74 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cc9b49c2ba99a1188b6560371faec0b9.pdf 43839bdde8b0a4e33e782f773e3f7fbd PDF Text Text International Conference on Economic and Social Studies, 10-11 May, 2013, Sarajevo Debt Crisis that Occurred after the Global Economic Crisis in Developed Countries and Recommendations for Controlling those Crises Metin Meriç Gazi University, Ankara, Turkey metinmeric@hacettepe.edu.tr Emre Atsan Hacettepe University, Ankara, Turkey eatsan@hacettepe.edu.tr Since the World Economic Depression of 1929 in developed economies, the economic crisis did not cause a serious debt problem, especially in lessdeveloped countries, high debt and cost of debt was known as a chronic problem. However, although the sound of footsteps, the crisis erupted in 2008 and with the decline in the U.S. housing market, the so-called subprime mortgage collapse of credit markets, over-growing derivatives markets since the 2000s, and the associated impact on banks, ie, the financial system has brought to the point of bankruptcy. Have a transnational network of financial markets; crisis has led to the spread of the whole world. At this point the sovereign debt crisis in some countries, the international monetary system, economic preferences, the current account deficit, borrowing for the purpose of regional development and investments have emerged for reasons such as ineffective use of resources, and today has become a very serious problem. In our paper dealing with this problem to observations and measures, will give a solution to the debt crisis. Keywords: Debt Crisis, Eurozone Crisis, Finance. 206 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1595 Title A name given to the resource Debt Crisis that Occurred after the Global Economic Crisis in Developed Countries and Recommendations for Controlling those Crises Author Author MERIC, Metin ATSAN, Emre Abstract A summary of the resource. Since the World Economic Depression of 1929 in developed economies, the economic crisis did not cause a serious debt problem, especially in lessdeveloped countries, high debt and cost of debt was known as a chronic problem. However, although the sound of footsteps, the crisis erupted in 2008 and with the decline in the U.S. housing market, the so-called subprime mortgage collapse of credit markets, over-growing derivatives markets since the 2000s, and the associated impact on banks, ie, the financial system has brought to the point of bankruptcy. Have a transnational network of financial markets; crisis has led to the spread of the whole world. At this point the sovereign debt crisis in some countries, the international monetary system, economic preferences, the current account deficit, borrowing for the purpose of regional development and investments have emerged for reasons such as ineffective use of resources, and today has become a very serious problem. In our paper dealing with this problem to observations and measures, will give a solution to the debt crisis. Keywords: Debt Crisis, Eurozone Crisis, Finance. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-10 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-4564 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/df29c8f4a7226b59e6a0dfc85b38db1b.docx 96014f7499c2f1d91f3563fa0cbc6e1a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/754224bd7381c3e8625c918834e764fb.pdf a673ea017474cc9cab1461cdb4929cc5 PDF Text Text DEDE KORKUT DESTANLARINDA GEÇEN DEYİMLER VE ATASÖZLERİ Hanifi VURAL Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Tokat / Türkiye Anahtar Kelimeler: Dede Korkut Destanları, kalıp sözler, deyim ve atasözleri. ÖZET Türkçenin ve Türk Edebiyatının önemli başyapıtlarından biri olan Dede Korkut Destanları aynı zamanda sözlü anlatım geleneğimizin de en zengin içerikli metinlerindendir. Türkçe konuşulan geniş bir coğrafyada asırlar boyu dilden dile dolaşan bu anlatıları zengin kılan iki önemli unsurdan birincisi muhtevası, diğeri ise dilidir. Yarı mensur yarı manzum bu hikâyelerde geçen kalıp sözler anlatıma şiirsel bir hususiyet kazandırarak bunların daha çok anlatılmasına/okunmasına aracılık etmiştir. Bu bildiride destanlardaki kalıp sözlerden deyimler ve atasözleri ele alınıp incelenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/806141d2f5a099301db0c60e368824a8.docx e0353eb6fe13a096d998d1650b32a204 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/96c0eb943b08ba3bebec93d92d0243fd.pdf d180b122ed47ff7de690f638b11b9627 PDF Text Text DEDE KORKUT DESTANLARINDA GEÇEN ATASÖZLERİ ÜZERİNDE BİR İNCELEME Hanifi VURAL1 Özet Türkçenin ve Türk Edebiyatının önemli başyapıtlarından biri olan Dede Korkut Destanları aynı zamanda sözlü anlatım geleneğimizin de en zengin içerikli metinlerindendir. Türkçe konuşulan geniş bir coğrafyada asırlar boyu dilden dile dolaşan bu anlatıları zengin kılan iki önemli unsurdan birincisi muhtevası, diğeri ise dilidir. Yarı mensur yarı manzum bu hikâyelerde geçen kalıp sözler anlatıma şiirsel bir hususiyet kazandırarak bunların daha çok anlatılmasına/okunmasına aracılık etmiştir. Bu bildiride destanlardaki kalıp sözlerden atasözleri ele alınıp incelenecektir. THE PROVERBS AND IDİOMS İN DEDE KORKUT EPİCS Abstract One of the notable works of Turkish Language and Literature, Dede Korkut Epics are also the largest in conception and implication of all the tradition of oral literature. The content and language of the work are two prominent components that enrich the narratives which are the products of oral literature in Turkish language which covers a wide geographical area. Formulaic sequences in the stories written both in verse and prose add poetic features to the expression. Therefore, these stories gained wide acceptance. In this study, the idioms in the epics will be examined considerably. Giriş Türkçenin ve Türk Edebiyatının önemli başyapıtlarından biri olan Dede Korkut Destanları aynı zamanda sözlü anlatım geleneğimizin de en zengin içerikli metinlerindendir. Türkçe konuşulan geniş bir coğrafyada asırlar boyu dilden dile dolaşan bu anlatıları zengin kılan iki önemli unsurdan birincisi muhtevası, diğeri ise dilidir. Yarı mensur yarı manzum bu hikâyelerde geçen kalıp sözler anlatıma şiirsel bir hususiyet kazandırarak bunların daha çok anlatılmasına/okunmasına aracılık 1 Prof.Dr., Gaziosmanpaşa Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğretim üyesi, hanifi.vural@gop.edu.tr �etmiştir. Bu yönüyle Dede Korkut Destanları Türkçenin işlenip gelişmesinde önemli bir katkıya sahiptir denebilir. Anlatılardaki atasözlerine geçmeden önce bu yapıların dil için önemlerine değinmekte yarar gördük: Atasözlerinin Dildeki Yeri ve Önemi Türkçe Sözlük atasözlerini, “Uzun deneme ve gözlemlere dayanılarak söylenmiş ve halka mal olmuş öğüt verici nitelikte söz, darbımesel.” (TS 2009: s. 140) diye tarif eder. Dikkat edilirse bu tanımda atasözlerinin iki önemli yönüne vurgu yapılmıştır: Uzun deneme ve gözlemlere dayanmaları ve halka mal olarak kalıplaşmaları. Durum böyle olunca, atasözleri anlatım ve üslup oyunlarına ve çok anlamlılığa pek yer vermez. (Boratav 1988:s.118) Zaman zaman deyimle karıştırılan atasözleri için Ebüzziya Tevfik, “Bir olayı veya bir işi temsil yoluyla anlatmakla beraber bir hükmü de anlatır” diye tarif etmiş; tâbir (deyim) için “bir hâli tasvir eder, atasözündeki hüküm bulunmaz” demiştir. Ayrıca, Şinasi‟nin bu iş için bir ayrım yapmadığını, iki çeşidi de bir arada toplamış olduğundan kendisinin de bu usule dokunmadığını belirtmiştir.(ÖZÖN, 1952: s.VII). Bu türü gerek yazılı gerekse sözlü anlatımda önemli kılan iki husus vardır: 1. Kültürel bilginin muhafazası ve aktarımı 2. Anlatımı kuvvetlendiren ve süsleyen öğeler olması. Eski zamanlarda göçebe bir toplum olarak yaşayan Türklerde sözlü edebiyat hayli güçlüydü. Kültürel bilginin muhafazası ve gelecek nesillere aktarılması, genellikle manzum parçalarla sağlanmaya çalışılmıştır. Bunun nedeni manzum metnin, ölçülü, kafiyeli ve sanatlı olmasından dolayı akılda daha kalıcı olmasıdır. Atasözleri de kültürel bilginin muhafazasında ve gelecek nesillere aktarılmasında önemli görevler üstlenmişlerdir. Çünkü bunlar, bir dili konuşan toplumun dünya görüşünü, yaşam biçimini, çevre koşullarını, gelenek, görenek ve inançlarını, önem verdiği varlık ve kavramları, o toplumun düşünce biçimini, hatta nükte ve buluşlarını ortaya koyan, dilbilim açısından olduğu kadar yazın ve halkbilim açısından da önemli olan sözlerdir.(AKSAN, 2003: s.91). Yüzlerce yıl ait olduğu toplum tarafından kullanılarak kalıplaşmış bu sözler, o toplumun kültür birikimi sonucunda oluşmuştur. Yüzyıllardan süzülerek zamanımıza kadar gelmiş, bu yüzden uzun bir deneme zamanı geçirmiş, kalabilenler sade anlamlı fakat sağlam gerçekli sözler olmuştur.(ÖZÖN, 1952: s.VI). Atasözleri için dilin en ekonomik kullanım şekli de diyebiliriz. Çünkü bu türlerde az kelime ile çok şey anlatmak temel kuraldır. Anlatım kolayca hatırda kalacak şekilde teşekkül eder. Onlarda tek bir fazla kelime görülmez. �İnsanoğlu, duygu ve düşüncelerini doğru bir şekilde ve her defasında aynı etkiyi uyandırarak anlatmak ister. Etkili ve kalıcı bir ifadenin de en önemli şartlarından biri kısalıktır. İnsan zihni ifade sırasında çok zamanda az kuvvet sarf etmek yerine az zamanda çok kuvvet sarf etmeyi tercih eder. (Özdem, 2000) Nitekim bir atasözü veya deyim, sayfalar dolusu anlatımdan daha etkili olabilir kimi zaman. Anlatımı kuvvetlendiren diğer bir husus da bu türlerde seçilen kelimelerdir. Atasözlerinde genellikle olay ve durumların somutlaştırılması söz konusudur. Bu nedenle de ağırlıklı olarak somut kelimeler tercih edilmiştir. Kelimelerin soyut ve somut olması da etkili bir anlatımda önemlidir. İnsan zihninde bir kelimenin taşıdığı anlam ne kadar soyutsa, o kadar kuvvetsizdir. Aynı zamanda doğada, kulağa hoş gelen pek çok ses olduğu gibi dilde de duygu ve düşüncelerin sözle ifadesinde, güzel ve çirkin bulunan söylemler vardır. (ÖZDEM, 2000:s.130) atasözlerinde sanatların çokça kullanılması da anlatımda bir ritim ve ses uyumu yaratarak sözü çekici kılar. Kısaca ifade edecek olursak; atasözleri yerinde kullanıldığı vakit, bazen sayfalar dolusu anlatımdan daha etkili olabilirler. Anlamı hepimizce malum olan bu tür, meramımızı kolay ve etkili bir şekilde anlatmada bize yardım eder. Kalıp sözler bakımından pek zengin olan Türkçemiz, tarih sahnesinde görünür olma süreci çok eskiye dayanan, geniş bir coğrafyada varlığını sürdüren ve imparatorluk kurmuş olan bir milletin dili olarak oldukça zengindir, bir kültür hazinesidir âdeta. Bu zenginliğin oluşumunda hem sözlü hem de yazılı kaynakların katkısı büyüktür. Aslında şifahî kültürümüzün önemli bir unsuru olan Dede Korkut Destanları, geç bir dönemde yazıya geçirilmiş olmalarına rağmen, Türkçe konuşulan hemen her yerde anlatılagelmiş, dil zenginliğini bu anlatılan yerlere yansıttığı gibi buralardan da bünyesine kimi önemli unsurlar katmıştır. Dede Korkut Destanlarının yarı manzum metinleri kalıp sözler bakımından çok sayıda farklı örnekler içermektedir. Bu anlatıların bu yönleriyle dilimizi besleyip geliştirdiğini düşünmekteyiz. Zira, dilden dile anlatılagelen ve obadan obaya, yöreden yöreye dolaşan bu hikâyelerde geçen bu kalıp sözler, Türkçenin gelişerek zenginleşmesine önemli bir katkı sağlamıştır. Bunlardan atasözlerinin ve atasözü değerindeki ifadelerin ufak tefek farklılıklarla bugün hâlâ kullanılıyor olması söz konusu düşüncemizi desteklemektedir. Destanları baştan sona tarayarak tespit edebildiğimiz atasözlerinden örnekleri liste hâlinde verdikten sonra bunlarda yer alan Türk yaşayış tarzının izlerini ve bu atasözlerinin günümüze yansımalarını örnekler vererek inceledik. �1. DEDE KORKUT DESTANLARI’NDA GEÇEN ATASÖZLERİ Kız anadan görmeyince öğüt almaz, oğlan babadan görmeyince sufra çekmez (s.74)2 Oğul atanun yetüridür, iki gözünün biridür. Devletlü oğul kopsa ocağınun közidür. Oğul dahı neylesün baba ölüp mal kalmasa. Baba malından ne fayda başta devlet olmasa (s.74) Oğul kimden olduğun ana bilür (s. 75) At ayağı külük ozan dili çevik olur (s.186) Kara eşek başına uyan ursan katır olmaz (s.74) Karavaşa ton geyürsen kadın olmaz (S.74) Eski panbuk bez olmaz, karı düşmen dost olmaz (s.74) Ata adını yorıtmayan hoyrat oğul ata bilinden ininçe inmese yig, ana rahmine düşünce doğmasa yig (S.74) Ata adın yorıdanda devletlü oğul yig (S.74) At yimeyen acı otlar bitince bitmese yig (S.74) Adam içmez acı sular sızınca sızmasa yig (S.74) Yapa yapa karlar yağsa yaza kalmaz (S.74) Yapağulu gökçe çemen güze kalmaz (S.74) Padişahlar Tanrı‟nın gölgesidir (S.218) Ezelden yazılmasa kul başına kaza gelmez(S.73) Ecel vade virmeyince kimse ölmez, ölen adam dirilmez, çıhan can girü gelmez (S.73) Bir yiğidin kara dağ yumrısınca malı olsa yığar direr taleb eyler nasibinden artuğın yiyebilemez (S.73) Urlaşuban sular taşsa deniz dolmaz (S.73) Kimsenin rızkını yemedin (S.204) (kimse kimsenin rızkını yiyemez) Konuğu gelmeyen kara evler yıkılsa yig (S.74) Tekebbürlük eyleyeni tanrı sevmez (S.73) Könlin yüce tutan erde devlet olmaz(S.73) Öğünmek avratlara bühtandır, öğünmekle avrat er olmaz (S.197) Uzun yaşun uçı ölümdür (S.233) Big erenler esen olsa oğlı doğar (S.170) Kara koç atlar esen olsa kulun doğar, kaytabanda kızıl deve esen olsa torum verür (S.170) Gitdükde yirün otlakların geyik bilür (s.75) Gögez yerler çemenlerin kulan bilür (s..75) 2 Atasözleri, Muharrem Ergin’in Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan (2009) Dede Korkut Kitabı adlı çalışmadan alınmıştır. �Ayrı ayrı yollar izin deve bilür(s..75) Yedi dere kohuların dilkü bilür(s.75) Erin ağırın yignisin at bilür, ağır yükler zahmetin katır bilür (s..75) Ne yirde sızılar var ise çeken bilür(s.75) Gafil başın ağrısın beyni bilür (S.75) Er cömerdin er nakesin ozan bilür(S.75) Dün ile karvan köçdügin turgay bilür(S.75) Çalıp keser öz kılıcı muhannetler çalınca çalmasa yig (S.74) Allah Allah dimeyince işler onmaz. (S.73) Kadir Tanrı virmeyince er bayımaz. (S.73) Yayan erin ümidi olmaz (Ergin,2009: 130) Kara polad öz kılıcın çalmayınca karım dönmez, er malına kıymayınca adı çıkmaz (S.74) Yalan söz bu dünyede olunça olmasa yig (S.74) Kül tepecik olmaz, güyegü oğul olmaz (S.74) Yâd oğlı saklamakla oğul olmaz. (S.73) Sarp yorır iken kazılık ata namert yigit binebilmez, binince binmese yig (S.74) Çalabilen yigide ok ile kılıçtan bir çomak yig (S.74) Eyegülü ulalur kaburgalu büyür (S.81) 2.DEDE KORKUT DESTANLARINDA GEÇEN ATASÖZLERİNDE TÜRK YAŞAYIŞ TARZININ İZLERİ Atasözleri, gözlem ve deneyimlerin ve kültürel bilginin dile yansıyan aktarımları olmaları bakımından millî bir renk taşırlar ve dolayısıyla aidiyetleri vardır. Bu açıdan baktığımızda bütün atasözlerimizde olduğu gibi, Dede Korkut‟takilerin de bizim hayat felsefimizi, dünya görüşümüzü dilde sistemleştirdiklerini görürüz. Bu destanlarda geçen atasözleri ve atasözü değerindeki ifadeler, tarih içinde süzülerek gelmiş, birikmiş, zamanla olgunlaşmış ve „halkın hikmeti‟ne dönüşmüş birer hayat kılavuzu konumundadır. Hayatın bu yol işaretlerini konularına göre tasnife çalıştık: Anne-baba rehberliği İnsan yavrusu için ilk usta, ilk eğitici, ilk rehber, ilk kılavuz annedir, babadır. Çocuğun onlardan öğrendikleri paha biçilmez değerlerdir. Bazı şeyler anneden babadan öğrenilmeyince kolay kolay davranış düzeyine çıkmaz: Kız anadan görmeyince öğüt almaz, oğlan babadan görmeyince sufra çekmez. Değişmezlik �Hayat yolculuğu zor veya rahat da olsa sonuçta önemli bir durağa götürür. Bu, tecrübe durağıdır. Orada bir bakıma kesin bilgiye ulaşılır. Değişmezlerin, dönüşmezlerin sınırları fark edilir. Artık ısrar edilmez. Kara eşek başına uyan ursan katır olmaz. Karavaşa ton geyürsen kadın olmaz. Eski panbuk bez olmaz, karı düşmen dost olmaz. Gelip geçicilik Üzerinde yaşadığımız dünyanın kendisi ve içindekiler kalıcı değil, geçicidir. Karşılaşılan durumlar, yaşanılan anlar güzel veya çirkin olabilir ama bunlara ne çok sevinmeli ne de yerinmeli çünkü gelip geçicidirler: Yapa yapa karlar yağsa yaza kalmaz. Yapağulu gökçe çemen güze kalmaz. İktidar Türklerde hakanların, yöneticilerin kutsal bir tarafı vardır. Bunlar kimi zaman tanrının temsilcisi, kimi zaman da oğludur. İslam‟dan önce hükümdarlar tanrıya benzetiliyor, tanrıdan geldiğine ve onun gibi tek olduğuna inanılıyordu (Önal 2009:61). İslam dairesine geçişten sonra bu inanç değiştiyse de tamamen yok olmadı, devlete ve devleti en tepede temsil eden padişaha asırlar boyu bir kutsiyet atfedildi. Dede Korkut‟ta bu durum çok nettir: Padişahlar Tanrı’nın gölgesidir. Kaza-kader ve ölüm Türk yaşama biçiminde ölüm de doğum kadar gerçektir, sahicidir. Er meydanları, savaş cepheleri milletimizin bu inancına bilcümle şahittir. Kaza ve kadere inanma noktasında bir sıkıntısı olmayan bu millet ölümden de korkmamıştır. Kadere inanmış, kederden emin olmuştur. Ezelden yazılmasa kul başına kaza gelmez. Ecel vade virmeyince kimse ölmez, ölen adam dirilmez, çıhan can girü gelmez. Uzun yaşun ucı ölümdür. Gelimli gidimli dünya Sonucu ölümlü dünya. �Nasip/ Kanaatkarlık Çalışıp çabalamak, geliştirip gelişmek elbette ki insan tekinin ırak durmayacağı bir husustur. Ancak bütün bunlar yapılırken, hesap kitap tutulurken göz önünde bulunmayan bir değeri, kısmeti de işleme dâhil etmek gerekir. Bir yiğidin kara dağ yumrısınca malı olsa yığar direr taleb eyler nasibinden artuğın yiyebilemez Urlaşuban sular taşsa deniz dolmaz Allah Allah dimeyince işler onmaz Kadir tanrı virmeyince er bayımaz Misafir/misafir-perverlik Misafirperverlik milletimizin herkesçe malum olan bir hasletidir. Misafire izzet ve ikram esastır. Gösterilen yakınlık misafirin kendisini güvende hissetmesine aracılık eder. Anadolu‟da “Şöhret için keskin kılıç ve kırk sofra gerekir” derler. Dolayısıyla yiğitlik ve cömertlik vazgeçilmezlerimizdendir: Konuğu gelmeyen kara evler yıkılsa yig Nefis-benlik-tevazu Kalbin fenaya, kötüye, çirkine meyleden duygularının adıdır nefis. Nefsin benlik davası vardır ve bu da onu tekebbüre sevk eder. Tekebbür büyüklenmektir, kendiyle övünmek, kendini hakikat zannetmektir. Kişioğluna tekebbür değil, tevazu yakışır: Tekebbürlük eyleyeni Tanrı sevmez Gönlin yüce tutan erde devlet olmaz Öğünmek avratlara bühtandır, öğünmekle avrat er olmaz At işler er öğünür Sağlık Bütün eski topluluklarda olduğu gibi, Türklerde de sağlık alanında ihtiyaç duyulan tedavi yolları geliştirilmiş, tıp alanına dâhil edilebilecek birçok yöntem oluşturulmuştur. Güçlü fertler, kudretli topluluklar sağlıklı olabildikleri oranda var olabilmişlerdir. Big erenler esen olsa oğlı doğar Kara koç atlar esen olsa kulun doğar Kaytabanda kızıl deve esen olsa torum verür �Tecrübe Malum olduğu üzere herkes her şeyi bilmez. Bir şeyi en iyi, yapan, yaşayan, zevk eden bilir. Bu hakikatin bilinmesi rol karmaşasına ve kargaşasına engel olur. Korkut Ata destanlarda bu gerçeğe sık sık vurgu yapmaktadır: Gitdükde yirün otlakların geyik bilür Gögez yerler çemenlerin kulan bilür Ayrı ayrı yollar izin deve bilür Yedi dere kohuların dilkü bilür Erin ağırın yignisin at bilür, ağır yükler zahmetin katır bilür Ne yirde sızılar var ise çeken bilür Gafil başın ağrısın beyni bilür Dün ile karvan köçdügin turgay bilür Ümit/beklenti Karşılıksız beklenti, mesnetsiz ümit kişiyi iyi bir sonuca ulaştırmaz. Atalarımız hayatı yaşamak adına ham hayallerle vakit geçirmemiş, tarih sahnesinde emin adımlarla yürümüşlerdir. Yayan erin ümidi olmaz Varlık-fayda ilişkisi Atalarımız Batılı anlamda pragmatist olmasalar da bir işi, bir eylemi gerçekleştirirken daha çok sonuca odaklanmışlardır. Akıbetin akamete uğramaması esas alınmıştır. Diğer bir ifadeyle faydasız amelden ırak durmaya çalışmışlardır. At yimeyen acı otlar bitince bitmese yig Adam içmez acı sular sızınca sızmasa yig Yalan Yalan, hakikate haksızlıktır, fıtratı/yaratılışı inkârdır. Fertleri cemiyet hâline getiren sosyal doku yalanı kaldırmaz. Tarih sahnesinde büyük bir millet olmamız doğrunun, adaletin hizmetinde olmamızın etkisi büyük olmalıdır. yalan söz bu dünyede olunça olmasa yig Yerini tutmak �“Fıtrî karagözlülük sun‟î karagözlülük gibi değildir.” diye güzel bir söz vardır. Sonradan olanlar, yapılanlar asılların yerine geçemez. Sahih ve sahici olmaklık aslolana göre davranmayı gerektirir: Kül tepecik olmaz, güyegü oğul olmaz Yiğitlik/mertlik/namertlik Türk yaşayış biçiminin en biçimli, belirgin damarı cengâverlik, yiğitlik, kahramanlıktır denebilir. Alplik, erenlikle imtizaç ederek yepyeni, ölümsüz bir kahraman tipi oluşturmuştur: Alperenlik. Alperen; üstün karakterli, temiz kalpli, korkusuz, cesur, onur ve merhamet sahibi bir Türk demektir. Çalabilen yigide ok ile kılıçtan bir çomak yig. Sarp yorır iken kazılık ata namert yigit binebilmez, binince binmese yig. Çalıp keser öz kılıcı muhannetler çalınca çalmasa yig. Cömertlik/ Cimrilik Türk milletinin önemli hasletlerinden biri de yardımsever, dolayısıyla cömert olmak, cimriliğe tenezzül etmemektir. Er malına kıymayınca adı çıkmaz. Er cömerdin er nakesin ozan bilür. Vefa/Vefasızlık Dede Korkut Destanlarında vefa kavramına da yer verilmekte vefasızlığın eleştirisi yapılmaktadır: Yâd oğlı saklamakla oğul olmaz böyüyende Salur gider gördüm dimez. Ocak- Soyun Devam Etmesi Türklerde ocak kavramı önemli bir yer arz eder. Zira ocağın tütmesi neslin devam etmesidir. Ögel, Altay Türklerinde komşuların yeni gelinin evine odun veya yakacak getirmelerinden ve geline “Ocağın hiç sönmesin.” diye dua etmelerinden bahseder (Ögel, 2010: 505) Dede Korkut Destanlarında da beylerin erkek evlat sahibi olma arzusu göze çarpmakta ve destanlarda geçen bazı atasözleri bu olguyu desteklemektedir: Oğul atanun yetiridür, iki gözünün biridür �Devletlü oğul kopsa ocağınun közidür At ve Göçebe Kültür: Türk yaşayışının en temel unsurlarından birini de at oluşturmaktadır. İnsanlar tarih boyunca onlar için hayatı kolaylaştırıcı hayvanlara çok önem vermiş bir anlamda da onları kutsamıştır. Göçebesavaşçı Türk boylarının en büyük yardımcıları da tarih boyunca atlar olmuştur. O nedenle gerek sözlü kültür içerisinde gerek edebi metinlerde en çok bahsedilen hayvan da atlar olmuştur. Dede Korkut Destanlarında Türk Yaşayış tarzının önemli bir unsuru olan atın önemli bir yeri vardır: Sarp yorır iken kazılık ata namert yigit binebilmez, binince binmese yig. At yimeyen acı otlar bitince bitmese yig. Erin ağırın yignisin at bilür. At ayağı külük ozan dili çevik olur. At işler er öğünür. Yeteneklilik/ Hüner Türkler yetenek ve beceriye çok önem veren bir toplumdur. Zira eski Türk yaşayışında bir yiğidin ad sahibi olmasının yolu yiğitlik göstermek, yeteneğini ortaya koymaktır. Bir yiğit baş kesmedikçe, kan dökmedikçe, bir konuda hüner göstermedikçe ad sahibi olamaz, atasının başını yere eğmiş sayılır ve bundan dolayı da yadırganır. Kişinin atasının namını yürütmesi için hüner göstermesi şarttır. Dede Korkut destanlarında da hüner göstermek, yeteneğini ortaya koymakla ilgili sözlere yer verilmiştir: Çalabilen yigide ok ile kılıçtan bir çomak yig. Ata adını yorıtmayan hoyrat oğul ata bilinden ininçe inmese yig, ana rahmine düşünce doğmasa yig. Ata adın yorıdanda devletlü oğul yig. Allah İnancı/ Din Dede Korkut destanlarında İslam inancı, İslamiyet öncesi Gök Tanrı inancıyla sentezlenmiş bir şekilde karşımıza çıkmaktadır. Destanlarda adı geçen kişilerde Allah‟a derinden bağlılığı dikkat çeker. Deli Dumrul‟da ve diğer hikâyelerde kullanılan “Tanrının birliğine yoktur gümân.” Şeklindeki söyleyişler bu tezi desteklemektedir. Bunun yanında destanlarda tanrının büyüklüğüne, her şeyin belirleyicisi olduğuna, sevdiği ve sevmediği şeylere değinilir: Allah Allah dimeyince işler onmaz. Kadir Tanrı virmeyince er bayımaz. Tekebbürlük eyleyeni Tanrı sevmez. �Miras Baba, neslini devam ettiren bir kişioğlunun rol adıdır. Bu rolü üstlendiği andan itibaren maiyetindekilerle ilişkileri çerçevesinde değer alır, kaybeder. Bu durumda çocuğun konumu da babaya nispetle anlamlandırılır ve babadan kalanların çocuk/çocukları tarafından amacına uygun değerlendirilmelidir: Oğul dahı neylesün baba ölüp mal kalmasa. Baba malından ne fayda başta devlet olmasa. Ozanlık Geleneği Orta Asya‟daki “baksılık” geleneğine dayanan ozanlık, Türk kültüründe önemli bir yere sahiptir. Ozanlar halkın değerlerini tanıtmada ve yaymada büyük görevler üstlenmişler ve bu değerleri kalıcı kılmada etkin rol oynamışlar: At ayağı külük ozan dili çevik olur. Kolça kopuz götürüp ilden ile begden bege ozan gezer. Er cömerdin er nakesin ozan bilür. Zamanın İnsan Üzerindeki Etkisi Dede Korkut Destanlarında zamanın geçiciliği ve insan hayatının hızlı geçişi üzerinde de durulmaktadır. Bu bir anlamda dünya hayatının faniliğini ölümün gerçekliğini ortaya koyar. Günümüzde “Doğan büyür.” Şeklindeki kullanım Dede Korkut Destanlarında karşımıza o günün söyleyiş özellikleriyle çıkar: Eyegülü ulalur kapurgalu büyür. Uzun yaşun uçı ölümdür. Dost/Düşman İlk yazılı kaynağımız olan Orhun Kitabeleri‟nde Türklerin ne yaman düşman ve düşmanlıklarla karşılaştıkları anlatılır ve millî benliğin yitirilmemesi, birliğin korunması adına düşmanın tatlı sözüne ve hediyelerine aldanılmaması gereği üzerinde durulmaktadır. Dede Korkut da bu uyarı damarını sürdürmektedir: Eski panbuk bez olmaz, karı düşmen dost olmaz. Kara polad öz kılıcın çalmayınca karım dönmez, er malına kıymayınca adı çıkmaz. 2. DEDE KORKUT’TAN GÜNÜMÜZE KADAR GELEN ATASÖZLERİ Metinlerden tespit edebildiğimiz atasözlerinden bir kısmı varlığını sürdürerek günümüze kadar gelmiştir. İzlerini hem standart Türkiye Türkçesinde hem de bölge ağızlarında görebildiğimiz bu atasözlerini iki grupta inceleyebiliriz: �1. Değişmeden gelenler: Aşağıdaki atasözü bu gruba giren biricik örnektir: Kız anadan görmeyince öğüt almaz, oğlan babadan görmeyince sufra çekmez (s.74) Kız anadan görmeye öğüt almaz, oğlan babadan görmeye sofra ser mez. (~Bt.) 3 2. Kısmen değişerek gelenler:  Eski panbuk bez olmaz, karı düşmen dost olmaz (s.74) Bu söz, bugün iki ayrı sözde yaşamaktadır. Eski düşman dost olmaz (olsa da dürüst olmaz)” Eski pamuk bez oimaz, dul avrat kız olmaz. (-Gaz.; -Ar.)  * Kara eşek başına uyan ursan katır olmaz (s.74) Kara eşekte katır olmaz, elekçîden hatun olmaz. {Gündüzbey Yeşilyurt -MI.)  Yapa yapa karlar yağsa yaza kalmaz (s.74) Kar ne kadar çok yağarsa (yağsa), yaza kalmaz.  Kül tepecik olmaz, güyegü oğul olmaz (s.74) “Kül tepecik (olmaz), güveyi oğul olmaz” Elden oğul, külden tepe olmaz. (*Suşehrf -Sv.)  