkûmdurlar ve hiçbir sorunu çözemezler. Andriç’in de eserinde vurguladığı bu gerçek, romanda hem Sırp milliyetçisi Yanko Stikoviç ile sosyalizmi savunan Yakov Herak’ı eleştiren Nikola Glasinçanin’in ağzından hem de kasabada otel işleten Lotika’nın ağzından verilir. Nikola Glasinçanin, her yaz Drina Köprüsü’nün üstünde ülkenin geleceğine dair saatlerce tartışan ama bir sonuca ulaşamayan üniversite öğrencileri gururlu ve bencil Stikoviç ile sosyalist Herak’ı şu sözlerle eleştirir: “Sizi dinledikçe daha çok anlıyorum ki, yazılı ya da sözlü, bütün bu tartışmaların hayatla, hayatın gerçek problemleri ve ihtiyaçları ile hiçbir ilgisi yok. Çünkü hayatı, gerçek hayatı, elden geldiği kadar yakından inceliyorum… Onu başkalarında görüyor, kendimde hissediyorum. (…) Teknik ilerlemeler dünyada nisbî bir barış, bir çeşit durgunluk, özel bir atmosfer, gerçek olmayan sahte bir hava yarattı; bundan yararlanan bir sınıf halk da, aydın dediklerimiz de, dünyaya ve hayata bakışları ve düşünceleriyle eğlenceli bir tembel oyunu oynamak imkânını buldular. Bu… içinde egzotik çiçekler yetişen sahte iklimli bir çeşit kış bahçesine benzer… Ama bir yığın canlının üstünde kımıldadığı gerçek ve sağlam temelle… yâni toprakla hiçbir ilgisi olmayan bir fikir bahçesine. Bu yığının alınyazısını ve ona belirttiğiniz amaca ulaşması için atılacağı mücadeledeki davranışını tartıştığınızı sanıyorsunuz. Ama gerçekte: Kafanızda dönen tekerleklerin ne bu yığının yaşantısıyla, ne de genel olarak hayatla bir ilgisi var. İşte… Oyununuzun tehlikeli olduğu nokta da bu… Hem başkaları için, hem de sizin için tehlikeli olabilir. (…) insan sizi dinleyince, bütün sorunlar başarı ile çözüldü (…) sanır. Oysa hayatta, (…) hiçbir şey kolayca çözülmediği gibi, onu tamamiyle çözmek umudu da yoktur. Tam tersine, her şey güç ve karmaşıktır. (…) İnsanoğlu bütün ömrü boyunca üzülür durur ve hiçbir zaman, ne ona gerekli olanı, ne de istediğini elde etmeyi başarır. Sizin nazariyeleriniz gibi nazariyeler, sadece onun kumar zevkini tatmin eder. Gururunu okşar ve hem kendini, hem başkalarını aldatır.” (Andriç 1983: 307-308) (Vurgulamalar benim). Bosna’da, eskisine göre insanların kimi değerlerini kaybettiğinden, “zamanın bozulduğu”ndan ve insanların “sebepsiz ve mantıksızca birbirine düşman olu(p) birbirinden ayrıl(dıklarından)” şikâyet eden Lotika, bunun sebeplerinden bahsederken şunları söyler: “Çünkü bir sürü insan, anlamsız ve maksatsız bir sürü şey söylüyor ve yapıyordu. Bunlardan felâket ve zarardan başka ne gelebilirdi? Hayat kırıklanıyor (“parçalanıyor” R.G.), dağılıp dökülüyordu. Bugünkü kuşaklar daha çok hayatla değil de, hayat üzerine görüşleriyle meşguldü. Bu anlaşılmaz saçma bir şeydi ama böyle idi. Onun için de hayat değerini kaybediyor… Kelimelerle harcanıp gidiyordu.” (Andriç 1983: 319) (Vurgulamalar benim). Yazar, köprü etrafında gerçekleşen olaylarla yavaş yavaş bizi kitabın içine çeker ve hissettirmeden köprünün iki yakası arasında gidip geliriz. Köprünün iki yakasını bağladığı Vişegrad’ın yerlileri gibi köprünün üzerinde batan güneşin yüzümüzü ısıtmasını hisseder ve kendimizi Hıristiyan, Müslüman ve Yahudi komşuların ilişkileri içerisinde buluruz. Yazar, maddî ve manevî köprüler kurmaya önem veren Osmanlı’nın, Balkanlardan geri çekilmesiyle onun yerine gelen ve Osmanlı’nın yaptığı köprüyü tahrip eden Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile onların getirdiği düzene eleştiriler getirirken özellikle huzuru arayan yaşlılar tarafından eski düzene (Osmanlı zamanına) özlem duyulduğundan bahseder (Andriç 1983: 277). Tabiî Osmanlı’nın yaptığı yanlışlıkları da belirtmeden geçmez. Yazar bunları, olayların akışı içerisine öyle bir yerleştirir ki Müslüman karakterler kendilerini, Sırp karakterler de yine kendilerini eleştirir; böylece kimsenin incinmesine izin vermez. “Osmanlı plüralitesini ve o çok yanlılığın içinden yükselen birlik türküsünü çağır(an)” (Karakoç 2007: 129) Andriç, Vişegrad kasabasında yaşayan birbirlerine karşı şeklen de olsa saygılı Hıristiyan ve Müslüman halklarının; yaşanan işgâl, doğal felâket (sel), sıkıntı ve değişmelere karşı “ortak bir kader” önündeki yaşantılarını, “ortak insanî özleri”ni de ortaya koymaya çalışarak gözler önüne serer. Romanı yazış gayesini, Bursa’daki bir konuşmasında, “Bizim topraklarımızda da yıkan, yapan, ilerleyen ve gerileyen bir kuvvetin yüzyıllar boyunca geçmiş olduğu yolu görmek istemiş ve mümkün olduğu kadar yakından anlamaya özenmiştim. Bir kuvvetin yükselmesini, batışını ve bizden neler alıp bize neler verdiğini iyice ölçüp biçmek istedim.” şeklinde ifade eden İvo Andriç (1983: 10), Sava nehrine dökülen Drina suyu üzerindeki bir köprüyü sembol olarak kullanıp Doğu ile Batı’nın ilişkilerini, bu iki medeniyet arasındaki etkileşimi anlatan 373 �bir eser ortaya koymuştur. Drina Köprüsü, altından akıp giden sular gibi, Doğu’dan Batı’ya (bir kıyıdan diğerine) Osmanlılığı taşımakta ve Doğu ile Batı’yı kaynaştırmaktadır. Ancak, uzun süre Doğu’dan Batı’ya olan bu akış, bir süre sonra tersine döner. Artık ekonomik ve askerî yönden Doğu’ya üstünlük sağlayan Batı’nın değerleri hâkimdir. Andriç, bu dönüşümün sebeplerini anlatırken, Balkan Savaşı’ndan sonra toprak kayıpları yaşandığı sırada Müslümanların sadece ah vah edip Drina Köprüsü’ne bakarak eski ihtişamlı günleri anmakla yetinmelerine karşılık Sırp, Hırvat ve Slovak gençlerin, bir taraftan Viyana, Zagrep, Gratz ve Prag üniversitelerinde okuyup bir taraftan milliyetçilik bilinçlerini güçlendirdiklerinden de bahseder (Andriç 1983: 293-294, 299-303). Ancak yazar, Avrupa ülkelerinde okuyarak kültürel bir değişim yaşayan, geleneklerinden uzaklaşan/kopan ve Batı kaynaklı ideolojilere kendilerini kaptıran bu okumuş gençlerin veya sadece zevk, eğlence ve para kazanmaktan başka bir endişeleri olmayan halkın, kültürler arasındaki farklılıkları iyice derinleştirerek çatışmaları körüklediklerine de dikkat çeker (Andriç 1983: 277-278, 284-285). Gelenekler ve kültürel yapı yozlaşınca da “içinde daima nefretler, kıskançlıklar, kör inançlar, dinî tahammülsüzlükler, kabalık ve zalimlik gizleyen, ama yüzyıllık geleneğe (“birlikte yaşama ve farklılıklara tahammül etme geleneği”ne R.G.) dayanarak kalbinde insanlığa ve bütün düzenli ve ölçülü şeylere karşı da bir saygı ve merhamet besleyen (…) bütün kaba duyguları(nı) ve kötü alışkanlıkları(nı), katlanabilir bir sınır üzerinde koruyarak onları ortaklaşa hayat ve genel yarar uğruna yatıştırmayı ve idare etmeyi başaran” kimi yöre insanın “duygular(ı) birden siliniver(ir)” (Andriç 1983: 349) ve problem başlar. Ekonomik kazançları yerinde olduğunda, âdil ve düzenli yaşam şartlarına sahip olup kendilerini güvende hissettiklerinde yani dış hayatın gelişim ve ilerlemesinde problem olmadığı sürece yörede yaşanlar, birlikte yaşama konusunda pek sorunla karşılaşmazlar; böyle durumlarda “ilkel duygular ve çeşitli ırk, millet ve dinlerin sarsılmaz inançları gibi şeyler de arka planda ve karanlıklar içinde” kalır. Ancak “bunlar, halkın hele bu ülke halkının, onsuz yapamadığı şeyler” olduğu için “ölmüş ve gömülmemiş gibi görünen bütün bu şeyler, uzak bir gelecekte halka değişiklikler ve umulmadık felâketler hazırlıyordu.” (Andriç 1983: 211). Birçok Balkan romanı gibi Drina Köprüsü de, Balkanlara ait kanlı sahneler içerse de Andriç, Bosna’daki etnik çatışmaları bölgeye özgü bir nitelik olarak görmez; olayları, tarihî açıdan değerlendirmeye çalışır. Yazara göre etnik çatışmalar, bölge insanlarının özüne ilişkin bir kana susamışlığın sonucu değil, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan imparatorluklarının bölgedeki varlıklarının getirdiği dengesizliğin ve düzensizliğin sonucudur. Andriç, köprü metaforunu romanının merkezine yerleştirmiştir, ama yazar bu imgeyi, Balkan kimliğinin oluştuğu bir alan olarak görmektedir ve ona yüklediği anlam ise Heidegger’in köprü yorumuyla paralellik gösterir: “Köprü tuhaf bir mesken türüdür: akıntının üzerinde hiçbir çaba harcamadan, büyük bir kararlılıkla salınır. Köprü yalnızca ondan önce de orada bulunan kıyıları birleştirmez. Kıyılar, ancak köprü akıntıyı aştığı zaman ortaya çıkar. Köprü, tasarımı gereği kıyıların yan yana uzanmasını sağlar.” (Kujundic 1995: 152-153). Sonuç: Çokkültürlülük, son zamanlarda olumsuz bir şey olarak görülmeye başlamıştır. Çokkültürlülük, bugün açıkça iflas etmiş görünüyor; ama sebep de söz konusu kültürün kayboluyor olmasıdır. Aslında, dünyanın pek çok yerinde görülen şiddetin gerçek kaynağı da bu “birlikte yaşama kültürü”nün kayboluşu zaten. Menfî milliyetçiliğin (ırkçılığın) yükselmesi, kimlik politikaları ve “öteki” sorunu, uzun zamandır süren ve daha da süreceğe benzeyen tartışmaların merkezinde yer alıyor. Dünyanın gidişine bakılınca, kimlik politikalarının birbiriyle çatıştığı ortamlarda “bir arada yaşamak” üzerine politika üretmek daha da anlamlı hâle geliyor. Çokkültürlülük, demokratik bir toplum olabilmenin, “modernleşme”nin ve birlikte yaşayabilmenin kilit kavramlarından sayılıyor. Ne yapılmalı peki? Çözüm nerede? Çözümü, yine, köprü yıkan değil maddî ve manevî köprüler kuran ve uzun süre farklı etnik kimlikten ve dinden insanı bünyesinde bir arada yaşatabilen hoşgörülü geçmişimizde bulabiliriz. Şöyle ki; Fatih Sultan Mehmet’in gayrimüslimlere hoşgörüyle yaklaşılmasını emreden, hatta birinin aslı Bosna’da bir Fransisken kilisesinde muhafaza edilen fermanları meşhurdur. Bunların dışında, Pakistan’nın ünlü düşünür ve şairi Muhammed İkbal’in (İkbal 1988: 80) Edirne’yi Bulgarlara karşı savunan Şükrü Paşa hakkında “Edirne Kuşatması” başlıklı bir şiiri vardır. Bu şiirde de anlatıldığı gibi, Şükrü Paşa, zahiresinin tükendiği, askerlerinin bir lokma ekmeğe muhtaç kaldıkları bir sırada şehirde sıkıyönetim ilân etmiş ve gıda maddesi adına ne bulurlarsa “ordunun ambarlarına taşınmasını” emretmiştir. Sıkıyönetim ilân edildiği için hiçkimsenin sesini çıkaramadığı bu kritik anda “Hakk’ın sesi”ni şehrin müftüsü dillendirmiş ve İkbal’in deyimiyle, “hiddetinden Tur dağı gibi parlamış”tır. Müftü, gayrimüslimlerin hukukunu savunmuş; Paşa’nın ancak Müslümanların malına el koyabileceğini, “zımmî”nin, yani Müslüman olmayanların malının haram olduğunu haykırmış ve gayrimüslim halktan toplatılan yiyecekleri geri verdirmiştir. 1912 gibi coğrafî temellerimizin sarsıntı geçirdiği bir tarihte gerçekleşen bu olay, çarpıcılığının ötesinde başka şeyler de anlatıyor olmalıdır. Müslüman olmayanlara yönelik bu “pozitif ayrımcılık”, duygusal bir bağıştan veya şahsî bir lütuftan çok “kapsamlı bir hukukî çerçeveye” oturur ve bugün asıl bizi ilgilendiren boyutu da bu olmalıdır. Biz bu çerçeveyi ciddiye almıyor olabiliriz. Ancak dünyada siyaset bilimiyle ilgili yayınlanan kitaplarda “çokkültürlülük” denilince “Osmanlı modeli”ne mutlaka bir bölüm ayrılır. Mesela Will Kymlicka’nın (1998) 374 �Çokkültürlü Yurttaşlık adlı kitabında, Osmanlı “millet sistemi”nin modern dünyadaki çokkültürlülük uygulamalarının “önemli bir öncülü” ve “azınlık hakları için bir model” vazifesi gördüğü vurgulanmakta ve Jay Sigler, Vernon Van Dyke ve Patrick Thornberry gibi başka yazarların konuyla görüşlerine de atıfta bulunulmaktadır. Asıl üzerinde durulması gereken metinler ise, Benjamin Braude ile Bernard Lewis’in (1982) yayına hazırladıkları Osmanlı Devleti’nde Hıristiyanlar ve Yahudiler adlı kitapta yer alır. Bu çalışmanın girişinde yazarlar, Osmanlı’daki “hoşgörü”yü, “hâkim bir dinin diğer dinlerle bir arada yaşama iradesini göstermesi” olarak tanımlar. Ne var ki bu tanım, eksik ve dardır. Çünkü Osmanlı’nın hoşgörüsü, Braude ve Lewis’in dediği gibi, yalnız başka dinlerin hâkim dinle beraber yaşamasını değil, aynı zamanda o başka dinlerin kurumsal olarak var olmalarını, hatta yok olmamalarını da garanti altına alan bir ilkeler ve uygulamalar manzumesiydi. Asıl önemlisi, yukarıda gördüğümüz gibi, bu uygulamadan, yalnız 1453’te değil, 1912 gibi geç bir tarihte, yani dağılmanın eşiğindeyken bile vazgeçilmemiş olmasıdır (Armağan 2007). Köprüler, azgın ırmakların üzerinde cennet düşleridir. Zengin düşlere ve hayalden ülkelere kapı aralayan yapılar olmalıdır köprüler… Savaşlara, kırımlara, katliamlara sahne olmamalı… Hele hele, siyasî hesaplaşmalar, iktidar mücadeleleri yahut savaş halleri, her ne sebeple olursa olsun, gözden çıkarılan birliklerin telef meydanı olmamalı ve yıkılmamalı köprüler… Ve böylesi menfî durumlarda köprü yıkanlarla/atanlarla değil, köprü kuranlarla birlikte olmalı insan… Yıkan varsa bir yapan mutlaka çıkar her devirde… Zaten, romanda sanki Osmanlı imparatorluğunu temsil eden bir şahıs olan Ali Hoca’nın da dediği gibi, şu bir gerçek ki; “Her şey olabilir… Yalnız mümkün olmayan bir şey vardı(r). O da, dünyayı güzelleştirmek ve insanların daha güzel ve daha rahat bir yaşam sürmeleri için dayanıklı, ölümsüz anıtlar yaptıran (veya gayret gösteren R.G.) büyük adamların dünyadan yok olması(dır). Eğer böyle bir şey olursa… Bu, Allah’ın sevgisi de dünyadan kalktı, yok oldu demekti(r). Hayır! Bu olamaz…” (Andriç 1983: 390-391) Kaynakça: Andriç, İ. (1983). Drina Köprüsü. (Çev.: Hasan Âli Ediz & Nuriye Müstakimoğlu), 11. Baskı, İstanbul: Altın Yayınevi. Kitaplar Armağan, M. (2007). Hepimiz Osmanlıyız!. Zaman, 28 Ocak. Braude, B. & Lewis, B. (1982). Christians and Jews in the Ottoman Empire, the Functioning of a Plural Society: Volume I: The Central Lands; Volume II: The Arabic-Speaking Lands. New York & London: Holmes & Meier Publishers. İkbal, M. (1988). Doğudan Esintiler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Karakoç, S. (2007). Romancımız İvo Andriç. Edebiyat Yazıları-II (Dişimizin Zarı). 3. Baskı, İstanbul: Diriliş Yayınları. Kujundic, D. (1995). Ivo Andric and the Sarcophagus of History. Ivo Andric Revisited: The Bridge Still Stands, Berkeley: UP, 152-153. Kymlicka, W. (1998). Çokkültürlü Yurttaşlık. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. (Orijinal adı: Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights, Oxford: Oxford University Press, 1995). Şen, H. (2004). Balkanlar: Metaforların Çarpıştığı Bir Savaş Alanı. Cogito, 38, 258-274. 375 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 417 Title A name given to the resource Drina Köprüsü’nde “Birlikte Yaşama Kültürü” Author Author GÜLENDEN, Ramazan Abstract A summary of the resource. Köprüler, insanları birbirine kavuşturan yapılardır. Bir kıyıdan diğer kıyıya uzanan köprülerin temel fonksiyonu, “birleştirmek”tir. Köprü, Balkanist söylemin bölgeye atfettiği en uygun metafor olarak kabul edilmiş, Balkanlar, sık sık Doğu ile Batı, İslâm ile Hıristiyanlık, kısaca “onlar” ile “biz” arasındaki belirsiz konumundan kaynaklanan arada kalmışlığı ile gündeme gelmiştir. Bu nedenle Yugoslavya’daki son savaşlarla ilgili siyasî ve ekonomik değerlendirmelerde bile, en çok gönderme yapılan kitaplar arasında, İvo Andric’in bu metafor üzerine kurulan Drina Köprüsü (1945) adlı romanı yer almıştır. İvo Andriç’e 1961 yılı Nobel Edebiyat ödülünü kazandıran Drina Köprüsü, Bosna’yı ve orada yaşayan insanları, o ülkenin yüzlerce yıllık tarihine tanıklık eden bir köprünün, Drina Köprüsü’nün ‘dilinden’ anlatan bir roman. Eser, Balkan insanın yaşantısını ve kozmopolitliğini, bir köprü üzerinden anlatır. Farklılıkların bir arada bir dönemde nasıl yaşayabildiğinin da görüleceği bu roman, uzun yıllar önce yazılmasına rağmen değerinden hiçbir şey kaybetmemiş; bir millete veya bir cemaate değil de bir ülkeye, bir vatana adanmış bir romanıdır. İvo Andriç’in bu eseri, Osmanlı’da farklı toplulukların -iyisiyle kötüsüyle- bir arada nasıl yaşadığını, geniş bir görüşle ve bir tarihçi titizliğiyle tasvir eder. Biz bu bildirimizde, bugün hem Balkanlarda hem de dünyanın pek çok yerinde başarılamayan “birlikte yaşama” kültürünün bu romandaki yerini irdeleyip “köprü atan/yıkan değil köprü yapan” bir medeniyetin/İmparatorluğun dayandığı dinamiklere temas etmeye çalışacağız. