83 10 3494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3360 Title A name given to the resource TECHNOLOGY HELPS BUT DOES NOT DO A TEACHER'S JOB Author Author Džafo, Amir Abstract A summary of the resource. Modern technology plays an important role in the life of a young language learner and therefore it should be regularly used in the process of language teaching. There are many arguments in favour of using technology and there are some arguments that do not support it. This paper aims to present some basic arguments on both, using and not using technology in the classroom. Unfortunately, most of language teachers in Bosnia and Herzegovina do not have anything more than an old CD player that could be considered as teaching technology. In some situations they have very good equipment but they are not very enthusiastic to use it. If we have teachers who are well-equipped and willing to use their equipment, there is usually lack of good software or proper sources to follow the lessons which are to be taught. The main stress of this paper is on the fact that good teaching depends on teachers, not on technology they use. To support this statement the paper gives examples which are to prove that most of the teaching activities can be successfully performed either using modern technology or basic materials such as textbooks, paper, board and chalk combined with teacher’s creativity. The activities cover multiple language skills so we can see what we can do with or without technology when we teach (or revise) vocabulary, when practising reading, pronunciation, speaking or writing. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/458b3acab2b01343b3499e43f7a8e498.docx 28a503804b9e030f0e6701653473d6bd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/19e10badd6ecc7fc4539564c964c9251.pdf 38e1d1bd2b5c4949862b73834aa8130d PDF Text Text Latić Enis, MA Profesionalno vojno lice, oficir Ministarstvo odbrane BiH – Oružane snage BiH POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Sažetak Evropska Konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, u pravnom poretku BiH zauzima centralno mjesto. Pred cjelokupnu legislativu u BiH postavljen je zahtjev kompatibilnosti sa odredbama navedene konvencije. Član 6. Evropske konvencije, garantuje, između ostalog i pravo na postupak pred nezavisnim i nepristrasnim sudom koji je ustanovljen na osnovu zakona. Obzirom da je praksa Evropskog Suda za ljudska prava ustanovila primjenu rationae personae i na pripadnike oružanih snaga, postavlja se pitanje ispunjavanja zahtjeva koje postavlja čl. 6 Evropske Konvencije, u slučajevima kada profesionalnim vojnim licima u disciplinskim postupcima sude ad hoc, i neprofesionalna vojno-disciplinska vijeća, koja ne ispunjavaju zahtjeve nepristrasnosti i nezavisnosti na koje upućuje čl. 6. Konvencije. Rad komparativno prikazuje vojno-pravosudne sisteme i modele, prikazuje odgovornosti vojnih lica u OS BiH, sa posebnim osvrtom na disciplinsku odgovornost, te razmatra materijalno-pravne i procesno-pravne odredbe legislative koja tretira vojno-disciplinski sistem u OS BiH, upoređujući iste sa zahtjevima čl.6. Evropske Konvencije. Ključne riječi: Evropska Konvencija, Evropski sud, pravično suđenje, nezavisan, nepristrasan, vojno disciplina, vojno-disciplinski postupak, vojnodisciplinsko vijeće, vojno pravosuđe. 559 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? IS THERE A NEED FOR THE MILITARY JUSTICE SYSTEM IN BOSNIA AND HERZEGOVINA? Abstract The European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms in the legal system of BiH occupies a central position. In front of the entire legislation in BiH is set need of compatibility with the provisions of this Convention. Article 6 European Convention guarantees the right to a fair trial, independent and impartial tribunal, which was established by law. Considering that jurisprudence of the European Court of Human Rights found the application rationae personae to members of the armed forces, in disciplinary matters, the question arises of fulfilling the requirements set by the Article 6 of the Convention, in cases where the professional military persons trial by the an ad hoc, non-professional military disciplinary councils, that are not fulfill the requirements of impartiality and independence referred to in Article 6. Convention. The paper displays comparative military justice systems and models, displays the responsibilities of military personnel in the Armed Forces of BiH, with special emphasis on the disciplinary responsibility, and considers the substantive and procedural law provisions, of legislation that treats military disciplinary procedure in the Armed Forces of BiH, comparing it with the requirements of Article 6. European Convention. Key words: European Convention, the European Court, a fair trial, independent, impartial, military discipline, military disciplinary procedure, military disciplinary council, the military justice system. 560 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ UVOD Vladavina prava jeste jedna od osnovnih vrijednosti društva, i u širem kontekstu posmatra se kao polazište, ali i kao ishodište svih društvenih odnosa. Državni organ, putem kojeg država, koristeći legitimni mehanizam primjene sile, osigurava suverenitet i teritorijalni integritet, kao preduslov za vršenje ostalih funkcija, jesu oružane snage.1 Oružane snage u savremenom konstitucionalizmu, predstavljaju sa jedne strane državni organ, ustanovljen i vezan pravnim normama, a sa druge strane taj organ posjeduje elemente autonomnog mehanizma, čiji se rad zasniva na principima upotrebe i upravljanja oružanom silom.2 Jedna od bitnih karakteristika oružanih snaga jeste i vojna disciplina, koja putem propisa, uputstava i zaprijećenih sankcija, reguliše prava i dužnosti vojnih lica, a u cilju potpunog i pravovremenog izvršavanja dodijeljenih zadataka. U Oružanim snagama BiH (u daljem tekstu OS BiH), pitanja vojne discipline i vojno-disciplinskog postupka regulisana su Zakonom o službi u OS BiH, Pravilom službe OS BiH, Pravilnikom o vojnoj disciplini i vojno-disciplinskom postupku, pred kojima stoji imperativ kompatibilnosti sa vrijednostima koje promovira i štiti Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (u daljem tekstu: Evropska konvencija). Jasno je međutim, da je vojna profesija specifična, i da pripadnici oružanih snaga mogu imati umanjen režim pune konzumacije ljudskih prava u odnosu na ostale građane, ali to nikako ne dopušta arbitrarnost i kršenje osnovnih ljudskih prava i sloboda. Vojno-disciplinsko pravo u OS BiH, iako tretira pitanja disciplinske odgovornosti, u sebi sadrži sankcije koje se po svojoj prirodi ne razlikuju od krivičnopravnih sankcija. Ovakve slučajeve tretirao je i Evropski sud za ljudska prava, i nedvojbeno ih 1 „(...) pojmom oružanih snaga, pored tradicionalnih konstituenasa – vojska i policija, danas (su) obuhvaćene sve državne organizacije ovlašćene da nose i upotrebljavaju oružje, odnosno primenjuju silu: granične jedinice, tajne službe, finansijske policije, specijalne – antiterorističke – jedinice i carinske službe.