Baba malından ne fayda başta devlet olmasa (s.74) Baba malı tez tükenir, evlat gerek kazana” Baba malı tez tükenir, yazık yolda azana. (-Bt.) Baba mirası mum gibi çabuk söner. (Baba malı yanan mumdur tez biter.) (*Güzelyurî, Topraktepe, *Heklmban - M i )  Karavaşa ton geyürsen kadın olmaz (s.74) Halayıktan kadın olmaz, gül ağacından odun  Ecel vade virmeyince kimse ölmez, ölen adam dirilmez, çıhan can girü gelmez (s.73) Eceli gelmeyeni taşla bastırsan yine ölmez. (*£ğridir -Isp.) 3 Yaşayan örnekler, Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler 1-2, adlı eserden alınmıştır. � At işler er öğünür (s.130) Âlet işler e! öğünür, baht işler kul öğünür. (*Silifke -İç.) . Gönlin yüce tutan erde devlet olmaz (s.73) Alçak gönül, yüce dövlettir. (*Niksar ~To.) Uzun yaşun ucı ölümdür (S.233) Uzun yaşın ahiri ölüm” Ne yirde sızılar var ise çeken bilür(s.75) Derdi çeken bilir, ağuyu içen bilir. (~Vn.)  Yâd oğlı saklamakla oğul olmaz. (s.73) Çam ağacından ağıl olmaz, el çocuğundan oğul olmaz El oğlundan oğul, çam dalından ağıl olmaz. (Eldirek *Fethiye -Mğ.) Sonuç Önemli bir dil yadigârımız olan Dede Korkut Hikâyeleri aynı zamanda millî bir destan hüviyetine sahiptir. Bu destan, haiz olduğu özellikleriyle bağlı bulunduğu alanın, başka bir deyişle ait olduğu Türk dilinin ve Türk edebiyatının müstesna bir eseridir. Uzun bir tarihî çizgide Türk kültürünün zenginleşerek yoğrulup gelmesinde yeri doldurulamaz bir görev üstlenen bu anlatılar aynı zamanda bir dil hazinesi olarak da Türkçemizin, dilimizin işlenip edebileşmesinde ve ebedileşmesinde önemli bir rol üstlenmişlerdir. Bu araştırmamızda, bu rolün küçük bir numunesini, içinde geçen atasözlerinin tanıklığında müşahede ettik. Kaynaklar 1. AKSAN (2009), Doğan, Her Yönüyle Dil, TDKY, Ankara. 2. AKSAN (2002), Doğan, Anadilimizin Söz Denizinde, Bilgi Yayınevi, Ankara. 3. AKSOY(1965), Ömer Asım, Atasözleri ve Deyimler, Ankara Üniv. Basımevi, Ankara. 4. ALBAYRAK (2009), Nurettin, Türkiye Türkçesinde Atasözleri, Kapı Yayınları, İstanbul. 5. BORATAV (1988), 6. DİLÇİN (1971) Cem vd., Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler 1-2, TDKY, Ankara. 7. ERGİN ( 2009), Muharrem, Dede Korkut Kitabı 1-2, TDKY, Ankara. 8. ÖGEL (2010), Bahattin, Türk Mitolojisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara. �9. ÖNAL (2009), Mehmet Naci, “Kutsalın Türk Kültüründeki İzleri: Tanrısal Simgecilik”, Milli Folklor, Sayı 84. 10. ÖZDEM (2000), Ragıp Hulusi, Dil bilim Yazıları, Hazırlayan: Recep Toparlı, TDKY, Ankara.. 11. ÖZÖN (1952), Mustafa Nihat, Türk Ata Sözleri, İnkılap Kitabevi, İstanbul. 12. PORZIG (2003), Walter, Dil Denen Mucize, Çeviren: Vural Ülkü, TDKY, Ankara. 13. TÜRKÇE SÖZLÜK (2009), TDKY, Ankara. 14. YURTBAŞI (2012), Metin, Sınıflandırılmış Atasözleri Sözlüğü, Excellence Publishing, İstanbul. �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2155 Title A name given to the resource DEDE KORKUT DESTANLARINDA GEÇEN DEYİMLER VE ATASÖZLERİ Author Author VURAL, Hanifi Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Dede Korkut Destanları, kalıp sözler, deyim ve atasözleri. ÖZET Türkçenin ve Türk Edebiyatının önemli başyapıtlarından biri olan Dede Korkut Destanları aynı zamanda sözlü anlatım geleneğimizin de en zengin içerikli metinlerindendir. Türkçe konuşulan geniş bir coğrafyada asırlar boyu dilden dile dolaşan bu anlatıları zengin kılan iki önemli unsurdan birincisi muhtevası, diğeri ise dilidir. Yarı mensur yarı manzum bu hikâyelerde geçen kalıp sözler anlatıma şiirsel bir hususiyet kazandırarak bunların daha çok anlatılmasına/okunmasına aracılık etmiştir. Bu bildiride destanlardaki kalıp sözlerden deyimler ve atasözleri ele alınıp incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/592c0fac0a59276df9f9d748d24345f5.docx 873639aa50f520213c44f1e3c02bf9d7 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/071c51eebeb45137029792a4e92ac243.pdf 97c9bef82b7861a0202baef9ccc94bce PDF Text Text DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDE KADIN STATÜSÜ Hatice Kübra UYGUR Mardin Artuklu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Mardin / Türkiye Anahtar Kelimeler: Destan, Dede Korkut, Kadın, Alp Tipi. ÖZET Dede Korkut destansı hikâyelerinde kadın statüsü üzerine yapılan bu çalışmada Türk kadının sosyal hayat içerisindeki yeri ve tarihsel süreç içindeki işlevi üzerinde durulmuştur. Dresden nüshasındaki hikâyeler temel alınarak hikâyelerdeki kadınlar, kadınların konumları, işlevleri ortaya konmuştur. Türk edebiyatında çok önemli bir yere sahip olan Dede Korkut hikâyeleri ve bu hikâyelerde yer alan kadın tipleri tasnif edilmiştir. Türk aile yapısını yansıtan Dede Korkut hikâyelerinin oluşum zamanı göz önüne alındığında kadına verilen önem ve değer ortaya çıkmaktadır. Metin merkezli yapılacak çalışmada Dede Korkut destansı hikâyelerinde yer alan kadın kahramanlar açısından konuya yaklaşılmıştır. Böylece geçmişten günümüze erkek egemen anlayışının kadına bakış örnek metin üzerinden tartışılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4e35195afcd8b1854af28d123256d557.doc 44f9d28a3826179b45e895e668a4794e https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/234473707db06b9647a53a90ca92c9be.pdf 7b2de268f6311a7427aafd314736c595 PDF Text Text DEDE KORKUT BOYLARINDA KADIN STATÜSÜ Hatice Kübra UYGUR1 Özet Dede Korkut boylarının kadın statüsü üzerine yapılan bu çalıĢmada, anlatının kadın kahramanlarının sosyal hayat içerisindeki yeri ve tarihsel süreç içindeki iĢlevi üzerinde durulacaktır. Türk edebiyatında çok önemli bir yere sahip olan Dresden nüshasındaki Dede Korkut boyları temel alınarak hikâyelerdeki kadınlar, kadınların konumları, tasnif edilecektir Anahtar Kelimeler: Kadın Tipi, Destan, Dede Korkut DEDE KORKUT TALES STATUS OF WOMEN Abstract Tales of Dede Korkut Turkish women in this study on the status of women in social life focuses on the place and function within the historical process. Based on the book of the stories of Dede Korkut stories, women, women's positions, functions will be explained. Which has a very important place in Turkish literature of Dede Korkut stories and the stories of women in these types will be classified. Time of occurrence of Dede Korkut stories that reflect the structure of the Turkish family Considering the importance and value given to women emerges. Text-based study of Dede Korkut stories, the heroines have to be discussed. Thus, both current and historical view of women in male-dominated sample text on the concept will be discussed. Key Words: Epic, Dede Korkut, Women, Alp Type Giriş Sözlü geleneğin önemli ürünlerinden olan Dede Korkut boylarının kurgusunu güçlendiren ve yönlendiren kadınlardır. 15. yüzyılda yazıya geçirilen “Kitab-ı Dedem Korkut Alâ Lisan-ı Taife-i Oğuzan”, Oğuz Türklerinin geleneksel yaĢam tarzını, aile yapısını ve mücadelelerini anlatan bir eserdir. 1 Doktora Öğrencisi, Hacettepe Üniversitesi, uygur_haticekubra@hotmail.com 1 �Sözlü anlatım geleneğinin devam ettiği bölgelerde Dede Korkut destansı boyları günümüzde anlatılmaya devam etmektedir. Kültürel bellek yoluyla aktarılan sözlü gelenek ürünleri geçmiĢten günümüze yazılı ve görsel medyanın erozyonuna uğramasına rağmen varlığını sürdürmeye çalıĢmaktadır. Türk aile yapısını yansıtan Dede Korkut boylarının oluĢum zamanı göz önüne alındığında kadına verilen değer tartıĢılacaktır. Böylelikle sosyal hayat içerisinde kadınlara verilen önemin o toplumun aileye, kadına, hayata bakıĢ açısını, geleneklerini ve inançlarını yansıttığı bilinmektedir. Tarihsel Süreçte Kadının Konumu GeçmiĢten günümüze Türk toplumu içerisinde kadına verilen değer sosyal, politik ve aile hayatında gözlenebilmektedir. Türk toplumunun sosyal hayatına ayna tutan mitolojilerde, destanlarda, hikâyelerde, anlatılarda kadının rolü belirgin bir Ģekilde görülmektedir. “Eski metinlerde, kadının toplumda söz ve yetki sahibi olduğu biliniyor” (Binyazar 1996: 63). Bu anlatılar sayesinde geçmiĢte kadına verilen değeri, aile yaĢantısını, inancını, hayata bakıĢ açısını öğrenerek kültürel aktarımı gerçekleĢtirmekteyiz. Kadının gücü, anneliği, yönlendirmesi, yönetmesi, idare edebilmesi onun hayata tutunmasını sağlayan sıkı bağlarıdır. DeğiĢen toplum yapısı, hayat Ģartları, inançla birlikte Ģekillenen anlayıĢlar, kadına bakıĢ açısına da yön veren ifadelere dönüĢmüĢtür Sözel kültür ürünleri içerisinde kadına dair erkek söylemleri ile Ģekillenen söz kalıpları, deyimler, atasözleri mevcuttur. Erkek egemen toplumda onların üretimi olan söz kalıplarında, deyimlerde, eğretilemelerde “Kadın attır/ kısraktır: Ataerkil ya da erkek egemen düĢüncenin bir uzantısı olarak kadının, at ya da kısrakla iliĢkilendirilmesi, hayvanların faydaları için beslenen ve hizmet için var olan varlıklar oldukları düĢünülürse, kadının toplum içindeki rollerinin nasıl dikte edildiği ortaya çıkar. Aslında içerisinde olumlu çağrıĢımlar da barındıran “Kadın kısraktır” eğretilemesi içinde yaratılan gerçeklik, benzerlik kurulan her iki varlıktaki fiziksel benzerliktir. “At gibi kadın” hasleti, kesinlikle Türk erkeğinin avrat ve pusat (silah) zihniyetinin devamıdır. Atın dayanıklılığı ve kullanıĢlılığı at ile kadın arasındaki özdeĢ imgelemin dogmasına yol açmıĢtır. Aynı Ģekilde atın asaleti ile kadının asaleti arasında da bir benzetme söz konusudur” (Alagözlü 2009: 37-48). Yüz yılların tecrübesi ve yaĢanmıĢlığı ile atalar sözlerine konu olan kadınlar hakkındaki görüĢler, Anadolu‟nun sözlü geleneğinde aradan yüzyıllar geçmesine rağmen yaĢamaktadır. “Bu da bize Oğuzların Anadolu‟ya getirdikleri kültür ve geleneklerin bütün özelliklerin günümüze kadar yaĢadığını”(Bayat 195: 3), göstermesi açısından önemlidir. Göçebe hayatta kadından beklenenler ile yerleĢik hayatta kadından beklenenler çok farklıdır. Göçebe hayat tarzında erkek gibi kadın da her an tehlike 2 �ile karĢı karĢıyadır ve buna uygun olarak yetiĢtirilmelidir. YerleĢik hayat tarzında ise görece daha korunaklı bir yaĢama sahiptir. Ġslamiyet öncesi Türk topluluklarında kadınsız bir iĢ görülmezdi. Kadın erkeğin tamamlayıcısıydı. O sürekli erkeğin yanındaydı. Hakanın buyrukları yalnız “Hakan buyuruyor ki” ifadesiyle baĢlamıĢsa geçerli kabul edilmezdi. Tören ve Ģölenlerde kadın, hakanın solunda oturur siyasi ve idari konumlardaki görüĢlerini beyan ederdi. (Saçkesen 2006: 491). Eski Türk hukukunda kadın, çok yüksek bir mevki ve siyasî haklara sahiptir. Göktürk kitabeleri, “Türk tanrısı Türk milleti yok olmasın diye babam ĠlteriĢ Kağan ile anam Ġl-bilge Hatunu gönderdi.” ifadeleriyle kadının yüksek mevkiini meydana koyar. Ġslâmiyet‟in kabulünden sonra da Karahanlı ve Selçuklu dönemlerinde kadın hukukunda hiçbir değiĢiklik olmamıĢ, kadınların siyasî, içtimaî ve hukukî mevkileri asırlarca devam etmiĢtir. On dördüncü asırda kadınların erkeklerle aynı sosyal ortamı paylaĢabildikleri, Ġbn-i Batuta Seyahatnamesinde de geçmektedir. Bu tespit kadınların mevkilerini göstermesi açısından oldukça önemlidir. Ġbn-i Fadlan‟ın Seyahatnamesinde kadınların savaĢ meydanında etkin olduğundan bahseder (Duran 2004: 30). Tarihsel gerçeklik boyutunda Türk toplumunda kadına verilen önemi mitolojik anlatıların dıĢında verilen eserler aracılığıyla da değerlendirebilmekteyiz. “Ben Ebulgazi Bahadır Han, bu günün Türk kuĢağına derim ki: Türk‟te kadın erkekten değerlidir, otağın asıl sahibi kadın‟dır. Analarımız, kızlarımız, karılarımız, Tanrı‟nın erkeklere erlik (olgunluk) yolundaki armağanı olan kadınlarıdır. Babam Yadigâr Han anlatırdı ki, onun çocukluğunda kadın önden gider aĢ‟a (yemeğe) önce o el atar, miras kız çocuğa kalırmıĢ. Daha sonra kör olası Rus ve Arap düĢünceleri iki yanlı gelmiĢler, bize olmayan nice nice duygular getirip içimize salmıĢlar” denilmektedir…” (GümüĢoğlu 2007). Anadolu sahasında ise kadına bakıĢ açısını Hacı BektâĢ Veli‟nin ve BektaĢîliğin bakıĢ açısını Ģu dörtlükle örneklendirmek mümkündür. Erkek diĢi sorulmaz muhabbetin dilinde Hakk‟ın yarattığı her Ģey yerli yerinde Bizim nazarımızda erkek kadın farkı yok Eksiklik noksanlık senin görüĢlerinde (GümüĢoğlu 2007). Kadın, sosyal yaĢamda erkeğin yaptığı her iĢi yapabilmekte, erkeğin yanında hatta önünde bile olabilmektedir. Türk anlatılarında kadın, konunun seyrine yön verebilen önemli karakter olarak karĢımıza çıkmaktadır. Anlatılarda erkek ya da kadın kahramanlara rastlanır. Erkek kahramanı kimi zaman yöneten, yönlendiren, akıl veren, zor durumdan kurtaran kadın, 3 �kahramanın annesi veya eĢidir. Destanî anlatmalarda kadın, ailenin birliğini sağlayarak aileyi bir arada tutar. Olumsuz nitelikteki kadınlar, hoĢ karĢılanmaz. Ataerklik ve Kadın Ataerkil toplumlarda kadını, erkekten bağımsız düĢünüp değerlendirmek mümkün olmamaktadır. Erkek egemen toplumlarda, kadına bakıĢ açısı da bu perspektiften Ģekillenmektedir. Erkek egemen söylemin etkisinde geliĢen kadın söylemleri ve toplumsal düzende kadının yerini ve kadının toplumsal düzendeki yerini belirlerken erkek bakıĢ açısıyla yapılan tanımlamalar etkin olmaktadır. Ataerkilliği ve bu sistem içinde kadınları değerlendirecek olursak “Ataerkil sistem erkekler etrafında kurulmuĢtur. Çoğunluğu erkek olmakla birlikte her iki cinsiyetin de yer alabileceği bir alandır. Fakat kuralları erkekler belirler ve kadınlar bu sistem içerisinde yer alabilmek için ataerkliğin belirlediği kuralları benimsemek ve bunlar doğrultusunda davranmak zorundadır” (Dermen 2001). Bu kurallar doğrultusunda davranan kadın bu alanda kendini var edebilmek için erkek egemenliği içinde kendine yer edinmeye çalıĢır. “Erkeklerin kendi aralarında kurduğu tüm mekanizmalar, üretim ve yeniden üretim süreçlerini ellerinde bulundurmak devamlılığını sağlamak ve kontrol altına almak üzerine oluĢturulmuĢtur. Aslında her üretim süreci, ataerkliğin belkemiğini oluĢturur.” (Dermen 2001). Kandiyoti, ataerkil sistem içerisinde yer alan kadının bu alan içinde hayati öneme sahip olduğunu söyler. Kan Turalı‟nın Selcen hatunu seçmesi de, ataerkliğin esas sahibinin erkekler olduğuna dair bir örnektir. Dirse Hanın eĢi, Burla Hatun gibi kadın karakterler eĢ ve anne olarak ataerkil düzen içerisinde kültürlenmenin baĢ aktörleri olarak erkekleri yönetip yönlendirme gücüne sahip kadınlar olduğundan bu ilkeler çerçevesinde değerlendirilebilir. Tüm toplumlarda idealize edilmiĢ egemen, tüm toplumca paylaĢılan kimlik parçacıkları vardır. Bu kimlik parçacıkları (kuvvetli, yurtsever, koruyucu, hakim, ekmeğini taĢtan çıkaran vb.) genelde sorgulanmaz. Tüm erkeklerce az ya da çok paylaĢılır. Bunların herkesçe paylaĢılmasının nedeni, toplumca erkekler için en saygı gören ve yer yer kutsallaĢtırılmıĢ kimlik parçaları olmalarıdır. Saygı görmesinin nedeni de bu parçacıkların çoğu sistem tarafından empoze edilip kazandırılır ve çok rahat yeniden üretebilmesidir (Dermen, 2001). Ġdealize edilmiĢ kimlik parçaları Dede Korkut destansı boylarında, kadınlar için de söz konusudur. Ġdealize edilmiĢ kadın tipleri, kahraman “alp” kadın tiplerini ortaya çıkarmaktadır. Güçlü karaktere sahip bu kadınlar da anlatının erkek kahramanlarını yöneten yönlendiren etkileyen kiĢiler olmaktadır. Ataerkil düzen içerisinde tanımlanmak ve kısıtlanmak bu duruma engel olmaktadır. 4 �Toplumsal yapıyı geçmiĢten günümüze taĢıyan Dede Korkut boylarında, kadına verilen değeri anlamak için ataerkil düzen içerisindeki erkek tanımlamalarını ve kadınların bu tanımlamalar içerisinde nereye oturtulduğunu bilmek değerlendirmemizi kolaylaĢtıracaktır. Bir toplumda “ideal” ve “hegemonik” erkeklik anlayıĢları ve bunlara bağlı biçimlenmeler vardır. “ideal” ve “hegemonik” kavramları farklı durumları belirtir. “ideal” erkeklik çok genel bir kavram olup içerisinde birçok değiĢkeni barındırır. Ġdeal olan çoğu zaman, ulaĢılması istenen ve olunması istenen ve umulandır. Toplumdan topluma, bölgeden bölgeye hatta kiĢiden kiĢiye göre değiĢir; bu nedenle genel bir belirsizliği üzerinde taĢır. Örneğin bir ailenin tüm bireyler (kadın-erkek) için ideal erkeklik farklı durumları ve davranıĢları kapsayabilir. Hegemonik erkeklik ise, belirli koĢullar ve varsayımlar altında genelde değiĢmez; o kültürel alan içerisindeki diğer erkeklikleri az ya da çok etkiler. Nagel, “hegemonik” erkekliğin “ideal”den çok daha fazlasını temsil ettiğini ve üzerinde belli bir uzlaĢmanın Ģart olmadığını vurguluyor. Toplumun veya kültürün bireylerince var olduğuna inanılan hegemonik bir erkekliğin olduğu ve erkekliğin bu duruma göre Ģekillendiği söylenebilir. Türk toplumu için hegemonik erkekliğin baĢlıca özellikleri Ģunlardır: atına(arabasına), avradına, silahına düĢkündür, maçodur, “namusuna”, söz söyletmez, “delikanlıdır” (Dermen 2001). Dede Korkut boylarında, erkek kahramanlar hegemonik erkeklik tanımına uymaktalar. Hegemonik erkeklik anlatıyı kadınlarla birlikte belli bir karaktere göre Ģekillendirmektedir. Dede Korkut Boyları ve Kadın Türk edebiyatının baĢat eserlerinden biri sayılan Dede Korkut destansı boylarındaki kahramanlar, Türk milletinin karakter özelliklerini, ülkülerini, hayat felsefelerini ve tarzlarını, inançlarını, faziletlerini üzerlerinde taĢıyan üstün vasıflarla donatılmıĢ örnek kiĢilerdir. Hikâyenin kadın kahramanları da bu üstün özelliklere sahiptir. Güzellik, asalet, zekâ, akıl, iyi yetiĢmiĢ ve eğitimli olma, devleti en üst makamlarda temsil edebilme, muktedir olma, iyi ata binme, silah kullanma, savaĢabilme gibi özelliklerinin yanı sıra yardımseverlik, cömertlik, sadık ve eĢine yardımcı bir hayat arkadaĢlığı, Türk kadınının ortak özellikleri olarak Dede Korkut‟ta görülmektedir. (Duran 2004:32). Dede Korkut boylarında iki kadın tipinin ön planda olduğunu görmekteyiz: Alp Tipi kadın, ideal eĢ ve anne olan kadın. Bu iki tip ön planda olmasına rağmen, Dede Korkut‟ta bir kadın dört ya da beĢ farklı tipin özelliklerini de üzerinde taĢıyabilmektedir. Örneğin Dirse Han‟ın karısı hem alp tipi bir kadındır, hem annedir, hem evinin hanımıdır, hem bilgedir, hem de sanatçı/ozan tipi bir kadındır. (Yakıcı 2007: 40-47). Dede Korkut boylarında kadınların statüleri onların toplumdaki yerlerini de belirlemektedir. Hayatın her alanında söz hakkı olan 5 �kadın, yaĢadığı toplumun gereklerini yerine getirirken kadın olarak da anne olarak da en iyi Ģekilde birçok vasfı bünyesinde barındırabilmektedir. Dede Korkut boylarında yer alan kadınlar “alp tipi” kadına uygunluk gösterirken aynı zamanda namus konusunda da örnek alınacak kadınlar olarak yer almaktadırlar. Kadın erkek muhabbetinin, sevgisinin belli bir saygı çerçevesinde anlatıldığı eserde “aĢk” olmasa da evlenilecek kızda aranılan özellikler ile hayranlık duygusu artmaktadır. “Cilasun yiğit” vasfı evlenilecek kızların özelliklerindendir. EĢlerin birbirine duydukları bağlılık, tek eĢlilik Türk aile yapısının sağlam aile temellerini de örneklemektedir. Eserde aile hayatında kadına verilen değer dikkat çekmektedir. Aile içinde, kadının fikirlerine değer verilir ve kadın toplum içinde aktif bir yeri vardır. Kadınlar, eĢ seçiminde genellikle serbesttir. Evine, eĢine ve çocuklarına büyük bağlılığı vardır. Vefa duygusu son derece geliĢmiĢtir. Sosyal hayat içinde erkeğin yanında, savaĢçı yönüyle de at üstünde, namuslu, cengâver bir kadın olarak düĢüncelerine önem verilen yönetici ve yönlendirici konumdadır. “Aile üyeleri arasındaki iliĢkilerde sevgi ve saygı ön plandadır. Kısacası “Türk destanlarında kurumlaĢmıĢ, kuruluĢu ve iĢleyiĢi birtakım kurallarla denetlenen sağlam bir aile olgusu vardır” (ġahin 2012: 137). Destanlarda evlenmek için seçilen yiğit cengâver alp kızların bir diğer özellikleri de han veya bey kızları olmalarıdır. Ġyi aileden gelen bir kadın çocuklarını da iyi yetiĢtirir mantığından hareketle bir anlamda aileye verilen önem bir kez daha kanıtlanır. Dede Korkut destansı boyları “mücadele temi” ekseninde geliĢir. Gerek iç ve dıĢ düĢmanlarla gerekse olağanüstü varlıklarla olan mücadele,” (KarakaĢ 2012:157). YaĢam savaĢında hayatta kalabilmek için kadın ve erkek de alp‟lik vasfının aranmasını gerektirmektedir. Dede Korkut boyları, „yiğit kadın‟ tipinin yanında Dede Korkut‟taki ifadesiyle „cicili bicili Türkmen kızı‟ tiplerini karsımıza çıkarmıĢtır. Ancak boyların destansı özelliklerinin baskınlığı nedeniyle “cicili bicili Türkmen kızlarına ait olaylar eserde kendine yer bulamamıĢtır.” (Ekici 2000:126). Cicili bicili Türkmen kızları evlenilecek kız olarak değerlendirilmemektedir. Bu noktadan hareketle; “Dede Korkut Destanlarındaki kadın; hatun, kız, gelin, ana, kız kardeĢ, görklü, yad kızı helâl, yenge, daya, avrat, karıcuk, niĢanlı kız, ağ pürçekli karı gibi kelimelerle tasvir edilmektedir” (Ergin, 2009). Dede Korkut Destansı Boyları ve Kadın Kahramanları Dede Korkut Kitabı bir giriĢ ile on iki hikâyeyi içine almaktadır. Bu hikâyeler sırasıyla Ģunlardır: Dirse Han Oğlı Buğaç Han Boyı (Dirse Han‟ın eĢi, YaĢlucuk Anası) Salur Kazanun Ġvi Yağmalanduğı Boy (Burla Hatun) Kam Pürenün Oğlı Bamsı Beyrek Boyı (Banı Çiçek) 6 �Kazan Oğlı Uruz Bigün Tutsak Olduğı Boy (Burla Hatun) Duha Koca Oğlı Delü Dumrul Boyı (Deli Dumrul‟un Anası, eĢi) Kanlı Koca Oğlı Kan Turalı Boyı (Selcen Hatun) Kazılık Koca Oğlı Yigenek Boyı Basat Depegözi Öldürdügi Boy (Peri Ana, Kapak Kan‟ın Karısı) Begil Oğlı Emren Boyı ( Begil‟in EĢi) UĢun Koca Oğlı Segrek Boyı ( Segrek‟in Anası) Salur Kazan Tutsak Olup Oğlı Uruz Çıkarduğı Boy (Burla Hatun) Ġç Oğuza TaĢ Oğuz Asi Olup Beyrek Öldügi Boy İdeal Eş ve Anne Tipinde: Dirse Han‟ın Hanımı, Boğaç Han‟ın Annesi, Burla Hatun, Deli Dumrul‟un EĢi, Bay Böri‟nin EĢi, Bamsı Beyrek‟in Annesi, Deli Dumrul‟un Annesi, Kan Turalı‟nın Annesi, Tepegöz‟ün annesi olan Peri Kız, Begil‟in esi, Segrek‟in annesi kadın kahramanlardandır. İdeal Sevgili Tipinde: Banı Çiçek, Selcen Hatun, Bayburt Tekfuru‟nun kızı, Segrek‟in evlendiği kız (Ekici 2000:126,134) örnek olarak verilmiĢtir. Destandaki hikâyeler kısaca özetlendikten sonra kadın kahramanların anlatıya katkıları statüleri açısından değerlendirilecektir. Dede Korkut Mukaddimesi Dede Korkut Kitabı, on iki öykünün yanı sıra, bu öyküleri ilk defa anlattığına inanılan kutsal ozan Dede Korkut'un kiĢiliğinden söz eden bir önsözden oluĢur. Öykülerin anlatıcısı Dede Korkut hem bilgin, kâhin, sağlam bir yorumcu, Tanrının ilhamına ermiĢ bir "veli", hem de her soruna bir çözüm yolu gösteren bir danıĢman ve hakem, sözüne güvenilen ve sözü yerine getirilen bir halk büyüğüdür. Gökyay, Dede Korkut'un bir devlet adamı olmaktan ziyade 'halk hekimi' ve 'Ģaman' olduğu görüĢündedir (Sina 2011:227). Bilindiği gibi, Dede Korkut Destanı, hikmet ve irfan dolu bir duâ ile baĢlar: Allah Allah dimeyinçe işler onmaz; Kadir Tanrı virmeyinçe er bayımaz; Ezelden yazılmasa kul başına kazâ gelmez; Ecel vâde irmeyinçe kimse ölmez; Ölen adam dirilmez; Çıhan can girü gelmez; Bir yiğidin kara tağ yumrusunça malı olsa, yığar direr taleb eyler, nasibinden artuğın yiye bilmez; Urluşuban sular taşsa deniz tolmaz; Tekebbürlük eyleyeni Tanrı sevmez… (Ergin 2009: 73). Mukaddime ile baĢlayan dua kısmından sonra kadınlardan bahsedilmesi sosyal hayat içerisinde kadına verilen önemi göstermektedir. Bu uzun yakarıĢın peĢinden ve ilk hikâyeye baĢlamadan önce kadınlar dört gruba ayrılarak, her birinden bahsedilir: 7 �Birisi ivün tayağıdur. Birisi niçe söyler isen bayağıdur. Ozan ivün tayağı oldur ki yazıdan yabandan ive bir konuk gelse, er adam ivde olmasa, ol anı yidürür içürür ağırlar azizler gönderür. Ol AyiĢe Fatıma soyıdur hanum. Anun bebekleri yetsün. Ocağuna bunçılayın avrat gelsün. Geldük ol-kim solduran soptur: sabadança yirinden örü turur, elin yüzin yumadın tokuz bazlammaç ilen bir külek yoğurd gözler, toyınça tıka basa yir, elin bögrine urur aydur: bu ivi harab olası ere varaldan berü dahı karnum toymadı, yüzüm gülmedi, ayağum paĢmak yüzüm yasmak görmedi-dir, ah nola-y-idi, bu öle-y-idi, birine dahı vara-y-idüm, umarumdan yahsı uyar ola-y-idi dir. Anun kibi-nün hanum bebekleri yetmesün. Ocaguna bunçılayın avrat gelmesün. Geldük ol kim tolduran topdur: depidinçe yirinden örü turdı, elin yüzin yumadın obanun ol uçından bu uçına bu uçından ol uçına çarpıĢdurdı, kov kovladı din dinledi, öyledençe gezdi; öyleden sonra ivine geldi, gördi-kim oğrı köpek yike tana ivini bir birine katmıĢ, tavuk kümesine sıgır tamına dönmiĢ; konĢularına çağırur ki kız Zeliha, Zübeyde, Ürüveyde, Çan Kız, Çan PaĢa, Ayna Melek, Kutlu Melek ölmege yitmege gitmemiĢ-idüm, yatacak yirüm gine harab olas-y-idi, nola-y-idi benüm ivüme bir lahza bakay-idünüz, konĢı hakkı Tanrı hakkı diyü söyler. Bunun kibinün hanum bebekleri yetmesün. Ocağuna bunun kibi avrat gelmesün. Geldük ol- kim niçe söyler-isen bayağıdur: öte yazıdan yabandan bir odlu konuk gelse, er adam ivde olsa, ana dise ki: tur etmek getür yiyelüm, bu da yisün dise piĢmiĢ etmegün bakası olmaz yimek gerkdür; avrat aydur: neyleyeyim, bu yıkılaçak ivde un yok, elek yok, deve degirmeninden gelmedi dir; ne gelür ise benüm sargıma gelsün diyü elin götine urur, yönin anaru sargısın erine döndürür; bin söyler-isen birisini koymaz, erün sözini kulağına koymaz. Ol Nuh Peygamberün esegi aslıdur. Andan dahı sizi hanum Allah saklasun, ocağunuza bunçılayın evrat gelmesün (Ergin 2009: 77). Evin dayağı, evi ayakta tutan, düzenli, dirayetli anlamındadır. Solduran soy; solmak, rengi açılma, renk atma, silikleĢme, kötüleĢme anlamını taĢır. Dolturan Toy; doldurmak, gezip her tarafı söze boğmak anlamında yorumlanabilir (Binyazar 1996: 67). Dede Korkut boylarında, kadın tipleri mukaddime kısmında verilirken ironik bir dil kullanılmıĢtır. “Evin dayağı hariç diğer üç tanımın mizahi birer ifade ile dile getirildiğini görürüz. Bunun sebebi bu üç örneğin olumsuz olmasıdır. Olumsuz tipler, küçük düĢürülerek mizahi bir anlatım yoluyla aktarılmıĢtır. KiĢiye evleneceği kadını seçerken dikkat etmesi gereken kadın tipleri hakkında bilgi vererek yol gösteren bu kısımda kullanılan ifadeler, yapılan olumsuz ya da komiği çağrıĢtıran benzetmeler ve tipler üzerine kurulan örneklemeler mizahi bir ifade kullanılarak elde edilmiĢtir” (Güvenç 2011:163). Boylarda anlatılan kadın karakterlerin özellikleri ile mukaddimede verilen evlenilecek kadında aranan nitelikler aynı değildir. Boylarda evlenilecek kız da aranan ilk özellik alp‟liktir. Kahraman vasıflı kadınlar, 8 �hikâyedeki erkeklerin danıĢtığı, fikrine önem verdiği, vefalı, namuslu kadınlardır. Göçebe Ģartlarda yaĢayan erkeğin gözünü arkada bırakamayacak tipler evlenilecek kadın olarak seçilmektedir. Mukaddime‟de verilen kadınların özellikleri ile bir kültürün “kadın portresi”ni çıkarmaktadır. Kadının; “Dar durumda kalındığında erkeğin yerini tutup onu aratmaması, eĢine sevgi duyması, konuk ağırlayabilmesi, eĢine ve çevresine saygılı olması, obur olmaması, azı çok eylemesi, kendi olanaklarıyla yetinmesi, evinin sorumluluğunu taĢıması, gözü dıĢarıda olmaması, tembellikten kaçınması, dizini kırıp evinde oturması, çok gezmemesi, dedikodu yapmaması, haksız olduğu halde baĢkalarını suçlamaya çalıĢmaması, yapıp yedirmekten hoĢlanması, kocasının öğütlerini dinlemesi, sözünü kulağına koyması… erdem sayılmıĢtır. ”(Binyazar 1996:71). Genel hikâye çerçevesine baktığımız zaman karĢılaĢmadığımız kadınlar mukaddimenin yazıya geçirilen dönemde eklendiği fikrini desteklemektedir. Bir baĢka görüĢ de büyük bir destan parçasına ait olduğu düĢünülen Dede Korkut hikâyelerinin elimize ulaĢmayan bölümlerinde diğer üç kadın tipinin anlatıldığını düĢündürmektedir. Dede Korkut anlatılarında, Kısırca Yenge ile Boğazca Fatma‟nın dıĢında “solduran Soy”, “Dolduran Top”, ve “Denildiğinden de Bayağı” benzer kadınlarla karĢılaĢılmaz. Hikâyelerdeki kadınlar “evin dayağı” olabilecek; erdemli, yerine göre erkekten de üstün, kiĢilikli ve gözü pek bir kadın yaratma yönünde biçimlenmiĢtir (Binyazar 1996: 72). Mukaddime de toplumun değerlerini yansıtan pek çok söz kalıbı vardır. Kadının ön plana çıkaran ve ona değer veren sözlerden “Oğul kimden olduğun ana bilir.” Bu sözlerden biridir. Kadının soyuna, namusuna, analığına atfedilen kutsiyet bu cümle ile vurgulanmıĢ olur. Dede Korkut destansı boylarında, mukaddime bölümünden sonraki on iki hikâyede kadınların hikâyelere nasıl yön verdikleri ve bu hikâyeleri nasıl etkiledikleri anlatılar içerisinde görülmektedir. ÇalıĢmada boylar kısaca anlatılacak ve kadın kahraman açısından anlatılar değerlendirilecektir. 