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3285 Title A name given to the resource Društveni ogledi Author Author Centar za društvena istraživanja, Internacionalni Burč univerzitet Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015-12-28 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1fc1c13f0c5a79a0de88f151e3f941a2.pdf 35d4c8801a5ba484aeaa1ad867c1fbf5 PDF Text Text 1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Drying Behaviour and Mathematical Modeling of Mistletoe (Viscum Album L.) in UV Combined Convective Drier Saliha Erentürk Ataturk University Erzurum, Turkey serenturk@yahoo.com Bircan Köse Ataturk University Erzurum, Turkey bircank28 @hotmail.com Abstract: The thin layer drying behavior of Viscum album L. (mistletoe) leaves was investigated in UV combined convective drier. Drying air temperatures and velocities were selected as 60-70 and 80OC, and 0.5-1 and 1.5m/s respectively. Drying curves obtained by using experimental data were fitted to the six models reported in the literature. Comparing the determination of coefficient (R), reduced chi- square (χ2) values of six models, it was obtained that the Modified Page model represents the best fitting. Introduction Viscum album L. commonly known as mistletoe is a semi parasitic plant, which normally grows on a variety of trees. The major constituents of Viscum album L. are the lectins, which include viscumin, polypeptides known as viscotoxins and a number of phenolic compounds found in their free state or as glycosides(Al-Achi, 2005) and also typically include lignans, caffeic acid, vitamin C (Ergun&Deliorman,1996) Because ofthe rich chemical content, Viscum album L. has been used forthe treatment of many diseases, both in traditional medicine and in complementary medicine. It was firstly used for the treatment of epilepsy and dermatitis in Europe (Tenorio et al.,2005). A number of biological effects, such as anticancerand, antimycobacterial, antiviral have been reported. Drying can be described as an industrial preservation method in which water content and activity of fruits and vegetables are decreased by heated air to minimize biochemical, chemical and microbiological deterioration (Doymaz and Pala, 2003). Drying provides not only a longer shelf-life to the food but also resultsinlight weighttransportation and comparatively smaller storage space (Sharma et al,2005). Nowadays some new techniques intending to shorten the drying time and improve the final quality of the dried products such as microwave,IR and UV assisted drying have begun to use. UV drying is an especially used in field of printing and packaging industry where fast drying. UV drying is also used in carton including medicine and food labeling, plastic material, the wood finishing industry and metal decorating (http://www.noblelight.net/products/ultraviolet_curing/curing.asp).(http://www.wluv.de/uvtrocknung.html?&L=1). Viscum album L. extracts is used for the treatment of many diseases as mentioned above. In many treatments,in order to increase the extraction yield, materials which will be extracted are first dried and then grinded to be expanded the surface area.In orderto get easierthe grinding process and longer the storage period, drying is selected as preservation methods of Viscum Album L. leaves. Although numerous thin layer drying models have been published in the literature describing the drying behavior of leaves during convective drying such as parsley (Soysal, 2004), spinach (Karaaslan&Tuncer,2008),rosemary leaves (Aslan & Özcan, 2008), mint leaves (Özbek & Dadali, 2007), mate leaves (Zanoelo,2007). There is no information concerning the drying of Viscum album L. and UV assisted dying of foodstuffs. The aim of this study was; to determine the drying characteristics of Viscum album L.leaves in UV assisted convective drier and to obtain the most suitable mathematical model defined the drying. 326 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Material and Methods Sample preparation and drying equipment Viscum Album L. plants collected from peartrees and provided from Giresun, Turkey in March, 2008 were used in drying experiments. Leaves of plants were diminished from handle, washed and dried on a filter paper to eliminate the surface water. Afterthen leaves are placed into plastic bags and stored at +4o C until drying. The initial moisture content of Viscum Album L. sample was 70% (wet basis, wb). The UV combined convective dryer consists of a fan,fan speed controller, air heater, heat power controller,thermometers, and stainless-steel mesh sieve and three UV lamps (Philips) were located onto sieve with the distance of 15cm. Air velocity was measured by an anemometer (LCA 6000, Lufttechnik GmbH, England). The schematic diagram of the dryeris shown in Figure 1. Figure 1: Schematic diagram of experimental drier Drying procedure Drying experiments were carried out attemperatures of 60, 70 and 80ºC, velocities of 0.5,1 and 1.5 m/s in horizontal-flow. UV lamps, air heaters and fan adjusted to required flow rate had been operated to obtain the steady state conditions before drying experiments have been started. Samples of about 15 g were used for drying experiments. Dimensions oftray were 21x18 cm. The weighing tray with the sample was placed in the dryer.In all experiments, samples were placed as a thin layer. The samples were weighed at various time intervals, ranging from 5 min at the beginning to 30 min during the last stage of the drying process. A digital electronic balance with accuracy of 0.01 g (Precisa, BJ610C) was used to measure the weight of the samples. The drying process was continued untilthe material achieves its final moisture content at which the moisture content does not decrease significantly. Final moisture content was taken as the equilibrium moisture content. Each test was replicated three times and the average values were used to construct the drying curves. Dryer walls were insulated with polystyrene. Mathematical modeling For mathematical modeling, the six commonly used thin layer drying models shown in Table 1 were tested to selectthe best model for describing the drying behavior of Viscum album L. leaves during UV assisted convective drying process. The regression analysis was performed using Statistica Computer Program. The goodness offitof each model was evaluated using the correlation coefficient(R) and the reduced chi-square (χ2). The higher the values of R and the lower the values of χ2,the better is the goodness of the fit(Akpinar, 2005; Midilli et al. 2002). χ2can be calculated as follows: 327 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Models Newton Page Modified Page Henderson & Pabis Logarithmic Midilli et al. Equations MR=exp(-kt) MR=exp(-ktn) MR = exp[-(kt)n] MR=a exp(-kt) MR=a exp(-kt)+c MR=aexp(-ktn)+bt References Mujumdar(1987) Erentürk et al. (2004) Diamante and Munro (1993) ,Akpınar (2006) Yaldiz and Ertekin (2001) Henderson and Pabis (1961) Yağcıoğlu et al. (1999) Midilli et al. (2002) Table 1 : Thin layer drying curve models Results and Discussion Effects of air temperature The variations of dimensionless moisture ratio with drying time attemperatures of 60, 70 and 80ºC at 0.5 m/s was given in Fig. 2. An increase in airtemperature resulted in a decrease in the drying time. The required drying times to reach equilibrium moisture content from the initial moisture content at 0.5m/s for the selected drying airtemperatures of the Viscum album L. leaves were found to be as 400, 280 and 180 min . As it would be expected, similar drying curves except for slopes were obtained for the 1m/s and 1.5 m/s drying conditions. The times required reaching equilibrium moisture content for 1 m/s were obtained as 360, 200 and 160 min for the selected temperatures. The drying times for air velocity of 1.5 m/s at air temperatures of 60, 70 and 80ºC were obtained as 360, 200, 160 min.It could be concluded that from the Figure 2; drying airtemperature has an important effectforthe drying of Viscum album L.leaves. Figure 2: Drying curves for Viscum album L. at various airtemperatures Effects of air velocity In order to investigate the effect of air velocity on drying of Viscum album L. leaves, air velocity values were selected as 0.5, 1 and 1.5 m/s. Due to the similarity ofthe drying curves,the effects of different drying air velocity were drawn for only 60o C. The effects of drying air velocities at airtemperature of 60o C were shown in Figure 3. As it can be seen from the figure, with an increase in air velocity causes a smallincrease in the drying rate. When the drying air velocity was increased from the 0.5 m/s to 1 m/s drying rate was also increased. However drying rates are almost similar at 1 m/s and 1.5 m/s velocities. 328 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Figure 3: Drying curves for Viscum album L. at various airvelocities M odeling The results of the statistical analysis were in Table 2. Among the considered mathematical drying models,the Modified Page model was found to be more suitable for predicting the drying behavior of Viscum album L., with the values for R above 0.99 and with the lowest value of χ2.In orderto take into account for the effect of the drying variables on the Modified Page model a multiple regression analysis was performed on the drying variables in terms of drying air temperature (T, o C); and air velocity (V, m/s) since they affected the drying coefficients k and n ofthe Modified Page model. The multiple combinations of the different parameters that gave the highest R value were included in the final model. Arrhenius type modeling was one of the best methods to describe the drying rate k and drying parameter n of the Modified Page model,related details and values forthese coefficients were given below: k = 3.185* V0.452 *exp (-349.69/T) n = 1.495*V-0.049 *exp (0.589/T) These models can be used to estimate the moisture content of the Viscum album L. at any time during the U V asisted drying process with an acceptable accuracy. Validation of the selected model was made by comparing the computed moisture contents with measured valuesin all drying runs. The performance analysis of the models at different velocities and temperatures of drying air was illustrated in Figure 4. As can be observed inthisfigure,consistency offittingthe drying dataintothismodelis very good for all ofthe experimental drying air conditions. Thus, this model may be assumed to represent the drying behavior of Viscum album L. for UV assisted drying. 329 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo M odel T (°C) 60 70 Newton 80 60 70 Page 80 60 70 M odified Page 80 60 70 Henderson & Pabis 80 60 70 Logarithmic 80 60 70 Midilliet al. 80 Table2: The results ofthe statistical analysis 330 V (m/s) R χ2 0.5 1 1.5 0.5 1 1.5 0.9933 0.9905 0.9849 0.9917 0.9906 0.9925 0.00793 0.005954 0.009083 0.004039 0.004377 0.003069 0.5 1 1.5 0.9892 0.9898 0.9936 0.004069 0.003179 0.00165 0.5 1 1.5 0.5 1 1.5 0.9989 0.9939 0.9707 0.998 0.9994 0.9985 0.001719 0.002731 0.016193 0.001573 0.00023 0.000438 0.5 1 1.5 0.9922 0.9993 0.9994 0.004608 0.000194 0.000311 0.5 1 1.5 0.5 1 1.5 0.999 0.998 0.989 0.9991 0.9993 0.9987 0.001518 0.000604 0.005669 0.000265 0.000249 0.000665 0.5 1 1.5 0.9994 0.9996 0.9999 0.000148 0.000105 0.000065 0.5 1 1.5 0.5 1 1.5 0.9914 0.9868 0.9791 0.9895 0.9899 0.9927 0.005771 0.004145 0.007519 0.002967 0.003371 0.002648 0.5 1 1.5 0.9882 0.9892 0.9933 0.00329 0.00271 0.001467 0.5 1 1.5 0.5 1 1.5 0.9936 0.9926 0.9893 0.9923 0.9794 0.992 0.001956 0.003791 0.011565 0.002121 0.018244 0.002336 0.5 1 1.5 0.9893 0.9899 0.9936 0.002835 0.002383 0.001426 0.5 1 1.5 0.5 1 1.5 0.9975 0.9963 0.9755 0.9961 0.5559 0.9987 0.001692 0.002405 0.016067 0.002354 0.156692 0.00043 0.5 1 1.5 0.9897 0.9994 0.9989 0.005692 0.00016 0.000547 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Figure 4. Comparison ofthe experimental and predicted moisture ratios for UV-combined convective drying. Conclusion In this study, drying behavior of Viscum album L. in UV combined convective drier was investigated. Drying airtemperature has the most important effect for the drying of the Viscum album L. Drying air velocity has a little effect on drying. Drying rateis different only at 0.5 m/s but at 1 and 1.5 m/s drying rates are similar. Within the six thin-layer drying correlations considered, the Modified Page model provided the best representation ofthe Viscum album L. drying kinetics forthe UV combined convective drier. Acknowledgements This study was supported by the Research Foundation of Ataturk University (project no: 2003/258). The authors want to thank Mr. K. Erentürk for the dryer equipment. References Al-Achi, A. (2005). Mistletoe (Viscum album L.). U.S. Pharmacist, 30, 12-18. Arslan, D., Özcan, M.M. (2008). Evaluation of drying methods with respect to drying kinetics, mineral content and colour characteristics of rosemary leaves, Energy Conversion and Management, 49(5), 1258-1264. Akpinar, E.K. (2006). Mathematical modelling of thin layer drying process under open sun of some aromatic plants. Journal of Food Engineering, 77(4), 864-870. Akpinar, E. K. (2005). Determination of suitable thin layer drying curve model for some vegetables and fruits. Journal of Food Engineering, 73(1), 75–84. Diamante, L.M., Munro, P.A. (1993). Mathematical modeling of thin layer solar drying of sweet potato slices. Solar Energy, 51(4), 271–276. Doymaz,I.,& Pala, M. (2003). The thin-layer drying characteristics of corn. Journal of Food Engineering, 60, 2, 125-130. Erenturk, S., Gulaboglu, M.S., Gultekin, S. (2004). The Thin-layer drying characteristics of rosehip, Biosystems Engineering 89(2), 159–166. 331 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Ergun, F., Deliorman, D. (1996). HPLC analysis of ascorbic acid in Viscum album L. samples. J .Fac. Pharm. Gazi, 13(2) 121-126. Henderson, S.M., Pabis, S. (1961). Grain drying theory I: temperature effect on drying coefficient. J Agric Res Eng, 6:169– 74. Karaaslan, S.N., Tunçer, Đ.K. (2008). Development of a drying model for combined microwave–fan-assisted convection drying of spinach. Biosystems Engineering, 100(1), 44-52. Midilli, A., Kucuk, H., Yapar, Z. (2002). A new model for single layer drying. Drying Technology, 20(7), 1503–1513. Mujumdar, A.S. (1987). Handbook of industrial drying. Marcel Dekker, New York. Özbek, B., Dadali, G., (2007). Thin-layer drying characteristics and modelling of mint leaves undergoing microwave treatment. Journal of Food Engineering, 83(4), 541-549. Sharma, G.P., Verma, R.C., & Pathare, P. (2005). Mathematical modeling of infrared radiation thin layer drying of onion slices. Journal of Food Engineering, 71(3), 282–286. Soysal, Y. (2004). Microwave drying characteristics of parsley. Biosystems Engineering, 89(2), 167–173. Tenorio, F.A., del Valle, L., Gonzalez, A., & Pastelin, G., (2005). Vasodilator activity of the aqueous extract of Viscum album. Fitoterapia, 76(2), 204-209. Yağcıoğlu, A. (1999). Tarım ürünleri kurutma tekniği. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, No:536. Đzmir. Yaldız, O., Ertekin, C. (2001). Thin layer solar drying some vegetables. Drying Technology, 19(3-4), 583–596. Zanoelo, E.F., di Celso, G.M., Kaskantzis, G. (2007). Drying Kinetics of Mate Leaves in a Packed Bed Dryer. Biosystems Engineering, 96(4), 487-494. http://www.noblelight.net/products/ultraviolet_curing/curing.asp http://www.wluv.de/uv-trocknung.html?&L=1 332 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 496 Title A name given to the resource Drying Behaviour and Mathematical Modeling of Mistletoe (Viscum Album L.) in UV Combined Convective Drier Author Author Erentürk, Saliha Köse, Bircan Abstract A summary of the resource. The thin layer drying behavior of Viscum album L. (mistletoe) leaves was investigated in UV combined convective drier. Drying air temperatures and velocities were selected as 60-70 and 80OC, and 0.5-1 and 1.5m/s respectively. Drying curves obtained by using experimental data were fitted to the six models reported in the literature. Comparing the determination of coefficient (R), reduced chi- square (χ2) values of six models, it was obtained that the Modified Page model represents the best fitting. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed Q Science (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fc17a9e2aee6925597db3579238124dd.docx 68d4825f6da030bc0a1b85ff7ebffa0c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0de319681a030c3961520f3c328cf5de.pdf 102e047dad8f2e79f65fece9f24984b1 PDF Text Text �������������� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3148 Title A name given to the resource Država u procesu globalizacije Author Author HASANOVIĆ, Izudin Abstract A summary of the resource. Predmet ovog rada jeste redukcija autonomije i uloge države u procesima globalizacije usljed porasta moći međunarodnih organizacija i transnacionalnih korporacija. Broj nacionalnih država neprestalno se povećava ali istovremeno smanjuje se njihova moć i uticaj. Suverenost je danas podijeljena između nacionalnih i internacionalnih vlasti. Na gubitak i smanjenje suveriniteta utiču globalna ekonomija nove forme globalnog upravljanja, međunarodni vojni savezi i međunarodno pravo. U skladu s tim nacionalne države nisu više jedini ili glavni oblici vladavine ili moći u svijetu. Socijalna, politička i ekonomska dimenzija globalizacije ogledaju se u novim formama vladavine i autoriteta, novim sferama i poljima političkog djelovanja. Osim toga pitanje organičavanja suverenih prava država u praktičnom smislu bitno se različito postavlja, zavisno od moći svake države pojedinačno. Koliko moći-toliko suvereniteta. Reaktivisanje teorije ograničenog suvereniteta nije rukovođeno samo, a često ni prvenstveno potrebom zajedničkog odlučivanja o nizu pitanja koja se tiču širih područja, ili svijeta kao cijeline, nego prije svega težnjom najmoćnijih država i korporacija da postupaju tako da vlastite interese preoblače u ruho planetrnih interesa, ili da ne dozvoljavaju ugrožavanje tih interesa uprkos opravdanog protivljenja većine zemalja svijeta. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/48a213ecc394e2da3619bd12734f37ff.pdf cd0570de136511423bdc4343c9030bbb PDF Text Text 1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo OYUN VE BULMACA ETKĠNLĠKLERĠYLE YABANCILARA TÜRKÇE KELĠME ÖĞRETĠM YÖNTEMĠ Ahmet Gürdal International Burch University, Eğitim Fakùltesi, Tùrk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bôlùmù, Saraybosna, Bosna-Hersek ahmedim64@gmail.com Mustafa Arslan International Burch University, Eğitim Fakùltesi, Tùrk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bôlùmù, Saraybosna, Bosna-Hersek marslan@ibu.edu.ba Özet: Makalenin amacı oyun ve bulmaca etkinlikleriyle yabancılara Tùrkçe kelime ôğretim yôntemlerini açıklamaktır. Yabancı dillerin kelime ôğretiminde ôğrenci motivasyonun sağlanması için oyun ve benzeri etkinliklere sıkça yer verilmektedir. Yabancıların hızlı ve kalıcı bir Ģekilde Tùrkçe kelimeleri ôğrenmelerini sağlamak amacıyla ilgili çalıĢmalar incelenmiĢ, oyun ve bulmaca yôntemi ùzerine dikkatler çekilmiĢtir. Yabancılara Tùrkçe ôğretenler ôzellikle kelime ôğretiminde bu çalıĢmada açıklanan etkinlikleri test ederek konuyla ilgili tecrùbelerini geliĢtirebilirler. Anahtar Kelimeler: Bulmaca ve Oyun Yôntemi, Kelime Öğretimi, Yabancılara Tùrkçe Öğretimi GiriĢ Kelime ôğretimi, yabancı dil ôğretiminin ônemli unsurlarından biridir. Yabancı dil ôğretiminde kelime ôğretim teknikleri ùzerine birçok çalıĢma yapılmıĢtır. Bu çalıĢmaların en ônemli amacı, ‗ikinci dil edinenlere en hızlı ve kalıcı bir Ģekilde kelimeler nasıl ôğretilebilir?‘ sorusuna yanıt bulmaktır. Bireyin kendini ifade edip iletiĢim kurabilmesi için yeterli kelime dağarcığına sahip olması gerekmektedir (Özbay ve Melanlıoğlu, 2008). Yabancı dil ôğrenenler, ne kadar çok kelime bilirlerse, o kadar ôğrendikleri dilde iletiĢime geçebilirler. Kelimelerin yabancı dil ôğrenenlere farklı yôntemlerle ôğretilip, kelimeleri kavramaları sağlanmalıdır. Dil ôğretiminde oyunlar ve bulmacalar derse ve iletiĢime çeĢitlilik katarken dersi daha ilginç ve eğlenceli hale getirir (Kaya ve Yapıcı, 2007). Bu tùr aktiviteler farklı zekâ tùrlerine sahip kiĢilerin derse olan ilgisini artırdığı gibi kalıcı ôğrenmeyi de sağlamaktadır. Bu çalıĢmada oyun ve bulmaca etkinlikleriyle yabancılara Tùrkçe kelime ôğretim yôntemleri ùzerinde durulmuĢ, ilgili kaynaklar incelenerek bu bağlamda konu açıklanmaya çalıĢılmıĢtır. 1. Oyunla Kelime Öğretimi ―Sôzcùklerin ôğretilmesi için uzun bir sùreç gerekir. Ġlk duyulduğunda kısa sùreli belleğe alınan sôzcùkler, uzun sùreli belleğe aktarılmazlarsa çabuk unutulurlar‖ (Çetinkaya, 2005). Öğretilmesi hedeflenen kelimeler ne kadar farklı etkinliklerle ôğrencilere kavratılırsa ôğrenme de o kadar kalıcı olacaktır. Yabancı dil ôğretiminde oyunlarla her yaĢ grubundaki bireylere kelime ôğretilebilir ancak farklı yaĢ grupları için farklı yôntemler kullanılmalıdır. Genel olarak bu oyunlar telaffuz ve sôzcùk bilgisini daha iyi pekiĢtirmek için sınıf içinde uygulanan etkinliklerdir (Demirel, 2008). Uzun bir sùrede ôğretilebilecek bir kelimeyi oyunla daha kısa bir zamanda ve meraklandırarak ôğretmek mùmkùndùr. Oyun etkinlikleriyle yabancı dil ôğrenenler kelimeleri farkında olmadan edinirler. 36 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 1.1 Yabancılara Türkçe Kelime Öğretiminde Kullanılan Oyunlar Yabancılara Tùrkçe kelime ôğretiminde oyunlar etkin olarak kullanılmalıdır. Kelimelerin daha hızlı ôğretilmesi ve kalıcı belleğe aktarılması amacıyla sınıf içinde uygulanabilecek oyun tùrleri Ģunlardır: 1.1.1 Adam Asmaca Bu kelime oyunu grup halinde oynanabildiği gibi iki ôğrenci arasında da oynanabilmektedir. Grup halinde oynanması durumunda ôğretmen sınıftaki ôğrenci sayısına gôre sınıfı gruplara bôlmelidir. Adam asmaca oyunu için bulunması hedeflenen kelimenin harfleri adedince tahtaya kutucuklar çizilmelidir. Kutucukların içine ônceden bazı ipucu harfler yazılmalıdır. Öğrenciler kutucukta yazılan kelimeyi bulmak için sırasıyla harf sôylemelidirler. YanlıĢ sôyledikleri her harf için asılacak adamın bir parçası çizilir (Bk. Resim 1.1). Öğrenciler çôp adamı astırmadan doğru kelimeleri sôyleyerek hedef kelimeyi tahmin etmelidirler. Bu oyun ôğrencilerin Tùrkçedeki sesleri ve sembolleri daha iyi tanımalarını ve kelime bilgilerini geliĢtirmelerini sağlar (Dumanlı, 2007). Örnek: K T K Resim 1.1 Adam asmaca oyununun çizgi hâli. 1.1.2 Bilen Oturur Bu oyun eĢanlamlı ve zıt anlamlı kelimelerin kavratılmasında etkin olarak kullanılmalıdır. Öğretmen, eĢ anlamlı veya zıt anlamlı kelimeleri tahtaya yazmalıdır. Sınıftaki bùtùn ôğrencileri ayağa kaldırmalı ve tahtadaki eĢ anlamlı veya zıt anlamlı kelimelerin zıddını veya eĢanlamlısını sırayla ôğrencilere sormalıdır. Doğru yanıtı veren ayaktaki ôğrenci yerine oturur. Tahtadaki bùtùn kelimelerin eĢ ve zıt anlamlıları bulunana kadar etkinlik devam eder (TaĢdemir, vd. 2003a). Örnek: EĢanlamlılar Siyah Beyaz Bùyùk Anı Çabuk Zıt Anlamlılar Sıcak Uzun Kùçùk Sert YanlıĢ 1.1.3 Son Harften Kelime Türetme Son Harften Yeni Kelime Türetme Oyunu için iki ôğrenci tahtaya kaldırılmalıdır. Ġlk ôğrencinin sôyleyeceği kelimenin son harfiyle ikinci ôğrenci ônceden belirlenen bir sùre içinde yeni bir kelime tùretmeye çalıĢmalıdır. Aynı kelime iki defa sôylenmemelidir. Her yeni kelime için ikinci ôğrencinin hanesine puan yazılır. Bu uygulama ile ôğrenciler kelimelerin sôyleniĢlerini tekrar ederek pekiĢtirirler. Örnek: Ali Kalem Ayak ġehir Az Nilüfer Masa KardeĢ Rùya Zil 37 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 1.1.4 Kelime Türetme Oyunun amacı karıĢık olarak verilen harflerden en uzun kelimeyi tùretmektir. Öğretmen tahtaya karıĢık olarak harfler yazılmalı ve sınıfı iki gruba ayırmalıdır. Belirlenen sùrede verilen harflerden en uzun ve doğru kelimeyi tùreten grup tùretilen kelimedeki harf adetince puan kazanır. Gruplar en uzun kelimeyi bulmak için isterlerse bir joker harf de kullanabilirler. Öğrencilerin bu etkinlikle Tùrkçe sesleri, yazılıĢlarını ve kelimeleri daha iyi tanımaları sağlanmıĢ olur (Yalın, 2005). Örnek: K-A-M-S-T-R-C-E ?(Joker) A grubu B grubu H -A-S-R-E-T R-E-S-Ġ-M H harfi joker Ġ harfi joker 1.1.5 EĢini Bul EĢini bul oyunu için iki takım resimli ve isimlerin yazılmıĢ olduğu kùçùk kartlardan faydalanılmalıdır (Bk. Resim 1.2). Bu resimler karıĢtırılarak iki ôğrenciye eĢit olarak paylaĢtırılmalıdır. Oyuna baĢlayan ôğrencinin ortaya koyduğu kart diğer ôğrencide varsa yerdeki kartı alır. En çok kart toplayan ôğrenci baĢarılı olur. Gôrsel içerikli kartlar yardımıyla ôğrencilerin dikkatleri kelimelere çekilir ve bu kelimeler pekiĢtirilir (MEGEP, 2007a). Resim 1.2 EĢini bul oyununun resimli kartları. 1.1.6 Meslek Bulma Öğretmen daha ônce ôğretmiĢ olduğu meslek isimlerinin yazılı olduğu kâğıtları ôğrencilere dağıtmalıdır. Öğrenciler bu kâğıtları ellerinde tutmalıdırlar. Öğretmen, ôğrencilere dağıttığı kâğıtlardaki meslekleri iki ôğrenciye buldurmak için ipucu cùmleler sôylemelidir. Öğretmenin verdiği ipucu cùmlelerle dağıtılan kâğıttaki kelimeyi bulan ôğrenci diğer mesleği de bulma hakkını elde eder. En çok mesleği bulan ôğrenci etkinliği baĢarmıĢ sayılır. Öğrencilerin iĢittiklerini anlama ve muhakeme becerilerini geliĢtirmek bakımından bu etkinliklere sıkça yer verilmelidir (Gùrbùz, 2004). Örnek: Doktor Hastanede çalıĢır. Hastaları tedavi eder. Beyaz ônlùk giyer. 38 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Türkçe Öğretmeni Okulda çalıĢır. Ders anlatır. Tùrkçe ôğretir. 1.1.7 Hadi Anlat Bakalım Öğrencilerin konuĢma becerisini geliĢtirmek için ôğretmen bu etkinliği zaman zaman uygulamalıdır. Öğretmen, sınıfı A ve B olmak ùzere iki gruba bôlmelidir. Gruptan bazı ôğrenciler sôzcù olarak belirlenmelidir. Öğretmen, anlatılacak kelimeyi sessizce sôzcùnùn kulağına sôylemeli ve sôzcùğù anlatması için bir dakika sùre vermelidir. Verilen sùrede sôzcù mimikleriyle ve beden dili yardımıyla kelimeyi anlatmaya çalıĢmalıdır. Verilen sùrede ilk grup kelimeyi bilemezse ikinci gruba sôz hakkı verilir. En çok puanı alan grup ôğretmen tarafından değiĢik Ģekillerde ôdùllendirilebilir (Demir, 2009). 1.1.8 Nazlı‘nın Kedisi Nazlı‘nın Kedisi Oyunu‘nda ôğretmen ôncelikle ôrnek bir cùmle yazmalı ve Nazlı‘nın kedisine ait bir ôzelliği vurgulamalıdır. Sôylediği ôzelliğin baĢ harfiyle baĢlayan yeni ôzellikler ôğrenciler tarafından sôylenmelidir. En çok yeni ôzelliği bulan ôğrenci etkinliği baĢarıyla tamamlar. Oyun gruplar hâlinde de uygulanabilir. Sıfatların kavratılması açısından bu etkinlik ôğrencilerin ilgisini çekecektir (Ġzgôren, 1999a). Örnek: Öğretmen: Nazlı‘nın kedisi çok zekidir. Öğrenci: Nazlı‘nın kedisi çok zariftir. Öğrenci: Nazlı‘nın kedisi çok zayıftır. 1.1.9 BaĢ Harfleri BirleĢtir Öğretmen, bir kelime sôylemeli ve ôğrenciler bu kelimenin harflerini kullanarak yeni sôzcùkler tùretmelidir. Bu kelimeleri kullanarak tùretilen yeni kelimeler yukarıdan aĢağıya sıralandığında baĢ harfleri ôğretmenin verdiği ilk kelimenin harf sırasına uygun olmalıdır. Bu etkinlik daha çok gruplar oluĢturularak yapılmalıdır. Öğrenciler bu aktivitelerle karĢılıklı olarak yeni kelimeleri ve telaffuzlarını ôğrenerek kelime haznelerini geliĢtirirler (Ġzgôren, 1999b). Örnek: PENCERE Pazar Ev Nar Ceviz Erik Resim El 1.1.10 Kelimelerle Beyin Fırtınası Öğrencilere verilen bir kelimeyi çağrıĢtıran yakın kelimeleri sôylemeleri esasına dayanan bir etkinliktir. Verilen kelimeyi anımsatan en çok sôzcùğù sôyleyen ôğrenci bu etkinliği baĢarıyla tamamlamıĢ olur (Bk. Resim 1.3). Bir bağlam çerçevesinde ôğrencilerin kelime bilgileri geliĢtirilir (TaĢdemir, vd. 2003b). 39 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Resim 1.3 Beyin fırtınası oyunuyla ilgili Ģekil. 1.1.11 Nesi Var? Sınıftan ôğretmenin belirlediği bir ôğrenci sınıf dıĢına çıkarılmalıdır. Sınıftaki bùtùn ôğrenciler bir kelime ùzerinde anlaĢmalı sonra dıĢarı gônderilen ôğrenci sınıfa davet edilmelidir. Seçilen ôğrenci, sınıf tarafından belirlenen kelimeyi bulmak için ‗Nesi var?‘ Ģeklinde sınıfa sorular yôneltmelidir. Seçilen ôğrenci gizlenen kelimeyi soru-cevap yôntemiyle tahmin etmeye çalıĢmalıdır. Bu etkinlikte soru–cevap metodunun kullanılmasıyla ôğrencilerin konuĢma ve kelimeleri kullanma becerileri geliĢtirilir (MEGEP, 2007b). Örnek: Sınıftaki ôğrenciler, kapı kelimesi ùzerinde anlaĢmıĢlardır. Seçilen ôğrenci sınıftaki ôğrencilere ‗Nesi var?‘ Ģeklinde sorular yôneltir. Öğrenciler: — Kolu var. — Nesi var? — Açılıp kapanır. — Nesi var? — Anahtarı var. 1.1.12 Kulaktan Kulağa Öğretmen, sıradaki ôğrencinin kulağına bir kelime fısıldamalı ve kelimeyi duyan ôğrenci hızla yanındaki diğer ôğrencinin kulağına hedef kelimeyi doğru olarak telaffuz etmelidir. Öğretmen, en son ôğrenciye gelindiğinde kulaktan kulağa sôylenen kelimenin doğruluğunu kontrol eder. Bu etkinlikle ôğrencilerin dinleme ve telaffuz becerileri geliĢtirilir (MEB Özel Tevfik Fikret Okulları, 2010). 1.1.13 Zıddını Söyle Sınıftaki A grubuna ônceden belirlenen sıfatlar yazılarak dağıtılmalıdır. Sınıftaki B grubuna ise A grubuna dağıtılan sıfatların tam zıtları yazılarak dağıtılmalıdır. Öğretmen A grubundaki bir ôğrenciye sôz vererek elindeki sıfatlardan birini sôylemesini ister. A grubundaki ôğrencinin sôylemiĢ olduğu kelimenin tam zıddı olan B grubundaki ôğrenci el kaldırarak kendini belli eder. Yeni sıfatı sôyleme hakkı B grubundaki ôğrenciye geçmiĢ olur. Bu tùr etkinlikler ôğrencilerin telaffuzlarını geliĢtirir ve dildeki gramer yapılarını tanımalarını sağlar (Altun, 2010). Örnek: A Grubu Acele YavaĢ Acı Ön B Grubu Cahil Korkak Dolu Batı 40 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 1.1.14 Evet-Hayır Öğretmen, ôğrencilerin ônceden ôğrendikleri kelimelerden yazarak bir kutuya koymalı ve seçtiği ôğrenciden bu sôzcùklerden birini çekmesini istemelidir. Öğrencinin çektiği kelimeyi sınıftaki diğer ôğrenciler, sorular yardımıyla tahmin etmeye çalıĢmalıdırlar. Seçilen ôğrenci Evet veya Hayır Ģeklinde cevaplar verir. Doğru kelimeyi bulan ôğrenci kutudan yeni sôzcùk çekme hakkını kazanır. Bu etkinlikle ôğrencilerin soru-cevap metoduyla Tùrkçe konuĢma becerileri geliĢtirilmiĢ olur (TaĢdemir, vd. 2003c). Örnek: Tahtaya kalkan ôğrenci elma kelimesini masadaki kutudan çekmiĢ olsun. — Bu kitap mı? — Hayır. — Bu muz mu? — Hayır. — Bu gôz mù? — Hayır. — Bu elma mı? — Evet. 1.1.15 Bingo Yeni ôğretilecek veya tekrar edilmek istenen 15-20 kelime ôğretmen tarafından tahtaya yazılmalıdır. Öğretmen, ôğrencilerden tahtada yazılı olan kelimelerden beĢ tanesini seçip defterlerine yazmasını istemelidir (Bk. Resim 1.4). Öğretmen, tahtadaki kelimelerden rastgele birini sôyler ve ôğretmenin sôylediği kelime, defterinde yazılı olan ôğrenci Bingo Ģeklinde seslenir ve defterindeki o kelimenin ùstùnù çizer. Defterindeki bùtùn kelimeleri bingo yapan ôğrenci etkinliği birincilikle tamamlamıĢ olur. Bingo oyunu ôğrencilerin telaffuzlarını geliĢtirir, dil ôğretiminin renklenmesi ve ôğrencilerin motive olması bakımından ônemli bir etkinliktir (MEB Talim ve Terbiye Kurulu BaĢkanlığı, 2006). Resim 1.4 Bingo oyununda tahtaya yazılan kelimeleri gôsteren Ģekil. Öğrencinin defterine yazdığı kelimeler: Patlıcan Elma Portakal Salatalık ViĢne 1.1.16 Tombala Tombala oyunu ôğrencinin gôrsel ve iĢitsel belleğini geliĢtirici bir etkinliktir. Öğretmen birçok sôzcùğùn resminden oluĢan bir kart oluĢturmalıdır (Bk. Resim 1.5). Bu kartı çoğaltarak bùtùn sınıfa dağıtmalıdır. Bu kartta bulunan resimlerin kelimelerini kùçùk kâğıtlara yazarak bir kutu veya torbaya koymalıdır. Öğretmenin kutu veya torbadan rastgele çektiği kelimenin resmi bulunan ôğrenciler, o resmin ùzerini kùçùk bir kâğıtla kapatmalıdırlar. Bu Ģekilde karttaki bùtùn resimleri ilk kapatan ôğrenci birinci olur (KKTC Milli Eğitim ve Kùltùr Bakanlığı Talim ve Terbiye Dairesi Mùdùrlùğù, 2009). 41 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Resim 1.5 Tombala oyununun kartı. 1.1.17 Ġsimlere Sıfat Bulma Öğrencilerin Tùrkçedeki sôz varlığını tanımaları bakımından bu etkinlik ônemlidir. Sınıf dôrt gruba ayrılmalı ve grupların baĢına bir baĢkan seçilmelidir. BaĢkan grupta oyunun yôneticisi olarak bir isim sôylemeli ve arkadaĢlarından bu isme sıfat bulmalarını istemelidir. Sırası gelen ôğrenci doğru sôylenen isme doğru bir sıfat sôylerse ônceden belirlenen puanı kazanır. Grupta en çok puanı alan ôğrenci, o grubun birincisi olur (Ġzgôren, 1999c). Örnek: Ayakkabı- eski, yeni, gùzel, kirli Hava- soğuk, sıcak, kapalı, açık Elbise- temiz, renkli, siyah, eski 1.1.18 Alfabe Çorbası Sınıf dôrt gruba bôlùnmeli ve her grubun bir sôzcùsù seçilmelidir. Öğretmen bir harf sôylemeli ve 20 saniye sùre tutarak bu zaman içinde sôylenen harfle baĢlayan kelimeler tùretilmesini istemelidir. En çok kelimeyi tùreten grup, tùrettiği kelime adetince belirlenen puanı kazanır. Bu etkinlikle ôğrenciler Tùrkçedeki sesleri ve kelimeleri daha iyi tanırlar. Örnek: K Kalem Kedi Kurt Kulak Kibrit 1.1.19 Bak ve Yaz Bu etkinlik ôğrencilerin doğru yazma becerilerini geliĢtirir. Öğretmen, ôğrencilerden projeksiyon vasıtasıyla yansıtılan resimlerin isimlerini defterlerine yazmasını istemelidir. Gôsterilen resimdeki kelimelerin isimlerini doğru yazan ôğrenciler ôğretmen tarafından ôdùllendirerek motive edilirler. 