“, M. Hadžić, „(P)lutajuća vojska", Beogradski centar za bezbednosnu politiku, Beograd, 2002, 3.; U našem radu pojam „oružane snage“, ukazuje isključivo na vojnu komponentu oružanih snaga, a pojam „pripadnici/e Oružanih Snaga BiH“, označava profesionalne vojnike, podoficire, oficire i generale u profesionalnoj vojnoj službi, neovisno o spolu. (op.aut.). 2 „Vojska je, s jedne strane, autonomni i izdiferencirani činilac u državi, a s druge,ona je državni organ i kao takva sastavni deo državnog aparata“ , R. Marković, Ustavno pravo i političke institucije, Beograd, Službeni glasnik, 1999, 424. 561 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? podveo pod krivičnopravni okvir, neovisno o njihovoj disciplinskoj odrednici, te ja na taj način vojno-disciplinske postupke podveo pod zaštitu člana 6. Evropske Konvencije. Čl. 6. Evropske Konvencije, garantuje, između ostalog i pravo na postupak pred nezavisnim i nepristranim sudom koji je ustanovljen na osnovu zakona. Obzirom da je praksa Evropskog Suda za ljudska prava ustanovila primjenu rationae persona i na pripadnike oružanih snaga, postavlja se pitanje primjene čl. 6 Evropske Konvencije u slučajevima kada vojnim licima sude ad hoc, i neprofesionalna vojnodisciplinska vijeća, koja također ne ispunjavaju zahtjeve nepristrasnosti i nezavisnosti na koje upućuje čl. 6. Evropske Konvencije. 1. Vojni pravosudni sistemi Svrha postojanja vojnog pravosuđa, sui generis, omogućava oružanim snagama da pravovremeno i efikasno tretiraju pitanja prvenstveno iz domena vojne discipline, morala, ali i iz domena krivične odgovornosti vojnih lica. Posmatrano sa historijske perspektive, provođenje prava u okviru oružanih snaga Starog Rima slikovito se može sagledati kroz pricip „onaj ko komanduje taj i sudi/presuđuje“. Čuvena Ciceronova maksima „silent lege inter arma“ također ukazuje na inferioran odnos prava u oružanim snagama. Engleski kralj Ričard lavljeg srca, godine 1190. izdao je Dekret o kažnjavanju prijestupa njegovih vojnika (krstaša u krstaškim ratovima), a kazne su se kretale od onih novčanih, do fizičkog kažnjavanja, uključujući i surove smrtne kazne. Godine 1385. Ričard II, engleski kralj, je izdao članke o ratu, koji su sadržavali odredbe o zabrani nepokoravanja, pljački, itd. Vojno pravosuđe, po belgijskom vojnom sudiji i univerziterskom profesoru Johnu Gilissenu, nije egzistiralo u periodu prije 15. i 16. Stoljeća.3 Mnogi teoretičari se slažu da je sistem modernijeg vojnog pravosuđa otpočeo tokom 17. stoljeća sa švedskim kraljem i vojskovođom Adolfom Gustavom, koji je udario temelje budućih struktura vojnog pravosuđa. U odnosu na svrhu i ciljeve koji se teže postići, vojno pravosuđe generalno se može klasifikovati u tri oblika:  3 Tradicionalni oblik (koji djeluje po navedenom principu „ko komandije taj i sudi“, i koji uključuje vojno osoblje u vojnim pravosudnim institutima); F. Andreu-Guzmán, „Military Jurisdiction and International Law, Military Courts and gross human rights violation“,Vol 1, International Commission of Jurists, sa., 153. 562 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“   Inkorporirani oblik (u kojem je vojno pravosuđe inkorporirano u opšti pravosudni sistem države, kao njegov poseban dio); Oblik po kojem vojno pravosuđe nije aktivno u mirnodopsko vrijeme. Klasifikaciju vojnog pravosuđa, gdje je kao kriterij uzeta jurisdikciona snaga i ovlasti vojnih sudova, izvršili su John Stuart-Smith, Francis Clair and Klaus, i oni razlikuju 4 tipa vojnog pravosuđa:4 1. Vojni pravosudni sistemi u kojima vojni sudovi imaju opštu jurisdikciju; 2. Vojni pravosudni sistemi u kojima vojni sudovi imaju opštu jurisdikciju na temporarnoj osnovi; 3. Vojni pravosudni sistemi u kojima su vojni sudovi limitirani samo na vojne prestupe; 4. Vojni pravosudni sistemi koji funkcionišu samo u vrijeme ratnog stanja. „Pitanja vojne efikasnosti, discipline i morala dovela su do vojnih sudova i tribunala, koji se razlikuju od sistema građanskih/civilnih sudova.“5 Sam sastav vojnih sudova i imenovanje njegovih sudija, te položaj vojnog suda u državnom sudskom sistemu, određuje jurisdikciono polje vojnih sudova u smislu rationae personae, loci, materiae i tempore, i različit je u evropskim državama. Tab.1.: Izvor- I. Leigh; H. Born, 227. SASTAV VOJNIH SUDOVA Isključivo vojno osoblje Isključivo civili Mješovito Bjelorusija, Hrvatska, Azerbejdžan, Latvija Kanada, Finska, Irska, SAD, Francuska, Slovačka, Španija, Luksemburg, UK Švicarska, Turska, Ukrajina 4 F. Andreu-Guzmán, 154. I. Leigh; H. Born, Priručnik o ljudskim pravima i temeljnim slobodama pripadnika oružanih snaga i uposlenika u oružanim snagama, OSCE ured za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR ),OSCE Misija za BiH, Geneva: Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces, OSCE/ODIHR, Štampano u BiH; 2008, 220. 5 563 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Vojne sudije mogu biti imenovane i postavljene po postupku i načinu kao i sudije civilnih sudova, od strane šefa države, ministarstva pravosuđa, ili određenih nezavisnih vijeća (civilnih i/ili vojnih). Kada je u postupak imenovanja i postavljanja vojnih sudija uključeno i ministarstvo odbrane, tada se dodatnim mehanizmima osigurava nezavisnost i nepristrasnost, najčešće kroz mogućnost korištenja pravnog lijeka, ulaganja žalbe višoj apelacionoj istansi, čiji članovi nisu postavljeni od strane ministarstva odbrane (npr. Federalni upravni sud u Njemačkoj). Vojni sudovi dakle, mogu djelovati samostalno ili u sastavu civilnih sudova, datog ranga i nadležnosti. Međutim potrebno je jasno ukazati na oblasti kojim se vojno pravosuđe bavi u svojoj jurisdikciji. Vojno pravosuđe evropskih država, u svojoj jurisdikciji, bavi se pitanjima vojno-disciplinske, ali i krivične prirode. Disciplinska odgovornost, uglavnom se ubraja upravno-pravne modele odgovornosti, i tretira pitanja nastala povredama službenih dužnosti. Takva odgovornost sadržinski i suštinski je različita od krivične odgovornosti, koju uređuje krivično zakonodavstvo, ali može imati i dodirnih tačaka kada krivično djelo u sebi sadrži elemente disciplinskog prestupa. U velikom broju država krivična odgovornost za sobom povlači i disciplinsku odgovornost, tako da dolazi do kumulacije krivične i disciplinske odgovornosti u istom proptivpravnom djelu. Pitanje jurisdikcije u krivičnoj i disciplinskoj odgovornosti vojnih lica, u današnjim evropskim sudskim sistemima, koji u svom sastavu, imaju razvijen određeni oblik vojnog pravosuđa, grubo se može svrstati u dva modela:   model odvojenog tretiranja i model kumulativnog tretiranja krivičnih djela i djela kršenja vojne discipline. U modelu odvojenog tretiranja krivične i disciplinske odgovornosti vojnih lica, u krivičnim stvarima nadležan je civilni sud, te su procesna pravila pred takvim sudom istovjetna i za civile i za vojna lica. Kada su u pitanju slučajevi kršenja vojne discipline, njima se bave isključivo vojni tribunali. Prednosti ovakvog modela su jednakost pred zakonom u krivičnom 564 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ procesu, diferenciranje od lanca komandovanja, te stručnost koja je potrebna u rješavanju specifičnih disciplinskih pitanja vojne profesije. Međutim u slučajevima kada krivično djelo za sobom povlači i disciplinsku odgovornost, i obrnuto, postoji opasnost od dvostrukog kažnjavanja, što u konačnici može imati za posljedicu nesrazmjer