1 Dirse Han Oğlı Buğaç Han Boyı Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu, Oğuz toplumunun çocuğa, dolayısıyla aile bütünlüğüne verdiği değeri yansıtması açısından önemlidir (ġahin 2012: 120). Türk destan geleneğinin Dede Korkut Kitabı‟nda çocuksuzluğun bir problem olarak algılandığını ve bu durumun ortadan kaldırılması için çeĢitli yollara baĢvurulduğunu görürüz. Toplumun en üstünü temsil eden hanlar hanı Bayındır Han, toyda beyleri sahip oldukları çocuklara göre sınıflandırır. Bu boyda anlatılanlara göre Bayındır Han, yılda bir kez büyük bir toy düzenleyip iç ve dıĢ Oğuz beylerini bir araya getirmektedir. Beyler, hünerlerine ve erdemlerine göre 9 �toyda yerlerini alırlarken bu kez Bayındır Han, oğlu olanın ak otağa, kızı olanın kızıl otağa, oğlu kızı olmayanın ise kara otağa oturtur. “Bayındır Han‟ın yiğitleri Dirse Han‟ı karĢıladılar, getirip kara otağa kondurdular, kara keçeyi altına döĢediler, kara koyun yahnisinden önüne getirdiler. Bayındır Handan buyruk böyledir hânım dediler. Dirse Han aydur: -Bayındır Han benüm ne eksikliğüm gördi? Kılıcumdan mı gördü? Suframdan mı gördi? Benden alçak kişileri ak otağa, kızıl otağa kondurdı, benim suçum ne oldu kim kara otağa kondurdı, didi. Ayıttılar: - Hânum, bu gün Bayındır Handan buyruk şöyledür kim, “oğlu, kızı olmayanı Tanrı taâlâ kargayapdur, biz dahı kargaruz” dimişdür, didiler. Dirse Han yerinden öri turdu. aydur: -Kalkubanı yiğitlerüm, yirinüzden örü turun, bu karayıb bana ya bendendür, ya hatundandır, didi. Dirse Han evine geldi. Çağırıp hatununa söyler, görelim ne söyler. (Ergin 2009: 79). Dirse Han, Bayındır hanın toyunda kara otağa oturtulmasından duyduğu üzüntüyle eĢinden hesap sorar. Ancak bu durumda bile öncelikle sevgi ve saygısını ifade eden cümleler kurar. “erkek baĢı darda kaldığında kadına sığınır, onu içten duygularla yüceltir” (Binyazar 1996: 75). Beri gelgil başum bahtı ivürn tahtı İvden çıkup yorıyanda selvi boylum Topuğında sarmaşanda kara saçlum Kurılu yaya benzer çatma kaşlum Koşa badem sığmayan tar ağızlum Güz almasına benzer al yanaklum Kavunum, viregüm düvlegüm Görür misin neler oldı" (Ergin 2009: 79). ……. Daha sonra üzüntüsüne ve öfkesine yenik düĢerek eĢine hesap sorar: Han kızı yirümden turayım –mı Yakan –ile boğazundan tutayın-mı Kaba ökçem altına salayın mı Kara Polat öz kılıcımelüme alayın-mı Öz gevdenden başunı keseyin –mi Can tatlusın sana bildüreyin-mi Alça kanun yir yüzine dökeyin mi Han kızı sebebi nedür digil mana 10 �Katı kazab iderem şimdi sana (Ergin 2009:80). Dirse Hanın Hatunu, göçebe Türk toplumlarında çocuksuzluğun yarattığı problemleri bilen bir kadındır ve çözümü de yine kendisi bulur. "Hay Dirse Han, bana kazab itme, incinip acı sözler söyleme, yiründen örü turgıl, ala çadırun yir yüzine dikdürgil atdan aygır deveden buğra koyundan koç öldürgil. İç Oğzun Taş Oguzun biglerin üstüne yignak itgil, aç görsen tayurgıl, yalınçak görsen tonatgıl, borçluyı borçından kurtargıl, depe gibi et yıgı, göl gibi kımız sagdur, ulu toy eyle, hacet dile, ola kim bir agzı du'alınun alkışı-y-ile Tanrı bize bir batman ayal vire didi'' (Ergin 2009: 80). EĢinin bu sözlerine hak verip toy düzenleyen Dirse Han bir ağzı dualının duasıyla çocuk sahibi olur. Burada Dirse Han‟ın karısının sözüne verdiği önem ve değer dikkat çekicidir. Dirse Han‟ın karısının akılcı yaklaĢımı ile sorun çözülmüĢtür. Dirse Hanın bir oğlu olur. Dirse Hanın hatunu oğlunun ilk avından dönüĢünde gelenek olarak bir toy düzenler. Ancak av dönüĢü kocası Dirse Han‟ın yanında oğlunu göremeyince annelik iç güdüsüyle dile gelir: Han babamın katın ben varayım, Ağır hazine bol leşker alayın, Azgun dinlü kafire ben varayum, Paralanup kazılık atumdan inmeyinçe, Yinüm ile alca kanum silmeyinçe, Kol bud olup yir üstine düşmeyince, Yalunuz oğul yollarından dönmeyeyim...” (Ergin 2009:87) Sonunda dayanamaz, bidevi atına biner, kırk ince belli kızı yanına alır ve oğlunu aramaya gider. Bir çukurda çocuğu kanlar içinde bulurlar. Buğaç korkmamalarını söyler ve yaralanınca Hızır‟ın gelerek yarasını sıvazladığını, “sana bu yaradan korhma oğlan ölüm yokdur, tağ çiçeği anan südi-y-ile senün yarana melhemdür.” dediğini anlatır (Ergin 2009:88). Bu durum annenin çocuğuna duyduğu sevgi ve fedakâr tutumunun aileyi bir arada tutmaya çalıĢmasının bir örneğidir. Anlatının devamında Dirse Han‟ın hatunu, babasını tutsaklıktan kurtarmak için oğlunu ikna eder. Ailenin birlik ve beraberliğini sağlayan, aile içi iliĢkileri düzenleyen bu boyda da “kadın ana”dır. “Oğlan anasının sözin sımadı. Buğaç Big yerinden örü turdı, Kara Polat öz kılıcın biline kuşandı, ağ tozluça katı yayını eline aldı, altun cıdasın koluna aldı, bidevi atını tutdurdı, butun bindi, kırk yigidin boyına aldı, Babasınu ardınça yortıp gitdi “(Ergin 2009:91). Bu boyun gerek nesir bölümlerinde gerekse manzum bölümlerinde oğulun babaya karĢı duyduğu sevginin, babanın oğula duyduğu sevgiden daha üstün olduğu dramatize edilmiĢtir. Baba, oğlunu sorgulamadan bir iftira nedeniyle öldürmeye teĢebbüs etmiĢ, ancak oğul, her Ģeye rağmen, babasını kırk namert elinden kurtarmıĢtır. Böylece Boğaç Han, Oğuz toplumunun mukaddes değerlerine uygun bir davranıĢ örneği göstermiĢtir (KarakaĢ 2013: 11 �1871-1872). Bu olayda yönlendirici olan Dirse Hanı‟ın eĢi Boğaç‟ın annesidir. Kadın, anne olarak aile içi iliĢkileri düzenlemiĢtir. Dirse Han Oğlu Buğaç Han hikâyesi çok katmanlı bir yapıya sahiptir. Hikâyedeki kadın kahraman, eĢ ve anne olarak davranıĢ ve tutumlarıyla hikâyedeki düğümleri çözen ve hikâyeye yön veren önemli bir kadın karakterdir. Dede Korkut hikâyelerindeki diğer bazı kadın kahramanlar gibi adı yoktur, ancak bu durum güçlü bir karakter olmasına engel değildir. 2 Salur Kazanun İvi Yağlanduğı Boy Salur Kazan‟ın evinin yağmalanması boyunda kadın karakterler özellikle ana- oğul iliĢkisi içerisinde ele alınmıĢtır. Türk aile yapısında anneye atfedilen kutsiyet bu hikâyede dikkat çekici bir özelliğe sahiptir. Çok yönlü bu boyun kesiĢme noktaları ana- oğul üzerine kurulmuĢtur. Anlatıda, Salur Kazan‟ın yaĢlucuk annesi, karısı Burla Hatun ve oğlu Uruz ġökli Melik tarafından tutsak edilir. ġökli Melik, Salur Kazan‟a daha fazla zarar verebilmek için karısı Burla Hatun‟un namusuna göz koyar. EĢine sadık olan Burla Hatun bu durumdan oğlu Uruz‟a söz eder. Oğlu Uruz da canı pahasına annesinin namusunu korumasını ister. Daha sonra Salur Kazan ailesini kurtarmak için düĢman eline vardığında sadece “yaĢlucuk annesini” isteyerek geri kalan her Ģeyini ġökli Melik‟e bağıĢlayacağını söyler. Anne- oğul- eĢ kavramlarının farklı bir Ģekilde sorgulandığı boyda, kadın her durumda eĢ olarak namusunu korur. Babanın olmadığı yerde ise oğlu, annesinin namusunu korur. Anneliğin kutsallığını ön plana çıkarmak için eĢ olan kadın ikinci planda kalır. Bu durum boyda Ģu Ģekilde anlatılmaktadır: "Senin etinden, oğul yiyeyim mi, yohsa sası dinlü kâfirün döşeğine gireyin mi, ağan Kazan'ın namusını sındurayın mı, Niçideyim, oğul hey" didi (Ergin 2009: 107). Burada Kazan'ın karısı, analık haklarını oğlu Uruz‟a hatırlatarak yaĢadığı bir belirsizlikle, kocası ile oğlu arasında kaldığında, oğlunun fikrine baĢvurmaktadır. Oğlu Uruz‟un fikrini alarak erdemli bir davranıĢ sergilemekte ve sevgiyi paylaĢmanın ne kadar zor olduğunu da vurgulamaktadır. … Ko beni kadın ana, çengele ursınlar, Ko, etümden çeksünler, kara kavurma itsinler, Kırk big kızının önine iletsünler, anlar bir yidüginde, sen iki yigil, Seni kâfirler bilmesünler, tuymasınlar, ta kim, sası dinlü kâfirün döşeğine varmayasın, sagragın sürmeyesin, atam Kazan namusını sımayasın sakın" didi… (Ergin 2009: 107). Oğul Uruz, ananın ve babanın namusunun, kendi hayatından önemli olduğunu söyleyerek, candan daha önemli kavramlar olduğunu belirtmekte ve burada kendi adına kahramanlık yapmaktadır. Salur Kazan da ġökli Melik‟e tutsak düĢen anasının namusunu 12 �korumak için namusundan, oğlundan ve daha pek çok Ģeyden vazgeçebilmektedir. Salur Kazan, düĢmanı ġökli Melik'e söyle demektedir: "Mere Sökli Melik, Dünlüğü altın ban ivlerümi getürüp- durursın, sana kölge olsun, Ağır hazinemi, bol akçam getürüp- durursın, sana harçlık olsun, Kırk ince billü kızı ile Burla Hatun'u getürüp- durursın, sana yesir olsun, Kırk yigid ile oğlum Uruzı getürüp- durursın, kulun olsun! Tavla tavla sahbaz atlarum getürüp- durursın, sana binit olsun! Katar,katar develerüm getürüp- durursın, sana yüklet olsun, Karıçıuk anamı getürüp- durursın, Mere kafir, anamı virgil mana! Savaşmadın, uruşmadın kayıdayım, Girü döneyim, gideyim, bellü bilgül!" ( Ergin 2009: 110). Bu hikâyede, Salur Kazan‟ın karısı Burla Hatun ve yaĢlucuk annesinin tutsak olmalarının yarattığı problemin çözümünde, Salur Kazanın annesi ve eĢi arasındaki tercihi dikkat çekicidir. Hikâye oğulları ve anneleri üzerine kurulmaktadır. 3 Kam Pürenün Oğlı Bamsı Beyrek Boyı Dede Korkut boylarından Kam Püre Oğlu Bamsı Beyrek anlatısında olaylar iç içedir. Boyun kadın kahramanını, anlatı içersinde değerlendirecek olursak Türk aile yapısına dair pek çok ipucunu görebiliriz. Boy, Türk geleneklerine uygun olarak bir toy ile baĢlar. Oğuz beylerinden Kam Püre Beyin oğlu ve Bay Bican beyin de kızı yoktur. Düzenlenen toyda biri oğul isterken diğeri de kız evlat ister. Ve toyda birbirlerine çocukları olursa beĢik kertmesi olacağına dair söz verirler. Kam Püre Bey‟in Bamsı Beyrek adında oğlu, Bay Bican Beyin ise Banı Çiçek adında bir kızı olur. Bamsı Beyrek, alp tipine uygun bir delikanlıdır ve kendisine eĢ olarak alp vasıflarına sahip bir kız isterken Banı Çiçek de kendisine uygun eĢ adayının yiğit bir delikanlı olmasını ister. Hikâyede, Bamsı Beyrek ve Banu Çiçek birbirlerinin yiğitliklerini sınayabilecekleri bir ortamda karĢılaĢırlar. Ancak Bamsı Beyrek dövüĢtüğü kiĢinin Banı Çiçek olduğunu bilmeden dövüĢür ve tam yenilecekken bir hamleyle beĢik kertmesi olan Banı Çiçek‟i yere serer. Ardından Banı Çiçek de kimliğini açıklar. Bu olay, Banı Çiçek ve Bamsı Beyrek beĢik kertmesi olmalarına rağmen eĢ seçiminde tercihleri olan kiĢiler olduğunu gösterir. Kahramanların göçebe toplum yapısına uygun olarak alplik vasfı taĢıyan kiĢileri eĢ olarak seçmek istemeleri, hayat Ģartlarının bir sonucudur. Banı Çiçek‟i istemeye Türk toplumunun aile yapısına uygun olarak sözü geçen biri gönderilir. Bu kiĢi Korkut Ata‟dır. Bu durumda Banı Çiçek‟i Deli Karçar adlı abisinden 13 �istemeye Dede Korkut gider. Deli Karçar adından da belli olduğu üzere Banı Çiçek‟i isteyenlere zorluklar çıkarır ve onlardan sıra dıĢı taleplerde bulunur. Deli Karçar öncelikle Dede Korkut‟la dövüĢür yenilmesine rağmen Banı Çiçek‟i yerine getirilmesi çok zor olan kalın karĢılığında vereceğini söyler. “Deli Karçar, kız kardeĢi için: “Biñ buğra getürüñ kim maya görmemiş ola, biñ dahı aygır getürüñ kim hiç kısrağa aşmamış ola, biñ dahı koyun görmemiş koç getürüñ, biñde kuyruksuz kulaksuz köpek getürüñ, biñ dahı püre getürüñ” der (Ergin 2009:127). Banı Çiçek‟in abisinin istekleri yerine getirilip düğün hazırlıkları baĢladığı sırada Bamsı Beyrek tutsak edilir. 16 yıl sürecek olan bu tutsaklıkta Banı Çiçek geleneksel Türk kadına örnek olacak Ģekilde sabırlı ve vefalı bir Ģekilde niĢanlısını sadakatle bekler. Bu durum aslında eĢ olarak ne kadar doğru bir seçim yapıldığının da iĢaretidir. Göçebe yaĢam Ģartlarında her an her türlü olumsuzluk yaĢanabileceği için evin reisi ailenin sorumluluğunu kendisi kadar güçlü bir kadına bırakmak ister. Kahramanlıkta kendisiyle yarıĢabilecek düzeyde, namusunu koruyabilen, sadık bir kadın ister. Banu Çiçek‟in on altı yıl boyunca gösterdiği bu sadakat de bu durumu örnekleyen çarpıcı örneklerindedir. Dede Korkut destansı boyları bizlere aile yapısı hakkında pek çok bilgi vermektedir. Tek eĢliliğin esas olduğu Türk göçebe toplumda kadın, erkeğini; erkek kadınını göz açup gördügüm, könül virüp sevdügüm diyerek sever. Bu cümlede ilk ve son sevdiğinin eĢi olduğu açıktır. Banı Çiçek, on altı yıl sonra Bamsı Beyrek‟in öldüğüne inandıktan sonra Deli Karçar‟ın isteğiyle evlenmeyi kabul eder. Bu kabul etme sevdiğinden vazgeçtiği anlamına gelmez çünkü Bamsı Beyrek‟in yüzüğünü hala taĢımaktadır. Bamsı Beyrek tutsaklıktan kurtulup geldiği sırada Yalancu oğlu Yaltucuk bir hile ile Banı Çiçekle evlenmek üzeredir. Deli kılığında toya gelen Bamsı Beyrek kendisini sadakatle bekleyen Banı Çiçek‟i burada da bir kez daha sınar. Anlatının devamında ise Beyrek, deli kılığına girmiĢ olmanın verdiği rahatlıkla diğer kadınların bütün gizli saklılarını ortaya dökerek kadınları hem utandırır hem de gülünç duruma düĢürür. Bunu da toyda eline aldığı kolca kopuzu ve deliliğe vurduğu söylemiyle yapar. And içmişem kısır kısrağa bindüğüm yok, Binübeni kazavata vardığım yok Öküz ardında sarvanlar sana bakar Buldur buldur gözlerinün yaşı akar Sen anlarun yanına var vargıl Muradunı anlar virür bellü bilgil … And içmişim kısır kısrağa bindiğim yok 14 �Binip mukaddes savaşlara vardığım yok Öküz ardında çobanlar sana bakar Boncuk boncuk gözlerinin yaşı akar Sen onların yanına var Muradını onlar verir belli bil” diyerek Kısırca Yenge‟nin çobanlarla iliĢkisi olduğunu ima eden Beyrek, And içeyim bu kez boğaz kısrağa bindügüm yok Binübeni kazavata varduğum yok İvünüz ardı dereçük degül-mi-y-idi İtünüz adı Barak degül mi-y-idi Senün adun kırk oynaşlu Boğazça Fatma degülmiyidi And içeyim bu sefer boğaz kısrağa bindiğim yok Binip mukaddes savaşlara vardığım yok Evinizin ardı derecik değil miydi Köpeğinizin adı Barak değil miydi Senin adın kırk oynaşlı Boğazca Dahı aybun açaram bellü bilgil Fatma değil miydi, Daha ayıbını açarım belli bil (Ergin 2009:146-147) ifadesiyle de Boğazca Fatma‟nın birçok sevgilisi olduğunu belirtir ve bu Ģekilde kadınların kusurlarını yüzlerine vurur. Böylece Banu Çiçek‟in üstün vasıfları ön plana geçmektedir. Bamsı Beyrek tutsak edildiği on altı yıl boyunca Ban-ı Çiçek‟in yasını tutup tutmadığını öğrenmek için Deli ozan kılığında da kolca kopuzu elinde soylamaya devam etmiĢ: Aydur: Beyrek gideli bam bam depe başına çıkdun- mı kız Karmanup dört yanuna bakdun-mı kız Kargu kibi kara saçun yoldun-mı kız Kara gözden acı yaşun dökdün mi kız Güz alması kibi al yanagun yırtdun-mı kız Sen ere varursın altun yüzük menümdür vir mana kız didi. Kız aydur: Beyrek gideli bam bam depe başına çıkduğum çok Kargu kibi kara saçum yolduğum çok Güz alması kibi al yanagum yırtduğum çok 15 �Vardı gelmez big yigidüm han yigidüm Beyrek diyü ağladuğum çok (Ergin 2009: 148149). Anlatının sonunda Bamsı Beyrek, Banı Çiçek‟in hala niĢan yüzüğünü taĢıdığını görünce kimliğini açıklar. Aile yapısı gereği tek eĢliliğin esas olduğu Ģartlarda Bamsı Beyrek tam evlenecekken sözünün eri olarak Bayburt Hisarının kızını ve kırk yiğidini kurtarmaya gider. Onları kurtarmadan gerdeğe bile girmeyen hatta sözünde duramayacak olursa kendine ah eden Bamsı Beyrek sözünü tutar. Bu hikâyeyi kadın kahramanı açısından değerlendirecek olursak Banı Çiçek, alp kadın tipine uygunluk göstermektedir. Bu durum erkeğin zor yaĢam Ģartlarında kendisine destek olabilecek doğru kadını seçmesi açısından önemlidir. Ancak seçen sadece erkek değildir. Kadın da kendine denk ve yaraĢır erkek istemektedir. Kadın ve erkeğin “alp” lik vasfına sahip kiĢileri eĢ olarak seçmesi kaçınılmaz olmaktadır. Ayrıca hikâyede Banı Çiçek ve Bamsı Beyrek benzer fiziksel ve karakter özelliklerine sahipken; esas olarak kadın karakter, aile yapısının dengesini korumak için ikinci planda kalmaktadır. Tüm bunların yanı sıra kadının sahip olduğu en önemli vasfı eĢine duyduğu sadakattir ve hikâyede sadakati Banı Çiçek temsil eder. 4 Kazan Oğlı Uruz Bigün Tutsak Olduğı Boy Dede Korkut boylarında kadınlarda aranan “alp”lik özelliği bu hikâyede Boyu Uzun Burla Hatun sayesinde var olmuĢtur. Böyle bir kadın, sosyal hayat içinde statü olarak üst seviyelerde ve söz hakkına sahip bir kadındır. Kazan Bey Oğlu Uruz Bey‟in Esir Olduğu Destanı”nda Burla Hatun; kılıç kuĢanan, ata binen ve korkusuzca düĢmana karĢı duran cesur bir anne ve eĢ olarak dikkati çeker (Kahya 2000:233). Kazan bey‟in oğlu Uruz‟un esir düĢtüğü boy da alp bir oğul isteyen Kazan Bey‟in Oğuz Kazan‟ın sohbetinde bu dileğini oğluna bakıĢı ile belli etmesi ile baĢlar. Bu sohbet ortamında kanlı kâfir kızlarının Oğuz beylerine Ģarap sunduğunu da görmekteyiz. Bu durum boyda Ģöyle tasvir edilmektedir. “Tokuz kara gözlü, örme saçlu elleri bileginden kınalu, parmakları Nigarlı, boğazları birer karış kafir kızları al şarabı altun ayağ- ile kalın Oğuz biglerine gezdürürler- idi. Her birinden Ulaş oğlı Salur Kazan içmiş-idi (Ergin 2009:154). Bu ortamda Kazan Bey, oğlu Uruz‟a baktı ve kendisine kahır geldi. Bu durumu fark eden Uruz, babasının üzüntüsünü fark etti. Babasına sebebini sorunca da on altı yaĢına gelmesine rağmen kahramanlık yapmadığını söyler. Uruz da bu durumun sorumlusunun babası olduğunu söyler. Babasının bu konuda kendisine örnek olması gerektiğini söyler. Daha sonra babasıyla ava çıkarlar. Kanlı kâfire gafil avlanırlar. Uruz, kâfirlere karĢı savaĢmak istese de Kazan Bey müsaade etmez ve oğlu da babasının sözünü kıramaz. Ancak bir süre sonra Uruz, babasının sözünü tutmaz. SavaĢ meydanına iner. Kanlı kâfir tarafından tutsak edilir. Kazan bey oğlunu 16 �gelip göremeyince kaçıp gittiğini düĢünür. Ve eve geri döner. Burla Hatun ise oğlunun ve kocasının avdan dönmesini beklemektedir. Han kızı boyu uzun Burla Hatun mukaddimenin baĢında verilen evin dayağıdır. Oğlunun ilk avında toy düzenleyebilecek yetkiye sahiptir. “oğlançuğumun ilk avudır, kanlu Oğuz biglerin toylayayım didi. Han kızı gördi kim Kazan gelür, yumurlanup yirinden örü turdı, samur cübbesin engine aldı, Kazan’a karşu geldi. Kapak kaldurdı, Kazanun yüzine toğrı bakdı, sağ- ilen solına göz gezdürdi, oğlancuğını Uruz’ı görmedi. Kara bağrı sarsıldı, düm yüregi oyandı, kara kıyma gözleri kan yaş toldı” (Ergin 2009: 162). Ancak Kazan‟ın yanında oğlu Uruz‟u göremeyince sevgisini ve üzüntüsünü dile getirerek iki vardun bir gelürsin yavrım kanı diye sorar. Daha sonra annelik iç güdüsüyle dile gelir: bir bigüm görinmez bağrum yanar, asılan asılan kayalardan Kazan oğlan uçurdun-mı, Talı Sazun aslanına yidürdün m, yohsa kara dinlü kafire uğratdun mı” (Ergin 2009: 163). der. EĢinden hesap sorabilen oğluna duyduğu sevgiyle içi yanan Burla Hatun, Kazan beyi oğlunu bulması için gönderir. Ancak kendisi de mahiyetindekiler ile bir ana ve alp kadın olarak yola düĢer. Burada Han kızı olduğu, babasının evinde hakları olduğunu da öğreniyoruz. Burla Hatun, oğlancuğunu bulmaya gitti. Kahraman kadın ana kocası Kazan‟a sitem edip savaĢ meydanına geldi. Oğuz beyleri de yardıma geldi. Babasının kendisini kurtarmaya geldiğini gören Uruz, babasını vazgeçirip “anamı sızlatma” diyerek geri döndürmeye çalıĢır. Oğul için atanın ölmesinin ayıp olduğunu söyler. Benim baĢım senin baĢına kurban olsun diyerek saygısını belli eder. Boyu uzun Burla Hatun, Kara Tugan kafiri kılıçladı, yere attdı. Kazan ve Burla Hatun oğullarını kurtardılar. Uruz‟u kurtarmaya Han soyundan gelen kendine ait mahiyeti olan, sözü geçen bir kadın olan annesi Burla Hatun da gitmiĢtir. Burla hatun pek çok vasfı bünyesin de barındıran eĢ, ana ve alp kadındır. SavaĢ sırasında Kazan Bey, Kazan‟ın kardeĢi Kara Güne, Kıyan Secük oğlu Deli tundar, ġer ġemseddin, Beyrek, Kazılık Koca oğlu Yegenek, emen, Uruz ne ise Burla Hatun da odur (Binyazar 2011:80). 5 Duha Koca Oğlı Delü Dumrul Boyı Oğuzda Duha Koca oğlu adlı bir yiğit bir kuru çayın üzerinde bir köprü yaptırıp geçenden otuz üç akçe geçmeyenden döve döve kırk akçe alırmıĢ. Köprüsünün yakınındaki obadan bir yiğidin ölümü üzerine Dumrul, Hak Teâlâ‟ya ve Azrail‟e rest çeker. Dumrul‟un resti, Hak Teâlâ‟nın hoĢuna gitmez. Dumrul, kırk yiğidi ile otururken Azrail gelir ve Dumrul‟un canını alacağını söyler. Hak Teâlâ‟ya yalvaran Dumrul‟a, canı yerine baĢka bir can bulması emredilir. Bunun üzerine Dumrul, babasına gider, olumsuz yanıt alır. Annesine gider, ondan da istediğini alamaz. En son helalleĢme isteği doğrultusunda helaline gider. 17 �Helali kendi isteğiyle Dumrul‟un yerine canını vermeyi kabul eder. Dumrul, helaliyle birlikte canını alması için dua eder. Hak Teâlâ‟ya, Dumrul‟un bu sözü hoĢ gelir. Bunun üzerine Hak Teâlâ, Dumrul‟un anne ve babasının canını alması için Azrail‟e emir verir. Sonunda da Dumrul ile helalinin canı bağıĢlanır ve onlara 140 yıl ömür verilir (Ergin 1999: 113- 122). Duha Koca oğlu Delü Dumrul boyunun kurgusu ironik bir Ģekilde baĢlamaktadır. Dede Korkut destanının Deli Dumrul‟u, Azrail‟e kafa tutuĢuyla, Tanrı ile aracısız konuĢmak için, “Ölüm Meleğinin” aradan çekilmesi istendiğinde direnmesiyle halk fıkralarının BektaĢi‟sini andırır (Saydam 2011: 333). Anlatının devamında ise canı yerine can bulma telaĢına düĢen Delü Dumrul, “öz yerine öz”2 (Karakurt 2011:42) aramaktadır. Bu durum hikâyenin kadın kahramanları olan Deli Dumrul‟un annesi ve Deli Dumrul‟un eĢinin tavırlarıyla netleĢir. Annenin bekleneni yapmaması hikâyeye ivme kazandırmaktadır. Deli Dumrul, adına uygun olmayan akılcı tavrını eĢiyle görüĢtüğü sırada sergilemiĢtir. Kendisinden sonra eĢine ve iki çocuğuna bütün mal varlığını bırakırken kendisinin de sevdiği biriyle evlenmesini istemiĢtir. Babasına, annesine giden Delü Dumrul “can tatlı, can aziz” sözleriyle kabul görmez. "Azra-il aydur: "Mere delü kavat dahı ne aman dilersin! Ağ sakallu baban yanuna vardun, can virmedi, ağ pürçeklü anan yanına vardun can virmedi, dahı kim virse gerek didi. Delü Dumrul aydur: Hasretüm vardur buluşayum didi. Azrail aydur: "Mere, Delü Hasretün kimdür? Aydur: "yad kızı halalum var, andan menüm ondan iki oğlançuğım var, amanatum var. Ismarlaram, anlara andan sonra menüm canım alasun didi!" Sürdü, halalı yanına geldi. (Ergin 2009: 182). "Deli Dumrul, eĢinin yanına geldi; "Biliyor musun, neler oldu? Gökyüzünden al kanatlı Azrail uçup geldi, Benim akça göğsüme basıp oturdu. Benim tatlı canımı almak istedi. Babama, ver dedim, can vermedi. Anama vardım, can vermedi...,"Dünya sirin, can tatlı" dediler. Simdi; yüksek yüksek kara taglarum sana yaylak olsun! Sovuk sovuk sularım sana içit olsun! Tavla tavla sahbaz atlarım sana binit olsun! Dünlügi altun ban ivüm sana kölge olsun! Katar katar develerim sana yüklet olsun! Ağıllarda akça koyunum sana şölen olsun Gözün kimi tutar ise Gönlün kimi sever ise, Sen ana vargıl. 2 Aylanu, Ġnsanın ne kadar erdem sahibi ve özveri sahibi olduğunun ilahi kudret tarafından ölçülmesidir. 18 �iki oğlançuğı öksüz komagıl...." didi'(Ergin 2009: 183). Bu durum genel Türk aile yapısına ve erkek mantığına uymaz; ancak hikâyenin kurgusu burada çarpıcı noktaya ulaĢmıĢtır. Deli Dumrul‟un eĢinin sadakat, sevgi, namus gibi önemli hasletleri çok daha çarpıcı bir Ģekilde ortaya çıkmıĢtır. Gözünü dahi kırpmadan canı yerine can vermek isteyen Deli Dumrul‟un eĢi hikâyedeki kadın kahramanlar arasından belirgin bir Ģekilde ayrılmıĢtır. Ancak anlatının sonunda Tanrı, babasının ve annesinin canlarını alıp onların canı yerine Deli Dumrul ve eĢine yüz kırk yıl ömür vermiĢtir. ġimdiye kadarki Dede korkut hikâyelerinden farklı olarak anne, oğlu yerine can vermeyerek Türk Aile geleneğinde var olmayan bir kadın ana karakter olarak görülürken Deli Dumrul‟un adı olamayan eĢi ise fedakârlığın en üst seviyesini sergiler. Annenin fedakârlığına alıĢtığımız hikâyelerde eĢin “yerine can verecek” kadar duyduğu sevgi ve bağlılık da bu açıdan önemlidir. Deli Dumrul'un bu tavrına karĢılık, aynı içtenlik ve erdemliliği gösteren Deli Dumrul'un Karısı: “............................................. Ars tanığ olsun, kürsi tanık olsun, Yir tanığ olsun, gök tanığ olsun Kadir Tanrı tanığ olsun Menüm canum senün canuna kurban olsun!" didi, razı oldı (Ergin 2009:183). Dede Korkut‟ta Dumrul‟un canı yerine can bulma serüveni baĢlangıçta baba ve anne için tasarlanırken daha sonra Dumrul‟un helalleĢme isteği doğrultusunda üçlü bir simgesel yolculuk halini alır. “Dumrul ile Azrail”de bu serüven: “Üç kapılık bir pazarlıktı bu. Anasına, babasına, yârine gidecektik. Ġçlerinden her kim, kendi canını Dumrul için bağıĢlarsa onunkini alıp Dumrul‟unkini serbest bırakacaktım” biçiminde kurgulanır. Dede Korkut‟ta ilkin babaya daha sonra anaya gidilir. Ġki kapıdan da boĢ dönülünce, helalleĢmek için yar kapısına varılır. Böylece sıralama baba-ana-yar üçgeninde gerçekleĢir. Can yerine can bulma pazarlığında anne ve babanın Dumrul‟a karĢı tutumları anlatılarda paradoksal bir yapı göstermektedir. Dede Korkut‟ta sergilenen davranıĢlar maddi unsurlarla (tavla tavla Ģahbaz atlar, katar katar develer, altın, gümüĢ, para) ifade edilmiĢtir (Uygur; Sezer 2011: 76). Dede Korkut‟ta Deli Dumrul‟un yâri, canını vermeyi kabul etmesine rağmen, Dumrul‟un, Allah‟a canlarını birlikte alması veya birlikte bağıĢlaması için yalvarması sonucu ikisinin canı bağıĢlanır ve kendilerine 140 yıllık ömür verilir, buna karĢılık anne ve babasının canı alınır. Dede Korkut kitabında Dumrul ve helaline verilen 140 yıllık ömür, halk biliminde iĢlevsel olarak kullanılanılmaktadır (Uygur; Sezer 2011: 77). Burada, Dumrul‟un ve eĢinin 19 �yüz kırk yılıyla bağlantısı üzerinde yorumlara götürebilecek dört husus vardır: 1)Yüz kırkın böleni olan on dört, kameridir; yani sembol dilinde diĢil bir saydır. 2) On dört, insanın bedensel varlığıyla bağlantılı bir sayıdır. 3) On dört‟ün (yüz kırk‟ın) mükemmelliğe eriĢmek için gerekli süreye iĢaret etmesi, Dumrul ve eĢinin gelecek yüz kırk yılından neler beklediğinin de ipucudur. 