2. Bulmacayla Kelime Öğretimi Bulmacayla kelime ôğretim yôntemi ôğrencilerin ilgilerini ôğrenilen dildeki kelimeler ùzerine yoğunlaĢtıran bir yôntemdir. Dolayısıyla bulmaca yôntemi ôğrencilerin eğlenerek yeni kelimeler ôğrenmelerini ve ôğrenilenleri tekrar etmelerini sağlar. Bu metotla yabancı dil olarak Tùrkçe ôğrenenlerin daha çok dikkatleri derse çekilmiĢ olur. Bulmacayla kelime ôğretim yôntemiyle kelimelerin zihinde kalıcılığı artırılır. Bulmacayla yabancılara kelime ôğretiminde kullanılabilecek aktiviteler Ģu Ģekilde gruplandırılmıĢtır: 42 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 2.1. Kare Bulmaca Kare bulmaca yôntemi yabancı dillerin kelime ôğretiminde en çok kullanılan etkinliktir. Yabancılara Tùrkçe kelime ôğretiminde kullanılmak ùzere ôğrencilerin seviyelerine uygun olarak kare bulmacalar hazırlanmalıdır. Genel olarak kare bulmacalar sağdan sola veya yukarıdan aĢağıya Ģeklindedir (Bk. Resim 2.1). Kare bulmacayı çôzmeye istenilen yerden veya istenilen sorudan baĢlanabilir. Kare bulmacayla kelime ôğretim yônteminde bazı sùtunlarda iki soru vardır. Birinci soru a ikinci soru b olarak belirtilmiĢtir. Kare bulmaca temel seviye Tùrkçe ôğrenen ôğrenciler için daha basit ve anlayabilecekleri seviyede olmalıdır. Öğrencileri sùrùkleyebilmek için birinci sorular ôğrencinin bildiği basit kelimelerden seçilmelidir. Kare bulmacanın ilk ôrneğini ôğretmen ôğrencilerle sınıfta birlikte çôzmelidir. Evde veya boĢ zamanlarında çôzmeleri için ôğrencilere hazır kare bulmacalar verilmelidir. Kare bulmaca yôntemi ôğrencilerin ôğrendikleri kelimeleri tekrarlamalarını ve yeni kelimeler ôğrenmelerini sağlar (Karatay, 2007). Resim 2.1 Kare bulmacanın resmi. Soldan sağa 1. Bir yapıya girmeyi sağlayan veya odaları birleĢtiren ince uzun geçit. 2. a. Binme, yùk çekme ve taĢıma gibi hizmetlerde kullanılan tek tırnaklı bir hayvan. b. Bir soru 3. Yakın kelimesinin zıttı. 4. a. KiĢiler veya nesneler arasında bağlantı sağlayan Ģey, vasıta. b. Bir nota. 5. Bir ağaç 6. a. BaĢımızı kaplayan kıllara ne ad verilir? b. Çok kelimesinin 7. Beyaz kelimesinin sıfatı. tùrù. zıttı. eĢanlamlısı. Yukarıdan aĢağıya 1. .....lem yazı yazmak için kullandığımız aracın ilk iki harfi. 2. Evin bir bôlùmù ................... odası. 3. ........m bir malın fiyatını artırmaya ne ad verilir. Ġlk iki harfini boĢluklara yazınız. 4. Hastalanınca doktor reçeteye ne yazar? 5. Çakmak fiilinin emir halini yazınız. 6. a. Bir sayı. b. Tùrk halk mùziğinde kullanılan, gôvdesi ağaçtan oyularak yapılmıĢ, telli, uzun saplı çalgı, bağlama. 7. Varlıkların, doğadaki gôrùnùĢlerinin kalem, fırça gibi araçlarla kâğıt, bez vb. ùzerinde yapılan biçimlere ne ad verilir? 2.2. Sarmal Bulmaca Sarmal bulmacada hedef kelimelerin kimi harfleri bulmacanın içerisine yerleĢtirilmelidir. Öğrenciler bu harflerden hareket ederek ilgili kelimeyi bulmaya çalıĢmalıdırlar. Bulmacada numaralandırılan boĢluklara gelecek kelimelerin ipuçları verilmelidir (Bk. Resim 2.2). Öğretmenin birinci ipucunu okuyarak ilk ôrnek uygulamayı kendisi yapmalıdır. Öğrencilere evde kendilerinin dolduracakları hazır sarmal bulmacalardan 43 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo verilmelidir. Bu tùr alıĢtırmalarla ôğrencilerin okuduklarını anlama ve okuduklarından sonuca varma becerileri geliĢtirilir (GùmùĢ, 2010). Örnek: Ġpuçları: 1. Elbise diker. 2. Meyve ve sebze satar. 3. Ekmek yapar ve satar. 4. Ders anlatır. 5. Ev kadını. 6. Hastaları tedavi eder. 7. Uçak ve helikopter kullanır. 8. Araba sùrer. Resim 2.2 Sarmal bulmacanın resmi. 2.3. Kelime Avı Kelime avında ôğretilmesi hedeflenen kelimeler ônceden tespit edilmelidir. Öğrenciler, karıĢık harf tablosundan soldan sağa, sağdan sola, yukarıdan aĢağıya ve aĢağıdan yukarıya çizerek ilgili kelimeleri bulmaya çalıĢırlar (Bk. Resim 2.3). Kelime avı etkinliği ilk olarak ôğretmen kontrolùnde sınıfta uygulanmalıdır. Öğrenci çalıĢma kitabında bulunan benzer ôrnek, ôğrenciler tarafından çôzùlmelidir. Bu aktiviteyle ôğrencilerin kelimeleri daha iyi tanımaları sağlanır ve okuma-yazma becerileri geliĢtirilir (ġengùl ve Akçin, 2010). Resim 2.3 Kelime avıyla ilgili bulmaca resmi (Öztùrk, vd. 2010). 44 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 2.4. Sözcük YerleĢtirme Sôzcùk yerleĢtirme etkinliğinde iki sôzcùk bulmacanın içine yerleĢtirilmelidir. Bu sôzcùklerden hareket ederek ônceden belirlenen diğer sôzcùklerin doğru bir Ģekilde boĢ karelere yerleĢtirilmesi sağlanır (Bk. Resim 2.4). Öğretmen ilk uygulamayı kendisi yapmalıdır. Amaç kelimelerin doğru yerleĢtirilerek ôğrenci dikkatinin kelime ùzerine çekilmesidir. Bu alıĢtırmayla ôğrencilerin harf-kelime analizi yapmaları ve kelimeleri daha iyi tanımaları sağlanır (YıldızbaĢ ve Parlakyıldız, 2004). Resim 2.4 Sôzlùk yerleĢtirme bulmacasının resmi (Tural, 2010). 2.5. Nesne Bulmaca Nesne bulmaca sadece bilgisayar ortamında uygulanabilen bir etkinliktir. Amaç bilgisayar ekranının sağ tarafında verilen kelimeleri ekranın sol tarafındaki sınıfta bulunan eĢyalarla doğru olarak eĢleĢtirmektir (Bk. Resim 2.5). Doğru tıklanan nesne için ôğrenci belli bir puan kazanır veya yanlıĢ tıklamada puan kaybeder. Tekrar oyna butonuna tıklandığında ekranın sağ tarafında farklı kelimeler yer alır. Projeksiyon yardımıyla grup etkinlikleri de yapılabilir. Öğrenciler, gôrdùkleri somut nesneleri daha çabuk kavrarlar (MEB Tebliğler Dergisi, 2000). Resim 2.5 Nesne bulmacadan bir gôrùntù (Öztùrk, vd. 2007). 45 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 2.6. Resimli Bulmaca Rakamla belirtilen eĢya veya nesnelerin adının kutucuklara doğru yazılmasıyla gerçekleĢtirilen bir etkinliktir (Bk. Resim 2.6). Bu aktivite ôğrencilerin kendi kendilerine kolaylıkla uygulayabilecekleri bir yôntemdir. Resimli bulmacalarda gôrsel duyular harekete geçirilir ve ôğrencilerin ôğrenilen kelimeleri kolay anımsamaları sağlanır. Ayrıca bu aktiviteyle ôğrencilerin yazma becerileri geliĢtirilir (DemirbaĢ, vd. 2010). Resim 2.6 Resimli bulmacaya ait bir uygulama. 2.7. Piramit Bulmaca Piramit bulmacadaki amaç ortasında O harfi olan kelimeleri yazmaktır (Bk. Resim 2.7). Öğretmen farklı harflerin kullanıldığı ôrnek piramit bulmacalar hazırlamalıdır. Öğretmen, hazır piramit bulmacalarından birini bùtùn ôğrencilere dağıtmalı ve bulmacayı çôzdùrmelidir. Piramit bulmaca yôntemi, sınıfta gruplar oluĢturularak da uygulanabilir. Piramit bulmaca, ôğrencilerin kelime hazinelerini yoklamak ve yeni kelimeler ôğrenmelerini sağlamak bakımından ônemlidir. Resim 2.7 Piramit bulmacaya ait bir uygulama. 2.8. Resimli Kare Bulmaca Resimli kare bulmaca bilgisayar ortamında uygulanabilen bir aktivitedir. Resimli kare bulmaca farklı konular ùzerinde hazırlanabilir. Bulmacada soldan sağa ve yukarıdan aĢağıya olmak ùzere sorular bulunmaktadır. Bulmacayı çôzebilmek için kutudaki sayıların ùzerine tıklanmalıdır. Örneğin, bir yazan sayıya tıklandığında iki resim ekrana gelir. Birinci resim soldan sağa yazılacak alanla ilgilidir. Resimdeki nesnenin adı boĢluğa yazılmalı ve tamam butonu tıklanmalıdır. Ġkinci resimde bulunan nesnenin adı ise hemen yanındaki boĢluğa yazılıp tamam butonu tıklanmalıdır (Bk. Resim 2.8). Bulmacayı çôzen kelimeyi hatırlayamazsa ipucu butonuna tıklandığında ilk harf ipucu olarak verilir. Etkinlik tamamlandıktan sonra Kontrol et butonuna tıklandığında doğru ve yanlıĢlar gôsterilir. YanlıĢ cevapların tekrar yapılması gerektiği uyarısı ekrana yansır. 46 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Teknolojik eğitim araçlarıyla gerçekleĢtirilen aktiviteler ôğrencilerin ilgilerini konuya çekmektedir. Bu bakımdan resimli kare bulmaca yôntemiyle ôğrencilere Tùrkçe kelimeler ôğretmek onların kelimeleri isteyerek ôğrenmelerini sağlayacaktır. Resim 2.8 Resimli kare bulmacaya ait bir gôrùntù. 2.9. Bu Nedir? Bu alıĢtırmada son harfi verilen varlıkların, eĢyaların ve kavramların ipuçlarıyla bulunması amaçlanır. Öğrenciler numaralandırılmıĢ beyaz kutuları doldurmak için ônce verilen ipuçlarını okumalıdırlar. Verilen ipucu yardımıyla son harfi K olan varlığın, eĢyanın veya kavramın ismini boĢluklara yazmalıdırlar (Bk. Resim 2.9). Bu etkinlik sınıfta gruplar oluĢturularak da uygulanabilir. Öğrencilerin bu alıĢtırmalarla kelimeleri doğru yazma ve okuduklarını anlama becerileri geliĢtirilir. Resim 2.9 ‗Bu nedir?‘ bulmacasına ait bir uygulama. Ġpuçları: 1. Sùtùnù içtiğimiz hayvan. 2. K harfi ile baĢlayan bir sebze. 3. Acıkınca yapılan Ģey. 4. Kesmeye yarayan alet. 5. Yemek yerken kullanılır. 6. Yemek yemek için kullanılan kap. 7. Yemek yapmak için kullanılır. 8. Su içmekte kullanılır. 9. Temel gıda maddesi. Undan yapılır. 47 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 10. Yemekten sonra geriye kalan kirli Ģeyler. 11. Ağaçların solunum yapan yeĢil gôrùnùmlù kısmı. 12. Uyuma veya dinlenmek amacıyla ùzerine yatılan eĢya. 2.10. Hatırlatmaca Belirlenen kelimelerle baĢka kelimeleri çağrıĢtırmayı hedefleyen bir aktivitedir. NumaralandırılmıĢ kelime gruplarının anımsattığı yeni sôzcùk bulmacadaki ilgili boĢluğa yazılmalıdır (Bk. Resim 2.10). Öğrencilere alıĢtırmanın nasıl uygulandığı ayrıntılı olarak açıklanmalıdır. Hazırlanan ôrnek bulmaca sınıfta ôğrencilerle birlikte çôzùlmelidir. Öğrenciler bu aktivite ile kelimeleri bir bağlam içerisinde ôğrenirler. Resim 2.10 Hatırlatmaca bulmacaya ait bir uygulama. Sonuç Yabancı dil ôğretiminde sınıf içi ôğrenmenin monotonluktan kurtarılmasında sınıf içi oyunlar ve bulmaca etkinlikleri ôğrenmeyi olumlu olarak etkilemekte ve bilinenleri uygulama imkânı sunmaktadır (Demirel, 1978). Oyun ve bulmacayla kelime ôğretim yôntemi, ôğrencilerin derse olan ilgilerini artırmakta ve ôğrencilerin yaparak, yaĢayarak ôğrenmelerini sağlamaktadır. Yabancılara Tùrkçe kelime ôğretimi ùzerinde çalıĢan eğitimciler, bu tùr etkinliklerden derslerinde azami derecede istifade etmelidirler. Yabancılara Tùrkçe ôğretme amacı ile hazırlanan ders kitaplarında ve çalıĢma kitaplarında oyun ve bulmaca bôlùmù mutlaka olmalıdır. Bu konuda en dikkat çeken yayın, Dilset Yayınlarıdır. Bu tùr çalıĢmalara diğer yayınlar da kitaplarında daha çok yer vermelidir. Yabancılara Tùrkçe kelime ôğretiminde kullanılabilecek bulmaca kitaplarının olmaması bùyùk bir eksikliktir. Bu tùr bulmaca kitapları diğer dillerin kelime ôğretiminde etkin olarak kullanılmaktadır. Yabancılara Tùrkçe ôğretenlerin, oyun ve bulmacalarla alakalı hazırlamıĢ oldukları çalıĢmaları paylaĢabilecekleri bir sosyal paylaĢım sitesi kurulmalı ve bu Ģekilde bilgi ve tecrùbe paylaĢımı sağlanmalıdır. 48 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Kaynaklar Altun, M. (2010). Adım Adım Tùrkçe Öğreniyorum. KarĢıt Anlamlı Sôzcùkler. www.dilbilimi.net/02.01.2011. Çetinkaya, Z. (2005). Basit Tekrar ve AlıĢtırmalar Yoluyla Sôzcùk Öğretimi, Dil Dergisi, Sayı 130, Sayfa 75. Demir, M. (2009). Ġmam-Hatip Liselerinde Arapça KonuĢma Öğretimine Etkinlik Temelli Bir YaklaĢım. Yùksek Lisans Tezi. Ankara. Sayfa 56. DemirbaĢ, H., Karadağ, M., Usta, H., Bozçalı, M. (2010). Tùrkçe ve Tùrk Kùltùrù ÇalıĢma Kitabı. MEB Devlet Kitapları. Sayfa 23. Demirel, Ö. (1978). Tam ôğrenme. Eğitim ve Bilim dergisi, Ankara, Sayfa 46-50. Demirel, Ö. (2008). Yabancı Dil Öğretimi, Pegem Akademi, Ankara, Sayfa 92. Dumanlı, E. (2007). Zaman Gazetesi Ailem Eki, Ġstanbul, 26 Ocak 2007 Cuma, Sayfa 13. GùmùĢ, S. (2010). Çiftli Sarmal Bulmaca. http: //bullmacaservisi.com/01.01.2011. Gùrbùz, G. (2004). Fransızcadaki Seslerin Oyunlarla Öğretimi. Ankara Üniversitesi TÖMER Dil Dergisi. Sayı 124. Sayfa 88. Ġzgôren, K. M. (1999a). Oyunlarla Dil Öğretimi, Academyplus Yayınları, Ankara, Sayfa 69. Ġzgôren, K. M. (1999b). Oyunlarla Dil Öğretimi, Academyplus Yayınları, Ankara, Sayfa 69. Ġzgôren, K. M. (1999c). Oyunlarla Dil Öğretimi, Academyplus Yayınları, Ankara, Sayfa 69. Karatay, H. (2007). Kelime Öğretimi. Gazi Eğitim Fakùltesi Dergisi. Cilt 27, Sayı 1, Sayfa 121. Kaya, Ü. Ve Yapıcı, ġ. (2007). Ġlkôğretim 1. Kademede oyun tekniğinin Ġngilizce ôğretimine katkısı, Yùksek lisans tezi, Afyonkarahisar, Sayfa 30. Kuzey Kıbrıs Tùrk Cumhuriyeti Milli Eğitim ve Kùltùr Bakanlığı Talim ve Terbiye Dairesi Mùdùrlùğù, (2009). Ġllkokul Temel Eğitim 1. Kademe Hayat Bilgisi Öğretim Programı(1., 2. ve 3. Sınıflar). LefkoĢa. Sayfa 10. MEB Talim ve Terbiye Kurulu BaĢkanlığı, (2006). Ġmam-Hatip Liseleri ve Anadolu Ġmam-Hatip Liseleri Arapça Dersi Öğretim Programı. Ankara, Sayfa 19. MEB Tebliğler Dergisi, (2000). Okul Öncesi Eğitim Kurumları ve Ġlkôğretim Okulu Yabancı Dil Öğretim Etkinlikleri Çerçeve Programı. Cilt 63. Sayı 2511. Sayfa 6. MEB Özel Tevfik Fikret Okulları, (2010). Ġlkôğretim Fransızca Dersi 6-8. Sınıflar Öğretim Programı. Sayfa 25. MEGEP, (2007a). MEB. Mesleki Eğitimin ve Öğretimin Gùçlendirilmesi Projesi. Çocuk GeliĢimi ve Eğitimi, Ankara. Sayfa 28-32. MEGEP, (2007b). MEB. Mesleki Eğitimin ve Öğretimin Gùçlendirilmesi Projesi. Çocuk GeliĢimi ve Eğitimi, Özel Eğitimde Oyun Etkinlikleri, Ankara. Sayfa 24. Özbay, M. ve Melanlıoğlu, D. (2008). Yùzùncù Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakùltesi Dergisi. Haziran 2008. Cilt: V, Sayı: 1, Sayfa 33. Öztùrk, T., Akçay, S., Gùn, S., TaĢdemir, E., Çelebi, M., ÖzulaĢ, Ġ., ġerif, A., Karakoyun, E., Murt, M., BoztaĢ, A. (2010). Açılım ÇalıĢma Kitabı 1, Dilset Yayınları, Ġzmir, Sayfa 7. 49 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Öztùrk, T., Yiğit, A., Akçay, S., TaĢdemir, E., BaĢak, S.S. (2007). GôkkuĢağı EtkileĢimli Tùrkçe Öğretimi Uygulamaları 1 Cd‘si, Dilset Yayınları. ġengùl, H., Akçin, N. (2010). Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrencilere Okuma-Yazma Öğretme Konusunda Özel Eğitim Öğretmenlerinin GôrùĢleri. Anakara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakùltesi Dergisi. Cilt 43. Sayı 2. Sayfa 15. TaĢdemir, E., Bilkan, N. ve Can, H. (2003a). Tùrkçe Öğretim Teknikleri, Dilset Yayınları, Ġzmir, Sayfa 28. TaĢdemir, E., Bilkan, N. ve Can, H. (2003b). Tùrkçe Öğretim Teknikleri, Dilset Yayınları, Ġzmir, Sayfa 11. TaĢdemir, E., Bilkan, N. ve Can, H. (2003c). Tùrkçe Öğretim Teknikleri, Dilset Yayınları, Ġzmir, Sayfa 21. Tural, B. (2010). Bugùn Gazetesi, Bul-Çôz Eki, 25 Temmuz Pazar, Sayfa 2. Yalın, A. (2005) Haydi Kızlar Okula. Kız Çocuklarının OkullaĢmasına Destek Kampanyası. Öğretmen El Kitabı, Ankara, Sayfa 109. YıldızbaĢ, F., Parlakyıldız, B. (2004). Okul Öncesi Eğitimde Öğretmenlerin Okuma Yazmaya Hazırlık ÇalıĢmalarına Yônelik Uygulamalarının ve GôrùĢlerinin Değerlendirilmesi. XIII. Ulusal Eğitim Bilimleri Kurultayı, 6-9 Temmuz 2004, Ġnônù Üniversitesi Eğitim Fakùltesi, Malatya. Sayfa 4. 50 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 9 Title A name given to the resource Dyslexia/dysgraphia and foreign-language learning: analysis of written discourse (an example from Croatia) Author Author Kaldonek, Agnieszka Abstract A summary of the resource. Dyslexia is a learning disability that can significantly affect both the learning process of a foreign language and competences in a foreign language. Although dyslexia is highly individualized, dyslexic people usually face problems with sound differentiation, pronunciation and visual discrimination, since they lack phonological perception. This in turn affects their reading and writing skills. Additionally, dyslexia is characterized by non-linguistic symptoms such as memory deficit, concentration dysfunction, spatial disorientation, information processing and organization, as well as difficulties relating to perceptual abilities, rapid naming, sequencing, and the automaticity of basic skills (European Dyslexia Association). The aim of this paper is to present the outcomes of research conducted on dyslexic/dysgraphic learners of English (the focus group) and non-dyslexic learners of English (the control group), both of whose mother tongue is Croatian. The research is based on a comparative analysis of written discourse. The objective of the research was twofold: to identify differences between the groups of the participants and to check whether dyslexia affects competences in a foreign language in the same way as the native language of a learner. The outcomes of the research are in line with the current theories on the issue, but also reveal some interesting aspects about the effect of dyslexia on learning foreign languages. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/883750f4e4b647804d311cb55027e7f1.pdf 7df23f18ad838fc4a35d038dffde8d5b PDF Text Text 3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Gasson, S. and Shelfer, K. M. (2007). IT-based knowledge management to support organizational learning: Visa application screening at the INS. Information Technology & People, 20(4), pp.376 - 399 Handzic, M., & Zhou, A. Z. (2005). Knowledge Management: An Integrative Approach, Chandos Publishing, Oxford, UK. Meso, P., Troutt, M. D. and Rudnicka, J. (2002). A review of naturalistic decision making research with some implications for knowledge management. Journal of Knowledge Management, 6(1), pp.63 – 73 Mills, A.M. and Smith, T.A. (2011). Knowledge management and organizational performance: a decomposed view. Journal of Knowledge Management, 15(1), pp. 156-171. Rizzi, C., Ponte, D. and Bonifacio, M. (2009). A new institutional reading of knowledge management technology adoption. Journal of Knowledge Management, 13(4), pp.75 – 85 E-commerce in Bosnia &Herzegovina Ozlen Serife, Obralic Merdzana, Cickusic Emir, Ejupi Dzenis, Dzaferovic Emir International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina E –mails: serifeozlen@hotmail.com, mobralic@ibu.edu.ba Abstract With the rising of e-commerce in the past few years, distinct buying patterns and preferences have emerged for specific groups and other demographics. Since e-commerce is still a relatively new phenomenon in B&H, our goal was to collect enough information and measure those patterns in order to understand how consumers connect with the new technology. This paper lays the foundation with brief introduction to definition of e-commerce, followed by history timeline of e-commerce evolution and some important trends and factors which are generally known to have influence on people’s attitude toward online shopping. This is then followed by their general perceptions and preferences of online shopping including product and payment option selection. Each of these e-commerce “generalities” is compared to the information achieved as a result of collected surveys whose respondents are from different regions of Bosnia & Herzegovina. Furthermore, it will also investigate the favorable as well as negative website characteristics 259 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo and sum up the positive elements into a description of an e-commerce website that would be suitable to the group being most present as an online buyer. Keywords: E-commerce, online shopping, E-business 1.INTRODUCTION A single physical marketplace used to be positioned in a geographical region has transformed into a borderless marketplace including national and international markets. Through empowering e-commerce, businesses can now reach people all around the world. Consequentially, all e-commerce businesses have become virtual multinational corporations. Electronic commerce or e-commerce can be defined as an extensive range of online business activities in order to provide products and services. E-commerce is usually associated with buying and selling over the Internet, or conducting any transaction involving the transfer of ownership or rights to use goods or services through a computer-mediated network instead of physical exchanges or direct physical contact (Thomas, 1999). Though popular, this definition is not inclusive enough to describe contemporary developments in this new and radical business phenomenon. A more complete definition can be given as: “E-commerce is the use of electronic communications and digital information processing technology in business transactions to create, transform, and redefine relationships for value creation between or among organizations, and between organizations and individuals” (Andam, 2003). 1.1.Literature review Bosnia and Herzegovina Bosnia and Herzegovina may be a synonymous with the Yugoslav wars that was destroyed in the Balkan region in the 1990s. The country is still struggling with the legacy of this, having a fractured infrastructure and a countryside that remains littered with mines in some regions. Bosnia and Herzegovina was before one of the six federal units of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia, gained its independence during the Yugoslav wars of the 1990s. Bosnia and Herzegovina can be described as a federal democratic republic that is transforming its economy into a market-oriented system, and it is a potential candidate for the European Union and NATO membership. Additionally, Bosnia and Herzegovina has been a member of the Council of Europe since April 24, 2002 and a founding member of the Mediterranean Union despite its establishment on July 13, 2008 (Imamović, 2008) . 260 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo 1.2.History of E-commerce The predecessor of Electronic Commerce (e-Commerce) was Electronic Data Interchange (EDI). EDI was first introduced in the 1960's and consisted of a set of rules enhancing large businesses to conduct a method of electronic transaction and to exchange useful information. In 1990, Tim Berners-Lee developed the first web browser, Worldwide Web, using a NeXT computer. The next fundamental step was the introduction of Mosaic web-browser was further named as Netscape in 1992. This was a huge step in the evolution of e-Commerce (Kaushik, 2010). In 1992, J.H. Snider and Terra Ziporyn published the book “Future Shop: How New Technologies Will Change the Way We Shop and What We Buy” which discuss the reasons of spending huge amount of money on consumer information. The book also identified why people believe this situation can and will change if they can only continue to build an information infrastructure which revolutionizes the economics of providing consumer information (Snider & Ziporyn, 1992). When Future Shop was written, online sales were represented less than .01% of retail sales and the World Wide Web hadn’t even been invented. A significant number of businesses all over the world have developed their web sites. In the dot com period, electronic commerce has included activities which are called "Web commerce" or the purchase of goods and services over the World Wide Web through secure connections with e-shopping carts and with electronic payment services such as credit card payment authorizations (Dunhill, 2008). Finally, Solorzano (2011) reported that US ecommerce and Online Retail sales projected to reach $197 billion, an increase of 12 percent over 2010. 1.3.Weaknesses of online shopping Waiting for the pages to load is one may be sometimes slower than standing in line on the phone or driving to the store. This happens due to poor web design of the page, bad hosting providers and other technical difficulties. It’s not often, but it’s something that prevents a lot of people from buying online. Another reason is insufficient, incomprehensible, or just plain wrong information for making a buying decision. And one of the main reasons is that people feel insecure and are not confident typing in their credit card number on a website, in fear somebody might steal it and commit some kind of forgery (Tognazzini, 2004). 1.4.E-commerce is taking off Despite the mentioned weaknesses, consumers through the world are increasingly changing crowded stores for one-click convenience, as online shopping becomes increasingly safe and popular alternative. According to a global survey by The Nielsen Company More than 85 percent of online population in the world has used the Internet to make a purchase and more 261 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo than a half of Internet users are regular online buyers, making online purchases at least once a month (Niesel, 2007). 1.5.Main reasons for utilizing online shopping According to Nielsen Online survey, being able to shop 24 hours a day was identified to be one of the main factors. The next factor is saving time. Also 65% said that they shop online in order to avoid the crowds and waiting in offline local stores. According to 59%, it saves gas for not having to use car to drive to local stores. 55% buy online because they are regularly searching for bargains and discounts which are often offered by online stores. 53% buy online because of lower prices for products. And 37% do so because ordered items are always in stock (Nielsen, 2008). 1.6.What do people buy online? Many internet users (65%) have paid to download or access some kind of online content from the internet including music, software, and apps as the most popular contents. For the methods of online content access, the majority of the internet users pay for subscription services (23%), versus downloading an individual file (16%), or accessing streaming content (8%) (Jansen, 2010). 1.7.The impact of E-commerce The marketplace has been transformed by Electronic commerce by changing the way of business such as developing new products and markets, replacing traditional in-between functions, creating new and much closer relationships between businesses and consumers, and transforming the organization of work. The consequences may be the requirement for more flexibility and adaptability, new channels of knowledge circulation and human interactivity in the workplace, and redefinition of worker functions and skills (Wyckoff & Colecchia, 1999). 1.8.Mobile trend involved in E-commerce (m-commerce) There are over 3 billion mobile phones worldwide meaning that over 40% of the world’s population, far more than those who use a computer or have access to the internet. In many developed countries, mobile phone penetration is above 90% and developing countries are catching up fast. Closer and more personalized relationships between businesses and consumers are possible via mobile phones. Existing business issues (such as inefficient couponing) can be resolved by effectively using mobile technology. These improvements that could be implemented using mobile devices for e-commerce show how much potential there 262 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo is, and that’s why m-commerce is one of the biggest rising trends in recent years, and it will continue to be so in years to come (GS1 Mobile, 2008). 2.Research Methodology Due to timeliness, low cost and convenience factors, survey-based research method was preferred in this study in order to collect enough information and measure the patterns in order to understand how consumers connect with the new technology. The survey questions were set to find out general information about participants; on the net, how important are the factors such as the photo or graphic of the item that was presented, the price, the explanation of the item and its features, which influence their decision to purchase items and etc. All questionnaire items used to measure these constructs were adapted from prior studies and had proven validity and reliability. The questionnaire consisted of a mixture of closed and open-ended questions. Seven open-ended questions were used to acquire basic demographic information (age, sex, position, education level) and additional textual comments on any aspects of interest. The survey was designed to allow anonymity so that the subjects could freely express their thoughts and feelings. Subjects for this study were people from different parts of Bosnia and Herzegovina. A total of 350 people participated in the current study. Surveys were reserved for 300 Bosnian people, done in Bosnian language, and 50 for other nationalities, done in English. It took between 10 and 15 minutes to answer all survey questions. Then, the participants’ responses were collected, encoded, entered into the computer file and analyzed using Microsoft Excel spreadsheet program. The results of the analyses performed are presented in the following section. 3. Results and findings Out of all people (350) who participated in this survey, 110 said they have bought online at least once. As opposed to the other 240 people who said they have never used websites to order products, or to sell them. Therefore 31% of people surveyed have bought online at least once (Figure 1). Figure 1 263 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Out of total 350 survey respondents, 195 were male. Out of those 195 male, there were 75 of them who said they bought online at least once. As opposed to 120 who said they have never used online sites in such manner. 38% of surveyed males bought online at least once (Figure 2). Figure 2 Out of all 350 respondents, 155 were females. Out of those 155 females, 34 of them said they have bought online at least once. Whereas the other 121 said they have never utilized online shopping (Figure 3). Figure 3 We also found what the items that are most often bought are. And we saw that they differ when it comes to males (Figure 4 and 5). Figure 4 and 5 264 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo As it can be seen above, the items that males usually tend to buy, in order of the biggest to the smallest quantity are books, software, clothing, travel (airline tickets, hotel reservations), computer hardware and then others were approximately evenly distributed. Whereas females tend to buy mainly clothing items online, with some responses of books and magazines, as well as travel (airline tickets and hotel reservations). Correlation between age and percent of people who buy online As we observed from the sample of respondents, there was really strong correlation between age of a person, and whether that person is likely to buy online or not (Figure 6). Figure 6 People in earlier years (19 – 23), were the biggest portion of those who said they bought online at least once. Correlation of this group age related to their likeliness to buy online is very strongly positive (0.937). Those who had 24 years or more are less likely to be online customers as shown by the survey. The negative correlation is as strong as -0.99253 (Figure 7). Figure 7 265 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Do people search for a specific item online, or they buy what they come across? We asked the respondents who bought online at least once, whether they were specifically searching for an item they intended to buy, or they came across it on some of the online stores or through other website ads. Out of total 110 people who said they bought online at least once, 34 of them said they have specifically searched for an item (31%), as opposed to the other 76 who have said they came across it and liked it, so they bought it (69%) (Figure 8). Figure 8 How important is the look of photo or graphic of the item that is being sold? We asked respondents to rate with 1 to 5 on how they feel about given factors that influence their decision to buy. Their ratings were then summed up and we’ve got the following results, from highest to lowest.Price, the photo or graphic of the item that was presented, the “ease” of finding the specific item, the explanation of the item and its features, the convenience of shopping online, and the lowest of these was the general quality of website (Figure 9). Figure 9 266 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo What do users like the most when it comes to online buying? It happens often that people can’t make their mind about whether they should buy a specific product or not. The following factors help people prevail into making the decision to buy. By summing up the 1-5 ratings of each option, we found that discounts were the highest on the list of the things that people like when it comes to online buying. Discounts were then followed by Money-Back Guarantee option; free delivery, customer reviews of the product offered, and the lowest one were different options of payment (Figure 10). Figure 10 People, who buy online often, usually use PayPal. Out of those who said they buy online, 75% of those who bought four times or more said they use PayPal as a service for paying the products they buy online, as opposed to users who bought less than 4 times online, out of which 21% uses PayPal as a payment service (Figure 11). Figure 11 267 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo What are the reasons for people who don’t buy online? Among the main reasons, as stated by respondents, were those of fear that someone might steal their credit card number? Followed by prices, complexity of returning items bought online, wanting to see things in person, and the lowest was finding the whole buying process complicated and hard to understand. Figure 12 Social networks do not affect customers purchasing decision. Even though social networks are widely used in Bosnia and Herzegovina, they do not affect customers purchasing decision. Those who have bought online at least once, 92% of those people said that social networks like Facebook never affect their purchasing decision, as opposed to 8% who said social networks influence their decision sometimes or always (Figure 13). Figure 13 268 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo When we talk about mobile e-commerce in Bosina and Herzegovina we got that 77% of all respondents said that they would never use mobile devices for shopping online. Main reasons, as stated by them, are expensive mobile internet service cost followed by security, small screen size and unavailability of products (Figure 14). Figure 14 4.CONCLUSION Aim of our research was to find out what people in Bosnia & Herzegovina are thinking about the e-commerce and what should be done in B&H to bring more customers to online shops. Needed technologies for online shops are available in Bosnia and such shops do exist, but customers are not used to shopping online. Our research helped us to find out what are the reasons that are keeping customers away from shopping online and what are some of the most important features that every online store should have in order to get as many online customers as possible. Mobile devices are the newest tools for doing business online but are not yet used as much in Bosnia and Herzegovina as in other, more developed countries, mainly because of high mobile internet service price. E-commerce is new way of doing business in B&H, but will soon become the standard as new generations, that are using internet more and are keen to shop online, are coming. Shops that offer different discounts, product images and descriptions, simpler but safer paying mechanism and variety of guarantees will get more customers, as they are requesting such features. Younger population is more likely to shop online as they can easily buy things with their favorite toy, computer, without the need for moving from “the warmth of home”, therefore the products that are sold online should be the ones that are demanded by younger customers, mainly students and younger workers. We were able to gather necessary information, which could be useful to local companies who plan to implement E-commerce as a part of their business in Bosnia & Herzegovina. 