tako kumuliranih sankcija u odnosu na učinjeno djelo. Drugi model, kumulativnog tretiranja, koegzistencije, i krivične i disciplinske odgovornosti vojnih lica od strane vojnog tribunala, zahtijeva prethodnu zakonsku inkorporiranost odredbi o krivičnim djelima u legislativu vojne organizacije.6 Ovaj model izbjegava dvostruko kažnjavanje, ali otvara pitanje posebne i neadekvatne procedure, koja odudara od civilnih sudova. „Varijaciju ovog modela nalazimo u Kanadi, gdje je vojnim sudovima dozvoljeno da sude vojnicima za krivična djela, ali neka teška djela (poput ubistva iz nehata ili ubistva s predumišljajem) ostavljena su za civilne sudove“.7 Tab.2.: Tipovi sudova koji se bave krivičnim djelima koja su počinile vojne osobe, Izvor I.Leigh; H.Born, 226. Različiti sistemi u rješavanju navodnih kršenja krivičnog zakona R.br. Model Primjeri 1. Redovni civilni sudovi imaju isključivu Danska, Njemačka, jurisdikciju u svim krivičnim pitanjima Švedska 2. Specijalni civilni sudovi imaju jurisdikciju Italija, Holandija u svim krivičnim pitanjima 3. Preklapanje jurisdikcije civilnih i vojnih Francuska, Belgija, sudova SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo 4. Vojni sudovi imaju isključivu jurisdikciju Azerbejdžan, u svim krivičnim i disciplinskim pitanjima Bjelorusija, Luksemburg, Poljska, Švicarska, Turska, Ukrajina 7 I. Leigh; H. Born, 225. 565 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Bosna i Hercegovina nema razvijene modele vojnog sudstva u formalnom smislu, tako da su vojna lica OS BiH, u povodu krivične odgovornosti, u potpunosti u nadležnosti redovnih sudova u BiH,8 a krivično zakonodavstvo BiH, pored ostalog, u dijelu XXI A – Glava 21., Krivičnog zakona BiH, sadrži i Krivična djela protiv Oružanih Snaga Bosne i Hercegovine, a koja se odnose na vojna lica, u povodu vojne službe. Što se tiče jurisdikcije u povodu disciplinske odgovornosti vojnih lica, postoji više modela provođenja vojno-disciplinskih postupaka:     model hijerarhijskog lanca komandovanja, model ad hoc vojno-disciplinskih tribunala i model stalnih vojno-disciplinskih tribunala, 9 kombinovani modeli. Dakle radi se o pitanju posjedovanja tzv. „disciplinarne moći“ (ovlaštenja za izricanje disciplinskih sankcija) kod pretpostavljenih starješina ili određenih tijela. Potrebno je napomenuti da mnogi vojno-disciplinski sistemi prave razliku između blažih i težih oblika kršenja vojne discipline, što se ogleda i kroz propisanu težinu zaprijećene sankcije. Povrede vojne discipline u blažem obliku, uglavnom se tretiraju kroz disciplinske postupke u okviru lanca komandovanja. Odlike ovakvih postupaka su brzina i sumarnost, te blaže zaprijećene sankcije, a provode ih uglavnom prvo i drugo-pretpostavljene starješine, nad počiniocem disciplinke greške. Ovo se često opravdava zahtjevima brzog i efikasnog komandovanja i kontrole. Teže povrede vojne discipline, za koje su propisane i oštrije sankcije, tretiraju uglavnom vojno-disciplinski sudovi/vijeća permanentnog ili temporarnog karaktera. U svojim postupcima vojni sudovi/vijeća oslanjaju se na vlastite procesne odredbe, ili postupaju po procesnim odredbama krivičnih ili 8 (1) Lica na službi u Oružanim snagama odgovaraju za krivična djela po odredbama krivičnog zakona. (2) Krivična odgovornost ne isključuje disciplinsku odgovornost lica na službi u Oružanim snagama ako djelo predstavlja i kršenje vojne discipline. (3) Oslobađenje od krivične odgovornosti ne podrazumijeva i oslobođenje od disciplinske odgovornosti. (4) Disciplinski postupak pokreće se i vodi bez obzira na tok krivičnog postupka.“ Član 30. (Krivična odgovornost), Zakon o službi u OSBiH., Službeni glasnik BiH br. 88/05. 9 566 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ upravnih, te kombinovanih postupaka civilnog zakonodavstva. Permanentni vojni sudovi/vijeća, koji raspravljaju u predmetima povrede vojne discipline, sastavljeni su po pravilu od lica pravničke struke, po različitim modelima (vidi tab 1), i djeluju uglavnom neovisno od lanca komandovanja, samostalno ili u okviru civilnih institucija. Ad hoc vojno-disciplinska vijeća formiraju se temporarno, i uglavnom su sastavljena od vojnog osoblja, nepravnika, imenovana od strane višepretpostavljenog starješine, i takva vijeća predmet su kritike u povodu nezavisnosti, nepristrasnosti i nestručnosti. 2. Zahtjevi evropske konvencije, u odnosu na vojno-disciplinske postupke 2.1. Rationae personae Evropske Konvencije u odnosu na vojna lica Prije nego što se uđe u dublju analizu, potrebno je otkloniti nedoumice primjene Evropske Konvencije na vojna lica u oružanim snagama. U smislu rationae personae, nečelno se ne postavlja nikakvo ograničenje u pogledu lica koja podpadaju pod zaštitu Evropske Konvencije. U predmetu Engel protiv Holandije Evropski Sud ističe: “Konvencija se u principu, primjenjuje i na pripadnike oružanih snaga, a ne samo na civile. Njeni članovi 1. i 14. navode da svako pod jurisdikcijom država ugovornica može bez diskriminacije uživati prava i slobode iz glave I (...) Bez obzira na to, pri tumačenju i primjeni pravila na ovaj konkretan predmet, Sud mora imati na umu specifičnosti vojnog načina života i njegov uticaj na pojedinačne pripadnike oružanih snaga“.10 Vijeće Ministara Evrope stoji na stanovištu da su „ ... pripadnici oružanih snaga građani u uniformi koji moraju uživati ista osnovna prava, uključujući ona u Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i revidiranoj Evropskoj socijalnoj povelji, i istu zaštitu svojih prava i dostojanstva kao svaki drugi građanin u granicama nužnosti vojne službe ...“. 11 Također, Preporuka Komiteta Vijeća Ministara Evrope CM/Rec (2010)4, o ljudskim 10 Engel and others vs Netherlands, Evropski sud za ljudska prava, Application no. 5100/71; 5101/71; 5102/71; 5354/72; 5370/720, http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-57479, 02. decembar 2013. 11 Preporuka 1742 (2006) , Ljudska prava pripadnika oružanih snaga, Vijeće Evrope, čl. 2. I 4., http://assembly.coe.int, 28 novembar, 2013. 567 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? pravima pripadnika oružanih snaga, uzim kao polazište Evropsku Konvenciju: „Uzimajući u obzir posebne karakteristike vojnog života, pripadnici oružanih snaga, bez obzira na njihov status, uživaju prava zajamčena Konvencijom za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i Revidirane Evropske socijalne Povelje kao i drugim relevantnim 12 instrumentima ljudskih prava...“ 2.2. Rationae materiae Evropske Konvencije u odnosu na vojnodisciplinski postupak Pravo na pravično suđenje sadržano je u prvom stavu čl. 6. Evropske Konvencije: 1. Prilikom utvrđivanja građanskih prava i obaveza ili osnovanosti bilo kakve krivične optužbe protiv njega, svako ima pravo na pravično suđenje i javnu raspravu u razumnom roku pred nezavisnim i nepristrasnim, zakonom ustanovljenim sudom...... 