4) ayrıca on dört/ yüz kırk sayılarıyla bağlantılı olarak- Ay‟ın içinde bulunduğu duruma göre bazen eril, bazen diĢil sembolizmin taĢıyıcısı olduğunu gösteren vurgulama dikkat çekicidir. karanlık geceyi (bilinçli olmayanı) aydınlatan gök cismi olarak ay bilincin göstergesidir; yani baĢlangıçta eril bir semboldür. Ancak güneĢin (gündüz aydınlığıyla bağlantılı bilincin) egemenliğinde, gecenin aydınlatıcısı olan ay, eril‟in karı kutbunda yer alır; yani diĢil‟dir. Gündüz geceden ayrılmıĢ / ayrıĢmıĢtır (Saydam 2011: 333). Deli Dumrul hikâyesinin dikkat çekici bir özelliği de Euripides' in Alkestis adlı tragedyası ile kurgu ve motif bakımından benzerlik göstermesidir. Her iki efsanede de pek çok ortak özellik bulunmaktadır. Benzer özelliklerden biri de her iki öyküde de yer alan, ĢaĢırtıcı derecede bencil anne-baba motifidir. Euripides engin bir bilgelikle Ģöyle der: "Ġhtiyarlar ölümü boĢ yere isterler, yaĢlarının fazlalığından ve ömürlerinin uzunluğundan boĢ yere Ģikâyet ederlermiĢ! Ölüm yaklaĢtı mı hiçbiri ölmek istemiyor ve ihtiyarlık artık onlar için bir yük olmuyor. Admetos'un kendi yerine can verecek birini bulmakla sergilediği tavrında toplumsal değerlere aykırı bir bencillikten söz edilebilir. Kendisinin olduğu kadar anne babasının da yaĢamaya düĢkün olmaları normaldir. Belki de sevdiğinin kendi uğruna ölmesini kabul etmiĢ olmakla etik ölçütlere uygun davranmayan bizzat kendisidir. Ancak burada toplumsal yapıyı göz ardı etmemeliyiz. Euripides'in eserinde kadının fedakârlık nedeni, erkeğin genos (klan) içindeki yeri göz önüne alındığında açıklık kazanmaktadır. Erkek özellikle bütün genos'u merkezlendiği ve aile reisi olan bir kiĢiyse tanrısal bir kiĢiliktir. BaĢkalarının yaĢamı - bu karısı bile olsa- onun hizmetindeyse değerlidir. (Sina 2011:226230). Her iki efsanede de erkek kahramanlar iyilik, cömertlik ve karılarına olan derin sevgi gibi samimi duygularla donatılmıĢtır. Admetos, karısını seven bir erkekten beklendiği Ģekilde, karısının bu fedakârlıktan vazgeçmesini ister. Dumrul da karısına sadece durumu anlatmıĢ, kendi yerine ölmesini asla istememiĢtir. Her iki öykünün de hareket noktasının fedakârlık motifi olduğu görülür. Dumrul ise karısından bir daha evlenmesini ister: "gözün kimi tutarsa, gönlün kimi severse, sen ona var, iki oğlancığı öksüz koyma" der. Dede Korkut öykülerinin tamamında olduğu gibi, göçebe topluluğunda erkeğin kadını, kadının erkeği kuvvet ve cesaret bakımından denemesinin yaĢamsal bir değeri olduğu düĢünülürse, bunun nedenini kavramak hiç de zor olmayacaktır. Sürekli olarak hareket halinde bulunan ve bunun doğal sonucu olarak bütünüyle korumasız olan bu topluluklarda, düĢman, erkeğin de kadının da yaĢamını tehdit 20 �eder. Bu nedenle iki cinsin de kuvvetli ve cesur olması gereklidir. Mutluluğu kocasının dıĢında birinde bulmayı düĢünmeyen kadınları üstün kılan özelliklerin baĢında, gösterdikleri fedakârlık ve kahramanlıklar gelmektedir. Dede Korkut öykülerinde de kadının toplumsal haklarının korunduğu ve erkekle eĢit bir düzeyde olduğu görülmektedir. Ancak Alkestis ile karĢılaĢtırıldığında Deli Dumrul‟un fedakâr eĢinin hikâyede adı dahi geçmemektedir. “Eski Yunan toplumunda kadının konumunun kötülüğüne karĢın Euripides'in eseri kadının adını taĢır. Eski Türk toplumunda kadının konumu erkekle hemen hemen aynı olmasına rağmen, Dede Korkut'ta kadın adsız bırakılarak esere erkeğin adı verilmiĢtir” (Sina 226-229). Buna rağmen Deli Dumrul Boyu‟nda, erkek, kadının “göz açıp gördüğü”, “gönül verip sevdiği”, tatlı damak verip soruĢtuğu”, “bir yastığa baĢ koyup emiĢtiği”dir. Bu yönüyle de ister eĢ olarak ister anne tipiyle kadın karakterler hikâyede önemli bir yere sahiptir. Ayrıca Deli Dumrul‟un eĢi, ölüm karĢısında gösterdiği korkusuz tavır ile cesaretini kanıtlamıĢtır. 6 Kanlı Koca Oğlı Kan Turalı Boyı Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı anlatısında, Kanlı Koca, oğlunu evlendirmek istemektedir. Evlenmek için Kan Turalı‟nın kendine denk eĢ araması, hikâyenin çıkıĢ noktasını oluĢturmaktadır. Boyda, göçebe toplumlarda evlenilecek kadında aranan özellikler anlatılmaktadır. Dede Korkut hikâyeleri içinde aileye verilen önem göz ardı edilemez. Bu neden eĢ seçimi de önemlidir. Genel olarak eĢlere seçim hakkı tanınır. Kadınların da erkeklerin de eĢleri de aradıkları ilk özellik “cesaret” ve “yiğitliktir”. Dönemin koĢulları ve yaĢam standartları düĢünüldüğünde soylu bir aileye sahip cesur kadın/erkeklerle evlenmek aile birliğinin devamı açısından önemlidir. Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı hikâyesinde evlenmek isteyen Kan Turalı, yiğit bir kız arar. Cicili bicili Türkmen kızlarının kendisine yaraĢır olmadığını düĢünür. Kendisine uygun olduğunu düĢündüğü Selcen Hatun ise yiğit eĢ adayını baĢlık olarak üç canavarı öldürmesini isteyerek sınamaktadır. Hikâyede, Selcen Hatun alp kadın profili çizse de Kan Turalı‟yı kurtarınca erkeğin gerisinde durmak gerektiğini bilir. Övünen de avrat olamayacağını söyler. Kan Turalı‟nın gururuna yenik düĢmesine hiddetlenir. Ancak yine de kızmasına rağmen iki tarafın da birbirlerini sevmeleri sonucu sınamaları da merhamet dolu olur. Kanlı Koca: "Yarenler, atam öldi, men kaldum, Yirin yurdın tutdum, yarınki gün men ölem, oğlum kala, Bundan yiğreği yohdur ki, gözüm görür-iken oğul, gel seni ivereyim "didi. Oğlan aydur:, "Baba, çün meni ivereyim, dirsin; mana layık kız niçe olur "didi.: Kan Turalı aydur: Baba, men yirümden turmadın o turmış ola, men kara kuç atuma binmedin ol binmiş ola, men kanlı kafir iline varmadın o varmış, mana baş getürmiş ola" didi. Kanlı Koca aydur:, 21 �"Oğul, sen kız istemez-imişsin, bir bahadır cilasun istermiş-sin, anun arkasında yiyesin, içesin, hoş kiçesin "didi. Aydur: "Beli, canum baba, eyle isterem, pes varasın bir cici bici Türkmen kızı alasın, nagahandan tayanamam üzerine düsem karnı yırtıla didi. (Ergin 2009:185). Hikâyelerdeki erkek kahramanların güçlü kadın istemelerinin temelinde kendi güçlerini ispatlamak yatar. Kanlı Koca Kan Turalı hikâyesinde de Cicili bicili Türkmen kızının Kan Turalı gibi yiğit bir ere, yar olamayacağı maddi ve manevi anlamda denk olunamayacağı vurgusu yapılmaktadır ve Kanlı Koca‟nın oğlu Kan Turalı da bu seçimi yiğit ve cesur bir kızdan yana kullanır. Göçebe toplum içinde toplu yaĢama ve güçlü olma, kadın ve erkeğin de bu zor hayat koĢulları içerisinde “alp”lik vasfına sahip olmaları ile sağlanabilmektedir. Bu nedenle evlenecek kızın “cicili bicili bir Türkmen kızı” olması istenmez. Hikâyede ortaya çıkan bir diğer unsur ise kıskançlık motifidir. Ancak bu kıskançlık geleneksel anlamda ayıplanmaktan korkan Kan Turalı‟nın, Selcen Hatunun onun hayatını kurtarması sonucunda yaĢadığı psikolojik çöküntüyle ortaya çıkar. "Kalkubanı Selcen Hatun turduğunda, Yilisi kara kazılık atun bindüğünde, Babamun ağ ban isigine düşdüğünde, Oğuz’un ala gözlü kızı gelini boyladukda, Her kişi sözin söyledükde. Sen orada turasun öginesin! "Kan Turalı, zebun oldı, Atın ardına aldım, çıkdum" diyesin! Gözüm döndi, könlüm gitdi, öldürürem seni didi!(Ergin 2009: 196). Kan Turalı, savaĢta yenilmiĢtir. Güçsüz düĢmüĢtür. Selcen Hatun onu kurtarmıĢtır. Kan Turalı bu yardıma karsı değildir ama kendisinin Selcen Hatun tarafından kurtarılmasının bilinmesinden kaygı duymakta ve bu yüzden Selcen Hatunu öldürmek istemektedir. Selcen Hatun, kocası Kan Turalı'ya ikna edici sözler söylemektedir. "Big yigit! Ögünür-ise er öginsün, aslandur Ögünmeklik, avratlara bühtandur Ögünmekle avrat er olmaz! ..................................... Kadir Allah bilür, ben sana munisem, Yaram kıyma mana!" didi. (Ergin 2009: 197). 22 �Selcen Hatun Kan Turalı‟ya duyduğu sevgi ve aile kurumuna duyduğu saygıyla "ögünmekle avrat, er olmaz "diyerek Kan Turalı'ya olan fedakârlığını göstermektedir. Kan Turalı'yı kurtarmasına rağmen, sadakatini belirterek, yine de kıyma bana demektedir."Öz canıma kıyayım, sana kıymayayım" diyerek, Selcen Hatun'u bir anlamda sözlerinden sonra onure etmektedir. Ancak Kan Turalı‟nın ilk tepkisi bir kadın tarafından güçsüzlüğü görülmüĢ, bir kadın tarafından kurtarılmıĢ erkeğin bu durumu kabullenememesi, çevresi tarafından alay konusu olacağını düĢünmesi sonucunda yaĢadığı bunalımın sonucunda Selcen Hatun‟u öldürmeyi daha sonra da ona kıyamayıp kendini öldüreceğini söylemesi sonucunda yaĢanır(Karahasanoğlu43). "yalap yalap yalabıyan ince tonlum, Yir basmayup yorıyan selvi boylum, Kar üzerine kan tammıs kibi kızıl yanaklum Koşa badem sıgmayan tar agızlum, Kalemciler çaldugı kara kaslum, Kurumsı kırk tutam kara saçlum, Aslan uruğı, sultan kızı! Öldürmege men seni kıyar miydüm! Öz canuma kıyam, men sana kıyar-midüm! Men seni sınar-idüm"dedi (Ergin 2009: 196). ………………………… Sultanım Kan Turalı "Kalkubanı yiründen turur idüm Yilesi kara kazıluk atuma biner-idüm …. Demrensüz oh-ile yiğit, seni sınar-idüm, öldürmege yigidüm men seni kıyar-midüm didi. Ergin 2009: 196). Aynı Ģekilde Selcen Hatun da "Ben de seni sınıyordum" diyerek bağlılığını ve sevgisini göstermektedir. Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı Destanında Selcen Hatun; cesur, aktif, seçici, sadık, hünerli ve güzel kadındır. Selcen Hatun ile Banu Çiçek, cesur kadınlardır. Kan Turalı, Selcen Hatun‟u alabilmek için türlü zor sınavlardan geçer. Boğayla, aslanla, deveyle savaĢır ve hepsini alt eder. Selcen Hatun da, Kan Turalı‟yı kendi ailesine karĢı savunmuĢtur. Kanlı Koca oğlu Kan Turalı ve Selcen Hatun yola çıktıkları zaman Selcen Hatun, Kan Turalı gibi gaflet uykusuna uyumamıĢtır. Her an düĢmanlarının gelebileceğini düĢünerek ön görülü davranarak 23 �zor duruma düĢmekten birlikte kurtulmuĢlardır. Ancak burada Selcen Hatun‟un düĢmana karĢı savaĢabilmesi, eĢi Kan Turalı‟yı kurtarması ve her Ģeye rağmen eĢinin gerisinde durmayı bilmesi kadının gücünü ve statüsünü belirlemek açısından önemlidir. Kadının erkekle aynı güçte, hatta Selcen Hatun örneğinden yola çıkarak erkekten de güçlü olduğunu görmekteyiz. Kadının bu gücü yalnızca savaĢkanlığından gelmez, Dirse Han‟ın hatunun da olduğu gibi akıllı, olgun oluĢundan da gelir. BaĢarılı kadın evde de dıĢarıda da güçlüdür. Ona bu gücü sahip olduğu “değerler” kazandırır. Değerli kadına sahip olmak için erkeğin bazı sınavlardan geçmesi gerekmektedir. Kadını güçlü kılan, yalnızca onun güzelliği evinin dayağı (dayanağı) oluĢu değil, yiğitliğidir. Kadında bu ikisinin birbirini tanımlaması gerekir (Binyazar 2002: 76). 7 Kazılık Koca Oğlı Yigenek Boyı Kazılık Koca‟nın tutsak edildiğini on altı yıl sonra öğrenen oğlu Yigenek‟in babasını, Oğuz beyleri ile kurtarmasını anlatan hikâyede kadın kahramana rastlamayız. Babası tutsak edildiğinde bir yaĢında olan Yigenek‟in, durumu öğrendikten sonra kahramanlık yaparak babasını kâfir elinden kurtarması anlatılır. 8 Basat Depegözi Öldürdüği Boy Dede Korkut hikâyeleri içinde fantastik öğelere sahip olan Basat‟ın Tepegöz‟ü öldürdüğü destandır. Anlatı Aruz Koca‟nın oğlunu Oğuz kavminin ürkerek kaçarken yolda düĢürmesiyle baĢlar. Küçük çocuğu bir aslan bulup besler. Bir süre sonra Oğuz kavmi yurtlarına geri döndüğünde aslanın götürdüğü çocuk büyümüĢtür. Sazlıktan çocuğu alıp getirirler. Dede Korkut, çocuğa insan olduğunu ve kardeĢinin de adının Kıyan Selçük olduğunu söyler. Dede Korkut, çocuğa Basat adını takar. Anlatının baĢından itibaren olağanüstü haller mevcuttur. Depegöz‟ün doğuĢu motifi anlatıda büyük önem teĢkil eder. Onun babası yağız (gonur) koca sarı çoban, annesi ise bir peri kızıdır. Peri kızı tipi Oğuzların halk hikâyelerinde sıkça rastlanan bir tiptir. Bütün fantastik konulu destan ve masallarda kötülüğü temsil eden kadınlar peri olarak adlandırılır. Peri kızı çobana "Oğuzun basına kötülük getirdin" diye mesajını Oğuz toplumuna vermiĢtir (Sina 2011:228). Peri kızının Oğuz‟un baĢına iĢ getiren oğlu olarak dünyaya gelen Depegöz, boyun kötü kahramanıdır. Bayındır Han Depegöz‟ü görür. Aruz Koca oğlu Basat ile birlikte büyütmek ister ancak Depegöz herkese zarar verince evden kovulur. Depegöz‟ün peri anası, onu tılsımlar. Boyda, annelik içgüdüsü her Ģart altında bir peri kızı dahi olsa sürmektedir. Tepegöz‟ün annesi oğlunu korumak için ona tılsımlı bir yüzük vermiĢtir. Bu durum toplum yaĢamında kötü örnek 24 �olarak karĢımıza çıktığı için hikâye olağanüstü hallerle desteklenmiĢtir. Basat, akından döndüğünde Kapak Kan‟ın karısı Depegöz‟ün yaptıklarını anlatır. Basat onunla karĢılaĢmaya karar verir. Türlü mücadelelerden sonra Depegöz‟ü öldürür. Basat‟ın Tepegöz‟ü öldürdüğü boyda toplumun hoĢ karĢılamadığı iliĢkiler destansı özellik taĢıyan olağanüstü hallerle anlatılmıĢtır. Depegöz‟ün peri anası ve Kapak Kan‟ın karısı hikâyenin kadın-ana karakterleridir. 9 Begil Oğlı Emren Boyı Begil Oğlu Emren boyunda kadın, kendisine fikri sorulan, danıĢılan bir eĢtir. Begil, anlatının olay örgüsü içinde Kazan‟a darılıp Oğuz‟a baĢkaldırdığını karısına söyler. Dokuz Tümen Gürcistan‟a göçmelerini teklif eder. Karısı bu duruma müsaade etmez ve eĢinin kendisini iyi hissetmesi için ava gönderir. Avda kaza geçiren Begil, bu durumu kimseye söylemez. Olay örgüsünün baĢından itibaren karar gücü ve eĢi üzerinde etkin olan kadın tipi önemlidir. Begil‟in eĢine danıĢması, fikrine önem vermesi kadının aile içindeki statüsünü göstermektedir. Han‟ın yanından canı sıkılmıĢ olarak evine dönen Begil‟e, ava gitmesini, belki bu surette teskin olabileceğini söyler, o da kabul eder (Ergin 2009: 18-19). “hatun aydur: yigidüm big yigidüm, padişahlar Tanrınun kölgesidür, padişahına asi olanın işi rast gelmez, aru könülde pas olsa şarab açar, sen gidelü hanum arkurı yatan ala tağlarun avlamamışdur, ava bingil könlün açılsun didi. Begil gördi hatun kişinün aklı keleçisi eyüdür. Kazılık atın çekdürüp butun bindi, ava gitdi (Ergin 2009: 218). 10 Uşın Koca Oğlı Segrek Boyı Bu destanda olay örgüsü içinde iki kardeĢin hikâyesi çocukların birbirlerine bağlılıkları, kan bağı ve ailenin önemi üzerinde durulmuĢtur. UĢun Koca‟nın oğlu Segrek, tutsak bir kardeĢi olduğunu öğrenince anasından kardeĢinin nerede olduğunu öğrenmeye çalıĢır. Ancak anası söylemek istemez. Anası çocuklarından birini kaybettiği için diğer oğlunu kaybetmek istemez. Bunun için de oğlunun kardeĢini kurtarmasını istemez. Anası babası engel olmaya çalıĢır. Burada Segrek‟in anasının analık duyguları ön plana çıkmaktadır. Gerçeği öğrenince de ana babasının bütün engellemelerine rağmen kardeĢi Egrek‟i kurtarmaya karar verir. Kadın kahraman UĢun Koca oğlu Segrek‟in anasıdır ve analık vasfı ile anlatıda yer almaktadır. 25 �11 Salur Kazan Tutsak Olıp Oğlı Uruz Çıkarduğı Boy Salur Kazan‟ın Oğlu Uruz‟un tutsaklıktan çıkardığı boy da Kazan, ava gider. Anlatılardaki gaflet anı uyku ile gelir. Kazan av da iken onu “küçücük ölüm” tutar. O dönemde Oğuz beyleri yedi gün uyurlardı. Uykuya “küçücük ölüm” denir. Kafirler, Kazanı tutsak ederken yirmi beĢ beyini de Ģehit ederler. Kazan, uykuda tutsak edilip götürülürken uyanır. Burada kazanın ancak uykuda esir edilebileceği vurgusu yapılmaktadır. Kazan Toman kalesinin kuyusuna kapatılır. Tekfurun karısı Kazan‟ı merak eder. Kazan‟ın Tekfur‟un karısıyla alay ettiği bölüm anlatıya ironi katmaktadır. Tutsak edilen Kazan Bey‟i merak eden tekfurun karısı, Kazan‟ın hapsedildiği kuyuya gider. “Kazan Big: ne yirsin ne içersin ve neye binersin didi. Kazan aydur: Ölülerüne aş virdügün bakıt ellerinden aluram, hem ölülerünüzünyorgasına binerem kahillerin yederem didi. Tekür avratı aydur: dinün içün Kazan big, yidi yaşında bir kızçuğazum ölmişdür. Kerem eyle ana binme didi. Kazan aydur: ölülerünüzde andan yorga yokdur, hep ana binerem didi. Avrat aydur: vay senün elünden ne yir yüzinde dirimüz ve ne yir altında ölümüz kurtılur-imiş didi. Geldi teküre aydur: kerem eyle, ol tatarı kuyudan çıkar, kızcuğazun bilini üzer, yir altında kızçuğazuma biner-imiş, kalan ölülerümüzi cem ider-imiş. (Ergin 2009: 235). Kazan‟ın verdiği cevaba inanan Tekfur‟un karısı, aynı zamanda ironik kadın-ana karakterdir. Görüldüğü gibi Kazan‟ın oluĢturduğu komik ve uyumsuz öte dünya sahnesi, söylediği uyarsız ve mantık dıĢı sözler, Tekfur‟un karısının cehaleti ve saflığı mizahi bir durum oluĢturmuĢtur. Özellikle kadının beklediği cevabı alamaması üzerine dikkatin baĢka tarafa çekilmesiyle komiğin etkisi daha da arttırılmıĢtır (Güvenç 2011:177). Hikâyede alp tipi kadın kahramana rastlanmaz; ancak tekfurun karısı cehaleti ve saflığı temsil etmesine rağmen anneliği ile ön plana çıkmıĢtır. Hikâyede anlatıya ironiyi katan yine bir kadındır. Tekfurun karısının cehaleti anlatıya ivme kazandırmıĢtır. 12 İç Oğuza Taş Oğuz Âsi Olup Beyrek Öldüği Boy Kazan‟ın üç yılda bir evini yağmalatma geleneği vardı. Ġç Oğuz ve dıĢ Oğuz beyleri evi yağmalarken Kazan beyi, karısının elinden tutar dıĢı çıkardı. Ġç Oğuz beyleri giderken dıĢ Oğuz beyleri çağrılmadığı için Kazan‟a düĢmanlık yaparlar. Beyrek, Kazan‟ın adamı olduğu için tarafını belli etmesini isterler. Beyrek, Kazan‟a asi olmayacağını söyler. Kazan‟ın nimetini gördüğü için ona vefasızlık edemeyeceğini söyler. Vefasızlık yapar ise “ben Kazan’ın nimetini çok yemişim, bilmez isem gözüme dursun, Kara koçta kazılık altına çok binmişim, bilmez isem kefenim olsun… ben Kazan’dan dönmem belli bil” didi. Dayısı Uruz, Beyrek‟e kızar ve Beyrek öldürülür. Beyrek‟in öldüğünü duyan annesi, babası, ak gelini, kırk 26 �elli yiğidi, kara giyip gök sandılar. Beyrek diye çok ağladılar. Üç ok ve boz ok karĢılaĢırlaĢırlar. Kara Güne, Uruz‟un baĢını keser. DıĢ oğuz beyleri bunu görünce kazan‟ın elini öperler. Bu anlatı da kadın karakter sadece Beyrek‟in annesi ve ak gelindir. Ancak kahraman olarak kadın karakter yoktur. Sonuç Dede Korkut destansı boylarında kadın statüsünü tespit ettiğimiz çalıĢmada, hikâyelerdeki kadın kahramanlar ve rolleri üzerinde durulmuĢtur. Dede Korkut boyları hakkında kısa bir bilgi verildikten sonra, tarihsel süreçte kadın üzerinde ve ataerkil toplumlarda kadının varlığı üzerinde durulmuĢtur. Daha sonra Mukaddimeden baĢlayarak bütün boylardaki kadınların özellikleri tespit edilmeye çalıĢılmıĢtır. Göçebe Türk toplumlarındaki aile yapısı gereği kadın, öncelikle anne ve eĢtir. Bu vasıflara sahip kadınlar; iffetli, namuslu, fedakâr olmalarının yanı sıra alp tipi özellikler de sergilemektedirler. “Alp tipi” kadın Ģu açıdan da önemlidir; Türk toplumunda, yaĢam Ģartları düĢünüldüğünde güçlü, cesur, sadık bir kadının önemi daha fazla ortaya çıkacaktır. Büyük bir destanın parçaları olarak yorumlanabilecek kendi içinde bütünlüğe sahip olan Dede Korkut destansı boylarında kadınlar kurguyu etkileyecek güce de sahiptirler. Kadına değer veren Dede Korkut‟ta hiçbir boyun adının bir kadının adı olmaması dikkat çekicidir. Bu durumu Türk kadınının eĢinden üstün dahi olsa önüne geçmek istememesi olarak yorumlayabiliriz. Bu duruma Selcen Hatun‟un Kan Turalı‟nın önüne geçmek istememesi ya da Deli Dumrul boyunda can verebilecek kadar fedakâr olan eĢin bir adının olmaması birer örnektir. Alp kadını hayatında isteyen erkek, sosyal hayat içerisinde kadının ön plana çıkması durumunda ise kıskançlık yapabilmektedir. Bu bir anlamda bencil erkek profilini ve ataerkil yapıyı ortaya çıkarmaktadır. Bu özelliklere sahip kadınlar, statü kazanmıĢlarsa da erkeklerin önüne geçememiĢlerdir. O dönemin anlayıĢı içersinde övünmekle avrat er olmaz imiĢ. “Begil‟in ve Dirse Han‟ın karılarının eĢlerini teselli ediĢleri; Deli Dumrul‟un eĢinin, kocasına anasının babasının bağıĢlamadığı canı bağıĢlaması, Selcen Hatun‟un uyuyan Kan Turalı‟yı düĢmanların saldırısından korumak için beklemesi, Burla Hatun‟un yaralı Kazan‟a yardımı, ölen ya da tutsak olan kocanın, sevgilinin ardından yaĢananlar, aynı temanın değiĢik örnekleridir.” (Üstünova 2008). Ailesini koruyacak güçte kudrette cesur bir kadın isteyen erkek, eĢinden akıl alan erkek, Dirse Han boyunda ve Kanlı Koca oğlu Kan Turalı boyunda olduğu gibi en küçük bir durumda eĢine öfkelenebilmekte veya onu öldürmeyi isteyebilmektedir. 27 �Anlatılarda sevgi, sadakat, itaat, yardımlasma kadın ve eĢi arasındaki bağlardan bazılarıdır. Kadın, erkeğine karsı daima sadıktır; çok zaman “Ak yüzlü”dür: Göz açuban gördügüm /Könül verip sevdigim ifadelerinden anlasıldıgına göre kadının ilk ve tek sevgilisi kendi erkegidir. Ve erkeği zor durumda kaldığında fikirleriyle ona yardımcı olur. Aile yaĢamına dair izler bulduğumuz anlatılarda ana- oğul arasında kutsal bir bağ mevcuttur. Dirse hanın karısı, Burla Hatun, Yigenek‟in ve Tepegöz‟ün anaları bu durumu örneklemektedir. Hikâyelerin genelinde bu kutsiyet ön plana çıkarılırken Deli Dumrul boyunda, canı yerine can vermeyen ana farklı bir profil çizer. Kocaları ve oğullar annelerinden, eĢlerine sadık olmalarını namuslarına sahip çıkmalarını ve fedakâr olmalarını isterler. Dede Korkut boylarındaki kadın kahramanlar, hikâyenin gidiĢatına göre arka ya da ön plana alınarak hikâyenin kurgusunu etkilemektedir. Diğer bir noktada boylardaki erkek kahramanlar, olaylar karĢısında farklı karakterlere sahip olabilirken kadın karakterlerin her durum ve Ģart altındaki ortak özelliği eĢine sadakatidir. Deli Dumrul hikâyesinde eĢi canı yerine can verecek kadar Dumrul‟a bağlıdır. Dede Korkut hikâyelerinde kadınlarda aranan güzellik Karacaoğlan‟ın betimlediği güzellik değildir. Kadınlar maskülen tavırlarıyla anlatılarda yer almaktadırlar. Feminen tavırlı kadınlar hafif olarak değerlendirilmiĢtir. Kadının erkeğe benzedikçe statü kazanması kadına verilen değeri farklı bir bakıĢ açısıyla değerlendirmeyi gerekmektedir. Kadın, fiziksel anlamda yaratılıĢı gereği davrandığı zaman toplumsal yapının betimlemesi içerisinde kendine yer bulamamaktadır. Kadın, kadınsı vasıflarını terk edip erkeğe benzedikçe, erkek hasletleri kazandıkça statü kazanmaktadır. Bu durumu Anadolu‟nun geleneksel yapısı içerisinde ve bu geleneksel yapıyı geçmiĢten günümüze taĢıyan Dede Korkut destansı anlatılarında çok daha net bir Ģekilde görebiliriz. Anlatılar boyunca alp kadın vasıflarına sahip olan anne, eĢ, sevgili olan kadın toplumsal hayat içerisinde bir değer görmektedir. Kadın, günümüz Türk toplumlarında da geleneksel aile yaĢantısından söz varlığına kadar kendini göstermektedir. Dede Korkut‟un alp tipi kadınlarını, bugünün okumuĢ kadınları karĢılamaktadır. Türlü yaĢam zorluklarına karĢı koyabilecek ve bunlarla mücadele edebilecek güçte olan kadınlar, günümüzün Burla Hatunları, Banı Çiçekleri ve Selcen Hatunları‟dır. Eserin geçerliliğini yitirmeyen konular içermesi ve bu konuların bugün de karĢılığını bulması Dede Korkut destansı boylarını, Türk edebiyatının baĢat eserlerinden yapan özelliklerinden biridir. Bugünün yaĢam algısı ile esere bakıldığında geçmiĢten günümüze benzer bir okumayı yapabilmemiz, eserin büyüklüğünü kanıtlamaktadır. 28 �Kaynakça ALAGÖZLÜ, Nuray (2009). “Türkçe Atasözlerinde ve Deyimlerde Kadın Üzerine Eğretilemeler ve Toplum BiliĢsel Yapı”, Ġnternational Journal of Central Asian Studies Volume 13, p:37-48. BaĢkent Üniversitesi, Ankara. ARI, Bülent; KARATEKE, Ercan (2008). “Woman and Child Education in Dede Korkut Tales”, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 3/2 Spring. BARS, Mehmet Emin (2008). “Dede Korkut Kitabında At, Kadın, Silah”, Turkish Studies/Türkoloji AraĢtırmaları, Volume 3/2, Ġstanbul. BAġGÖZ, Ġlhan (1998). “Dede Korkut Destanında Epitetler”, Milli Folklor, S:37. BAYAT, Fuzuli (2006). Oğuz Destan Dünyası, Ötüken Yayınları, Ġstanbul. BAYAT, Haydar (1985). Dede Korkut‟tan Günümüze Kadın Tipleri, Türk Folkloru, S.73, s:3-4. BĠRGÜL-KAHYA, Alev (2000). “Dede Korkut Hikayelerinde Kadının Konumu”, Uluslar arası Dede Korkut Bilgi ġöleni, AKM Yay. (19-21 Ekim 1999, Ankara), S:229-244. BĠNYAZAR, Adnan (2011). Halk Anlatıları, Can Yayınları, Ġstanbul. DERMEN, ÇağdaĢ (2001). Erkeklik Ataerkillik ve Ġktidar ĠliĢkileri, Ataerklik ve Erkeklik Biçimlerinin KarĢılıklı ĠliĢkileri ve EtkileĢimleri,Yüksek LisansTezi, Hacettepe Üniversitesi,Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. DURAN Hamiyet (2004). “Burla Hatundan Terken Hatuna”, Hacı BektaĢ Veli AraĢtırma Dergisi S:79 s:32. EKĠCĠ Metin (2000). “Dede Korkut Kitabı‟nda Kadın Tipler”. Uluslar arası Dede Korkut Bilgi ġöleni Bildirileri (19‐21 Ekim 1999, Ankara), Ankara: AKM Yay. 123‐138. ERGĠN, Muharrem (2009). Dede Korkut Kitabı I (GiriĢ-Metin-Faksimile), Ankara: Türk Dil Kuru-mu Yay. --------------, (2007). Dede Korkut Kitabı, Ġstanbul: Boğaziçi Yay. GÜL, Rıza (2008). “Dede Korkut Hikayelerinde Söz Kalıpları”, D.Ü. Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi 10, s: 100-105. Diyarbakır. GÜNAY, Umay (1998). “Dede Korkut Hikâyelerindeki Karakterlerin Tahlili”, Milli Folklor, S:37. s:3-12. GÜVENÇ, Ahmet Özgür (1998). “Dede Korkut Kitabında Mizah”, Milli Folklor, s:37. KAYA, Doğan (1992). Dede Korkut Hikayelerinden Begil Oğlı Emrenün Boyının Tahlili, Kızılırmak, s:19-23. 29 �KAPLAN, Mehmet (2003). Dede Korkut Kitabında Kadın, A. Ü. Türkiyat AraĢtırmaları Dergisi, S:21, s:123. Erzurum. KARAHASANOĞLU, Taner (). “Dede Korkut Hikâyelerinde ĠletiĢim”, Ġstanbul Ticaret Dergisi, s:257-294. KARAHASANOĞLU, Taner (). “Dede Korkut Hikâyelerinde Mesaj Analizleri”, Ġstanbul Ticaret Dergisi. KARAKAġ, Rezan (2012). Dede Korkut Hikâyelerindeki Bey Oğullarının Nitelikleri ve ĠĢlevleri, Ç.Ü Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 21, Sayı 1, , s: 155-168. KIRZIOĞLU, M. Fahrettin (2000). Dede- Korkut Oğuznameleri, Atatürk Kültür Merkezi BaĢkanlığı, Ankara. KÖROĞLU, Haluk (1998). “Depegöz ve Polifem”, Milli Folklor, S:37. ÖNCÜL, KürĢat (2008). “Dede Korkut Hikayelerinde SavaĢçı Kadın Tipi ve Animus Kavramı”, Turkish Studies, Ġnternational Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 3/2. SAÇKESEN Ahmet (2006). “Er Tabıldı Destanında Kadın Tipler”, Turkish Studies/Türkoloji AraĢtırmaları, Volume 2/3, Ġstanbul. SĠNA, AyĢen (2011). “Alkestis ve Deli Dumrul”, A. Ü. Türkiyat AraĢtırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED), S:46, s: 157-180. Erzurum. ġAHĠN, Halil Ġbrahim (2012). “Türk Destanlarındaki Kadın Algısı Üzerine Bir Değerlendirme”, Karadeniz AraĢtırmaları, S:33, s: 117-138. ġEN, Semra (2003). Oğuz Kağan Destanı‟nda ve Dede Korkut Hikâyelerinde Kadın”, A.Ü. Türkiyat AraĢtırmaları Enstitüsü Dergisi, Cilt:10, S:21, s:123-128. UYGUR, Hatice Kübra; SEZER Abdülbasit (2011). Murathan Mungan‟ın Dumrul ile Azrail Hikâyesine Halk Bilimsel Bir YaklaĢım, Volume: 6, Number: 1, Article Number: 4C0074, e-Journal of New World Sciences Academy, ISSN:1306-3111 ÜSTÜNOVA, Kerime (2008). Dede Korkut Kitabını OluĢturan Destanlardaki Ortak Özellikler, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 3/1 Winter. YAKICI, Ali (2007). “Dede Korkut Kitabı‟nda Görülen Ozan Tiplerinin Türkiye Sahası AĢıklık Geleneğinin OluĢumuna Etkisi”, Milli Folklor, Yıl 19, Sayı:73. Internet Kaynakçası http://www.toredergisi.com/sevkiye-kazan/klasik-turk-siirinde-solduran-sop-iledolduran-toplar-i.html. 30 �http://www.bayburtpostasi.com.tr/yazarlar-ihsan-ozkul/1747-dede-korkut-vekadinlarimiz. http://www.edebiyol.com/dede_korkuttaki_kisiler.html (Ġslamiyet Etkisindeki Türk edebiyatı). http://www.dertlidolap.com/index.php?option=com_content&view=article&id=303:de de-korkutta-hayat&catid=34:dede-korkut&Itemid=41 (suay arsev). http://www.cemvakfi.org.tr/dursun-gumusoglu/alevilik-bektasilikte-tarihsel-seyiricinde-kadinin-yeri/ (Dursun GümüĢoğlu). http://www.cemvakfi.org.tr/dursun-gumusoglu/alevilik-bektasilikte-tarihsel-seyiricinde-kadinin-yeri/ . 