269 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo REFERENCES Allemann, A. (2007). R.H. Donnelley acquires business.com for $345m. Retrieved from http://domainnamewire.com/2007/07/26/rh-donnelley-acquires-businesscom-for-345m/ Andam, Z. (2003). An introduction to ecommerce. E Primer. Bausch, S. (2007). Convenience, not price, drives online holiday shopping. Retrieved from http://www.nielsen-online.com/pr/pr_071120.pdf Buscher, V. (2009). Urban information architecture from digital to smart cities. Proceedings of the Cud conference May 2009 (pp. 5-6). Colecchia, A., & Wyckoff, A. (1999). The economic and social impact of electronic commerce. Paris: OECD. Dunhill, A. (2008). Electronic commerce aka e-commerce history. Retrieved from http://ecommerce-journal.com/articles/electronic_commerce_aka_e_commerce_history Greenwood, T. (2010). Amazon.com to acquire Diapers.com and Soap.com. Retrieved from http://www.businesswire.com/news/home/20101108005786/en/Amazon.com-AcquireDiapers.com-Soap.com GS1 Mobile Com. (2008). Mobile commerce: opportunities and challenges. Retrieved from http://www.gs1.org/docs/mobile/GS1_Mobile_Com_Whitepaper.pdf Imamović, M., (2008). Historija Bosnjaka. Bošnjačka zajednica kulture Preporod, Matični odbor, Sarajevo. Jansen, J. (2010). 65% of internet users have paid for online content. Washington, D.C: Pew Research Center’s Internet & American Life Project. Kaushik, P. (2010). History of e-commerce. Retrieved from http://www.suite101.com/conte nt/history -of-e-commerce-a259972 Lacy, S. (2009). Amazon buys Zappos; the price is $928m., not $847m. Retrieved from http://techcrunch.com/2009/07/22/amazon-buys-zappos/ MSNBC, (2010). Groupon rejects $6 billion offer from Google. Retrieved from http://www.msnbc.msn.com/id/40499923/ns/business-us_business/t/groupon-rejects-billionoffer-google/ Snider , J.H., &Ziporyn, T. (2003). Future shop: how new technologies will change the way we shop and what we buy. St Martins Pr. Solorzano, R. (2011). Forecast of ecommerce sales in 2011 and beyond. Retrieved from http://www.fortune3.com/blog/2011/01/ecommerce-sales-2011/ 270 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo The Nielsen Global, (2007). Trends in online shopping: a global Nielsen consumer report. Retrieved from http://de.nielsen.com/pubs/documents/GlobalOnlineShoppingReportFeb08.pdf Thomas, L. (1999). Measuring electronic business: definitions, underlying concepts, and measurement plans. Tognazzini, B. (2004). Top 10 reasons to not shop on line. Retrieved from http://www.asktog.com/columns/062top10ReasonsToNotShop.html [Press Release] eBay to acquire paypal. (2002). Retrieved from http://investor.ebay.com/relea sedetail.cfm?releaseid=84142 Appendix E-Commerce in BiH Survey Instructions for completing the questionnaire     Please answer all questions For the questions with a numeric scale circle only one number for each scale Read the specific instructions under each section where applicable This survey is expected to be completed in 10 minutes. E-Commerce: Buying and selling of products and services via internet. It reduces cost and time and has potential to expand business into wider geographical locations. I. Demographics a. Name of your department/unit: b. Your position/role: c. Your education level: e. Gender: d. Time in Position: g. City/Canton f. Age: II. General Background of a Client. 1. a) b) 2. Have you ever purchased a product from a company via the Internet? Yes No If yes, was your purchase(s) for an item that you specifically were searching for, or was it an item that you came across while Internet shopping and decided to buy? a) N/A - Never purchased anything online 271 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo b) c) 3. d) e) f) g) h) i) 4. 5. 6. a) b) 7. a) b) c) d) 8. a) b) c) I was specifically looking for the item. I came across it and liked it, so I bought it. How many times have you made online purchases? Never Once 2-3 times 4-6 times 7-15 times More than 15 How do you pay for online purchases? a) Via credit card b) PayPal c) Mailed a check or money order via postal service d) Other (please state the method): ____________ What type of products have you purchased online? (Circle all that apply)  Software  Books or magazines  Computer hardware  Music, CDs, recordings  Videos, DVDs  Home Electronics  Travel (airlines, car rentals, hotels)  Clothing  Tickets (concert, movies, etc.)  Services (insurance, legal)  Other items In general, do you like the idea of online, computerized shopping? Yes No If available in BiH would you prefer using mobile phones for shopping online? Never Sometimes Often Almost always Do social networks affect your purchasing decision? Never Sometimes Always III. On the net, how important are the following factors which influence your 272 Unimportan Very �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo decision to purchase items (not relating to the product, but to its presentation)? t Important a. The photo or graphic of the item that was presented. 1 2 3 4 5 b. The price. 1 2 3 4 5 c. The explanation of the item and its features. 1 2 3 4 5 d. The general quality of the website. 1 2 3 4 5 e. The convenience of shopping online. 1 2 3 4 5 f. The ‘ease’ of finding the specific item. 1 2 3 4 5 IV. Related to online and local shopping, how these statements best describe you? Not at all like me Just like me a. I like the help & friendliness I can get at local stores. 1 2 3 4 5 b. I think Internet shopping would avoid the hassle of local shopping. 1 2 3 4 5 c. I find the Internet ordering process is hard to understand & use. 1 2 3 4 5 d. I like it that no car is necessary when shopping on the Internet. 1 2 3 4 5 e. I think Internet shopping offers better selection than local stores. 1 2 3 4 5 f. I want to see things in person before I buy. 1 2 3 4 5 g. It would be a real hassle to return merchandise bought on-line. 1 2 3 4 5 h. I worry about my credit card number being stolen on the Internet. 1 2 3 4 5 Not at all V. Related to prices, how these statements best describe you? Just like me like me a. I would shop on the Internet (more) if the prices were lower. 1 2 3 4 5 b. I think the Internet offers lower prices than local stores. 1 2 3 4 5 c. Internet stores have more discounts than local stores. 1 2 3 4 5 d. I dislike the idea of shipping charges when buying on the Internet. 1 2 3 4 5 273 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Not at all VI. Related to shipping service, how these statements best describe you? Just like me like me a. I dislike the delivery problems & backorder of Internet buying. 1 2 3 4 5 b. I like having products delivered to me at home. 1 2 3 4 5 c. I don’t like having to wait for products to arrive in the mail. 1 2 3 4 5 VII. Do you agree that following statements are the problems when It comes to shopping online with mobile devices? Disagree Agree a. Small screen size. 1 2 3 4 5 b. Security of mobile websites. 1 2 3 4 5 c. Unavailability of products. 1 2 3 4 5 d. Expensive mobile internet service cost. 1 2 3 4 5 VIII. How important are the following features on the online stores? Unimportant Very Important a. Free shipping offers. 1 2 3 4 5 b. Discount coupons. 1 2 3 4 5 c. Money back guarantee. 1 2 3 4 5 d. Different payment options. 1 2 3 4 5 e. Customer reviews of products. 1 2 3 4 5 Part IX: Please add here any positive /negative comments regarding E-commerce implementation in BiH Thank you for participating in this study. 274 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1175 Title A name given to the resource E-commerce in Bosnia &Herzegovina Author Author Ozlen, Serife CICKUSIC, Emir Abstract A summary of the resource. With the rising of e-commerce in the past few years, distinct buying patterns and preferences have emerged for specific groups and other demographics. Since e-commerce is still a relatively new phenomenon in B&H, our goal was to collect enough information and measure those patterns in order to understand how consumers connect with the new technology. This paper lays the foundation with brief introduction to definition of e-commerce, followed by history timeline of e-commerce evolution and some important trends and factors which are generally known to have influence on people’s attitude toward online shopping. This is then followed by their general perceptions and preferences of online shopping including product and payment option selection. Each of these e-commerce “generalities” is compared to the information achieved as a result of collected surveys whose respondents are from different regions of Bosnia & Herzegovina. Furthermore, it will also investigate the favorable as well as negative website characteristics and sum up the positive elements into a description of an e-commerce website that would be suitable to the group being most present as an online buyer. Keywords: E-commerce, online shopping, E-business Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05-31 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a1ec944b961d67709bc9c6aaa2312317.pdf 4980c25e2d13415f0fb04075be98d5fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource IT Senior Design Projects Description An account of the resource The IT Senior Design Projects (SDPs) category showcases innovative and practical final-year capstone projects developed by undergraduate and graduate students in the field of Information Technology. These projects represent the culmination of students' academic and technical expertise, demonstrating their ability to solve real-world problems through software and hardware solutions. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource E-Commerce Management System Author Author Amel Zeković Abstract A summary of the resource. This study addresses the development and implementation of a comprehensive E-commerce Management System as part of a senior design project. The challenges associated with traditional online retail management, including inventory control, user authentication, order processing, and administrative oversight, prompted the investigation into a unified platform that streamlines e-commerce operations and enhances business efficiency. The primary problem addressed in this research is the need for an integrated and scalable approach to e-commerce management that accommodates both customer-facing operations and administrative functions. Traditional e-commerce solutions often lack customization, fail to provide comprehensive administrative control, or come with prohibitive licensing costs for small to medium-sized businesses. The methods and procedures involved in this study encompassed a thorough analysis of existing e-commerce platforms and the design and development of a full-stack web application. The system integrates modern web technologies including Node.js for backend services, React for frontend user interfaces, PostgreSQL for data management, and Stripe for secure payment processing. The architecture implements role-based authentication, real-time inventory management, order tracking, and comprehensive administrative dashboards. The resulting system provides a scalable, cost-effective solution that delivers professional-grade e-commerce functionality while maintaining the flexibility to accommodate diverse business requirements and growth patterns Keywords Keywords. e-commerce, web application, inventory management, user authentication, payment processing e-commerce sdp web application https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7530cac4312f636c23eeb23689ffdf35.pdf 9e9668ed7ab74e6b45d44ebfef796c6e PDF Text Text 3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo E-Government in a Bosnia and Herzegovina Municipality Ozlen Kursad, Smajic Edin, Ozlen Serife International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina, E –mails: kozlen@ibu.edu.ba, esmajic@ibu.edu.ba, serifeozlen@hotmail.com Abstract For the last ten years, e-life has grown up rapidly contingent upon the development of high speed technology and turbulent world economy. One of e-life applications is e-government that revolutionary changed the way things were done and procedures were conducted. In this study, the notion of e-government is examined and some concepts about contents, purposes, functions and definitions of e-government are given. The evolution of the idea is studied in light of its practical repercussions. In this paper, E-Government implementation through one of Bosnia and Herzegovina municipalities will be researched. A survey-based study is applied to empirically test the EGovernment implementation in Bosnia and Herzegovina administration. The survey was evaluated descriptively. The conclusion and the discussion respectively provide the results of the survey and address the future research areas with all its limitations. Keywords: E-Government, survey, descriptive analysis 1.INTRODUCTION For the last decades, technology has substantially improved and expanded. Technological applications and widespread use of technological tools, have affected human being life and structure of organizations. The functions of cities and their share in human being life started to change with technological improvements by the Industrial Revolution started in 1870s. Information and communication technologies which have improved fast for the last 50 years have changed all aspects of the life (commerce, production, work, education, home life, law, management styles, etc.). This change triggered innovation and change in the public management styles like in governments and municipalities (Coruh, 2008). Today, one of the most common technological applications is the World Wide Web (WWW) and computers. The usage of the World Wide Web (WWW) and computers provide the 215 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo organizations to introduce themselves, to give information about the structure of the organization, to make announcements, to do operations through net, etc. These activities can be performed in a shorter period of time, with less staff, and can reach more people. Especially smaller, intelligent and flexible organizations based on productive economies instead of scale economies have appeared with Information Technologies. Therefore, to control the autonomous and local management style organizations, based on Information, was chosen instead of hierarchical and bureaucratic management systems. Expansion of Internet and computer networks has removed the coordination and control problems of these autonomous units (Marin, 2004). Coordination and collaboration are very important for the organizations to be successful. These are actually, the reasons of the existence of the organization. The organizations should use the improvements to achieve these goals. The expectations of the society force the organizations for the improvements. The adaptation of the public for the development in a short period of time and increased expectation for digital service, from the government, has increased the speed of transition to internet phase. According to Steidel (2003), the effect of “Digital Revolution” has increased growingly in American's daily lives. The citizens now can reach a lot of services which could only be dreamed before a few years ago. The expectations of the citizens, using electronic services in their daily lives, have been changed. The governmental offices have realized this situation to use the chance which has been created by the change in transaction methods among the citizens (Steidel, 2003). Creating a service environment by using electronic network systems by government has developed the definition of e-government. 