2. Svako ko je optužen za krivično djelo smatra se nevinim dok se njegova krivica po zakonu ne dokaže. Potrebno je razmotriti da li se vojno-disciplinski postupak, pored građanskih i krivičnih postupaka, može podvesti pod rationae materiae koji se štite članom 6. Evropske Konvencije. Član 6. Evropske Konvencije štiti i garantuje pravo na pravično i javno suđenje u odlučivanju o građanskim pravima i obavezama pojedinca, te o krivičnim optužbama protiv njega. Pojmovi “prava i obveza građanske prirode, i optužba za krivično djelo”, u smislu Evropske konvencije su autonomni, i njihovo tumačenje ne može biti zasnovano samo na osnovu unutrašnjeg prava tužene strane, odnosno tužene države. Takvo pravo, da bi bilo tretirano od strane Evropskog suda, mora dakako već egzistirati u domaćoj legislativi, jer bi u suprotnom Evropski sud mogao pasti u zamku stvaranja novog materijalnog prava građanske naravi, što je neprihvatljivo. Definisanost i određenost pojedinog građanskog prava, ili prava iz domena krivičnopravne prirode, u unutrašnjoj legislativi, nema uticaja na Evropski sud u smislu analize učinka, i sadržaja datog prava. U svom radu Evropski 12 Human rights of members of the armed forces, Recommendation CM/Rec (2010)4 of the Comittee of Ministers and explanatory memorandum., http://www.coe.int/, 03.decembar 2013. 568 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Sud prevashodno staje na stajalište tzv. konvencijskih stavova i pogleda na prirodu datog prava, te komparaciji ciljeva i svrhe datog prava u odnosu na duh Evropske Konvencije naspram nacionalnog zakonodavstva iz kojeg potiče dato pravo. Sa tim u vezi Evropski Sud uspostavio je niz kriterija koji moraju biti zadovoljeni da bi predmetno pravo iz konkretnog spora bilo svrstano u određenu kategoriju, i tretirano članom 6. Evropske Konvencije (istinska i ozbiljna priroda spora, postojanje prava u domaćoj legislativ, obim i način ostvarivanja datog prava, tumačenje prava od strane domaćih sudskih organa, jačina veze sa čl. 6., težina zaprijećene sankcije itd.). Dakle osnovna svrha i cilj zaštite koju pruža čl. 6. st. 1. Evropske Konvencije je osiguranje poštenog postupka, a ne kontrola ispravnosti odluke merituma nacionalnih tijela u konkretnom slučaju, što bi Evropski Sud uvodilo u organ IV apelacione istance, što svakako Evropski Sud nije. Pitanje sporova u kojima se kao podnosioci predstavki protiv države javljaju javni službenici, u koje spadaju i vojna lica, doživjelo je zaokret u praksi Evropskog suda u presudi Vilho Eskelinen i drugi protiv Finske (2007).13 „Sada se primjenjuje načelo prema kojem se pretpostavlja primjena članka 6., te tužena Vlada kao prvo treba dokazati da podnositelj, državni službenik, nema u nacionalnom pravnom sustavu pravo na pristup sudu, i, kao drugo, da je isključenje iz ostvarivanja prava na temelju članka 6. za tog državnog službenika opravdano. Ako je podnositelj imao pristup sudu na temelju nacionalnog pravnog sustava, primjenjuje se članak 6. (čak i na djelatne vojne časnike i njihove zahtjeve pred vojnim sudovima).14 U odnosu na drugi kriterij, isključenje mora biti apsolutno opravdano kao objektivno u interesu date države i društva, što obvezuje državu da dokaže da je predmet datog spora u vezi sa vršenjem državne vlasti, ili da predstavlja pitanja posebne vezu između državnog službenika i date države odnosno njenog organa. Jurisprudencija Evropskog suda, autonomno tumačeći predmetno pravo u konkretnim slučajevima, često je kvalifikovala kao krivične postupke, i one koji su po nacionalnim pravima okarakterisani i klasifikovani 13 http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-80249 , 27. novembar 2013. Pridatchenko i drugi protiv Rusije, stavak 47., http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-81222 , 28. novembar 2013. 14 569 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? kao drugačiji.15 U predmetu Engel, Evropski sud ustanovio je takav pristup, kojim se državama onemogućava odbrana prostim pozivanjem na klasifikaciju djela i postupka u njenom nacionalnom pravu, a kojom bi se osporavala primjena čl. 6. u povodu discipliskih i upravnih prestupa, odnosno postupaka (...) Dakle, nije bitno ako se sam postupak naziva „disciplinskim“ kad je kazna dovoljna da se on smatra krivičnim.16 „Iako države imaju pravo razlikovati kazneno od disciplinskoga prava, Sud mora biti uvjeren da crta koja se povlači između njih ne nanosi štetu predmetu i svrsi čl. 6“.17 Međutim, Evropski Sud je odbacio povredu člana 6. U predmetu Sukut protiv Turske,18 gdje je apelant isticao povredu člana 6. u povodu nemogućnosti da ospori odluku vojno-disciplinskog suda, koji mu je prekinuo aktivnu službu. Sud je u ovom slučaju utvrdio postojanje oba uslova iz predmeta Vilho Eskelinen (isključenje sudskog nadzora po domaćem pravu i nespojivost vjerskih ubjeđenja sa zahtjevima vojne službe). U ovom slučaju se radilo o postojanju „posebne veze povjerenja i odanosti“ između državnog službenika i države, te se proklamovano načelo sekularizma smatralo sasvim dovoljno za zakonsko isključivanje sudskog nadzora. Evropski Sud tretirao je i izrečene disciplinske mjere koje su rezultat lakših oblika povrede vojne discipline, koje uglavnom izriču prvo i drugo pretpostavljene vojne starješine u lancu komandovanja. Tako u predmetu Bell protiv Ujedinjenog Kraljevstva,19 Evropski Sud je ustanovio kršenje Člana 6. kod izrečene disciplinske sankcije vojničkog pritvora od strane vojnog starješine na položaju komandanta bataljona, ističući između ostalog, da ovaj disciplinski postupak, sumarnog karaktera, sa zaprijećenom strogom disciplinskom sankcijom, nedvojbeno ima svojstva i prirodu krivičnog postupka. Još jedan primjer vojno-disciplinskog postupka bez propisanog sudskog nadzora, u kojem je nadređeni starješina izrekao disciplinsku mjeru svom potčinjenom u vidu novčane kazne manjeg iznosa, zbog neprikladnog ponašanja koje šteti autoritetu i imidžu oružanih snaga, prepoznat je kao kršenje čl. 6. Evropske 15 „Sama mogućnost lišenja slobode, takođe, može učiniti da član 6 bude primenljiv“, N. Mol; K. Harbi, Pravo na pravično suđenje, Vodič za primenu čl. 6 Evropske Konvencije o ljudskim pravima, Beograd: Dosije, 2007, 36 16 Engel i drugi protiv Holandije, fn.10 17 Weber protiv Švicarske (1990.), http://hudoc.echr.coe.int, 21. novembar 2013 18 http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-91560, 21. novembar 2013 19 http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-79030, 22.novembar 2013 570 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Konvencije.20 Iz navedenih razmatranja, jasno se da zaključiti da Evropska Konvencija, odnosno njen kontrolni mehanizam, Evropski sud za ljudska prava, u punom kapacitetu tretiraju pitanja iz domena vojno-disciplinskih sankcija, koja mogu razultirati izricanjem težih (ali ilakših) oblika disciplinskih sankcija. 2.3. Zahtjevi za nezavisnim i nepristrasnim, zakonom ustanovljenim sudom Nezavistan i nepristrasan rad sudskih organa predmet su mnogih međunarodnih dokumenata, koji pred države, kao institucije, postavljaju zahtjeve normativnog i faktičkog karaktera.21 Kao nezaobilazna pretpostavka pravičnog suđenja, nezavisnost i nepristrasnost sudova su osnovni elementi pravne države. Nezavisnost i nepristrasnost, su veoma povezane i međusobno uslovljene kategorije, međutim, to su dva distinktivna koncepta. Pojam „nezavisnost“ odnosi se na odnos sudije i tijela vlasti, te podrazumjeva autonomiju određenog sudije da bez vanjskih uticaja riješi određeni slučaj, primjenom zakona na utvrđene činjenice.22 Pravo na suđenje pred nepristrasnim sudom označava nepostojanje partikularnih interesa sudija u konkretnom predmetu, te nepostojanje ranije formiranih stavova i mišljenja o strankama u postupku. Nepristranost znači da će od sudovanja u konkretnim slučajevima biti izuzeti suci kod kojih objektivni ili subjektivni razlozi izazivaju sumnju u nepristranost tijela.23 Garancije nezavisnosti sudija ostvaruju se kroz različite koncepte imenovanja i stručnog usavršavanja, stalnosti funkcije, materijalni položaj, odgovornosti i slobode. 