31 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2156 Title A name given to the resource DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDE KADIN STATÜSÜ Author Author UYGUR, Hatice Kübra Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Destan, Dede Korkut, Kadın, Alp Tipi. ÖZET Dede Korkut destansı hikâyelerinde kadın statüsü üzerine yapılan bu çalışmada Türk kadının sosyal hayat içerisindeki yeri ve tarihsel süreç içindeki işlevi üzerinde durulmuştur. Dresden nüshasındaki hikâyeler temel alınarak hikâyelerdeki kadınlar, kadınların konumları, işlevleri ortaya konmuştur. Türk edebiyatında çok önemli bir yere sahip olan Dede Korkut hikâyeleri ve bu hikâyelerde yer alan kadın tipleri tasnif edilmiştir. Türk aile yapısını yansıtan Dede Korkut hikâyelerinin oluşum zamanı göz önüne alındığında kadına verilen önem ve değer ortaya çıkmaktadır. Metin merkezli yapılacak çalışmada Dede Korkut destansı hikâyelerinde yer alan kadın kahramanlar açısından konuya yaklaşılmıştır. Böylece geçmişten günümüze erkek egemen anlayışının kadına bakış örnek metin üzerinden tartışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/db099e1824322658f7f8b5cb922c59c6.docx 0bc16db85f8c8dc67260efdbf8b69edc https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/564fad740ba367b884a75f4edacaebd4.pdf 32bd39c1d95e6e6de5cb50e0b881a3f7 PDF Text Text DEDE KORKUT KİTABI’NIN VATİKAN NÜSHASINDAKİ BAZI FARKLI KELİMELER ÜZERİNE Vahid ZAHİDOĞLU ADİLOV Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, Nesimi Adına Dilcilik Enstitüsü, Azerbaycan Dili Tarihi, Bakü / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Vatikan nüshası, farklı kelimeler. ÖZET Dede Korkut Kitabı’nın Vatikan nüshası Dresden nüshası ile mukayesede daha az araştırılmış ve metin tertibi zamanı çoğunlukla yardımcı kaynak olarak değerlendirilmiştir. Vatikan nüshası müstensihinin Oğuz abideleri üçün karakteristik olmayan harekeleme sistemini uygulaması, bazı kelimeleri ve cümleleri metinden çıkarması veya Dresden nüshasındaki kelimelerden farklı kelimeler kullanması araştırmacıların belli bir kısmında nüshanın kusurlu bir nüsha olduğuna dair fikir oluşturmuştur. Buradaki farklı kelimeler çoğu zaman yanlışlıklar sırasına alınmış ve müstensihin kopyaladığı metni anlayamadığı yönünde yorumlanmıştır. Oysa titiz tarihi ve etimolojik tahlil bu kelimelerin Dresden nüshasındaki kelimelerle eşanlamlı olduklarını ve metnin mazmunu ile doğrudan bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. Vatikan nüshasındaki farklı kelimelere şunları örnek göstermek mümkündür: Orsan ‫“ ُوا ْر َس ا ْرا‬ordugâh, karargâh”: Tekür alındı, melik dutıldı, tuğ yıkıldı. Orsanı ‫ ِا‬yañıldı, kâfir kaçdı (V. 84). Dresden nüshasında orsanı yañıldı ifadesi yoktur. Yazılı kaynaklarda bu kelimeye rastlanmamaktadır. Fikrimizce orsan kelimesi or kökünden yaranmıştır. Abidelerde bu köke bağlı oraq “şah çadırı, karargâh”, oram ”etraf”, ordu ~ orda “yaşayış yeri” vb. kelimeler tespit edilmiştir. Olğacı ‫“ ُوا ْرل َسغ ِجی‬kiralık asker, ücret karşılığı hizmet gösteren süvari”. Dresden nüshasında bu kelimenin yerine aynı anlamlı ulufeci kelimesi kullanılmıştır. Olğa kelimesini “ödeme, maaş” anlamında Türk ve Moğol dilleri için ortak kelime olarak nitelendirmek mümkündür. Bu kelime Moğolcadaki olğa - “ücret vermek, ödemek, maaş vermek, temin etmek” fiilinin ad korelyatıdır. Beri ‫“ بَس ِریا‬tamam”. Bu kelime eski metinlerde sık sık geçen barı / varı “tamam, bütün” kelimesinin fonetik varyantı ve çağdaş Türkiye Türkçesinde daha çok diyaloglarda kullanılan tamam ünleminin semantik anlamdaşı, karşılığıdır. Mağmun ‫ “ َس ْرغ ُو ْرا‬zavallı”. Arapça ğabene ‫َس َس َسا‬ “aldatmak” köküne bağlı mağbun ‫“ ا َس ْرغ ُو ْرا‬aldatılmış, incitilmiş, zavallı” kelimesinin konuşma dilindeki şeklidir. Vatikan nüshasındaki şekli ile çağdaş Azerbaycan konuşma dilinde kullanılmaktadır. Bildiride Vatikan nüshasında kullanılmış diğer kelimeler üzerine de açıklamalar yapılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cd9a252c50551ddb5eb4805b17ed0e2e.pdf 5023e0a745a7074193b71772a62e6dec PDF Text Text DEDE KORKUT KİTABI’NIN VATİKAN NÜSHASINDAKİ BAZI FARKLI KELİMELER ÜZERİNE Vahid ZAHIDOGLU ADILOV 1 Özet Dede Korkut Kitabı‟nın Vatikan nüshası Dresden nüshası ile mukayesede daha az araştırılmış ve metin tertibi zamanı çoğunlukla yardımcı kaynak olarak değerlendirilmiştir. Vatikan nüshası müstensihinin Oğuz abideleri üçün karakteristik olmayan harekeleme sistemini uygulaması, bazı kelimeleri ve cümleleri metinden çıkarması veya Dresden nüshasındaki kelimelerden farklı kelimeler kullanması araştırmacıların belli bir kısmında nüshanın kusurlu bir nüsha olduğuna dair fikir oluşturmuştur. Buradaki farklı kelimeler çoğu zaman yanlışlıklar sırasına alınmış ve müstensihin kopyaladığı metni anlayamadığı yönünde yorumlanmıştır. Oysa titiz tarihi ve etimolojik tahlil bu kelimelerin Dresden nüshasındaki kelimelerle eşanlamlı olduklarını ve metnin mazmunu ile doğrudan bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. Vatikan nüshasındaki farklı kelimelere şunları örnek göstermek mümkündür: Orsan ‫“ ُوا ْر َس ا ْرا‬ordugah, karargah”: Tekür alındı, melik dutıldı, tuğ yıkıldı. Orsanı ‫ ِا‬yañıldı, kafir kaçdı (V. 84). Dresden nüshasında orsanı yañıldı ifadesi yoktur. Yazılı kaynaklarda bu kelimeye rastlanmamaktadır. Fikrimizce orsan kelimesi or kökünden yaranmıştır. Abidelerde bu köke bağlı oraq “şah çadırı, karargah”, oram ”etraf”, ordu ~ orda “yaşayış yeri” vb. kelimeler tespit edilmiştir. Olğacı ‫“ ُوا ْرل َسغ ِجی‬kiralık asker, ücret karşılığı hizmet gösteren süvari”. Dresden nüshasında bu kelimenin yerine aynı anlamlı ulufeci kelimesi kullanılmıştır. Olğa kelimesini “ödeme, maaş” anlamında Türk ve Moğol dilleri için ortak kelime olarak nitelendirmek mümkündür. Bu kelime Moğolcadaki olğa “ücret vermek, ödemek, maaş vermek, temin etmek” fiilinin ad korelyatıdır. Beri‫“ بَس ِریا‬tamam”. Bu kelime eski metinlerde sık sık geçen barı / varı “tamam, bütün” kelimesinin fonetik varyantı ve çağdaş Türkiye Türkçesinde daha çok diyaloglarda kullanılan tamam ünleminin semantik anlamdaşı, karşılığıdır. Mağmun ‫ “ َس ْرغ ُو ْرا‬zavallı”. Arapça ğabene ‫“ َس َس َسا‬aldatmak” köküne bağlı mağbun ‫“ ا َس ْرغ ُو ْرا‬aldatılmış, incitilmiş, zavallı” kelimesinin konuşma dilindeki şeklidir. Vatikan nüshasındaki şekli ile çağdaş Azerbaycan konuşma dilinde kullanılmaktadır. Anahtar kelimeler: Vatikan nüshası, farklı kelimeler 1 Doç. Dr., Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, Nesimi Adına Dilcilik Enstitüsü, vahid.zahidoglu@rambler.ru �ON SOME WORDS USED IN THE VATICAN MANUSCRIPT OF THE ‘BOOK OF DEDE KORKUT’ Abstract One of the views about the Vatican manuscript of the „Book of Dede Korkut‟ (Kitabi-Dede Korkut) is that the manuscript is an imperfect copy which has been copied by a secretary who was unfamiliar with Turkic languages. This is mainly grounded on the facts that a) the Vatican manuscript uses a system of harakat that is uncharacteristic for the Oghuz monuments; b) as compared with the Dresden manuscript, there are many abridgements; c) a number of different words are used in this manuscript. The investigation shows that the different words, introduced into the text by the secretary of the Vatican manuscript, are non-random and are directly related to the text content. A comprehensive study of these words shows that the claims against the secretary of the Vatican manuscript are not always objective. Orsan ‫„ ِ ُوا ْر َس‬armed camp, headquarters‟: Təkür alındı, melik dutıldı, tuğ yıkıldı. Orsanı ‫ ِا‬yañıldı, kafir kaçdı (V. 84). The Dresden manuscript does not contain the phrase orsanı yañıldı. In our opinion, the word orsan is related to the root or. The monuments register the following words related to this root: orak „the king's tent, headquarters‟ oram „environs, side, surroundings‟, ordu ~ orda „place of residence‟, etc. Olğacı ‫„ ُوا ْرل َسغ ِجی‬mercenary‟. In this sense we find the word ülufeci in the Dresden manuscript. The word olğa in the meaning „wage, salary‟ can be regarded as a common lexical unit in the Mongolian and Turkic languages. In our opinion, the word is related to Mongolian olğa „to pay, to disburse, to provide‟ and formed from noun correlate of this verb, and is fully synonymous with the word ülufeci registered in the Dresden manuscript. Beri‫„ بَس ِریا‬all right!, agreed!, OK!‟. This is the phonetic variant of the word barı / varı “whole, entire” and a semantic equivalent of modern Turkish modal word tamam „well, okay‟ which is intensively used in dialogical speech. Mağmun ‫„ َس ْرغ ُو ْرا‬pitiful, pitiable, pathetic‟. This is the adapted colloquial form of the word mağbun ‫„ ا َس ْرغ ُو ْرا‬cheated, deceived, offended, treated badly‟ formed from Arabic root ğabene ‫„ َس َس َسا‬to cheat, to deceive‟. The registered form in the Vatican manuscript is now used in modern Azerbaijani colloquial language. The paper deals with a number of other words registered only in the Vatican manuscript. Key words: The Vatican manuscript, dissimilar words. �Bilim dünyası tarafınfan Dede Korkut Kitabının Dresden ve Vatikan olmak üzere iki nüshası bilinir. Bugüne kadar Dresden nüshası daha çok araştırılmış, Vatikan nüshası ise yardımcı bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Altı boy ve bir mukaddimeden oluşan harekeli Vatikan nüshası hakkında Dede Korkut üzerine araştırma yapan bilim adamları birbirine zıt iki fikir ileri sürerler. Bunlar; 1. Vatikan nüshası bilgili bir müstensih tarafından istinsah edilmiş bir nüshadır. 2. Vatikan nüshası Türk dillerine hakim olmayan bir müstensih tarafından istinsah edilmiştir. Ikinci fikri savunanlar daha çok Vatikan nüshasında eski Oğuz abideleri için karekteristik olmayan harekeleme sistemin mevcutluğunu, Dresden nüshası ile mukayese edildiğinde kısaltmalar yapılmasını ve bazı farklı kelimelerin kullanılmasını delil olarak ğöstermektedirler. Muharrem Ergin bu konuda şu hususları dile getirir: “Vatikan nüshası Dresden nüshasına nazaran çok kötü bir nüshadır. Harekeler çok yanlış bir şekilde konmuştur. Özel adlar bile birkaç şekilde yazılmış ve harekelenmiştir. Nüshanın bu vasfı esas ve çok iyi bir nüsha olan Dresden nüshasına onun yapacağı yardımı çok azaltmaktadır. Dresden nüshası ile aynı bir nüshaya dayandıkları anlaşılan Vatikan nüshasının müstensihi, asıl nüshada anlayamadığı kelimeleri çok defa atlamıştır. Birçok yerde de ifade farklı bir şekil almış ve bazan birbirinden çok fazla ayrılmıştır”. (Ergin, 1958: 66) Bir zamanlar biz Ergin‟in Vatikan nüshasında harekelerin yanlış olduğuna dair söylediği teze karşı çıkarak bu nüshadaki harekeleme sisteminin Mısır‟da yazılan Kıpçak abidelerinde de (Kerderli Mahmut‟un Nehcü‟l-Feradis, Ebu Heyyan‟ın Ed-Dürretü‟l-Mudiyye Fi‟l-Lügati‟tTürkiyye vb.) tatbik edildiğini göstermiş ve bu sebepten de Vatikan nüshasının Mısır‟da istinsah edilmesi ihtimalini dile getirmiştik. (Zahidoglu, 1999: 153-167). Dede Korkut‟un Vatikan nüshası Kahire‟de yaşamış Sıdkı müstear isimli Seyit Ahmet bin Hasan Bali ed-Devedari‟nin XVI. asrın ortalarında istinsah edilmiş „‟Hikayet-i Latife-i Ucube ve Mahcube-i Zarife‟‟ adlı eseriyle aynı cilttedir. (Adilov, 1999:13) Bu delil de Vatikan nüshasının Mısır‟da istinsah edilmesi tezini kuvvetli şekilde desteklemektedir. Vatikan nüshası müstensihine yöneltilmiş esas suçlamalardan birisi de istinsah sırasında birçok farklı kelimeden istifade edilmesidir. Genellikle bahsedilen kelimelerin semantik hususiyetleri ve etimolojisi belirlenmemiştir. Burada biz Vatikan nüshası katibinin metne eklediği bazı kelime ve ifadelerin metne uygunluğunu, Dresden nüshasındaki kelime ve ifadelerle ne derece uygun düştüğünü ele almaya çalıştık. Dede Korkut hikayelerinin her iki �nüshası arasındaki leksik farkların sistemli bir şekilde araştırılması ve onların objektif tarihi lenguistik izahının verilmesi bu eski abidenin incelenmesinde ortaya çıkan bazı problemlerin çözümü için son derece önem taşır. Orsan “ordugah, karargah, ordunun konuşlandığı yer, mevki”. Kelime Vatikan nüshasının “Hekayet-i - Kazan begüñ oğlı Uruz Han Dutsak Oldığıdur” boyunun sonluğunda kullanılmıştır: [Taş] Oğuz begleri Tondar ile sağdan depdi. Cılasın beg yigitler soldan depdi. Kazan beg [İç] Oğuz begleri ile tüpe depdi. Tekür ile2 Şöklü Melike havale oldı. Bögürdübeni atdan yıkdı, başın kesdi. Sağ tarafdan Qara Tügen Melike** Dondar yetdi, kılıçladı, yere saldı. Sol tarafda Buğacıq Melike Kara Budak karşu geldi, sancubanı yere saldı. Kara tuğın boyı uzun Burlı hatun kılıçladı, yere saldı. Tekür alındı, melik dutıldı, tuğ yıkıldı. Orsanı ‫ ُوا ْر َس اِنی‬yañıldı, kafir kaçdı (V. 84). Dresden nüshasında bu metin parçası aşağıdakı şekildedir: [Taş] Oğuz begleri ile Tondar sağdan depdi. Cılasun beg yigitler ile Kara Budak sola depdi. Kazan kendü düpe depdi. Tekür ile Şöklü Melike havale oldı. Bögürdübeni atdan yere saldı, alca kanın yer üzerine dökdi. Sağ tarafda Kara Tügen Melike Tondar karşu geldi, kılıçladı, yere saldı. Sol tarafda Buğacık Melike Kara Budak karşu geldi, sancubanı yere çaldı, depretmedin başın kesdi. Boyı uzun Burla hatun kara tuğın kafirüñ kılıçladı, yere saldı. Tekür alındı, kafir kaçdı (D. 152 - 153). Görüldüğü gibi, Dresden nüshasında orsan kelimesinin geçtiği kısım kısaltılmıştır. Buradaki ‫ ُوا ْر َس اِنیا َ ی ِک ْرل ِدیا‬yazılışını M. Ergin nüsha farklarında ursanı yeñildi şeklinde okuyarak ilave açıklama vermemiştir (Ergin, 1958: 176). S. Tezcan və H. Boeschoten‟in hazırladıkları metinde uruşanı yañıldı şeklinde okunmuş, “Yazılışlara ilişkin notlar” bölümünde “Okunuşu kesin değildir ‫ ’ ا ُوا ْر َس اِنیا‬VRSNY ursanı okunabilecek biçimde yazılmış ve harekelenmiştir” notu düşülmüş (Tezcan - Boeschoten, 2001: 273; 313). S. Tezcan‟ın ayrıca yayınladığı “Dede Korkut Oğuznameleri Üzerine Notlar” adlı eserinde‫ ا ُوا ْر َس اِنیا‬yazılışı üzerinde daha çok durulmuş, metne ilave edilen düzeltmenin sebebi açıklanmaya çalışılmıştır: “Tekür alındı, Melik dutıldı, tuğ yıkıldı, ‫ا ُوا ْرا َسااِنی> ُوا ْر َس اِنی‬uruşanı (?) yañıldı. Uruşanı düzeltmesi kesin değildir, ursanı da okunabilir; uruşanı yañıldı ya da urşanı yañıldı tam olarak anlaşılmıyor; yañıl - “yanılmak, hata etmek” burada anlamca uygun düşmüyor; zorlamayla “vuruşanlar şaşırıp kaldı” diye anlamlandırmak mümkün. Kül Tegin yazıtında yañıl - “ihanet etmek” anlamına gelir, 2 Metinde yanlış olarak Tekür Melike yazılmıştır. İfadeni Dresden nüshasına istinaden düzelttik. Dresden nüshasındaki Kara Tügen Melik ifadesinin yerine burada Kara Güne Melik kelime grubu kullanılmıştır. S. Tezcan ifadeye Kara Tekür Melik şeklinde düzeltme yapmıştır. (Tezcan, 2001:, 275). Aynı düzeltmeyi kabul etmek mümkün değil. Çünkü tekür və melik rütbe adlarıdır. Buna göre de onların birlikte kullanılması mantıksızdır. Hem de evvelki satrın mazmunundan anlaşılır ki, merkezde (düpde) tekür‟le Dondar değil, Kazan Bey karşılaşmıştır. Güne kelimesinin hata sonucu metne dahil edildiğini düşünmek mümkündür (Vatikan nüshasının müstensihi kopyalama sırasında bazı yerlerde kısaltma yapmıştır. Muhtemelen kaynak nüshada Kara Günenin adı evvelki veya sonraki satırların birində anılmış, yazma srasında müstensihin gözü o kelimeye ilişmiştir). Bundan dolayı biz Dresden nüshasındaki KaraTügen Melik yazılışını doğru varyant olarak kabul ettik. ** �fakat Eski Anadolu Türkçesinde eylemin bu anlama geldiğini gösteren tanıklar bulamadım” (Tezcan, 2001: 394). Dede Korkut Kitabı‟nın her iki nüshasında şin harfinin üzerindeki noktaların unutularak yazılmamasına rastlamak mümkündür. Lakin, S. Tezcan‟ın kendisinin de gösterdiği gibi, bu düzeltme metnin genel manasına hiç uygun gelmiyor. Halbuki müstensihin hata ettiği kabul edilirse metne uranı yañıldı şeklinde düzeltme yapmak semantik cihetten daha uygun görünür. Uran kelimesine Orta Türkce‟ye ait metinlerde “savaş parolası” manasında çok rastlanılır. Uran kelimesi mazmun bakımından metne en uygun gelen sözcük olsa da müstensihin böyle meşhur bir kelimenin yazılışını bilmemesi veya unutmasını kabul etmek çetindir. Bundan dolayı biz başka bir varyant teklif ediyoruz: Müstensih hata etmemiştir; kelimenin orsan - ı şeklində okunması daha doğru sayılmalıdır. Orsan kelimesini “askerin belli bir arazide yerleşmesi, karargah, kamp, ordugah” manasında, - ı unsurunu yükleme hali eki olarak kabul etmək mümkündür. V. Radloff sözlüğünde Kelkütte‟de yayınlanan Çağatay sözlüğünden (1820) alınan arsun / arsuñ ‫نک‬ / “kamp” kelimesi verilmiştir. (Radloff, 1893: 327). Yazılışa göre kelimenin orsun şeklinde okunuşu da mümkündür. Aynı kelimenin yazılışı ve manası Vatikan nüshasındaki orsan kelimesiyle uygun düşer. Etimolojik bakımdan orsan kelimesini aşağıdaki şekilde izah etmek mümkündür: Orsan Türk dillerinde yaygın şekilde kullanılan orun “yer” kelimesiyle aynı köktendir. Bazı araştırmacılar orun kelimesinin M. Kaşgarlı divanı və Uygur yazılarında kullanılan or - “koymak, yerleştirmek” fiilinden türediğini, etimolojik cihetten oraq ”şah çadırı, karargah”, oram ”etraf, ihata”, ordu ~ orda “yaşayış yeri, olduğu yer” vb. kelimelerle bağlı olduğunu ileri sürerler (Sevortyan, 1974: 477 - 479). O zaman mantıki yolla * or “yer, mevki” kökünü tespit etmek mümkündür. Bu halde - la ekine sinonim manalı - sa eki aracılığlya *orsa - “yerleşmek, mevki tutmak” fiili ve bu fiildən de - n ekiyle orsan “ordugah, kamp, ordunun yerleştiği yer, mevki, karargah” kelimesi türemiştir. ”Codex Cumanicus”da or kelimesi ”mevki, pozisyon” manasındadır (Toparlı. - Vural - Karatlı, 2003: 205). V. Radloff‟un verdiyi arsun (? < orsun) kelimesinin de aynı modele göre ve - sa ekinin fonetik varyantı kabul edilen - sı eki vasıtasıyla türediğini ( or + su +n) kabul etmek mümkündür. Bu mana metnin mazmununa tam uygundur. Metindeki cümlelerde ifadə olunan fikirlerin ardıcıllığına dikkat edelim: Tekür alındı, Melik dutıldı, tuğ yıkıldı. Orsanı ‫ ُوا ْر َس اِنی‬yañıldı, kafir kaçtı. Görüldüğü gibi, orsan‟ın yanılması tuğ‟un yıkılmasından sonra olur. Tuğ at kuyruğu kıllarından hazırlanmış ve ordunun sembolü sayılan harbi alettir. Bu harbi levazımat orta çağlara ait kaynaklarda (Kaşgarlı divanı vb.) çoğu zaman bayrakla aynı anlamda kaydedilmektedir. Savaş zamanı tuğ, genellikle, ordu komutanının (şahın, sultanın, hanın vb.) karargahında, savaşı yönettiği yerde bulunurdu. Savaşçılar tuğa veya bayrağa göre hareket eder, kendi mevkiini ve düşmanın durduğu yeri, hareketlerini ona göre tayin ederlerdi. Tuğun yıkılması ordunun kendi karargahını �yanılmasına, kargaşaya yol açır ve neticede mağlubiyet kaçınılmaz olurdu. “Dede Korkut”un Vatikan nüshasındaki parçada da aynen buna benzer proses tasvir edilir: Tuğun yıkılmasıyla kafir kendi karargahını yanılıyor, orduda askeri nizam pozuluyor ve mağlup olan düşman askerleri kaçmağa başlıyorlar. Barı “tamam, bütün”: Yalancı oğlı Yaltacuk aydur: “Bre, kavat oğlı kavat, saña düşer mi baña bunuñ gibi söz söyleyesin? Gel, bre kavat, benüm yayumı çek, yoksa seni öldürürüm”dedi. Beryik: “Barı” ‫ َ بری‬deyüb herifüñ yayını aldı, çekdi, kabzasından iki pare etdi (V. 43). M. Ergin ve S. Tezcan bu kelimeyi beri şeklinde okumuşlar (Ergin, 1958: 143; Tezcan Boeschoten, 2001: 233). M. Ergin bu okunuşa hiç bir şerh vermemiştir. S. Tezcan‟ın aynı kelime ile bağlı açıklaması ise daha çok farziyelere bağlanır: “[Bu sözcük] Drs. nüshasında yoktur. “Beri!” burada düşüm (ellipse) ile olarak “Beri ver!” (Bana ver; buraya getir, ver) yerine kullanılmış olabilir; krş. ADİL 253 bəri 1. ‟de verilen örneklerden: “Yönetici eli ile cep defterini gösterdi: - Onu da beri ver![dedi]”. İkinci bir öneri: Aslında buradaki sözcüğün ‫ ابری‬beri değil, ‫ یری‬yeri “öyle olsun, münasip, yeridir” olması gerektiği ihtimali de akla gelmektedir. Bkz. TarS. 4537 yeridür. TarS.ndeki bütün tanıkların +dür ile olmasına rağmen DKK‟ndaki yeri de aynı anlama gelmiş olabilir. Benzer bir durumda, Drs. 20b. 2‟de (= Vat. 84b. 3) maslahatdur deyişinin kullanılmış olduğuna dikkat edilmeli” (Tezcan, 2001: 384). Anlaşılan bar / var kelimesindeki etimolojik uzun a sesinin varlığı yazarı beri okunuş varyantına üstünlük vermeye sevk etmiştir. Lakin bu kökten türeyen ba.ka kelimelrde uzun a sesinin kısa a-ya çevrilmesine ait deliller de mevcuttur. Mes. Türkmencede ba: r “var” kelimesinden türemiş barça “tamam, bütün” kelimesinde uzunluk kaybolmuştur. Metnin mantıkına göre, Beryik Yalancı oğlı Yaltacuğun teklifine katılır. Buna göre de onun cevabında tasdik, razılık ifade eden kelimenin kullanılması tabiidir. Türk dilində belli bir mesele ile bağlı iki neferin sohbetinin bitmesi sırasında tamam kelimesi kullanılır. Kanaatimizce, barı kelimesi çağdaş Türk dilində aynı durumda kullanılan tamam kelimesi ile anlamca örtüşmektedir. Barı kelimesi “tamam, bütün” manasında Türkmence‟de bugün de kullanılmaktadır. Bahsedilen kelime barı / baru varyantlarında Orhon - Yenisey abidelerinde ve “Kutadgu Bilig”de de vardır. Eski Anadolu ve Azerbaycan yazılı kaynaklarında bu kelime daha çok b > v değişmesiyle varı şeklində kullanılmıştır: Nedir kastı ne deñlüdür çerisi / Çerinin nice bin ola varısı (Şehname Tercümesi, XVI); Karbanı gördi çün kardeşleri / Anda geldi bunlar cümle varı (M. Darir); Şemun aydur: Taş ile ben evlerin / Kılayım zirü zeber, ne kim varın (M. Darir); Varı şehvet barmağından tökülür / Şehveti geder, bu kez sakin olur ( Şeyyad Hamza); Bir degül, iki degül kim bivefasız varınız (N. Kişveri); Her seri - muyimde bir baş olsa muyi - ser gibi / Kesse varın, tiği xunrizinden yemen ictinab (M. Fuzuli) vb. Türkmence istisna olarak, digər Oğuz dillerinde kelime başında b > v değişmesinin normal fonetik hadise olduğunu kabul etsek, “Dede Korkut”ta �da varı fonetik varyantının kullanılması gayet dogaldır. Lakin, varı fonetik varyantının zamir görevinde kalıplaşması barı kelimesinin tasdik makamında kullanılan arkaik unsur olarak korunmasına yol açmıştır. Bunlara esasen şu şekilde bir sonuca varmak mümkündür: “Dede Korkut”un Vatikan nüshasındaki barı kelimesi varı şeklinin daha eski fonetik varyantıdır ve abidede müasır Türk dilinde daha çok diyaloglarda kullanılan tamam “oldu; güzel” kelimesinin anlamdaşıdır. Mağmun “zeval bulmuş, zavallı, talihi ters gitmiş”. Kelimeye Vatikan nüshasının “Hekayet-i Bamsı Beyrek” boyunda Boğazca Fatimeye ait soylamada rastlanır: Andan soñra Boğazca Fatime derlerdi bir hatun varıdı, aña ayıtdılar: “Kız, dur a, sen oyna ya!” dediler. “Hay, şu delü mağmun ‫ ا غ‬baña da şayed ancılayın olmaz sözler söyleye” dedi. “Kız, deye nesne yokdur” dediler. Kızuñ kaftanların geydürdilər. Durı geldi. “Çal, mere, delü ozan, ere varan kız benem” dedi (V. 46 - 47). Dresden nüshasında aynı kısım şöyledir: Buğur3 Boğazca Fatime derler bir hatun vardı: “Kalk, sen oyna!” dediler. Kızuñ kaftanını geydi: “Çal, ozan! Ere varan kız benem, oynayayım” dedi (D. 113). Görüldüğü gibi mağmun kelimesinin kullanıldığı cümle Dresden nüshasında yoktur. S. Tezcan bu kelime hakkında şunları anlatar: Delü ‫ا‬ ‫ ا غ‬mağmun herhalde delü maymun yerine? Hikmet İlaydın, bir görüşmemizde bana bu biçimin Kısırca Yenge‟nin konuşmasını taklit etmek amacıyla kullanılmış olabileceğini söylemişti (Tezcan, 2001: 385). Bu izahlara rağmen yayınlayıcı metinde mağmun yazılış şeklini aynısıyla korumuştur. Fikrimizce mağmun Arapça ğabene ‫“ َس َس َسا‬aldatmak” kökündən türemiş mağbun ‫ا‬ ‫“ غ‬aldatılmış, incitilmiş, zavallı, zeval bulmuş” kelimesinin konuşma dilindeki değişmiş şeklidir. Kelime Vatikan nüshasındaki şekliyle muasır Azerbaycan konuşma dilinde kullanılmaktadır. L. Budagov Arapça‟ya mahsus mağbun “aldatılmış, zavallı” kelimesinin Kırım Tatarlarının dilinde de mağmun şeklinde kullanıldığını gösterir (Budagov,1869: 244). Bu,Vatikan nüshasında Arapça‟dan alınma kelimelerin konuşma dilindeki şekliyle verilməsine ait tek örnek değildir. Kafir kelimesi de aynı nüshada bir yerde gavur ‫ ک اا‬şeklinde geçer: Kazan köpege kakıyup urdı. Köpek siñleyü geldügi yola getdi. Kazan köpegüñ ardına düşdi. Gederek Karaçuk çopanuñ üstine geldi. Kazan Karaçuk çobanı görende haberleşdi, görelüm, hanum, ne dedi: Ahşam olanda kayğılu çoban! Karda, yağmurda çahmaklu çoban! Ünüm añla, sözüm diñle! Alaca atlu, karaca gavur ‫ َس ک ُوا ْرا‬ordum yağma etmiş, bundan keçdi mi? Gördüñ mi? - dedi (V. 59 / 1) **. 3 Buğur kelimesi bu uğur “bu kez, bu defa” birleşiminin kısaltılmış şeklidir: buğur < bu uğur Kelime bu şekliyle Dresden nüshasında yoktur. M.Ergin nüsha farklarında gavur kelimesini kayda almamıştır. Tezcan - Boeschoten neşrinde doğru olarak elyazmasındaki yazılış biçimi aynısıyla korunmuştur. ( Tezcan Boeschoten, 2001: 248). ** �Böylece, sadece Vatikan nüshasında görülen mağmun “zavallı, zeval bulmuş, aldatılmış” kelimesini aynı zamanda konuşma dili unsuru olarak değerlendirmek mümkündür. Bu kelimenin mazmunu daha önce Kısırca Yengenin dilinden verilen metinde başka şekilde tekrar edilmektedir: Kısırca Yenge aydur: “Buyı - buyı! Zeval gelecek delü beni görmiş kibi söyler, zeval başuña! ” deyip vardı yerine oturdı (V. 46); Kısırca Yenge: Buy! “Bu zeval gelecek delü beni görmiş kibi söyler” dedi. Vardı, yerinde oturdı (D. 113 ). Aları “gözlerini genişçe açarak dikkatle bakmak”. Söz Vatikan nüshasının “Hekayeti Bamsı Beyrek” boyunda Beyreyin uzun ayrılıktan sonra nişanlısı Banı Çiçekle yüz yüze geldiğinde söylediği soylamada kullanılmıştır: Bre han kızı! Beryek gedeli bam - bam depeye çıkduñ mı, kız? Aları ‫ ال ی‬dönüp dört yanuña bakduñ mı, kız? (V. 48). Aynı metin parçası Dresden nüshasında aşağıdaki şekildedir: Beyrek gedeli bam - bam depe başına çıkduñ mı, kız? Karmanub dört yanuña bakduñ mı, kız? (D. 115). Görüldüğü gibi Vatikan nüshasındaki aları dönüb kelimeleri yerine Dresden nüshasında karmanub kelimesi seçilmiştir. Karman - fiili metinde “dıkkatle çevresine bakmak” manasındadır. Vatikan nüshasındaki aları kelimesi bak “bakmak” fiiline aittir ve buna göre de normal şekilde cümle böyle olmalı idi: Dönüp dört yanuña aları ‫ ال یا‬bakduñ mı, kız? Her iki nüshada müstensihlerin kopyalama sırasında kelimelerin yerlerini değişik vermelerine ait yeteri kadar nümune getirmek mümkündür. Diger taraftan başka metinlerde de aları kelimesi bak - fiilinin yanında, hem de ekseriya ikileme şeklinde kullanılır**: Ömer Arfece‟nin yüzine aları aları bakdı (Fütuh. XIV); Kükremiş arslan gibi sağına soluna aları aları baqıb (Hamza. XIV); Bu gez kâfir pehlivanları bihuzur olub yer yer gümreştiler, Şehlâsek‟e aları aları bakıştılar (Müslim. XV); ... ormandan bir su sığırı çıkıb oğlanı görücek durur ve yüzine aları aları nazar kılıb... (Letaif. XVI) və s. (Tarama Sözlüğü, I, 87). Kelimeye “Süheylü Nevbahar”da alardu bak - biçimine de tesadüf edilir: İki oğluna bakdı kıya kıya / Alardu bakar kimse kim kakıya (Tarama Sözlüğü, I, 87). Aları (aynı zamanda alardı / alardu) kelimesi alar - fiilinden türemiştir. Bu fiil M. Kaşğarlı‟da “göze ak leke düşmek” (Anıñ közi alardı “Onun gözüne leke düşdü”) və “kızarmaq” (Talka alardı “Üzüm kızardı”) manalarında kullanılmıştır (Kaşgarlı, 1998: 179). Buna istinaden alar - fiilinin sesteş olduğunu söylemek mümkündür; alar - “kızarmak” fiili al “kırmızı” kökünden, alar - “ala olmak” fiili ala “ala” sıfatından türemiştir. Türk dillerinde renk adları bildiren birçok sıfatlardan - ar / -er ekleri vasıtasıyla fiil türetilir: ağar - (< ağ + ar), göyer - (< göy + er), bozar - (< boz + ar ), karar - (< kara + ar) vb. V. Radloff alar - fiilinin “kızarmak” manasında olduğunu belirtmiş, lakin buna tam emin olmadığı için aynı mananın karşısında parantez içinde hem de soru işareti altında “ala ** Buna göre de S.Tezcan metne aları kelimesini ilave ederek onu ikileme şeklinde (aları aları) vermiştır. (Tezcan , 2001: 238). �olmak” varyantını göstermiştir (Radlof, 1893: 360). Onun verdiği misallerden de anlaşıldığı gibi alar - fiili iki kökten _ al - və ala kelimelerinden türemiş sesteş kelimelerdir. Vatikan nüshasındaki alar - fiili ala kökünden türemiştir. Fiilin genel manasında gözün geniş açılması, başka deyişle, berelmesi anlamı da vardır. Fizyoloji proses olarak bu zaman gözün akı ve karası karışır, ala - bula olur, alarır : Ol añar közin alartdı “O, ona gözünü bereltdi” (Kaşgarlı, 1998: 428). Türkmence‟de de alar - fiili “ala - bula olmak, ala - bezek görünmek” manasında korunmuştur (Türkm.