2. What is E-Government? There is no common definition of e-government (electronic government, also known as egov, digital government, online government or in a certain context: transformational government). Briefly, e-government has been referred to as the application of Internet-based technologies to the commercial and non-commercial activities of the government (OECD, 1998). Broadly, e-government is defined as the different ways in which governments and public managers contact and interact with their citizens through their Web sites, but also other Internet uses (e-mail or IRC), and different tools, like video conferencing, touch-tone data entry, CD-ROM, private intranets, or satellites and antennas (Criado et al., 2002). It can also be defined as: . . . the use of information technologies (such as Wide Area Networks, the Internet, and mobile computing) by government agencies that have the ability to establish the relations with citizens, businesses, and the other arms of government. These technologies can serve a variety of different users, better delivery of government services to citizens, improved 216 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo interactions with business and industry, citizen empowerment through access to information, or more efficient management of the government. The final benefits can be less corruption, increased transparency, greater convenience, revenue growth, and/or cost reductions (World Bank Group, 2003). E-Government is the presentation of the services given by the government in an electronic environment. By this way, governmental services can be delivered to the citizens very easily, effectively without interrupted and in a qualified, fast, and safe way. The understanding of egovernment has taken the place of bureaucratic and classic government notions. And it aims every organization and individual to reach the government by using systems of information technologies (http://edevlet.turksat.com.tr). E-Government as understood from the name is electronic government. By this project, some services and applications of the government can be completed over the internet. By this means, besides providing an improved and fast service to the citizens, organizations and corporations, it is also a time and money saving system (http://edevlet.turksat.com.tr). The citizens have also responsibilities to the government. Therefore, e-Government is performing mutually all the duties and responsibilities between the government and citizens on digital environment in a reliable and continuous way (http://www.digitaldevlet.org). Ever since the Clinton’s presidential administration began to popularize the idea of reinventing government in the United States, citizens had increased expectations for how information technology (IT) could help to make government more efficient and to improve services. In 1993, Vice President Gore gave an effort to explore how the internet could be employed in the services of the government to revolutionize and reengineer historically bureaucratic processes, and his report, “Reengineering through Information Technology”, reflects the key role of business process reengineering (BPR) on these early efforts (US Government, 1993). As he stated: . . . the idea of reengineering by using the technology is critical. We didn’t want to automate the old and worn processes of government. Information technology (IT) was before and is now the great enabler for reinvention. It allows us to rethink, in fundamental ways, how people work and how we serve customers (Gore, 1997). 2.1.What is the scope of e-government services? E-Government projects aim to form a better expansive understanding of a government structure. E-Government is focused on the works of government except “e”. Basic fundamental components of the notion are e-company, e-corporation, and e-citizen. Each of them tries to improve the e-notion inside and they will be affected from each other and therefore will be more powerful. As a result, e-government can be constructed (http: www.digitaldevlet.org). 217 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo 2.2.Why is e-Government? There is a need to question the objectives, applications, and benefits and worse outcomes of the applications. Therefore, the objectives of e-government may be: (1) Transparency of the government; (2) To provide a fast, effective, and efficient mechanism for the government; (3) To incorporate all the citizens at every level of the management; (4) To provide the share of the knowledge; (5) To provide easy life to the citizens; (6) To establish a better environment for the Decision Makers to make fast and right decisions, etc. After the implementation, then the expected benefits may be: (1) Time consumption can be decreased; (2) The costs will be decreased and the efficiency will be increased; (3) The satisfaction will be improved; (4) Economic improvement will be supported; (5) Life standards will be higher; (6) Individuals’ share will be better; (7) Dependence on paper and its use can be lesser; (8) The public information that the citizens want to achieve, can be reached from anywhere and in a faster way. Therefore the people’s failures can be decreased; (9) Decisions for both the public and the citizens can be faster and easier; (10) The citizens' requests can be considered easily; (11) The relations between the government and the citizens can be improved. And a reliable environment can be created; (12) When the citizens reach right information in a short period of time, the trust for the government can be higher (The Premiership of Turkey (Başbakanlık), 2002). The ICTs impact on public administration is accepted as one of the emergent issues among the public management styles. In spite of few academic researches on e-government, in one of his seminal articles Hood (1995) suggested that the term informatization may not be elegant, but it fulfills a need. The term is used to denote the diffusion of computers connected through telecommunication networks as a part of newest fundamental technology of public administration. The past research indicates that various e-government initiatives have been undertaken, and have had varied success degrees to achieve the desired outcomes and benefits (Bellamy, 1999). It has also found that there are significant differences between public and private organizations. Therefore, some necessary steps should be taken to reinvent government and achieve e-government success (Gulledge and Sommer, 2002). E-government provides various opportunities for city, county and state governmental units to facilitate their operational efficiency and improve their influences to satisfy the needs of citizens. E-government forces organizations to think about specific constituencies, their problems and their life events to improve solutions through organizational boundaries to address specific needs of their customers (Fagan, 2006). Studies describing e-government initiatives that serve a range of constituencies include the applications of: government-tocitizen (G2C), government-to-business (G2B), government-to-employee (G2E), and government-to-government (G2G) (Fagan, 2006; Erdal, 2004). Government to citizen (G2C): The applications such as death and birth information, the procedures related to marriage, transactions of registration for land, finding jobs, searching 218 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo easily all the services which the government provides (much of the citizens are not aware of these services), health services, (e.g., arranging an appointment with the doctor or to see the blood analysis online), requesting to governmental offices and searching for requests results, and so on. Government to Business (G2B): Following the operations of import and export, taxation services, auctions announcements, making announcements to encourage the companies in a short period of time, customs related transactions, bill payments, are some of G2B applications. Government and employee relations (G2E): The communication of the government with its employees through electronic systems is used to regulate the work hours, to give the information about salary and insurance, to announce staff seminars, and other announcements (job, death, marriage, etc.) Relations among the units of the Government (G2G): Government should use internet as a fast communication tool to provide a continuous relation not only with the environment but also with its units. In case of an interruption on a service, the other municipality offices can be aware of this event. E-government concept has been improved much in many parts of the world. The Government's response to the Australian public's growing reliance on online government information services, such as australia.gov.au, as the preferred medium for interacting with government is one of the successful e-government applications (Nairn, 2007). Almost all local government institutions, besides internet based applications, have constructed their web-sites (for commercial use, touristic and local information and services, discussion boards and action groups) as well as by establishing videotext systems, electronic kiosks, and intelligent-card systems, they have provided an information environment for public systems. And they have targeted to increase their service quality and to provide integration among them. They have opened the local communities for public use by establishing connections among society centers, public libraries, and schools through internet (Velibeyoğlu, 2004). Although, e-government concept has improved much, there are some problems on both the government side and the stakeholders’ side. In most parts of the world, for many reasons the concept of e-government hasn’t succeeded yet, even, in England. A research study finds out that there are a large number of English adults who are ready, willing and able to use echannels, potential early adopters of e-government. On the other hand take-up is low, because e-channels’ awareness is low. One solution to increase the take-up process is to run purposeful marketing communication campaigns. The gross potential for take-up market is about 17.5 million above the age of 15 in England (Mellor, 2006). There are significant differences among stakeholder groups based on their types of organizational membership. Stakeholders of local governments are quite less optimistic to 219 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo achieve their goals, and worried more about a variety of organizational, technological, and financial barriers (Zhang, Dawes and Sarkis, 2005). Local administrations are citing both what they have done so far and technical problems which they have met. They are:          development (roads, hospital, school, mosque, etc) municipal police (fines, public health, clean-up, etc) fire brigade (forest fires, etc) infrastructure (water, waste-water, solid waste) environment (open-space area, parks, forestation) Disaster management (earthquake, flood, soil erosion etc.) local taxes (information on rates and application) health services public education (http://www.yerelnet.org.tr/yyaem/about_us.php) While converting the old system into an e-Government system, the primary steps to be taken can be ordered as: Legal background: The related legal regulations should be done. Technological background: The infrastructure of technological background should be created and the applications should be started rapidly. Financing e-Government: To finance the government in preparing classical budgeting methods should be left and the new models should be developed. Human: Adapting and training the society to the planned and considered systems, and the Change Management should be run. Service Background Development: The efficient and effective technologies which the users can benefit should be determined and the needed structure should be constructed. Forming The Service Mechanism: An active information share system among all egovernment units should be formed and the content should be constituted. Confidence and Security: e-Government services should store the information of the users in a safe environment, and the users should be made sure that the security principles are regularly performed. Construction of a Coordination Center: This is one of the most important priorities. All the public units should be managed from a single Coordination Center and a Government Portal should be constructed (The Premiership (Başbakanlık), 2002). 3.Research Methodology A survey study was performed on one of the fastest growing BiH municipalities. The target population in the municipality was determined by the responsible person in the municipality. 220 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Therefore the study was restricted to the number of 35 respondents. The respondents are all selected from the top level positions within the municipality. Ten of the respondents were men. According to the survey results, it is obvious that there is an expectation of the citizens from the municipality to use E-Government applications. On the other hand, the support of the federal and local administrations seems weak. The respondents in the municipality believe that the municipality can afford E-Government activities with an additional budget and the municipality has an available technologic infrastructure to run E-Government applications. However, they slightly agree that the municipality needs help of a consulting company to execute an E-Government project (Table 1). Table 1 E-Government Enablers and Barriers The staff in the municipality accepts the need for an E-Government application and they agree that it was a helpful tool to support the work. Furthermore, they believe that the municipality wants to implement E-Government projects (Table 2). Table 2 Executive Support The staff has almost strong belief that E-Government projects can save the money and time, shorten work in progress time and supplement, facilitate learning, knowledge sharing, empowering and common vision of the municipality, help the municipality on its announcements (Table 3). 221 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Table 3 Productivity of E-Government Projects It has been strongly shown in the study that E-Government projects are believed to be helpful on managerial issues such as the integration of the departments, the quality of integrated information, effective and efficient decision making capabilities, the synchronization between the units, the control of processes, keeping the data secure, transparency of the works, incorporating the citizens in every level of the management, etc. (Table 4). Table 4 Influences of E-Government Activities on Management E-Government projects can also be helpful on improving the transactions of municipality and citizen, government, business and municipality staff (Table 5). 