20 Čanády protiv Slovačke, Presuda, broj 18268/03 od 20. 10. 2009 , http://caselaw.echr.globe24h.com/0/0/slovakia/2009/10/20/case-of-canady-v-slovakia-no-2-9519718268-03.shtml, 04. decembar 2013 21 Osnovna načela Ujedinjenih Nacija o nezavisnosti sudstva iz novembra 1985. god.; Preporuka R(94) Komiteta ministara državama članicama o nezavisnosti, efikasnosti i ulozi sudija, od 13. oktobra 1994.god.; Evropska povelja o zakonu za sudije od 10. jula 1998.god; Član 6. Evropske Konvencije. 22 „Evropski sud za ljudska prava ističe da sud mora biti nezavistan kako od strane izvršne vlasti, tako i od stranaka u postupk.“, Ringeisen vs.Austrija, EctHR odluka od 16.jula 1971. god., serija A13, para 95, http://hudoc.echr.coe.int/sites/fra/pages/search.aspx?i=001-57565, 27. novembar 2013 23 Buzescu protiv Rumunjske (2005.), http://hudoc.echr.coe.int;, 27. novembar 2013 571 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? 3. Zakonski okvir odgovornosti vojnih lica u OS BiH OS BiH predstavljaju jednu vojnu silu koju organizuje i kontroliše država Bosna i Hercegovina. Službu u Oružanim snagama vrše vojna lica, civilna lica i kadeti. Vojna lica su profesionalna vojna lica i lica u rezervnom sastavu dok su na službi i obuhvataju: vojnike, podoficire, oficire i generale. U smislu zakonodavstva koje tretira rad i život pripadnika OS BiH, vojna lica, za vrijeme službe, podliježu krivičnoj, prekršajnoj, disciplinskoj, materijalnij i stručnoj odgovornosti. Vojna lica na službi u OS BiH podliježu krivičnoj odgovornosti po odredbama krivičnog zakonodavstva BiH, a navedena krivična odgovornost ne isključuje disciplinsku odgovornost vojnih lica kada predmetno krivično djelo istovremeno, predstavlja i kršenje vojne discipline. Vojno-disciplinski postupak pokreće se i vodi neovisno o toku krivičnog postupka, a oslobađanje od krivične odgovornosti, datog lica u krivičnom postupku, ne podrazumijeva njegovo oslobađanje od disciplinske odgovornosti.24 Prekršajna odgovornost vojnih lica u OS BiH određena je po općim propisima o prekršajima, kao i za svakog drugog građanina BiH.25 U povodu materijalne odgovornosti pripadnika OS BiH za vrijeme službe, utvrđena je dužnost nadoknade štete Bosni i Hercegovini, koja je nastala u vezi s vršenjem službe namjerno ili iz krajnje nepažnje. Obaveze vojnih lica, i odgovornost Bosne i Hercegovine za štete koje pripadnici OS BiH u vezi s vršenjem službe pričine trećim licima, utvrđuju se prema općim propisima o obligacijama i naknadi štete, te odredbama člana 8. Zakona o upravi.26 Stručnoj odgovornosti podliježu vjerski službenici, pripadnici vjerske službe OS BiH (vojni imami, vojni sveštenici, vojni kapelani i ostali). Obzirom da su pripadnici vjerske službe OS BiH, u formalno-pravnom smislu, vojna lica, oficiri, na ista se odnose i ostale odredbe u povodu odgovornosti. Stručna odgovornost pripadnika vjerske službe OS BiH odnosi 24 Čl.30. Zakona o službi u OS BiH, Službeni glasnik BiH br. 88/05 Čl.32. Zakona o službi u OS BiH, Službeni glasnik BiH br. 88/05 26 Čl. 34. i 35. Zakona o službi u OS BiH, Službeni glasnik BiH broj 88/05; Zakon o upravi Službeni glasnik BiH ,br. 32/02. 25 572 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ se na važeće propise svake crkve i vjerske zajednice, na autoritete svake crkve i vjerske zajednice, te na instrukcije za obavljanje vjerskih aktivnosti.27 Disciplinska odgovornost vojnih lica u OS BiH odnosi se na tačno, potpuno i pravovremeno vršenje vojne službe, odnosno obaveza i zadataka vojnih lica propisanih Zakonom o službi u OS BiH i drugim propisima, naređenjima nadležnih lica, te na poštivanje pravila i principa ponašanja u vojnoj službi i van nje. Održavanje i provođenje vojne discipline neraskidiv je dio hijerarhijskog lanca komandovanja u oružanim snagama. Zakon o službi u OS BiH, sadrži materijalnopravne i procesne odredbe u povodu vojne discipline i vojno-disciplinskog postupka. Pored navedenih odredbi, Pravilnik o vojnoj disciplini i discipnskom postupku,28 detaljnije tretira pitanja i nadležnosti u povodu kršenja vojne discipline. Isti Pravilnik istče supsidijarnost upravnopravnih i krivičnopravnih pravila u vođenju disciplinskih postupaka. Povreda vojne discipline može biti lakša i teža. Lakši oblik povrede vojne discipline je disciplinska greška, dok je teža povreda vojne discipline je disciplinski prijestup. 4. Raspravljanje i odlučivanje o disciplinskoj odgovornosti u OS BiH u kontekstu Evropske konvencije – kritički osvrt Disciplinski postupak u OS BiH vodi se u povodu raspravljanja i odlučivanja o odgovornosti vojnih lica, u slučajevima povrede vojne discipline.29 Za disciplinske greške izriču se disciplinske mjere, dok se za disciplinske prijestupe izriču disciplinske kazne. U vezi sa navedenim, nadležni za raspravljanje, odlučivanje i izricanje disciplinskih sankcija su prvo-pretpostavljene starješine i vojno-disciplinska vijeća. O odgovornosti vojnih lica koje za posljedicu može imati izricanje težih sankcija (npr. lišavanje slobode) odlučuje tijelo koje nije „nadležni sud“ niti prema načinu 27 Čl.17. Pravilnika o organizaciji i načinu funkcioniranja vjerske službe u MO i OS BiH, Ministarstvo odbrane BiH Broj: 06-38-5113/07, Sarajevo, 12.11.2007. 28 Službeni glasnik BiH br. 96/10, sa izmjenama i dopunama, Ministarstvo odbrane broj 13-02-3-16271/10 od 01. 11. 2012., nisu objavljene u Službenom glasniku BiH. 29 Povredom vojne discipline smatra se svako postupanje vojnog lica koje je suprotno obavezi vršenja vojne službe ustanovljene zakonom, pravilima službe i drugim propisima, naređenjima i drugim aktima nadležnih starješina koji se tiču službe. 573 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? imenovanja može imati karakter „nezavisnog“.30 Vojno-disciplinska vijeća, koja su nadležna pri raspravljanju i odlučivanju kod disciplinskih prijestupa, se odlikuju privremenim karakterom, nesamostalnošću i neprofesionalnošću u radu.31 Uporedno pravno, vođenje vojno-disciplinskih postupaka je u djelokrugu permanentnih, stručnih i profesionalnih tijela – vojnodisciplinskih sudova.32 Obzirom da odluke vojno-disciplinskog vijeća nisu res judicata, ali podliježu sudskom nadzoru u upravnom sporu, ovo tijelo se ne može smatrati sudom, već određenim oblikom upravnog tijela. Kako Evropska Konvencija garantuje pravo na pristup sudu, sam pojam suda može se posmatrati u formalnom i materijalnom smislu: „Izraz tribunal – preveden u Hrvatskoj kao „sud“ – ne implicira nužno potrebu da osobe i tijela koja vode postupak formalno pripadaju državnoj sudbenoj vlasti („sud“ u formalnom smislu), ali se traži da on u konkretnom slučaju ima svojstva nezavisnosti i nepristranosti, te da njegovo ustrojstvo i rad budu propisani unaprijed određenim pravilima („sud“ u materijalnom smislu)“.33 Kada uporedimo zahtjeve Evropske Konvencije u povodu