- - russk. sl., 1968: 39). Burada aynı köke bağlı alart - fiili “acıklı bakmaq” manasına gelir: Ol gözüni alartdı “O, gözünü bereltdi (birine acıklı baktı)”. Azerbaycan dilinde aynı semantik durumda gözünü ağartmak ifadesi vardır. Bu verilerden anlaşılmaktadır ki alar fiilinin ilkin “ala - bula olmak, ala - bezek görünmek” manasından “gözünü geniş açarak bakmak”, bu manadan ise Vatikan nüshasındaki “gözünü geniş açarak dikkatle bakmak” manası ortaya çıkmıştır. Destanda kullanılan aları kelimesindeki - ı unsuru zarf fiil ekidir. Bu ekle türeyen zarf fiil biçimlerinin hem ayrı hem de ikileme şeklinde kullanılması mümkündür. Beliñle - “irkilmek, korku ile birden sıçramak, korkmak”: Gece yaturken Karaçık Çoban kara kayğulu düş gördi. Beliñleyü ‫َ بلِ ْرکلَسیُو‬ örü durdı. Kıyangüci, Demürekciyi _ iki kardeşini yanına aldı, ağıluñ kapusını berkitdi. Üç yerde depe gibi taş yığdı. Ala kollı sapanını eline aldı (V. 55). Dresden nüshasında: Gece yaturken Karaçuk Çoban kara kayğulu vakiye gördi. Vakiyesinden sarmurdı ‫ ر ردی‬, örü turdı. Kıyangüci, Demürgüci - bu iki kardeşi yanına aldı, ağıluñ kapusını berkitdi. Üç yerde depe gibi taş yığdı. Ala kollı sapanını eline aldı (D. 39). Vatikan nüshasındaki beliñle - fiilinin yerinde Dresden nüshasında ses taklidi menşeli sarmur “uykudan birden bire sıçrayarak uyanmak, sayıklayarak uyanıvermek” fiili kullanılmıştır. Beliñle - “irkilmek , korkmak” fiili Uygur abideleri, Kaşgarlı sözlüğü vb. eski yazılı kaynaklarda kayda alınmıştır. Bazı abidelerde (“Altun Yaruk” vb.) bu kelime kork - ve ürk - fiilleri ile birlikte ikileme şeklinde kullanılmıştır: Neçe kişiler erti erser olar barça korkup beliñlep ırak tezdiler “Neçə adam idilerse, hepsi korkup uzağa kaçtılar”; Ol ünüg eşitip korkup ürküp beliñlep “O sesi işidip ve korkup...”; Munı eşitü birle ök ürküp beliñlep ötrü orduka kirip katunka ınca tep ötünti “Bunu işitip o korktu; sonra saraya girip hanıma böyle müracaat etti” (Drevnetyurskiy Slovar‟, 1969: 458; 626). Orta asırlara ait birçok Anadolu ve Azerbaycan yazılı kaynaklarında da bu fiile tesadüf edilir: Beliñleyü durdı vü girdi şara / Yiğit gür gerek şarda iş başara (Süh. XIV); Er yiğit kayda ürker ürkülerden / Yahşı at beliñlemez ilgülerden (Kadı Burhaneddin. XIV); Gülendam korktu beliñler, uyanur / Anıñ ciğerine korku boyanur (Destan - ı Ahmet Harami. XIV); Bu düşten beliñleyürek uyandım (Anter. XIV); Ve Ayişe beliñleyip uyandı ve on iki bin dirhem tasadduk etti (Men. Av. XVI); Nâgâh deve beliñleyip elimden çıkıp kaçıp (Rahat. XVI); Çalıda bir tavşan yaturdu, beliñleyip gidiverdi (Letaif. XVI); Hirâsiden [Fa.]: Beliñlemek manasındadır ki şaşırıp bozulmak, ürküp çekinmek demektir (Kam. Os. XIX) �və s. (Tarama Sözlüğü: 492 - 495). Beliñle - fiili “ürkmek, korkmak” fiilinin kökünü oluşturan, beliñ kelimesi M. Kaşgarlı‟da, “Kutadgu Bilig” ve Uygur kaynaklarında “korku, ürkü” manasında kaydedilmiştir. H. Zülfikar doğru olaraq beliñ kelimesini ve ondan türeyen beliñle fiilini ses taklidi menşeli kelimeler sırasında vermiştir (Zülfikar, 1995: 305 - 306). Görüldüğü gibi, Dresden nüshasındaki ses taklidi menşeli sarmur - fiili yerine Vatikan nüshasında ona yakın manalı diğer ses taklidi menşeli kelime _ beliñle - fiili kullanılmıştır. Olğaçı “maaşla hizmet eden asker, maaşlı asker”: Yegenek dahi düşinde soylamış, aytmış: “Kalkubanı, tayı, yerüñden turduğunda / Ala gözlü beg yigitleri yanuña sen salmaduñ / Adı bellü yigitleri sen yorıtmaduñ / Beş akçalık olğaçı ‫اا الغ جی‬ile yoldaş olduñ / Anuñ içün ol kal‟eyi alımaduñ” demiş (V. 89). Aynı parça Dresden nüshasında böyledir:Yegenek düşinde tayısına soylamış, aydur: “Kalkubanı yerüñden turduğunda / Ala gözlü beg yigitleri yanuña salmaduñ / Adı bellü begler ile sen yortmaduñ / Beş akçalu ulufeçiler ‫ عل فه جیلر‬yoldaş etdüñ / Anuñ içün ol kal‟eyi sen alımaduñ” demiş (D. 208). Ulufeçi kelimesine L. Budagov “maaş veya burs alan şahıs ” gibi izah vermiş, onu Arapça ‫“ علف‬ot, yem” köküne bağlamış, ‫ عل فه‬kelimesini ise “hayvan için yem; sefirlere ve diğer meşhur şahıslara verilen yiyecek; askere, orduya verilen maaş” şeklinde izah etmiştir. (Budagov, 1869: 765). Ulufeçi kelimesini M. Ergin “(Ar. ‛ulūfe) süvari ocağı, süvari ocaklısı, süvari” (Ergin, 1963: 301), Gökyay “Eskiden muntazam süvari sınıfından olan, süvari ocağından olan, süvari” (Gökyay, 2000: 296) olarak açıklamışlardır. O. Ş. Gökyay eserinin başka bir yerinde Uzunçarşılı‟ya istinaden yazar: “Dede Korkut kitabı‟nda akınların her zaman adı belli kişilerle yapılmadığı ve ücretle tutulmuş savaşcılar da kullanıldığı görülüyor... Ulufeciler, bilindiği gibi, Osmanlı imperatorluğunda kapıkulu süvarilerine verilen ad olup ulufe de bunlara verilen ücret veya aylık demektir” (Gökyay, 2000: CCCLV). Ocak süvarileri hakkında ilk kayıtlara Osmanlı kaynaklarında XIV. asır hadiselerinin şerhi ile ilgili tesadüf edilir. Taifeyi - süvari onluk, yüzlük ve binliklere bölünür, binbaşının bayrağı (sancağı) ve hususi nişanı (ələmi) olurdu. Süvarilere muayyen torpak sahası ayrılır ve onlar vergilerden muaf olunurdu. XV. asırda her 5 piyade savaşçı (yaya) ocak dahilinde toplanır ve ocağın üyelerinden biri atlı savaşçı (eşkinci) olarak harbe giderdi. Geride kalanların (yamakların) her biri savaşa giden için 50 akça tazminat (xarçlık) ödemeli idi. Bir yıldan sonra onlar yerlerini değişirdiler; savaşa giden geri dönüp çalışmalı idi, ocağın diğer üyesi savaşa yollanmalıydı. Böylece ocaktaki askerlerin hepsi sıra ile eşkinci gibi savaşlarda iştirak ederdi. XVI. asrın sonlarında ocak enstitüsünün lağvedilmesi ile ocaq süvariləri de öz ehemiyetini yitirdi (Jukov, 1986: 128 - 131). Anlaşılan, ocak teşkilatı oğuzlarda daha evveller de mevcut olmuş, maaşla hizmet eden savaşçılar o kadar da büyük nüfuza ve hürmete sahip olmamıştır; onlardan daha çok yardımcı kuvvet olarak istifade edilmiştir. Dresden nüshasında kullanılan ulufeçi kelimesi ile bağlı söylenilenler Vatikan nüshasındaki olğaçı kelimesi hakkında da müayyen fikirler ileri �sürmeyi gerektirir. Bu kelimeyi M. Ergin nüsha farklarında olğaçı şeklinde göstermiştir. S. Elizade elüfeçi şeklinde okuduğu kelime hakkında şunları söyler: “Elüfeciler. H. Araslı‟da “ülüfeçiler”, M. Ergin‟de “ulufeciler”. Bu kelimenin yazılışı D. və V. nüshalarında farklıdır. V. katibi kelimenin kökünü “ulaf” (yulaf) şeklinde anlamış. D. katibi ise, muhtemelen, “elef” (Ar., ot) anlayışını nazarda tutmuş, bu kelimeyi “ayn” harfi ile yazmıştır. Böylece, “elüfeçiler” - elef tedarik edenler, yahut köylüler manasında anlaşılabilir (Elizade, 1988: 246 - 247). S. Tezcan ve H. Boeschoten de Vatikan nüshası müstensihinin kelimenin yazılışında hata yapması ihtimalini göz önünde bulundurarak ‫ الغ جی‬biçimindeki ğ harfini f-ye değiştirerek kelimeyi ulfacı şeklinde okumuşlar (Tezcan - Boeschoten, 2001: 314). Halbuki burada problem sadece harf değişikliğiyle bitmiyor. Kelime Dresden nüshasında “ayn”la yazılmıştır; yani, Arap menşelidir. Vatikan nüshasında ise Türk menşeli kelimelerde olduğu gibi əlif - vav terkibi ile yazılmıştır. Bundan dolayı bu kelimeler aynı kökten değildir. Müstensihin hata etmesi veya bu kelimeyi türkçeleştirerek konuşma dili biçimine sokması fikri de az inandırıcıdır. Bu durumda kelimenin M. Ergin‟in neşrindeki gibi olğaçı şeklinde okunmasının daha doğru olacağı kanaatindeyiz. Olğa kelimesini “ödeniş, maaş” manasında Moğol menşeli kelime olarak değerlendirmek mümkündür. Aynı kelime Moğol dilindeki olğa - “hak vermək, ödemek, maaş vermek, temin etmek” şekliyle ilgilidir (Lessing, 2003: 951). Muhtemelen ortak türk-moğol kökenli olduğunu düşündüğümüz olğa - fiili ile birlikte bu fiilin ad varyantı olğa “maaş, ödeme” kelimesi de mevcut olmuştur ve olğaçı bu kelimeden türemiştir. Böylece, Vatikan nüshasındaki olğaçı “maaşla hizmet eden (asker), maaşlı (asker); harfen: maaşlı” kelimesi Drezden nüshasında aynı manalı ulufeçi şeklinin anlamdaşı olarak belirlenmekteir. Tarihi, etimolojik ve karşılaştırmalı araştırmalar açık şekilde kanıtlamaktadır ki Vatikan nüshasını kayda alan şahıs yeterince Türk dillerine hakim, bilgili bir şahıstır. Onun metne dahil ettiği kelimeler gereksiz değildir. Bu kelimeler ya Dresden nüshasındaki kelimelerin sinonimleridir, ya da metnin genel anlamıyla yakından bağlantılıdır. KAYNAKÇA Adilov, M., (1999), “Kitabi - Dede Korkud”un Vatikan Nüshesinin bazı paleoqrafik hüsusiyyetleri hakkında, Kitabi - Dede Korkud - 1300, Orta esr elyazmaları və Azerbaycan medeniyyeti tarihi problemleri, VI, Bakı, “Örnek” neşriyyatı. Budagov, L., (1869), Sravnitel‟nıy Slovar‟ Turetsko - Tatarskih Nareçiy, I, SanktPeterburg. Caferoğlu, A., (1968), Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi. Drevnetyurskiy Slovar‟ (1969), Leningrad, „Nauka‟ Yayınevi. �Elizade, S., (1988), Kıtabi - Dede Gorgud, Bakı, „Yazıçı‟ Neşriyyatı Ergin, M., (1958), Dede Korkut Kitabı, Giriş - Metin - Faksimile, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi. Ergin, M., (1963), Dede Korkut Kitabı, İndeks - Gramer, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi. Gökyay, Orhan Şaik, (2000), Dedem Korkudun Kitabı, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi Jukov, K., (1986), “Osmanskiye Xroniki XV - XVII vv. o Sozdanii Voysk „Yaya ve Müsellem”, Turkologiga - 1986, Leningrad, „Nauka‟ Yayınevi, s. 128 - 133. Kaşgarlı, M., (1998), Divanü Lugatit - Türk, Çeviren: B. Atalay, 4. Baskı, Ankara, Ankara Üniversitesi Basımevi. Lessing, Ferdinand D., (2003), Moğolca - Türkçe Sözlük, 2. c., Çeviren: Günay Karaağaç, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. XIII. Yüzyıldan Beri Türkiye Türkçesiyle Yazılmış Kitablardan Toplanan Tanıklarıyla Tarama Sözlüğü, 3. baskı, Ankara, 1995. Radlov, V., (1893), Opıt Slovarya Tyurkskih Nareçiy, 1. cilt, 1. hisse, SanktPeterburg Sevortyan, E., (1974), Etimologiçeskiy Slovar‟ Tyurkskix Yazıkov, Moskova, „Nauka‟ Yayınevi. Tezcan, Semih- Boeschoten, Hendrık, (2001), Dede Korkut Oğuznameleri, 1. baskı, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları Tezcan, Semih, (2001), Dede Korkut Oğuznameleri Üzerine Notlar, 1. Baskı, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları Toparlı, R. - Vural, H. - Karatlı, R., (2003), Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. Turkmensko - Russkiy Slovar‟ (1968), Moskova, „Sovetskaya Ensiklopediya‟ Yayınevi. Zahidoglu, Vahit, (1999), “Kitab-ı Dede Korkutun Vatikan Nüshası Çok Kötü Bir Nüshadır”mı? Erzurum Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsünün Dergisi, sayı 13, Erzurum, s.153 - 169. Zulfikar, H., (1995), Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/16effc5994166358a47ac549573b53b1.docx e51a6142e3d321e81c65d88b8421454d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1866 Title A name given to the resource DEDE KORKUT KİTABI’NIN VATİKAN NÜSHASINDAKİ BAZI FARKLI KELİMELER ÜZERİNE Author Author ZAHIDOGLU ADILOV, Vahid Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Vatikan nüshası, farklı kelimeler. ÖZET Dede Korkut Kitabı’nın Vatikan nüshası Dresden nüshası ile mukayesede daha az araştırılmış ve metin tertibi zamanı çoğunlukla yardımcı kaynak olarak değerlendirilmiştir. Vatikan nüshası müstensihinin Oğuz abideleri üçün karakteristik olmayan harekeleme sistemini uygulaması, bazı kelimeleri ve cümleleri metinden çıkarması veya Dresden nüshasındaki kelimelerden farklı kelimeler kullanması araştırmacıların belli bir kısmında nüshanın kusurlu bir nüsha olduğuna dair fikir oluşturmuştur. Buradaki farklı kelimeler çoğu zaman yanlışlıklar sırasına alınmış ve müstensihin kopyaladığı metni anlayamadığı yönünde yorumlanmıştır. Oysa titiz tarihi ve etimolojik tahlil bu kelimelerin Dresden nüshasındaki kelimelerle eşanlamlı olduklarını ve metnin mazmunu ile doğrudan bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. Vatikan nüshasındaki farklı kelimelere şunları örnek göstermek mümkündür: Orsan وُ ا رْ سَ ا رْ ا “ordugâh, karargâh”: Tekür alındı, melik dutıldı, tuğ yıkıldı. Orsanı ا yañıldı, kâfir kaçdı (V. 84). Dresden nüshasında orsanı yañıldı ifadesi yoktur. Yazılı kaynaklarda bu kelimeye rastlanmamaktadır. Fikrimizce orsan kelimesi or kökünden yaranmıştır. Abidelerde bu köke bağlı oraq “şah çadırı, karargâh”, oram ”etraf”, ordu ~ orda “yaşayış yeri” vb. kelimeler tespit edilmiştir. Olğacı وُا رْ ل سَ غ جِی “kiralık asker, ücret karşılığı hizmet gösteren süvari”. Dresden nüshasında bu kelimenin yerine aynı anlamlı ulufeci kelimesi kullanılmıştır. Olğa kelimesini “ödeme, maaş” anlamında Türk ve Moğol dilleri için ortak kelime olarak nitelendirmek mümkündür. Bu kelime Moğolcadaki olğa - “ücret vermek, ödemek, maaş vermek, temin etmek” fiilinin ad korelyatıdır. Beri بسَرِیا “tamam”. Bu kelime eski metinlerde sık sık geçen barı / varı “tamam, bütün” kelimesinin fonetik varyantı ve çağdaş Türkiye Türkçesinde daha çok diyaloglarda kullanılan tamam ünleminin semantik anlamdaşı, karşılığıdır. Mağmun سَ رْ غ وُ رْ ا “ zavallı”. Arapça ğabene سَ سَ سَ ا “aldatmak” köküne bağlı mağbun ا سَ رْ غ وُ رْ ا “aldatılmış, incitilmiş, zavallı” kelimesinin konuşma dilindeki şeklidir. Vatikan nüshasındaki şekli ile çağdaş Azerbaycan konuşma dilinde kullanılmaktadır. Bildiride Vatikan nüshasında kullanılmış diğer kelimeler üzerine de açıklamalar yapılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/979dc0ba6dcf7d44adbf0f7423bf07a2.pdf f6d3143378f5639cf64f8851890119d2 PDF Text Text 1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Democracy and Economic Development in Turkey: An Exploratory Spatial Data Analysis Fatih ÇELEBĐOĞLU Dr., University of Dumlupinar, Faculty of Economics and Administrative Sciences, Department of Economics, Kutahya, Turkey fcelebi@dumlupinar.edu.tr Hüseyin ALTAY Dr., University of Bilecik, Faculty of Economics and Administrative Sciences, Department of Economics, Bilecik, Turkey haltay16@hotmail.com Abstract: The aim of this paper is to perform an exploratory spatial data analysis on the democracy and development level of the 76 Turkish regions over 1995-2001. While our choropleth maps indicate that the Western part of the country is significantly more developed than the East, the tools of spatial statistics reveal the presence of spatial dependence across provinces. The presence of heterogeneity is reflected in the distribution of LISA statistics. Overall, our results shed new light on the distribution of growth across Turkish regions and its relation with participation rates in general elections. Key words: Turkey, Democracy, Regional Disparities, Spatial Statistics Introduction Democracy is a form of government in which state-power is held by the majority of citizens within a country. All the people should be able to have their say in one way another in everything that affects their lives. It is interesting that almost each developed countries have high level democracy and civil freedom. Furthermore, democracy is related to the level of economic development of a particular country. For this reason, relations between democracy and economic development are intensively examined by economists in the recent years. The first cross-national study on world democratizations emphasized the conditioning effect of industrialization and economic development was performed by Lipset (1959) in his seminal study. Bollen (1979) explores the relationship between development timing and political democracy. Arat (1988) explore democratic instability and economic development. Burkhart and Lewis-Beck (1994) finds that economic development "causes" democracy, but democracy does not "cause" economic development. Muller (1995) investigates that the relationship between the level of economic development and the level of democracy found in most quantitative cross-national research. Barro (1999) finds that improvements in the standard of living predict increases in democracy for over 100 countries from 1960 to 1995. Rodrik (1999) reviews those relations among labor productivity, income levels, the level of manufacturing wages and democracy. Przeworski et al. (2000) implies relations between democracy and development. Hayo (2001) analyzes whether attitudes towards the progress in democratization in Eastern Europe is influenced by economic factors. Heo and Tan (2001) perform causal analysis about relations between democracy and economic growth. Öniş and Türem (2002) look into relations among entrepreneurs, democracy, and citizenship in Turkey. Lee (2005) tests explanations of how public sector size and democracy affect income inequality. Rabinson (2006) researches that the effects of economic development on democracy. In this study, we examine relations between democracy and economic development in terms of regional (provincial) level in Turkey by using Exploratory Spatial Data Analysis (ESDA). Turkey and Regional Development Turkey is formally composed of several provinces used as administrative units. The definition of regions is only used for geographic classification purposes (for example Marmara, Aegean, Southeastern areas) and to cluster provinces according to their level of economic development. For instance, the provinces located in the Southeastern and Eastern Anatolia areas are known to be lagging behind in economic and social terms. 217 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo A couple of reasons have been highlighted in the past to justify the East-West divide that has marked the Turkish regional economies for a couple of decades (Ates et al. 2000; Balkir 1995; Gezici and Hewings 2004). They are, among others, inequalities in salaries (Elveren and Galbright, 2008), the dependence on agriculture and weakness of industrial sector (Ozaslan et al. 2006), the divide in the education level (Ozturk 2002), the migratory flows from the east to the west (Kirdar and Saracoglu 2007), and the lack of private investment in the east (Deliktas et al. 2008). However, it is very difficult to assess the extent to which the phenomena above are the reason or the consequence for the divide observed within Turkey. Following the spirit of the literature cited above, the aim of this paper is to investigate inequalities across the 76 Turkish regions over 1995-2001 by means of an exploratory spatial data analysis (ESDA). It is a set of techniques used to describe and visualize spatial distributions, identify atypical locations or spatial outliers, discover patterns of spatial association, clusters or hot spots, and suggest spatial regimes or other forms of spatial heterogeneity (Anselin 1988 and 1999). Several ESDA have been performed on the issue of regional inequalities. For instance, Dall’erba (2005), Ezcurra et al. (2007), Battisti and Di Vaio (2008) focus on the EU regions. ESDA offers the opportunity to compare the differences between the eastern and western provinces by means of choropleth maps, box plots and scatter plots and measure the extent of spatial autocorrelation. Data analysis Our dataset comes from the Turkish Statistical Institute and the State Planning Organization. They represent for each region the level of per capita income in 1995, the growth rate of per capita income over 19952001, participation rates to general election of the region in 1995 and province level literacy rates in 1995. All data are expressed in 1987 constant prices. The time frame we use (1995-2001) is limited by data availability. Indeed, data before and after that period simply do not exist at the regional level. As a result, even if Turkey currently counts 81 provinces, we are obliged to work with the 76 provinces that correspond to that period. Mapping the Distributions We start our analysis with the quartile maps of the distribution of our variables for each province. Figure 1 displays the distribution of the regional growth rate of per capita GDP relative to Turkey’s average over 1995-2001. The darker areas indicate a greater level of relative growth. It appears from this map that the distribution of growth is pretty random, which is an idea that will need to be assessed in the next section. Fig. 1 Growth Rate for period 1995-2001 in Turkey Figure 2 displays the distribution of regional per capita GDP levels in 1995 relative to Turkey’s average. A clear core-periphery (or east / west) pattern appears in this map, with the core composed of the richest regions, whereas the peripheral regions are also the poorest ones. This confirms the findings of the various studies mentioned in the introduction above. In the Western part of the country, the coastal areas and the province of the capital city are clearly better off than the rest of the country. This is because trade, industry and tourism are developed in these areas. 218 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Fig. 2 Log of GDP per capita (1995) in Turkey Figure 3 shows participation rates to 1995 general elections. This result is clearly indicates that participation rates in Turkey’s East part are lower than West part. Fig.3 Participation Rates to 1995 General Elections in Turkey Figure 4 may give us more insights into the East-West disparities mentioned so far. Indeed, as can be seen on this quartile map, literacy rates as % of population in Turkey (in 1995 and relative to Turkey’s average) is much greater in the West than in the East. Fig. 4 Province Level Literacy Rates in Turkey (1995) As a result, it can be linkage that low level participation to democratic elections and low literacy rates in the East part of Turkey. 219 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Box Plots The box plot is another tool of ESDA. Designed by John Tukey (1977), box plots display five interesting pieces of information about a dataset: the lowest value, the lower quartile of the distribution (25% of the cumulative distribution, noted Q1), the median (Q2), the upper quartile (75% of the cumulative distribution, noted Q3), and the highest value. The median is represented by the line in the center of the rectangular box. In addition, a box plot displays the outliers which are defined as the values above or below a given multiple (either 1.5 or 3) of the difference between the first and third quartile. For instance, a lower outlier corresponds to a value below [Q1-1.5*(Q3-Q1)] and an upper outlier is defined as a value above [Q3+1.5*(Q3-Q1)]. The thin line on the upper part of box plots is called the hinge, here corresponding to the default criteria of 1.5 times the difference between the first and third quartile (Thompson 2003). The box plots of our variables appear in figures 5 to 8. They show that Bolu and Zonguldak are the only (upper) outliers in the distribution of provincial growth rate; while only Kocaeli is the province with the highest value of per capita GDP in 1995 but it is not an outlier. Manisa is the province with the highest value of participation rates to general elections and Đstanbul has the highest value of literacy rates but they are not an outlier also. Canakkale is the province with the lowest value of growth rate in the period of 1995-2001. There are two lowest values (Agri and Mus) in the distribution of log of per capita GDP in 1995. While Ağrı, Batman, Bitlis, Diyarbakır, Hakkari, Mardin, Muş, Şanlı Urfa, Siirt and Van are the provinces with the lowest values in the distribution of literacy rates, other some provinces (Ağrı, Ardahan, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Erzincan, Gümüşhane, Iğdır, Kars, Rize, Siirt, Şırnak and Tunceli) have the lowest values in the distribution of the share of the population with a university degree. Quartile maps and box plots are useful tools to get some insights into the distribution of a variable. However, they do not formally test whether the spatial distribution of a variable is random or not. For instance, the distribution of the per capita income and province level literacy rates across Turkish provinces is marked by two distinct clusters (East vs. West) as can be seen from figures 2 and 4 above. This observation needs to be tested by the formal tools of Exploratory Spatial Data Analysis. It starts with the definition of a spatial weight matrix and continues with the measurement of spatial autocorrelation. Fig.5 Growth rate for period of 1995-2001 in Turkey 220 Fig.6 Log of Per Capita GDP in Turkey (1995) �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Fig.7 Participation rates to General Elections in Turkey (1995) Fig.8 Province Level Literacy Rates in Turkey (1995) Exploratory Spatial Data Analysis (ESDA) Spatial Weight Matrix A spatial weight matrix is the necessary tool to impose a neighborhood structure on a spatial dataset. As usual in the spatial statistics literature, neighbors are defined by a binary relationship (0 for non-neighbors, 1 for neighbors). All our work is performed under GeoDa. We have used a basic approach for defining neighborhood: contiguity (shared borders). Contiguity-based weights matrices include rook and queen. Areas are neighbors under the rook criterion if they share a common border, not vertices. Based on this concept, we decided to create a weight matrix to investigate the distribution of our variables of interest: k_7 nearest neighbor matrix. We present the k_7 nearest neighbor matrix only below:  w (k ) = 0 if i = j  ij *   wij (k ) = 1 if dij ≤ Di (k ) and wij (k ) = wij (k ) / ∑ wij (k ) for k = 7 j   w (k ) = 0 if d > D (k ) ij i  ij (1) dij is great circle distance between centroids of region i and j and Di (k ) is the 7th order smallest distance between regions i and j such that each region i has exactly 7 neighbors. Now that the weight matrix where has been defined, we estimate a couple of spatial statistics that will shed some light on the spatial distribution of our variables. The most common of them is Moran’s I which is a measure of global spatial autocorrelation (Anselin 1988). Moran’s I for Global Spatial Autocorrelation Spatial autocorrelation refers to the correlation of a variable with itself in space. It can be positive (when high values correlate with high neighboring values or when values correlate with low neighboring values low) or negative (spatial outliers for high-low or low-high values). Note that positive spatial autocorrelation can be associated with a small negative value (e.g., -0.01) since the mean in finite samples is not centered on 1. Spatial autocorrelation analysis includes tests and visualization of both global (test for clustering) and local (test for clusters) Moran’s I statistic (Anselin et al. 2006). 