222 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Table 5 E-Government Projects and Governmental Transactions The respondents strongly agree that there are some difficulties which the municipality might have during E-Government projects such as legal, technological, financial, training of both staff and citizens, developing an active information share system among the units, information security, building a single coordination center, e-channel awareness of the citizens, etc. (Table 6). Table 6 Difficulties in E-Government Implementations 4. Discussion While it was believed that the e-government will be suitable only for wealthy nations and that the progress to reach developing world will last for a very long time the internet revolution has proven otherwise. The use of electronic solution has troubled every nation from Vanuatu to Mali, from Switzerland to Bosnia to Swaziland. They all aspire to improve their services by using electronic means because, for many, their survival depends on those services. The worst opponents at the outset of the internet emergence have become the advocates of the electronic services and electronic solutions generally simply because they realized that this approach and technology is not only unavoidable but also it is a key to success despite all 223 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo the weaknesses. Hence, those who embraced it and effected the change survived all others simply perished. Big nations and their central governments take this issue very seriously and aspire to improve their e-governance in all affairs and in all levels. The developing ones also aspire to implement and make use of new technologies in their administrations. However, this is rather a process in the making and its end results are neither visible nor finite. Thus, if tackled properly e-governance can make a real difference and may secure survival to some governments but it can also elevate one nation over the other or others as in the case of Singapore or some Scandinavian countries. 5. CONCLUSION AND IMPLICATIONS This paper best illustrate that e-government is equally important in the USA, Turkey, Bosnia and Herzegovina or any other country. Despite the political, economic, social, technological, legal and human issues and problems, e-governance enhances the operations of the administration and brings its services closer to the end-users rather conveniently. The literature review not only brings the definition and shows the importance of the Electronic government but it also proves that the e-government greatly improves various relationships such as: G2C, G2B, G2E, G2G… It also provides an insight that great many leaders stress the importance of the electronic governance and administration as in the case of Clinton and Gore per se. The research findings show that albeit the difficulties in getting appropriate support from higher authorities, this local Bosnian government shows high respect for new technologies and new processes in their environment although it may trigger unpleasant change to some of them. Unfortunately, although all the heads of the departments and their assistants filed the questionnaire the number of respondents amounted only to 35. Further research should be undertaken to examine the wider scope of the stakeholders in order to see the response of the users and the higher levels of the administration of Bosnia and Herzegovina. The authors agree that the e-government is a great opportunity for small and developing nations such as Bosnia and Herzegovina with its complex and multi level governments where in practice some parts of the government simply look detached from the other. Being a small country in terms of geography and its population it makes it easier to implement the egovernment provided that there is a will from the government’s head. In the case of this very municipality this will is rather obvious. 224 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo REFERENCES Bellamy, C. (1999). Joining-up government in the UK: towards public services for an information age. Australian Journal of Public Administration, Vol. 58 No. 3, pp. 89-103 Coruh (2008). Bilişim Teknolojisi, Ekonomisi ve Toplumu. Evde, Okulda, İşyerinde ve Kentte Yaşantımız Nasıl Değişiyor?, Ankara. Criado, J.I., Hughes, O.E. and Teicher, J. (2002). E-government and managerialism: a second revolution on public management. VI International Symposium on Public Management, Edinburgh University, Edinburgh, 8-10 April. Erdal, M. (2004). Electronik Devlet, www.turkiyegov.tr Fagan, M. H. (2006). Exploring city, county and state e-government initiatives: an East Texas perspective. College of Business and Technology, University of Texas, Tyler, Texas, USA Gore, A. (1997). “Introduction”, The Report of the National Performance Review. Government Information Technology Services Board, Access America, available at: http:// govinfo.library.unt.edu/accessamerica/docs/intro.html. Gulledge, T.R. and Sommer, R.A. (2002). Business process management: public sector implications. Business Process Management Journal, Vol. 8 No. 4, pp. 364-76 Hood, C., 1995, “Emerging issues in public administration”, Public Administration, Vol. 73 No. 2, pp. 165-83. http://edevlet.turksat.com.tr http://www.digitaldevlet.org http://www.yerelnet.org.tr/yyaem/about_us.php Marin, (2004). Elektronik Küresel Mekânlar, Tele-Koloniler Ve Türkiye’deki Kentler. http://www.bilgiyonetimi.org/ Mellor, N. (2006). E-citizen: Developing research-based marketing communications to increase awareness and take-up of local authority e-channels. Aslib Proceedings Nairn, G. (2007). Driving innovation into e-government. Information Age (Australia) OECD, (1998). Information technology as an instrument of public management reform. www.oecd.org/puma Steidel, (2003). EYALET VE YEREL YÖNETİM, Değişikliğe Uyum Sağlamak, A.B.D. DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI ELEKTRONİK DERGİSİ, Demokrasi Konuları, EKİM 2003 CİLT 8 SAYI 2 The Premiership of Turkey (Başbakanlık). (2002). Bilgi Toplumuna Doğru: Türkiye Bilişim Şurası Taslak Raporu. Türkiye Bilişim Şurası, Ankara,s.212 225 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo US Government. (1993). Reengineering through information technology”, Accompanying Report of the National Performance Review, Office of the Vice President, September, available at: http://govinfo.library.unt.edu/npr/library/reports/it.html. Velibeyoğlu, K. (2004). Bilgi Teknolojileri destekli kentsel gelisme stratejileri. Yapi ve Kentte Bilisim, Ankara World Bank Group. (2003). A definition www1.worldbank.org/publicsector/ egov/definition.htm. of e-government. Zhang, J., Dawes, S., and Sarkis, J. (2005). Exploring stakeholders' expectations of the benefits and barriers of e-government knowledge sharing. Journal of Enterprise Information Management An Assessment on Evolution of Regional Development Concept Ulu Emriye1, Kiymalioğlu S. Umit2 1Akdeniz University Alanya Business Faculty, Alanya, Turkey 2Akdeniz Univesity Faculty of Economics and Administrative Sciences, Antalya, Turkey E – mails: emriyeulu@akdeniz.edu.tr, umitk@akdeniz.edu.tr Abstract Associating the terms, knowledge, innovation and learning, with development is not a new process. The innovation as the primary source of competitive advantage in capitalist economies had been postulated firstly in Marx and Schumpeter’s ideas. But in parallel with evolution process of development theories and studies, addressing the concepts on regional level and within the framework of sustainability is a new process. It is seen apparently that interest in “region” concept has a considerable place in development studies from the early 1990s. Now regions are seen as opened identitites and are exposured to the effects of international competition directly. Right at this point, the development efforts of lagging regions by “cut and copy” transfer practice of the development models and policy instruments of advanced regions have lost their meanings. Prior development models which used to focus on physical infrastructure and capital endowment have been replaced with internal models emphasizing the accumulation of intellectual capital and intangible assets. Key source of competitive advantage is defined as the capacities of regions to support 226 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1171 Title A name given to the resource E-Government in a Bosnia and Herzegovina Municipality Author Author ÖZLEN, M. Kürşad Abstract A summary of the resource. For the last ten years, e-life has grown up rapidly contingent upon the development of high speed technology and turbulent world economy. One of e-life applications is e-government that revolutionary changed the way things were done and procedures were conducted. In this study, the notion of e-government is examined and some concepts about contents, purposes, functions and definitions of e-government are given. The evolution of the idea is studied in light of its practical repercussions. In this paper, E-Government implementation through one of Bosnia and Herzegovina municipalities will be researched. A survey-based study is applied to empirically test the EGovernment implementation in Bosnia and Herzegovina administration. The survey was evaluated descriptively. The conclusion and the discussion respectively provide the results of the survey and address the future research areas with all its limitations. Keywords: E-Government, survey, descriptive analysis Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05-31 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dda520bba3f1782d697997155fd4fa68.docx 069bc438adfe1e639b4c7f4a51492a81 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/efbc83ec56a8b4ee9d58f244083b928b.pdf 49b4f737d4e94b7cf438c156af1efa4f PDF Text Text E-Tutor: Creating, Deploying and Supporting e-Learning Environment Muamer Mirvić JU Peta gimnazija, Sarajevo Bosnia and Herzegovina muamer.mirvic@gmail.com Abstract: Modern world relies heavily on technology to achieve necessary improvements in quality of life for all members of society. The rise of usage of technology can also be seen in all sectors of education systems and education processes. By utilizing the technology, education systems are able to accommodate growing number of participants of an education processes thereby expanding student capacity of a school or university. This expansion can be seen in form of electronic learning or e-learning where students are able to attend classes and obtain degrees over the internet. This form of distance learning allows education institutions to migrate from ordinary classroom teaching to computer-based environment where students’ and teachers’ geographical location is irrelevant, meaning students are able to attend classes from any part of the world over the Internet. This form of online environment supports typically supports learnercentralized and self-paced education. Main component of any e-learning system is an online tutor, also known as e-tutor, an educator who will be able to create and manage e-learning environment while at the same time using that environment to teach classes and lectures to students who are attending them via the Internet. This e-tutoring system is created using only freeware components and services which are available over the Internet. Currently, researchers' opinions on quality and advantages of this form of education are divided. Some believe technology-mediated learning environments will improve students’ attitude toward learning and their evaluation of learning experience, while others are warning that this form of education may lead to feeling of isolation and anxiety in student population. Objective of this study is to create simple and effective e-tutoring system to be used for online education and to examine the issue of its usage in context of high school education. Knowledge Management framework was used as theoretical model to create e-learning space for high school students. The model was tested among students enrolled in Computer science classes. The participants were interviewed about their experiences. The results provided interesting insight into the potential and limitation of the e-tutoring system. Keywords: online learning, e-tutor, knowledge management, interviews, paper. 144 �144 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2607 Title A name given to the resource E-Tutor: Creating, Deploying and Supporting e-Learning Environment Author Author MIRVIĆ, Muamer Abstract A summary of the resource. Modern world relies heavily on technology to achieve necessary improvements in quality of life for all members of society. The rise of usage of technology can also be seen in all sectors of education systems and education processes. By utilizing the technology, education systems are able to accommodate growing number of participants of an education processes thereby expanding student capacity of a school or university. This expansion can be seen in form of electronic learning or e-learning where students are able to attend classes and obtain degrees over the internet. This form of distance learning allows education institutions to migrate from ordinary classroom teaching to computer-based environment where students’ and teachers’ geographical location is irrelevant, meaning students are able to attend classes from any part of the world over the Internet. This form of online environment supports typically supports learner-centralized and self-paced education. Main component of any e-learning system is an online tutor, also known as e-tutor, an educator who will be able to create and manage e-learning environment while at the same time using that environment to teach classes and lectures to students who are attending them via the Internet. This e-tutoring system is created using only freeware components and services which are available over the Internet. Currently, researchers' opinions on quality and advantages of this form of education are divided. Some believe technology-mediated learning environments will improve students’ attitude toward learning and their evaluation of learning experience, while others are warning that this form of education may lead to feeling of isolation and anxiety in student population. Objective of this study is to create simple and effective e-tutoring system to be used for online education and to examine the issue of its usage in context of high school education. Knowledge Management framework was used as theoretical model to create e-learning space for high school students. The model was tested among students enrolled in Computer science classes. The participants were interviewed about their experiences. The results provided interesting insight into the potential and limitation of the e-tutoring system. Keywords: online learning, e-tutor, knowledge management, interviews, paper. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-04 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-4564 H Social Sciences (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2873 Title A name given to the resource E-TUTOR: DEPLOYING AND SUPPORTING E-LEARNING ENVIRONMENT Author Author MIRVIĆ, Muamer Abstract A summary of the resource. This master’s thesis investigates the obligations and necessary skills of e-Tutor as the new age online educator and processes of deploying and supporting of e-Learning environment. An integrated Knowledge Management framework was used as the theoretical basis for the development of online learning environment to be used as part of blended learning education program. A total of 116 students from all four years of secondary education, enrolled in the computer science course, participated in the survey that was conducted in order to examine potential advantages and limitations of e-Learning environment. The survey was focused on knowledge area preferences, learning processes and their use of traditional and online learning environments. Individual surveyed responses were extracted and grouped according to the participants’ classes and groups. The results obtained from the survey provide interesting insights into the limitations and potential of information technology use in secondary education. They also suggest that it is possible to develop and deploy e-Learning environment to be successfully used as part of blended learning education program for the students of secondary education. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Thesis NonPeerReviewed L Education (General)