nezavisnosti i nepristranosti suda, tada se može zaključiti da vojno-disciplinsko vijeće ne zadovoljava navedene kriterije. Naime, Prvostepeno disciplinsko vijeće imenuje komandant brigade ili starješina istog ili višeg ranga, iz sastava svoje jedinice, iz reda sva tri konstitutivna naroda, kada po prijemu prijedloga za pokretanje disciplinskog postupka. Komandant brigade donosi rješenje o pokretanju disciplinskog postupka, a istim rješenjem komandant brigade određuje lice koje će zastupati rješenje o pokretanju disciplinskog postupka. Lice nad kojim se provodi disciplinski postupak je iz iste jedinice pod komandom Komandanta brigade, koji je pokrenuo postupak, odnosno, imenovao disciplinsko vijeće i imenovao zastupnika Rješenja. U navedenoj 30 Vijeće Evrope, „Studija kompatibilnosti zakona i prakse Bosne i Hercegovine sa zahtjevima Evropske konvencije o ljudskim pravima, 2006, 90 31 Nadležnost i postupanje Vojno-disciplinskih vijeća za raspravljanje odgovornosti za teže povrede vojne discipline (disciplinske prestupe) uređena je čl 172. Zakona o službi u OS BiH, odnosno članovima 28. do 58. Pravilnika o vojnoj disciplini i disciplinskom postupku. 32 Vidjeti npr. čl. 73 Zakona o službi u OS Republike Hrvatske: „Vojnostegovni sudovi samostalno i neovisno odlučuju o stegovnoj odgovornosti za stegovne prijestupe i materijalnoj odgovornosti pripadnika Oružanih snaga.“; čl. 81 st. 2: „Viši Vojnostegovni sud sudi u vijeću od 3 suca koji profesionalno obnašaju dužnost.“; Član. 42 st. 2. Pravila o vojnoj disciplini Srbije: „Vojni disciplinski sudovi su u vršenju sudske funkcije nezavisni i samostalni.“; Sveobuhvatan uporedni pregled država sa ustanovljenim vojnim i/ili vojno-disciplinskim sudstvom u: I. Leigh; H. Born , 226-229. 33 A. Uzelac, „Pravo na pravično suđenje u građanskim predmetima: nova praksa europskog suda za ljudska prava i njenutjecaj na hrvatsko pravo i praksu., Izvorni znanstveni rad, Zagreb: Zbornik PFZ, 60, (1), 2010, 101-148 574 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ konstalaciji odnosa, vidljivo je da lica u sastavu disciplinskog vijeća ni u kom slučaju ne mogu biti nezavisna od autoriteta datog komandanta. Jurisprudencija Evropskog suda, za ovakvu kumulaciju ovlasti u jednoj osobi, redovno je nalazila sumnju u nepristrasnost i nezavisnost vijeća, čime se nedvojbeno krši čl.6. Evropske Konvencije. Inkorporiranost u isti komandni lanac svih sudionika u vojno-disciplinskom postupku proizvodi različite konflikte. „Posmatrano iz ugla članova vijeća i tužioca (zastupnika rješenja), nezavidna situacija u kojoj se nalaze najbolje se može opisati kao konflikt interesa: sa jedne strane, tu su interesi pravde, interesi vojne službe sa druge, sa treće lični interes zaštite od sasvim mogućih i nepredvidljivih negativnih karijernih posljedica uzrokovanim učešćem i odlukama u disciplinskom postupku.“34 Pitanje sasvim druge prirode je stručnost lica u sastavu vojnodisciplinskih vijeća. Iako je propisano da Predsjednik, ili jedan od članova vojno-disciplinskog vijeća mora biti diplomirani pravnik, time nije otklonjena sumnja u nestručnost lica u navedenom organu. Još jedno pitanje koje se nameće jeste moguća „odmazda“ u kasnijoj vojnoj službi, obzirom da je vijeće ad hoc naravi, a lica su iz sastava iste jedinice, tako da je skoro neminovan njihov susret tokom budućeg radnog angažmana u različitim ulogama. Kada su u pitanju raspravljanja i odlučivanja disciplinske odgovornosti, gdje su nadležne pretpostavljene starješine, jasno je da takva lica ne mogu imati karakteristike nezavisnih i nepristrasnih sudova/organa, iako mogu da izriču sankcije koje de facto i de iure podpadaju pod zaštitu čl. 5. i čl. 6. Evropske Konvencije.35 Bitno je napomenuti da disciplinski postupak za lakši stepen povrede vojne discipline predviđa dvostepenost, ali isključuje sudsku kontrolu postupka. ZAKLJUČAK Jurisprudencija Evropskog suda, u svom radu permanentno prati novonastale i opće prihvaćene društvene odnose, i u tom smislu konstantno prilagođava obim zaštite. Obzirom da Evropski sud razmatra obim zaštite datog prava, i u povodu različitih procesnih postupaka, očito je da isti ne obavezuje kvalifikacija postupka po domaćem zakonodavstvu, tako da se u obimu zaštite mogu naći različiti postupci koji ne predviđaju sudsku kontrolu, ali obimom zaprijećene sankcije potpadaju pod konvencijsku 34 Ž. Rašević, „Vojna disciplina u pravnoj državi: Silent leges inter arma?“, Fondacija Centar za javno pravo, Sveske za javno pravo, Broj 12., 2013, 15. 35 Čl.17. Pravilnik o vojnoj disciplini i disciplinskom postupku, Službeni glasnik BiH, br. 96/10; 575 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? zaštitu. Nezavisnost i nepristrasnost sudstva, ili tijela koja vode različite postupke, predstavlja sine qua non prava na pravično suđenje koje štiti čl. 6. Evropske Konvencije. Obzirom da u OS BiH, postupke u povodu povrede vojne discipline, vode nestručna, neprofesionalna i tijela/pojedinci inkorporirana u komandni lanac, a sam postupak je u fazi inicijacije, imenovanja, i nadzora kumuliran u ličnosti jednog lica, ne može se ustvrditi da je ispunjen postavljeni uslov nezavisnosti i nepristrasnosti tribunala. Na osnovu iznesenog, postoji objektivna potreba za uspostavljanje stalnog, profesionalnog, nezavisnog i nepristrasnog oblika vojnog pravosuđa, koje bi zadovoljio zahtjevima načela vladavine prava sa jedne strane, i učinkovitog vojnog komandovanja, sa druge strane. Vojno pravosuđe bi u potpunosti ispunilo postavljene izazove kroz formu dvostepenih vojno-disciplinskih sudova, čiji bi se rad zasnivao na Ustavu i zakonima, a bio bi popunjen vojnim licima pravničke struke, imenovanim uz saglasnost ministarsva pravde. Navedeni organ također bi sprečavao militarizaciju prava u oružanim snagama. Vojno pravosudni element bio bi nezavisan od lanca komandovanja, a isticao bi se još i stručnošću i nepristrasnošću. Nezavisno vojno pravosuđe, bavilo bi se isključivo pripadnicima OS BiH rationae personae, a u konačnici ono bi bilo sraedstvo za ostvarivanje, jačanje i promociju ljudskih prava i dostojanstva pripadnika OS BiH. Pripadnici OS BiH uspješno će štititi ljudska prava svih osoba samo ako su i njihova ljudska prava zaštićena i garantovana, čime se ostvaruje veća integracija OS BiH u društvo. Pridruživanje euroatlantskim integracijama, pred OS BiH postavilo je niz zahtjeva taktičko-tehničke interoperabilnosti, ali i zahtjev za punom promocijom i poštivanjem ljudskih prava njenih pripadnika. LITERATURA Davidson, J., Michael, (1999), A Guide to Military Criminal Law, USA: Library of Congress Cataloging-in-Publication Data; Fedefiko Andreu-Guzmán, „Military Jurisdiction and International Law, Military Courts and gross human rights violation“,Vol 1, sa., International Commission of Jurists; Hadžić, Miroslav, (2003), Zaštita ljudskih prava u vojsci i policiji, Centar za civilno-vojne odnose, Beograd: Grafograf; 576 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Leigh, Ian; Born, Hans, (2008), Priručnik o ljudskim pravima i temeljnim slobodama pripadnika oružanih snaga i uposlenika u oružanim snagama, OSCE Misija za Bosnu i Hercegovinu, Geneva: Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces, OSCE/ODIHR, Štampano u BiH; Miroslav Hadžić, „(P)lutajuća vojska, Beogradski centar za bezbednosnu politiku, Beograd, 2002.; Marković, Ratko, (1999), Ustavno pravo i Službeni glasnik; političke institucije, Beograd: Mol, Nula; Harbi, Katrina, (2007), Pravo na pravično suđenje, Vodič za primenu čl. 6 Evropske Konvencije o ljudskim pravima, Beograd: Dosije; Nolte, Georg; Krieger, Heike, (2003), European Military Law Systems, Berlin: Gruyter Rechtswissenschaften Verlags GmbH; Popović, Dragoljub, (2012), Evropsko pravo ljudskih prava, Beograd: JP Službeni Glasnik; Practicing Military Justice, (2013), US Army, Criminal Law Department, The Judge Advocate General's Legal Center and School; Pravilnik o vojnoj disciplini i discipnskom postupku, Službeni glasnik BiH br. 96/10; Rašević, Živorad, (2013),“Vojna disciplina u pravnoj državi: Silent leges inter arma?