221 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Global spatial autocorrelation is a measure of overall clustering and it is measured here by Moran's I. It captures the extent of overall clustering that exists in a dataset. It is assessed by means of a test of a null hypothesis of random location. Rejection of this null hypothesis suggests a spatial pattern or spatial structure, which provides more insights about a data distribution that what a quartile map or box plot does. For each variable, it measures the degree of linear association between its value at one location and the spatially weighted average of neighboring values (Anselin et al. 2007; Anselin 1995) and is formalized as follows: n It = n * wij (k ) xit x jt ∑∑ i =1 j =1 n (2) n ∑∑ xit x jt i =1 j =1 * Where wij is the (row-standardized) degree of connection between the spatial units i and j and x ij is the variable of interest in region i at year t (measured as a deviation from the mean value for that year). Values of I larger (smaller) than the expected value E(I ) = −1/ (n −1) indicate positive (negative) spatial autocorrelation. In our study, this value is (-0.0133). There are different ways to draw inference here. The approach we use is a permutation approach with 999 permutations. It means that 999 re-sampled datasets were automatically created for which the I statistics are computed. The value obtained for the actual dataset has then been compared to the empirical distribution obtained from these re-sampled datasets. The results of Moran’s I are presented in table 1 below. All the results indicate a positive spatial autocorrelation, i.e. the value of a variable in one location depends positively on the value of the same variable in neighboring locations. For instance, when the per capita income in one province increases by 1%, the one of its neighbors increases by slightly more than 0.6%. Three out of our four variables of interest are significant (at 1%) with the k_7 nearest neighbor matrix. For this reason, this is the weight matrix we will use in the rest of our study. Table 1: Moran’s I and P-Value Variables K_7 Growth Rate (1995-2001) 0.045 (0.129) Log of Per Capita GDP (1995) 0.647 (0.001) Participation Rates to Gen. Elections (1995) 0.706 (0.001) Literacy Rates (1995) 0.799 (0.001) Note: p-values are into brackets Moran’s Scatter plot for Global and Local Spatial Autocorrelation The Moran scatter plot often complements Moran’s I because it provides an easy way to categorize the nature of spatial autocorrelation into four types: low-low (noted LL), low-high (LH), high-low (HL) and highhigh( HH) with the first part refereeing to the studied location itself and the second part refereeing to the neighboring ones. For instance, HH means a high value in the studied area and a high value in the neighboring areas. The four types are reflected in the four quadrants that compose a Moran’s scatter plot. The link between a scatter plot and Moran’s I is reflected by a line of which slope is the value of Moran’s I statistic. Regions located in quadrants I and III refer to positive spatial autocorrelation, the spatial clustering of similar values, whereas quadrants II and IV represent negative spatial autocorrelation, the spatial clustering of dissimilar values. Figures 9 to 12 below display the Moran scatter plots of our variables of interest. For both the per capita income, participation rates and literacy rates, positive spatial autocorrelation is reflected by the value of Moran’s I and the fact that most of the provinces are located in quadrants HH and LL with HH displaying a cluster a Western provinces while LL shows a cluster of Eastern provinces. Once again, it reflects the dualistic structure of Turkey’s provinces. 222 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Fig. 9 Growth rate for period of 1995-2001 in Turkey Fig. 11 Participation Rates to General elections (1995) Fig. 10 Log of Per Capita GDP in Turkey (1995) Fig. 12 Province Level Literacy Rates in Turkey (1995) 223 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Table 2 indicates the name of the regions according to their distribution in the Moran scatterplot quadrants. Positive spatial autocorrelation is reflected by the fact that most provinces are in the high-high and low-low quadrants. More precisely, for the per capita GDP, participation rate and literacy rate variables, the Western provinces are mostly High-high areas while the Eastern ones are Low-Low. Obviously, the Low-High and High-Low quadrants contain fewer provinces. Table 2 Distribution of Spatial Autocorrelation LH HL Growth rate for period of 1995-2001 Ağrı, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Eskişehir, Giresun, Gümüşhane, Hakkari, Iğdır, Kastamonu, Kayseri, Kocaeli, Muş, Ordu, Rize, Sivas, Tunceli, Van, Zonguldak, Bolu HH Aksaray, Antalya, Aydın, Balıkesir, Burdur, Bursa, Çanakkale, Corum, Elazığ, Đçel, Đzmir, Karaman, Kırıkkale, Konya, Kütahya, Samsun, Şanlıurfa, Tekirdağ, Uşak, Yozgat, Đstanbul, Gaziantep LL Afyon, Batman, Denizli, Edirne, Isparta, K.Maraş, Kırklareli, Kırşehir, Manisa, Muğla, Nevşehir, Niğde, Sinop, Tokat Log of province level per capita GDP (1995) Ankara, Antalya, Aydın, Balıkesir, Bilecik, Burdur, Bursa, Çanakkale, Denizli, Edirne, Eskişehir, Đçel, Đzmir, Karaman, Kastamonu, Kırklareli, Konya, Kocaeli, Kütahya, Manisa, Muğla, Niğde, Sakarya, Tekirdağ, Uşak, Đstanbul, Zonguldak, Adana, Bolu Adıyaman, Ağrı, Ardahan, Batman, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Erzincan, Erzurum, Giresun, Gümüşhane, Hakkari, Iğdır, K.Maraş, Kars, Kırşehir, Malatya, Mardin, Muş, Ordu, S.Urfa, Siirt, Sinop, Şırnak, Sivas, Tokat, Tunceli, Van Afyon, Aksaray, Bartın, Çankırı, Isparta, Yozgat Adıyaman, Amasya, Ankara, Ardahan, Artvin, Bartın, Bilecik, Çankırı, Diyarbakır, Erzincan, Erzurum, Hatay, Kars, Malatya, Mardin, Sakarya, Siirt, Şırnak, Trabzon, Adana Amasya, Artvin, Corum, Elazığ, Hatay, Kayseri, Kırıkkale, Nevşehir, Rize, Samsun, Trabzon, Gaziantep Participation to General Elections (1995) Afyon, Ankara, Antalya, Aydın, Balıkesir, Bartın, Bilecik, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Çorum, Denizli, Edirne, Eskişehir, Isparta, Đzmir, Karaman, Kastamonu, Kırıkkale, Kırklareli, Kocaeli, Konya, Kütahya, Manisa, Muğla, Nevşehir, Sakarya, Samsun, Tekirdağ, Tokat, Uşak, Yozgat, Zonguldak, Bolu Adana, Adıyaman, Ağrı, Ardahan, Artvin, Batman, Bayburt, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Giresun, Gümüşhane, Iğdır, K.Maraş, Kars, Malatya, Mardin, Muş, Ordu, Rize, Şanlıurfa, Siirt, Şırnak, Sivas, Trabzon, Tunceli, Van, Gaziantep Amasya, Hakkari, Hatay, Kayseri Aksaray, Đçel, Kırşehir, Niğde, Sinop, Đstanbul Literacy Rates (1995) Adana, Afyon, Aksaray, Ankara, Antalya, Aydın, Balıkesir, Bartın, Bilecik, Bolu, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Denizli, Edirne, Erzincan, Eskişehir, Gümüşhane, Đçel, Isparta, Đstanbul, Đzmir, Karaman, Kayseri, Kırıkkale, Kırklareli, Kırşehir, Kocaeli, Konya, Kütahya, Manisa, Muğla, Nevşehir, Niğde, Sakarya, Samsun, Sivas, Tekirdağ, Trabzon, Uşak, Yozgat, Zonguldak Adıyaman, Ağrı, Ardahan, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ, Erzurum, Gaziantep, Hakkari, Iğdır, K.Maraş, Kars, Mardin, Muş, Şanlıurfa, Siirt, Şırnak, Tunceli, Van Amasya, Artvin Bayburt, Hatay, Malatya, Rize Çorum, Giresun, Kastamonu, Ordu, Sinop, Tokat LISA Statistics for Local Spatial Autocorrelation LISA statistics (Local Indicators of Spatial Autocorrelation) measure, by definition, the presence of spatial autocorrelation for each of the location of our sample. It captures the presence or absence of significant spatial clusters or outliers for each location. Combined with the classification into four types defined in the Moran scatter plot above, LISA indicates significant local clusters (high–high or low–low) or local spatial outliers (high–low or low–high). The average of the Local Moran statistics is proportional to the Global Moran's I value (Anselin 1995; Anselin et al. 2007). Anselin (1995) formulated the local Moran’s statistics for each region i and year  x  I i =  i  ∑ wij x j  m0  j 224 with m0 = ∑ xi2 / n i t as the follows: (3) �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo where wij is the elements of the row-standardized weights matrix W and xi ( x j ) is the observation in region i ( j) . Once again, this result reflects the will of the authorities to counterbalance poverty in the East. We provide the LISA maps (figures 13 to 16) as a visual representation of these results. Fig. 13 Cluster Map (Growth Rate 1995-2001) Fig. 14 Cluster Map (Log of Per Capita GDP 1995) Fig. 15 Cluster Map (Participation Rates in 1995) Fig. 16 Cluster Map (Literacy Rates in 1995) 225 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Conclusions The aim of this paper has been to perform an exploratory analysis of the economic disparities across 76 Turkish provinces. We have investigated the spatial distribution of growth over 1995-2001, of the per capita GDP, participation rates and literacy rates in 1995 across these provinces. First, our quartile maps have revealed the gap between East and West when it comes to per capita GDP, participation rates and literacy rates. Second, the Box plots showed that West Anatolia and the coastal area provinces are upper outliers in the distribution of almost all our variables. When we measure spatial autocorrelation by means of Moran’s I, our results indicate positive (and significant) global autocorrelation for all our variables except growth, thus indicating the geographical location of a province influences its level of income, participation rates and literacy rates. These results are corroborated by the corresponding Moran’s Scatterplots that display most of the eastern provinces in the Low-Low quadrant and the western ones in the High-High quadrant. Finally, LISA statistics confirm the significant presence of local spatial autocorrelation and highlight spatial heterogeneity in the form of two distinct spatial clusters of high and low values of per capita income. Overall, these results confirm the dualistic structure of Turkey’s economic geography, as many previous studies had showed. References Anselin L & Sridharan S & Gholston S (2007). Using Exploratory Spatial Data Analysis to Leverage Social Indicator Databases: The Discovery of Interesting Patterns. Social Indicators Research. 82, 287–309 Anselin L (1988) Spatial Econometrics: Methods and Models. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht Anselin L (1995) Local Indicator of Spatial Association – LISA. Geographical Analysis. 27, 93–115 Anselin L (1999) Interactive Techniques and Exploratory Spatial Data Analysis. In: Longley PA, Goodchild MF, Maguire DJ, Rhind DW (eds), Geographic Information System: Principles, Techniques, Management and Applications, Wiley, New York. Anselin L, Syabri I & Kho Y (2006). GeoDa: An Introduction to Spatial Data Analysis. Geographical Analysis. 38, 5–22 Arat Z.F. (1988). Democracy and economic development: Modernization theory revisited. Comparative Politics. Vol. 21, No. 1. 21-36. Ates S & Erk N & Direkci T (2000) Convergence and Growth within GAP (South Eastern Anatolia Project) Region and Overall Turkey’s Regions. http://www.econturk.org/sanli8.pdf, International METU Conference in Economics IV, September 13-16, Ankara Balkir C (1995) Less Development Regions and Regional Development Policies in Turkey. European Urban and Regional Studies, SAGE Publications, 1995/2, 253-264 Baro R.J. (1999). Determinants of Democracy. The Journal of Political Economy, Vol. 107, No. 6, Part 2: Symposium on the Economic Analysis of Social Behavior in Honor of Gary S. Becker (Dec., 1999), S158-S183 Battisti M & Di Vaio G (2008). A Spatially Filtered Mixture of β-Convergence Regressions for EU Regions, 1980–2002. Empirical Economics 34, 105–121 Bollen K.A. (1979). Political democracy and the timing of development. American Sociological Review, Vol. 44, No. 4, 572587. Burkhart R.E. & Lewis-Beck M.S. (1994). Comparative democracy: The economic development thesis. The American Political Science Review. Vol. 88, No. 4. 903-910 Dall’erba S (2005) Distribution of Regional Income and Regional Funds in Europe 1989–1999: An Exploratory Spatial Data Analysis. Annals of Regional Science. 39, 121-148 Deliktas E &Önder AÖ & Karadag M (2008) The Spillover Effects Of Public Capital on the Turkish Private Manufacturing Industries in the Geographical Regions. The Annals of Regional Sciences. DOI: 10.1007/s00168-008-0220-4 Elveren AY & Galbraith JK (2008) Pay Inequality in Turkey in the Neo-Liberal Era: 1980-2001. University of Texas Inequality Project Working Paper No. 49, April 21 Ezcurra R & Pascual P & Rapún M (2007). Spatial Disparities in the European Union: An Analysis of Regional Polarization. Annals of Regional Science. 41, 401–429 Gezici F & Hewings G (2004) Regional Convergence and the Economic Performance of Peripheral Areas in Turkey. RURDS Vol. 16, No. 2, pp.113-132 Hayo B.(2001). A note on democratization and economic conditions in Eastern Europe. Journal of Socio-Economics 30. 559– 562. 226 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Heo U. & Tan A.C. (2001). Democracy and economic growth: A causal analysis. Comparative Politics, Vol. 33, No. 4. 463473 Kirdar M & Saracoglu S (2007) Migration and Regional Convergence: An Empirical Investigation for Turkey. http://mpra.ub.uni-muenchen.de/2648/, MPRA Paper No. 2648 Lee C.S. (2005). Income Inequality, democracy, and public sector size. American Sociological Review, Vol. 70, No. 1. 158181 Lipset, S.M. (1959). Some social requisites of democracy: economic development and political legitimacy. The American Political Science Review, Vol. 53, No. 1, 69-105. Muller E.N. (1995). Economic Determinants of Democracy. American Sociological Review, Vol. 60, No. 6. 966-982 Ozturk I (2002) Economic and Social Issues of East And Southeast Turkey: Policy Implications. http://mpra.ub.unimuenchen.de/1582/, MPRA Paper No. 1582 Öniş Z. & Türem U. (2002). Entrepreneurs, democracy, and citizenship in Turkey. Comparative Politics, Vol. 34, No. 4. 439456 Özaslan M & Dinçer B & Özgür H (2006) Regional Disparities and Territorial Indicators in Turkey: Socio-Economic Development Index (SEDI). The Department of Planning and Regional Development, University of Thessaly and the Greek section of ERSA, 46th Congress of the European Regional Science Association (ERSA): Enlargment, Southern Europe, and the Mediterranean, Volos, Greece, August 30th – September 3rd Przeworski A &. Alvarez M.E. & Cheibub J.A. & Limongi F. (2000). Democracy and Development: Political Institutions and Well-Being in the World, 1950-1990. CambridgeUniversity Press. Robinson J.A.(2006). Economic developent and democracy. Annual Review Politic Sciences. 9, 503–527. Rodrik D. (1999) Democracies Pay Higher Wages. The Quarterly Journal of Economics, Vol. 114, No. 3. 707-738 Thompson JR (2003). John Tukey (1915-2000): Deconstructing Statistics. In: Barry AB and Edward JW (eds.) Proceedings of the Sixth U.S. Army Conference on Applied Statistics, ACAS00/ThompsonJames/ThompsonJames.pdf, Accessed 21 August 2008 Tukey JW (1977) Exploratory Data Analysis. Addison-Wesley, Reading, MA 227 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 204 Title A name given to the resource Democracy and Economic Development in Turkey: An Exploratory Spatial Data Analysis Author Author ÇELEBiOĞLU, Fatih ALTAY, Hüseyin Abstract A summary of the resource. The aim of this paper is to perform an exploratory spatial data analysis on the democracy and development level of the 76 Turkish regions over 1995-2001. While our choropleth maps indicate that the Western part of the country is significantly more developed than the East, the tools of spatial statistics reveal the presence of spatial dependence across provinces. The presence of heterogeneity is reflected in the distribution of LISA statistics. Overall, our results shed new light on the distribution of growth across Turkish regions and its relation with participation rates in general elections. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed HB Economic Theory https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9ce6eb73c1b8f0dfce95271762b0c827.pdf 186c3754a2c782fb422664c957312b9e PDF Text Text Democratic Parents from the Point of View of Pupils Osman SAMANCI Atatürk University Kazım Karabekir Education Faculty Erzurum/Turkey E-mail: osman-samanci@hotmail.com Çağrı Tuğrul MART International Burch University Education Faculty Sarajevo/Bosnia and Herzegovina E-mail: tugrulbey@hotmail.com Abstract: During the primary school period pupils acquire a great deal of skill , knowledge and attitude about life. The skill , knowledge and attitude pupils acquire during this period affects their lifelong behaviors. For individuals the most important institution where attitude and behaviors are established is family. Family affects all development processes of prime importance for a child. It is expected that knowledge and skills given to a child by means of education is to be consolidated in the family. Parents who set a good example for their children through their behaviors, at the same time help their children acquire a great deal of attitude and skills. Key Words : Primary School , Democracy , Behaviors of Democratic Parents Through this research , from the point of view of pupils what the democratic parental behaviors are have been studied. Three different primary schools, in total 120 pupils , have participated in this research in Erzurum. In this research descriptive method is preferred. In order to gather data, by researchers the data gathering form is used. The accumulated data has been analyzed through the content analysis technique. Introduction : The importance of the primary school period is huge to lay the foundations of democratic attitude and skills. During this period children are confronted with the concept of democracy for the first time. Unlike their families and circles of friends in primary schools children encounter various rules and they develop a lot of skills and behaviors by joining intensive interaction in school environment. In primary school we not only make pupils acquire knowledge but also help them to gain behaviors to adapt to life conditions. One of the most important goals of the Turkish Education system is to enable pupils to use their rights according to democratic principles and to help them to acquire consciousness to carry out their responsibilities. To constitute a democratic community depends on creating a democratic education system. Research ( Evans & Rose, 2006; Harber & Serf, 2006; Mc Cowan, 2006; Neuberger, 2007) has shown that there is a close relationship between education and placing democracy in community consciousness. Democracy , which is defined as a way of life by educators (Başar, 2003; Büyükkaragöz, 1989; Gözütok, 1995; Gülmez, 1994; Kepenekçi, 2003; Tezcan, 1994) , at home by parents , at school by educators , in environment by all community members cannot be turned into a way of life without internalization. In order for democracy to be turned into a way of life , in the first place it must be accepted in the family and must be seen in the attitude and behaviors of family members. Because children face community life at first in family. For children social life commences with family and carries on in a school and friendships. A child who grows up in a democratic family environment and receives democratic education is liable to be a democratic member of a community. In the family, attitude and behaviors of parents affect children’s opinions and belief in democracy. Aim The aim of this study is to establish what the democratic parental behaviors are from pupils’ point of view. 42 �Method In the study descriptive method is preferred. So as to gather data by researchers data gathering form is used. The gathered data has been analyzed through the content analysis technique used in qualitative research data analysis. From three different primary schools in Erzurum 64 female and 56 male fourth and fifth graders , totaling 120 pupils participated in the research. Findings When answers of the pupils in the data gathering form are analyzed , democratic parental behaviors from pupils’ point of view are grouped in three main themes : personal liberty , life at school , communication in family. 1. Personal Liberty When answers of the pupils who have participated in the research are analyzed, the pupils have defined democratic parental behaviors from their personal liberty point of view. The pupils pertaining to improving the personal liberty area in their families expressed the following parental behaviors as democratic behaviors. These behaviors are shown in chart 1 in percentage and frequency terms. According to Pupils Democratic Parental Behaviors Theme: Personal Liberty To permit children to make their own decisions To permit children to play games To permit children to watch TV and play computer games To permit children to choose their friends To permit children to express their ideas Total f 33 28 21 20 14 116 % 28 24 18 17 12 100 Chart 1. From point of view of pupils democratic parental behaviors When Chart 1 is examined in terms of having personal liberty in their families it is viewed that pupils have emulated behaviors of their parents. One of the most indispensable elements of democratic life is freedom provided for members of the community. Naturally pupils in primary schools according to their social life in terms of augmenting their personal liberty have assessed behaviors of their parents in view of democracy. Democracy is individuals making their own decisions in relation to feelings , opinions and skills. Pupils regarded these parental behaviors which permit them freedom as democratic behaviors. Again in the lives of pupils games and making friends take and important place. In the research according to data gathered pupils have viewed the parents who have permitted them to play games and make their own friends as democratic parents. Another priority for pupils in terms of personal liberty is to take advantage of technological tools at home. According to pupils parents who let them watch TV and play computer games are democratic parents. 2. Communication in Family Another theme comes into prominence as a result of qualitative analysis of the answers pupils have given related to democratic parental behaviors, is communication in family. The percentage and frequency distribution of democratic parental behaviors under the theme of communication in family is shown in Chart 2. According to Pupils Democratic Parental Behaviors Theme: Communication in family Equal treatment by parents to the siblings Parents valuing the ideas of children Not only is the father but also everyone in the family is influential Respecting to each other in the family Paying attention to the opinions of children Total f 36 28 26 15 12 117 % 31 24 22 13 10 100 Chart 2. Democratic parental behaviors according to pupils 43 �When Chart 2 is examined pupils have emulated a part of democratic parental behaviors in terms of communication in family. In this theme pupils have considered parental behaviors relating both directly to themselves and to other members of the family as democratic. The concepts of equality and justice , the indispensable elements of democratic life are seen as the equal treatment of parents to siblings from pupils’ point of view. It is widely known by everybody that democracy doesn’t depend on absolute authority. Pupils expressed this situation as the father is not the only authority in the family whereas all members in the family must be influential. Moreover from the point of view of pupils respecting to each other in the family and taking opinions of children into consideration is also perceived as democratic behaviors. 