“, Fondacija Centar za javno pravo, Sveske za javno pravo, Broj 12; Sadiković, Lada, (2010), Ustav Bosne i Hercegovine i Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, Centar za ljudska prava Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo: Štamparija Fojnica; Studija kompatibilnosti zakona i prakse Bosne i Hercegovine sa zahtjevima Evropske konvencije o ljudskim pravima; (2006),Vijeće Evrope; Uzelac, Alan, (2010) „Pravo na pravično suđenje u građanskim predmetima: nova praksa europskog suda za ljudska prava i njenutjecaj na hrvatsko pravo i praksu“, Izvorni znanstveni rad, Zagreb: Zbornik PFZ, 60, (1) 101-148; 577 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Vitkauskas, Dovydas; Dikov, Grigoriy, (2012), Protecting the right to a fair trial under the European Convention on Human Rights, Council of Europe human rights handbooks, Strasbourg: Council of Europe; Zakon o službi u OS BiH, Službeni glasnik BiH br. 88/05; http://assembly.coe.int; http://hudoc.echr.coe.int. NAPOMENA: Mišljenja i stavovi u ovome radu ne predstavljaju službene stavove institucije u kojoj je autor uposlen, u radu je prezentiran isključivo rezultat naučnog istraživanja autora. 578 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3081 Title A name given to the resource POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Author Author ENIS, Latić Abstract A summary of the resource. Evropska Konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, u pravnom poretku BiH zauzima centralno mjesto. Pred cjelokupnu legislativu u BiH postavljen je zahtjev kompatibilnosti sa odredbama navedene konvencije. Član 6. Evropske konvencije, garantuje, između ostalog i pravo na postupak pred nezavisnim i nepristrasnim sudom koji je ustanovljen na osnovu zakona. Obzirom da je praksa Evropskog Suda za ljudska prava ustanovila primjenu rationae personae i na pripadnike oružanih snaga, postavlja se pitanje ispunjavanja zahtjeva koje postavlja čl. 6 Evropske Konvencije, u slučajevima kada profesionalnim vojnim licima u disciplinskim postupcima sude ad hoc, i neprofesionalna vojno-disciplinska vijeća, koja ne ispunjavaju zahtjeve nepristrasnosti i nezavisnosti na koje upućuje čl. 6. Konvencije. Rad komparativno prikazuje vojno-pravosudne sisteme i modele, prikazuje odgovornosti vojnih lica u OS BiH, sa posebnim osvrtom na disciplinsku odgovornost, te razmatra materijalno-pravne i procesno-pravne odredbe legislative koja tretira vojno-disciplinski sistem u OS BiH, upoređujući iste sa zahtjevima čl.6. Evropske Konvencije. Ključne riječi: Evropska Konvencija, Evropski sud, pravično suđenje, nezavisan, nepristrasan, vojno disciplina, vojno-disciplinski postupak, vojnodisciplinsko vijeće, vojno pravosuđe. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3494 Title A name given to the resource LACK OF ORAL PROFICIENCY IN ENGLISH AMONG SECONDARY STUDENTS IN MISURATA: REASONS AND REMEDIES Author Author Elsaghayer, Mohammed Abstract A summary of the resource. The study was conducted to investigate why the secondary students in Misurata were unable to communicate in English orally, fluently, in spite of studying it as a general subject during their school education.The traditional teacher-fronted method of teaching, insufficient allocation of time for oral skills training, and teachers themselves, not taking any interest in developing oral skills, are the major reasons for the students’ poor speaking skills. The data for the study, among other things, were mainly based on the classroom observations of the lessons presented by twelve secondary teachers, stretching for over two months, involving five schools. The data analysis was carried out using tables in percentage to obtain accurate results. The findings clearly proved that the points stated in the hypothesis for the poor oral production of speech by the secondary students in Misurata were correct. Based on the conclusions drawn, recommendations which can positively help in developing the oral skills among the students of secondary schools were presented. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2869 Title A name given to the resource UNCONVENTIONAL TEACHING METHODS: USE OF VIDEO AND GAMES IN THE ENGLISH AS A FOREIGN LANGUAGE CLASSROOM Author Author Eminović, Lejla Abstract A summary of the resource. The use of video and games plays an important role in the language learning process. Not only are they favored methods of learning for students, rather this paper attempts to show that videos and games are a couple of the best language learning aids for teachers to include in their lessons. Ideas presented here are in there to help give guidelines on how to incorporate video and usage in into the lessons of English language as well as why it is important to include these methods in conventional curriculum. The use of video and games in the classroom can be used to motivate students, enhance their grammar and pronunciation, and teach culture. This paper provides the insight into different researches on the topics of video and games as language learning aids. It also provides some guidelines for future research. It is intended to provide teachers with some idea for using these tools in combination with course books, and it contains a variety of suggestions for activities to use in the EFL classroom in Bosnia and Herzegovina. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Thesis NonPeerReviewed L Education (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3473 Title A name given to the resource THE USE OF VIDEO AS A LANGUAGE TEACHING TOOL Author Author Eminović, Lejla Abstract A summary of the resource. Using film and television shows as a language teaching tool has become a popular choice among language teachers, especially with English language. This paper attempts to explain how film and television is beneficial in the language learning process thus the ideas presented here are in order to help incorporate this method of teaching into the lessons of English language. The use of long feature films, television shows, and short film clips in the classroom can be used to motivate students by finding films or shows which they find interesting and entertaining, enhance their grammar, and even teach the culture of the English speaking world. This paper provides the insight into different research on the topic of feature film and television shows as a language learning aid, as well as providing some guidelines for future research. It is intended to provide teachers with some ideas for using video in combination with course books, and it contains a variety of suggestions for activities to use in the ESL classroom in Bosnia and Herzegovina, but also in other countries where English is not the native language. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3378 Title A name given to the resource THE COMPARATIVE STUDY OF KURDISH, BOSNIAN PROVERBS Author Author Enayati, Bayez Abstract A summary of the resource. Having been derived from the oral literature, proverbs are short, rhythmic and popular sentences which contain wisdom, truth, moral and traditional views in a fixed and metaphoric form. Every nation’s oral literature has a rich collection of proverbs which have been accepted by both scientists and common people as the valuable abstracts of life experiences. One can often understand the nations’ magnificence of thought and the quality of social genuineness along with their literary talent through studying the proverbs. The purpose of the current research is to compare the proverbs of Kurdish and Bosnian languages to find similarities and the reasons of these similarities and differences. The results show that the similarities and differences of these languages’ proverbs are due to similarities and differences in ideas, religions, beliefs, life experiences, social and cultural issues and so on. Keywords: comparative, study, Proverbs, Kurdish, Bosnian Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3379 Title A name given to the resource THE ANALYSIS OF THE ADVANTAGES AND DISADVANTAGES OF ENGLISH BOOK FOR GRADE TWO OF IRANIAN GUIDANCE SCHOOLS ACCORDING TO THEIR TEACHING APPROACHES Author Author Enayati, Bayez Mohammadi, Mohammad Abstract A summary of the resource. Applying the appropriate theoretical approaches to the teaching strategies has been of great importance in the last two decades. Putting a theory into practice seems not to be so easy although teacher educators have frequently encouraged teachers to do this. The teaching approaches considered to be used for teaching English in guidance schools make the books difficult for students to learn since the syllabuses have not suitably been selected. In this paper, the English book of grade two of guidance schools has been studied. A library study of the book has been used as the method. After analyzing the contents and the approaches considered to be used for teaching these contents, the advantages and the disadvantages of the book have been defined. The results show that although there are plenty of useful contents in English for grade two of guidance school, lack of coherence of the contents, artificial dialogues with discouraging pictures along with many other reasons make the book unpleasant to learn as a suitable source of learning English. Keywords: English, book, guidance school , grade two Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3537 Title A name given to the resource USE OF LITERATURE IN ELT A SHORT STORY SAMPLE: VERSION OF T H E A D V E N T U RE S O F H U C K L E B E RRY F I N N Author Author Erten, Selcen Abstract A summary of the resource. The aim of this paper was to emphasize the use of literature in ESL/EFL contexts and investigate what the students considered literature in general and in English classes. To be specific, the use of short stories was explained and investigated through the Adventures of Huckleberry Finn. At the beginning of the first lesson with the researcher, a questionnaire was given to 32 students, who were the preparation class beginner level students at Eskisehir Osmangazi University in the spring semester of 2012-2013 academic year. The second application of the questionnaire was made in the last lesson. The results basically revealed that the students believed the importance and effectiveness of short stories in EFL classes and the reason for their attitudes toward literature in English was actually because of limitations in their linguistic levels needed to understand and appreciate literature. Keywords: Literature, EFL/ESL context, short story. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/be137c194818239f4e510d4f4e585526.pdf 26c5f5c5dc0a9464135e3b020a788da8 PDF Text Text �������� https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0fb7048679111a9d8b92ab62b01dd35d.docx 7fc24ee4847eb59f28d6f53ffa62c80f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3092 Title A name given to the resource Pravda i sloboda unutar zatvoreničke zajednice Author Author FRANCUZ, Vedran ĐORĐEVIĆ, Miloš Abstract A summary of the resource. Bez obzira na krivično pravo koje jasno propisuje kazne za krivična djela koja lica počine, te zakon o izvršenju krivičnih sankcija, koji striktno ukazuje na mjeru i način izdržavanja izrečene zatvorske kazne osuđena lica koja se nalaze na izdržavanju kazne imaju svoja pravila i svoj način određivanja kazne za pojedina lica. Zatvorska zajednica je specifična subkultura koja kroz svoja nepisana zatvorska pravila (zatvorenički kodeks) izriče pojedincima, koja su za njih počinila nemoralna djela (polno nasilje nad djetetom, silovanje, ..) kao i lica koja su nekada bili pripadnici MUP, dodatnu kaznu. Iako su svi, koji se nalaze na izdržavanju kazne u nekoj od kazneno-popravnih ustanova izloženi brojnim deprivacijama, sloboda i određni položaj unutar ove specifične zajednice se kupuje ili stiče kroz dokazivanje u neformalnoj grupi. Neformalni sistem je uvijek nasuprot onom formalnom i kao takav narušava funkcionisanje ustanove, te otežava odvijanje i samog procesa resocijalizacije. Upravo i cilj ovog rada jeste da ukažemo na karakteristike neformalnog zatvorskog sistema, te objasnimo kako i na koji način se sami zatvorenici stavljaju u položaj «sudije» i određuju pojedincima kaznu unutar svoje zatvoreničke zajednice. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3457 Title A name given to the resource DICTIONARY OF ABBREVIATIONS IN LINGUISTICS: TOWARDS DEFINING FUNCTIONAL ASPECTS AS STRUCTURAL ELEMENTS OF THE ENTRY Author Author Fabijanić, Ivo Abstract A summary of the resource. The article deals with general information about the project of compiling a dictionary of abbreviations in linguistics.It also contains a short overview of past research together with their main results.Theoretical solutions refer to the Multi-level approach in collecting data for submorphemic wordformations, which consists of three aspects: 1) Structure and Modes of Production, 2) Cognitive Aspects, and 3) Functional Aspects. Practical solutions for the structure and modes of production, as well as for the cognitive aspect, have already been recommended with the results properly substantiated by the examples of abbreviations. This research presents results for the functional aspect, which refers to stylistic and sociolinguistic, pragmatic and text-linguistic aspects. We provided solutions for analysing stylistic features of the abbreviations andthe expressive means and stylistic devices used in their formation. Keywords: dictionary, abbreviations, linguistics, micro-structure, analysis, multi-level approach, functional aspect, stylistics Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English