3. Life at School When answers of the pupils relating to democratic parental behaviors are examined it has been viewed that pupils centered on parental behaviors relating to their life at school. For this reason democratic parental behaviors expressed by pupils are collected under the theme of life at school. Parental behaviors pertaining to life at school are shown in Chart 3. According to Pupils Democratic Parental Behaviors Theme: Life at School Rewarding accomplishments of pupils Being understanding about exam results of pupils Not compelling pupils to study Not comparing achievements of pupils Not interfering with friends of pupils Total f 29 26 23 19 14 111 % 26 23 21 17 13 100 Chart 3. Democratic parental behaviors according to pupils As seen in Chart 3 parental behaviors which are viewed as democratic are closely connected with school life of pupils. Many parents evaluate their children according to school success. One of the areas where most conflicts between parents and children arise, is in a child’s life at school. As seen in the chart pupils perceive positive parental behaviors pertaining to school success , exam results , studying , comparing them with other pupils and not interfering with school friendship as democratic behaviors. Result and Discussion As a result of qualitative analysis of research data , in terms of parental behaviors pupils have centered on three main themes: personal liberty , communication in family and life at school. This situation exhibits that pupils approach the concept of democracy in terms of their lives and liberty. Under the theme of personal liberty, parental behaviors accepted as democratic by pupils are mainly about widening the areas of liberty. Playing games and freedom of using computers at home expressed under this theme highly reflect the point of view of pupils. Through the communication in family theme, children have emphasized the importance of social life. In this theme , by emphasizing the concepts of justice and equality, which must exist in social life, children have viewed behaviors of their parents relating to this area as democratic behaviors. Furthermore pupils, by expressing that not only the father but also all members in the family must be influential , have pointed out that democratic life is to start primarily in the family. Primary school is one of the most important elements that affect the lives of the pupils. School life at this age for pupils is sometimes a source of bliss and success , sometimes a source of fear and failure. School life becomes the most prevailing current issue and interactive area between pupils and parents. In this research pupils associated democratic parental behaviors with school life. Pupils see parents who reward their achievements , are understanding about exam results , don’t compare them with others as democratic parents. Pupils in their own opinions have described democratic parental behaviors by centering on their own lives and their relations with their families. In order for democracy to turn into a way of life in social life at first we have 44 �to know the opinions of pupils and by concentrating on them both in family and at school we have to give importance to democratic education. References Başar, H. (2003). Classroom Management. Ankara: Anı Press. Büyükkaragöz, S. (1989). Ortaöğretimde Demokrasi Eğitimi. Selçuk Üniversitesi Eğitim Fakültesi Yayınları, Konya. Evans, G., & Rose, P. (2007). Support for democracy in Malawi does schooling matter? World Development 35 : 904-919. Gözütok, F. D., (1995). Öğretmenlerin Demokratik Tutumları. TÜDAV Yayınları, Ankara. Gülmez, M. (1994). İnsan Hakları ve Demokrasi Eğitimi. Ankara: TODAİE. No: 256 İnsan Hakları Araştırma ve Derleme Merkezi. No: 8 Harber, C., & Serf, J. (2006). Teacher education for a democratic society in England and South Africa. Teaching and Teacher Education 22 : 986-997. Kepenekçi, Y.K. (2003). Demokratik Okul. Eğitim Araştırmaları. Sayı 11.Ankara: Anı Yayıncılık. Mc Cowan, T. (2006). Educating citizens for participatory democracy: A case study of local government education policy in Pelotas, Brazil. International Journal of Educatinal Development 26: 456-470. Neuberger, B. (2007). Education for democracy in Israel: Structural impediments and basic dilemmas. International Journal of Educatinal Development 27: 292-305. Tezcan, M. (1994). Eğitim Sosyolojisi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları, Ankara. 45 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 317 Title A name given to the resource Democratic Parents from the Point of View of Pupils Author Author SAMANCI, Osman MART, Çağrı Tuğrul Abstract A summary of the resource. During the primary school period pupils acquire a great deal of skill , knowledge and attitude about life. The skill , knowledge and attitude pupils acquire during this period affects their lifelong behaviors. For individuals the most important institution where attitude and behaviors are established is family. Family affects all development processes of prime importance for a child. It is expected that knowledge and skills given to a child by means of education is to be consolidated in the family. Parents who set a good example for their children through their behaviors, at the same time help their children acquire a great deal of attitude and skills. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a28fdff80e6952f2c659a9b519f015d8.pdf cdaa1f74da38b5757140281f063195b7 PDF Text Text Journal of Education and Humanities Volume 1 (2), pp. 99-109, Winter 2018 Pofessional paper ISSN 2566-4638 © International Burch University http://dx.doi.org/10.14706/jeh2018126 Deontologija učiteljskog poziva, Sokratova zakletva ili Etički kodeks Melisa Zukić, PhD Srednjoškolski centar Hadžići Sarajevo, Bosnia and Herzegovina zukici@hotmail.com Sažetak: Deontologija, znanost o dužnostima, učiteljskog poziva upućuje na moralnu obavezu učitelja prema učenicima. Načelo deontologije: „Age quod agis“ ili „Radi dobro ono što radiš“ obuhvata pravne propise, psihologiju komuniciranja, ponašanje i etiku. Prevazilazeći pedagošku etiku kao odnos prema profesionalnim obavezama, zajednici i kolegama, ona proučava prava i dužnosti regulisane kodeksom profesije. Razlika između Benthamovog i Kantovog pogleda na dužnosti je razlika između profesionalne zakletve i etičkog kodeksa škole. Stoga, deontologija dužnostima polazi od moralno i profesionalno zrele ličnosti koja se zaklinje na uspjeh, a etički kodeks polazi od nepovjerljivog društva koje sumnja u istoznačnost moralnih vrijednosti, profesionalca i društva. Abstract: Deontology, the science of teaching professional duties refers to the moral obligation of teachers towards students. The principle of ethics: "Age quod agis" or "Do (well) what you're doing“involves legislation, psychology of communication, behavior and ethics. Overcoming pedagogical ethics as attitude towards professional obligations, community and colleagues, it studies the rights and duties regulated by the code of the profession. The difference between Bentham's and Kant's views about duties is the difference between professional oath and school's code of ethics. Therefore deontology consider duties as base of moral and professionally mature person who swears to success, while code of ethics is based on a mistrustful society that doubt in the identity of moral values, professionals and society as well. Key words: deontology, code of ethics, Socrates oath Keywords: deontologija, etički kodeks, Sokratova zakletva Article History Submitted: 18 January 2019 Accepted: 4 February 2019 �Journal of Education and Humanities Volume 1, Issue 2, Winter 2018 1. INTRODUCTION Svakodnevni rad učitelja je obilježen promicanjem dobra kao najznačajnijeg društvenog potencijala. Sama ličnost učitelja, stoga, bi trebala biti takva da prepoznaje vlastite dužnosti autentično, te ih posvećeno obavlja najbolje što može „Age quod agis“. Vlastitim obrazovanjem učitelj bi se trebao i etički usavršavati čiji vrhunac bi bio obilježen profesionalnom zakletvom. Sa druge strane, kako bi se izbjegle moguće individualne različitosti u ličnosti i sistemu vrijednosti učitelja kao profesionalaca, donose se profesionalni etički kodeksi koji sistematiziraju postupke i ponašanja u akciji, na taj način otvarajući mogućnost za samoprocjenu i eksternu procjenu kvalitete rada. U tom smislu tekst se osvrće na teorijsko razumijevanje etike kao društvene nauke o moralu, njenog normativno-znanstvenog aspekta kao i same deontologije sa namjerom razumijevanja dužnosti učitelja da prenese dobro učeniku, dok istovremeno nastoji da prevaziđe (često nametnutu) činovničku komponentu poziva. 2. ETIKA Iako je etika, kao pojam, rasprostranjena u svakodnevnom govoru potreban je izvjestan trud za njeno definiranje. Etika i moral imaju ista značenja koja potječu iz grčkog jezika (ethos) i latinskog jezika (mos, mores i moralis) u značenju navika, običaj, karakter, ćudoređe. Stoga, prema Čehok, Koprek i dr. (1996) etiku možemo definirati i kao društvenu nauku o moralu koja proučava ciljeve i smisao morala, kriterije za vrednovanje moralnih postupaka te izvor, zasnovanost, razvitak i usavršavanje morala. Vukasović (1993) se u tom smislu oslanja na samog osnivača etike Sokrata, koji je smatra vrlinom življenja u skladu sa zahtjevima “unutarnjeg glasa”, na njegovog učenika Platona koji je ideju dobra smatrao osnovnom moralnosti, te na Aristotela koji etiku predstavlja kao sistem društvenog ponašanja. S obzirom da se definicije etike svode na lično uvjerenje čovjeka – lični sistem vrijednosti u kojem se zna što je dobro, a šta je loše, šta je ispravno, a šta je neispravno, naslućuju se tri temeljne implikacije etike koje Radoš (2017) predstavlja kao: 1. individualnost etike - pojedinci imaju etiku, a ne organizacije 2. etičko ponašanje može varirati od osobe do osobe 3. relativnost (a ne apsolutnost) etike U tom smislu Radoš (2017) smatra da se od same etike očekuje usavršavanje kao zauzimanje stava prema postojećim moralnim sistemima. Etiku možemo vrlo jednostavno klasificirati na principu koji je predstavio Vukasović (1993): 100 �Deontologija učiteljskog poziva, Sokratova zakletva ili Etički kodeks Melisa Zukić 1. Kada kao kriterij uzmemo cilj čovjekovog praktičnog djelovanja, etika se dijeli na:  Eudaimonizam (eudaimonia- grč. sreća) – svrha i smisao moralnog djelovanja je u postizanju sreće.  Hedonizam (hedone- grč. užitak) – najveća vrijednost i smisao života je u trenutačnom pozitivnom tjelesnom užitku.  Utilitarizam (utilis- lat. koristan) – u prvi plan stavlja težnju za korisnošću. 2. Po kriteriju sadržaja i namjere svijesti, etika se dijeli na:   Etika dužnosti (deontološka etika) – Kant je predstavio samu dužnost kao takvu, uzvišenom i veličanstvenom. Poštovanje dužnosti je moralni imperativ, unutrašnja zapovjed našeg uma koja zahtjeva da načelo prilikom postupanja bude tako postavljeno da ga mogu prihvatiti i druge osobe, tj. da ono bude opće ljudsko načelo. Etika odgovornosti – pojam odgovornosti se često svodi na pravnu i/ili moralnu uračunljivost podrazumijevajući znanje, volju i slobodu kao nužne elemente. Danas, ovaj pojam sve više zauzima mjesto koje je u etici imala dužnost konkretizujući se profesionalnim etikama. 3. Po kriteriju porijekla moralne obaveze, etika se dijeli na:   Autonomnu etiku – izvor morala je u samom čovjeku. Heteronomna etika – izvor morala je izvan čovjeka (npr. društvene norme, autoritet i sl.) 4. Po kriteriju odnosa pojedinca i društva, etika se dijeli na:   Individualna etika – lično uvjerenje pojedinca o ispravnosti/neispravnosti njegovog ponašanja. Socijalna etika – se bavi socijalnim aspektom moralnih odnosa i moralnim obavezama pojedinca prema zajednici i zajednice prema pojedincu. 5. Po kriteriju važenja etičkih zapovijesti, etika se dijeli na:   Etika suštine - suština tvori postojanu prirodu neke stvari. Situacijska etika - tvrdi da je moralnost nekog čina određena konkretnim kontekstom. 6. Po kriteriju sadržaja pravila djelovanja, etika se dijeli na:  (Formalna) Etika dužnosti – može se poistovjetiti sa radnom etikom kao skupom stavova i ponašanja utemeljenih na vrijednostima rada. 101 �Journal of Education and Humanities Volume 1, Issue 2, Winter 2018  (Materijalna) Etika vrijednosti– Shvatajući vrijednosti kao javna dobra u sferama morala, religije, umjetnosti i tehnike koja podrazumijevaju opstanak društvene zajednice. 7. Po kriteriju utemeljenja moralnog zahtjeva, etika se dijeli na:   Normativna etika – postavlja pitanja ispravnosti i opravdanosti postojećih moralnih shvaćanja i odnosa zuzimajući kritički stav prema postojećim oblicima istovremeno postavljajući i formulirajući određene kriterije pravilnog moralnog prosuđivanja i djelovanja. Ovakva etika se pita: „Kakav bi to moral trebao biti da čovjek (pojedinac) kao i društvo ispune svoju ulogu?“ Deskriptivna (empirijska) etika –ima empirijsko eksplikativni (deskriptivni) zadatak sastavljen od proučavanja i opisivanja moralnih odnosa i moralnih shvaćanja koji su se pojavljivali u određenim etapama društvenog razvoja. Ona nastoji dati odgovor na pitanja: „Šta je moral?“, „Od kada postoji?“, „Kako je nastao?“, „Od čega ovisi?“, i sl. 3. ETIKA KAO NORMATIVNA ZNANOST Normativni aspekti etike, fokusiraju se na čovjekovo ponašanje, odnosno na etiku u praksi. U tom smislu normativna etika kao nauka nastoji da ostane oslonjena na objektivne činjenice, koje su zadane i nepromjenjive. Stoga Rošić (2017) prema Polić (1990) ukazuje a to da znanstvena etika odnosno etika kao normativna znanost, teži da utvrdi one teorijske principe, prema kojima svaki pojedinac treba živjeti i djelovati, što ukazuje na njen bitan zadatak da znanstveno-teorijski odredi moguće ljudsko djelovanje. Etika u tom smislu pokazuje pravac u kojem se osoba treba ostvariti kao čovjek, stavljajući naglasak kako je to moguće tek uz pomoć nauke, suprotstavljajući je samovolji i pokazujući put ispravnog ljudskog djelovanja. Tek tada umjesto čovjekovog lutanja u svakodnevnom životu etika ga nedvosmisleno usmjerava prema dobru. U tom smislu prepoznajemo etiku kao normativnu znanost u težnji ka tome da u danom traži mjesta ka mogućem. Kao i kod svake znanosti, Rošić (2017) ukazuje da normativna etika želi znati da bi mogla mijenjati, a čini se kako je upravo znanje najbolja osnova za to. Pri tome Rošić (2017:7) predlaže da se vodi računa o tome da „... moguće iz kojega i po kojem promjene mogu doći, još nije ali niti ne može biti predmet znanstvene spoznaje sve dok moguće ne postane zbiljsko, čime se potvrđuje da je zbiljsko moguće, ali istovremeno, barem za znanost, prestaje biti moguće kao nešto drugo od onoga što već jest. S obzirom na navedeno, znanost je uvijek korak iza djelatnog čina, koji po njoj mora biti određen, što znači da normativna znanost može zahtijevati isključivo ono što jeste“. 102 �Deontologija učiteljskog poziva, Sokratova zakletva ili Etički kodeks Melisa Zukić 4. KANTOVA ETIKA U želji da probudi moralnu svijest savremenika, Immanuel Kant je nedvosmisleno ukazivao na čovjekovu potrebu za uvažavanjem i poštovanjem ljudskih dužnosti. Na tom stanovištu se suprotstavio „etici dobara“, materijalnom vrednovanju, korisnosti, osjetnim efektima kao izvoru morala i kriterija moralnih vrijednosti. Kao takva Kantova etika kategoričkog imperativa, započinje potpuno novo razdoblje u historiji etike. Kant je u svojim reformama kako primjećuje Rošić (2017) zahtijevao temeljitu razradu moralnih shvaćanja kreirajući etiku prihvatanja normi i zakona. U tom smislu, Kantova etika ne temelji etičku normu na sadržajnom dobru, već dobro izvodi na temelju norme. Iz tog razloga, Kantova etika je apriorna jer istražuje načela ljudskog uma i čistu volju, neovisno o vanjskim utjecajima ali i pobudama. Kantova etika je isto tako i etika moralnih dužnosti. Rošić (2017:8) u tom smislu citira Kanta koji govori: “ Čovjek mora izvršavati svoju dužnost, svoju ljudsku dužnost!” Iz navedenog se vidi da je za Kanta dužnost nešto veliko, uzvišeno i veličanstveno. On je smatrao kako se ljudski duh uzdiže pomoću unutarnje svijesti o dužnosti, njenim ispunjavanjem i poštivanjem. Poštovanje i obavljanje ljudskih dužnosti spada u imperative unutrašnjeg ili apriorornog zahtjeva kao zapovijedi našeg uma. U takvim okolnostima unutarnji glas uma kako navodi Rošić (2017) kategorički zahtijeva od nas i naše volje da načela našeg postupanja, budu takva da ih mogu prihvatiti i druge osobe, odnosno da ono bude opet ljudsko načelo. Kant pritome ističe da slobodu ne trebamo doživljavati tako da možemo raditi šta god želimo i kako god to želimo, već da čovjek koji postupa u skladu s ljudskim dužnostima i u skladu s moralnim zakonima je istovremeno u skladu sa kategoričkim imperativom i predstavlja najslobodnijeg čovjeka na svijetu. Rošić (2017) ne zaobilazi ni drugi Kantov moralni zahtjev, kojim traži da se čovjek ali i sve ljudsko u čovjeku tretira kao svrha a ne samo kao sredstvo, zato što čovjek pripada svojevrsnom “carstvu svrha”, sam sebi propisujujući zakone i norme te ih kao takve sam primjenjuje i izvršava. Kantova etika čovjeka postavlja kao mjerilo moraliteta, a sam moralni zakon postaje plod čovjekova uma koji se ostvaruje njegovom voljom. Vujović (2017), Kantovu filozofiju morala centralizovanu oko principa moralnosti postavljenog u Kritici praktičkog uma, postavlja kao osnov za razumijevanje njegove deontološke etike. Karakterizacija kategoričkog imperativa kao objektivnog, racionalnog, neophodnog i bezuslovnog principa, kojim se mora uvijek voditi svako umno biće, fundament je za oblikovanje deontologije. 5. DEONTOLOGIJA Pedagoška etika kao dio pedagoške kompetencije predstavlja normativnu znanost djelovanja učitelja nastojeći dati odgovore o potrebi činjenja dobra i njegovog definisanja, predstavljajući odraz moralnosti učiteljskog posla. 103 �Journal of Education and Humanities Volume 1, Issue 2, Winter 2018 Savremena škola je potreba i imperativ postmodernog društvenog stanja obilježenog kontradiktornošću između „ja hoću" i „ja treba da", tragajući za učiteljem osposobljenim za aktivni komunikacijski proces od kojeg ovisi uspješnost međuljudskih odnosa, a to je učiteljska deontologija kako je Rosić (2011) predstavlja. Naziv deontologija se pojavljuje polovinom 19.vijeka u djelu „Deontology“ engleskog filozofa Jeremije Benthoma oslanjajući se na grčke termine „deon“ - što treba biti i „logos“- nauka. U tom smislu deontologija je nauka o dužnostima koje treba ispuniti, o dužnostima kao moralnoj obavezi učitelja prema osobama koje se oslanjanju na njegovo znanje. U tom smislu osnovno načelo deontologije predstavlja grčka izreka: „Age quod agis“ – „Radi (dobro) ono što radiš“. Deontologija učiteljskog poziva se reguliše odgovarajućim kodeksom profesije. U okvire deontologije spadaju i pozitivni pravni propisi koji regulišu učiteljsku struku kao i svojevrsna psihologija komuniciranja, ponašanja i etika. Iako je deontologija dio etike ona je šira od pojma pedagoške etike jer obuhvata i zakonske propise. Stoga možemo govoriti o etičkoj, stručnoj i kaznenoj deontologiji učiteljskog poziva. Etička deontologija učiteljskog poziva je najšira, pa jednim dijelom obuhvata i stručnu koja može, a i ne mora biti etički neprihvatljiv postupak ili čak kazneno djelo. Etiku klasificiramo kao deontološku i teleološku etiku ili kao formalnu i materijalnu etiku. Deontološke teorije o etici grupišu norme ili načela djelovanja koje etiku čine dobrom u skladu sa normom ili u skladu sa načinom djelovanja. Baziraju se na dužnosti da se nešto učini ili ne propusti učiniti ističući vrijednosti moralnog djelovanja kao takvog. Istraživači deontologije dijele se na monističke i pluralističke. Monistička deontologija polazi od jednog etičkog načela kao ishodišta za sva ostala npr. Kantov kategorički imperativ, dok pluralistička deontologija polazi od više međusobno ravnopravnih pravila npr. deset (Božijih) zapovjedi. Stoga se pluralistički deontolozi češće nalaze u moralnim dilemama. Odgovarajući primjer deontološke etike prema mišljenju Rosić (2011) i Živković (2009) je Kantova etika, koja polazi od pojma dužnosti koja za njih predstavlja “nužnost djelovanja iz poštovanja prema zakonu”. Profesionalne etike se pak oslanjaju na osnovna opća etička načela nastojeći ustanoviti norme djelovanja pojedinih struka i zanimanja, dok personalistička etika kao načelo etike postavlja osobu, čineći je temeljem svih kriterija etičko-moralnog djelovanja i vrijednošću koja nadilazi sve druge. Personalistička etika, kao takva, predstavlja bazu Hipokratove zakletve i Opće povelje o pravima čovjeka, kao općeprihvaćenim aktima etičko-moralnih vrijednosti savremene civilizacije. Za Rosića (2011) učiteljska etika obuhvata odnos prema profesionalnim obavezama, prema zajednici i prema drugim učiteljima, postavljajući etička načela od kojih su neka: načelo koristi, dobročinstva, neškodljivosti, autonomnosti, pravednosti, povjerenja, istinoljubivosti itd. 6. ETIČKI KODEKS ILI ZAKLETVA 104 �Deontologija učiteljskog poziva, Sokratova zakletva ili Etički kodeks Melisa Zukić Pedagoška etika se može definirati i kao disciplina koja se bavi procesom moralnog prosuđivanja uspostavljanjem kriterija koji preciziraju šta je dobro a šta loše u procesu i rezultatu odgoja i obrazovanja, ali i kao zaseban sistem moralnih normi koji reguliše ponašanje učitelja prema učenicima, sebi, nastavnom sadržaju i drugim učesnicima pedagoškog procesa. U njenim okvirima, učitelji nastoje postići najviše ideale svoje profesije. To se odnosi na temeljne profesionalne odgovornosti (individualno, kolektivno i institucionalno) usmjerene prema njihovoj profesiji, akademskoj disciplini, obrazovnoj instituciji i društvu u cijelosti. Pedagoška etika u svojoj srži predstavlja deontologiju učiteljskog posla, u smislu učenja o dužnostima učitelja prema učenicima. Savremena škola u praksi očekuje da učitelj svoje dužnosti usmjeri ka pomaganju učenicima da napreduju u skladu sa individualnim mogućnostima, ka sticanju iskustava, ohrabrivanju učenika kao partnera odgovornog za preuzete obaveze, organiziranju učenika da iskažu vlastitu kreativnost, poticanju učenika itd. Iz navedenog se može uvidjeti da je pedagoška etika razvijajuća a ne statična, doprinoseći tako mijenjanju i učenika i učitelja. Iako je posao učitelja za etiku određen moralnim zakonom, učitelj ipak zakonske propise struke svakodnevni uči i primjenjuje. Rosić (2011) stoga kaže kako u etičkom, pedagoškom i deontološkom značenju u svom moralnom djelovanju gospodarimo nad postupcima od početka do kraja. Deontologija učitelja je smislena aktivnost koja povezuju učiteljska umijeća i to najprije znanje o nastavnom sadržaju, nastavnim metodama, nastavnom planu i programu, učenicima i drugim faktorima koji utiču na uspješnost učenja sa pripremanjem za nastavni rad i konkretnim nastavnim aktivnostima. Stoga nas ne iznenađuje što se mnoge deontološke postavke o odgoju i obrazovanju kao interakcijsko-komunikacijskom procesu ostvaruju u ličnosti samog učitelja i njegovom načinu rada na šta su ukazivali Henting (1997), Liessmann (2008) i Rosić (2011). Uvriježeno je mišljenje kako je poštovanje etičkih pravila i načela istoznačno sa poštovanjem zakona. Međutim, profesije poput medicine, obrazovanja ili vojske zahtijevaju ponašanja koja prevazilaze zakon. Stoga, među bitnim elemenima za razlikovanje profesija i neprofesija je postojanje profesionalne etike formulisane eksplicitnim profesionalnim kodeksom. Živković (2009) ukazuje kako je UNESCO u Preporukama za učiteljski status od 5. 10. 1966. zahtijevao da „norme ponašanja i mjerila koja se utemeljuju u prirodi nastavničke djelatnosti treba definisati u saradnji s nastavničkim udruženjima i onda ih se pridržavati“. U SAD-u postoji „Code of Ethics of the Education“, dok je kod nas npr. radna grupa, Agencije za predškolsko, osnovno i srednje obrazovanje uz tehničku podršku UNICEF-a, izradila dokument pod nazivom „Etički kodeks“, namijenjen svim osnovnim školama u Bosni i Hercegovini. Kodeks je nastao u okviru projekta: Razvoj sistema praćenja kvalitete u obrazovanju, tj. etičkog kodeksa i indikatora interkulturalnog i inkluzivnog obrazovanja, u okviru pružanja tehničke pomoći pri razvijanju interkulturalnog etičkog kodeksa za nastavnike i učenike u osnovnom obrazovanju koji stoji na stavu da razvijanje i usvajanje etičkog kodeksa omogućava instituciji definisanje parametara zrelog profesionalnog identiteta kao standarda u praksi te pravnu regulaciju njegove upotrebe, ali i kao 105 �Journal of Education and Humanities Volume 1, Issue 2, Winter 2018 sredstvo za procjenu i samoprocjenu profesionalca. U tom smislu bi se definicija etičkog kodeksa usmjerila na zajedničke vrijednosti i skup pravila ponašanja koje neka profesija prihvata sa svrhom osiguravanja svim sudionicima u radu, bez obzira na rang i položaj, jasnih smjernica potrebnih za donošenje jednoobraznih etičkih odluka u profesionanom kontekstu. Etički kodeks se istovremeno obraća i javnosti govoreći o određenoj profesiji, njenim zalaganjima i očekivanjima. Hartmut von Hentig (1997) se, sa druge strane u svojoj knjizi Humana škola, zalaže za Sokratovu zakletvu koja nastupa sa pozicije personalističke etike baš kao i Hipokratova zakletva. Tekst Sokratove zakletve obavezuje učitelja:                       da odgojno-obrazovnom poslu pristupi svjesno i obavlja ga savjesno da cjelokupni odgojno-obrazovni rad utemelji na saznanjima pedagogije, psihologije i njima srodnih nauka da poštuje svako dijete da ga braniti od svega što je usmjereno protiv njega da se zalaže za njegov psihički i fizički sklad da poštuje njegove osjećaje da ga uvažava kao ravnopravnog sagovornika da traži njegovo odobrenje za sve što čini za njega da upozna zakonitosti njegovog razvoja da otkriva i razvija njegove sklonosti da ne lomi njegovu volju da ga poučava kako korištenju sopstveni razum da ga osposobljava za preuzimanje odgovornosti za život, rad i stvaralaštvo u zajednici da ga ne podčinjava svojim shvatanjima svijeta, ljudskog društva i čovjeka da mu nastoji pružiti viziju boljeg svijeta da mu omogući upoznavanje dobrog života da ga uvjeri kako se vizija boljeg svijeta može ostvariti da ga podučava istinoljubivosti da pokazuje ličnim primjerom da javno obrazlaže svoja uvjerenja i djela, argumentima ih braneći od kritike da sopstveni rad svjesno provjerava da bude spreman za provjeru djelatnosti U tom smislu bi se etičke norme internalizirale u samu osobu, u njen sistem vrijednosti, dok bi se sa druge strane izgubila prethodno navedena svrha eksterne mogućnosti standardiziranog testiranja kvalitete rada. Stoga, ne iznenađuje sveprisutna zapitanost treba li donositi učiteljski kodeks ili pak učiteljsku zakletvu, jer je razlika bitna. Zakletvu polažu ljekari završavanjem medicinskog fakulteta a vojnici završavanjem obuke. Pitamo se: „Je li logično da učitelji imaju svoj profesionalni kodeks, a ne zakletvu“? Zakletva, koja sugeriše neupitnu obavezu čini se da bi bolje odgovarala prirodi učiteljskog poziva, kako 106 �Deontologija učiteljskog poziva, Sokratova zakletva ili Etički kodeks Melisa Zukić konstatuje Živković (2009). U tom smislu Živković (2009) navodi kako se nakon Hentiga i Cindrić zalaže za zakletvu koju bi davali studenti preuzimanjem diplome, predlažući da tekst zakletve R. Dottrensa iz 1996., uz UNESCO-vu podršku čiji je tekst: „Vršiću svoju obavezu savjesno i ponosno. Moji učenici biće mi ne samo učenici nego i djeca te nikada neću zaboraviti da za njihovu sudbinu i sam snosim dio odgovornosti. Svim raspoloživim sredstvima ću čuvati čast učiteljskog poziva. Moje kolege će mi uvijek biti prijatelji. S njima u saradnji nastojaću stalno usavršavati puteve kojima škola ide priznajući svima pravo na odgoj i socijalnu pravednost u obrazovanju. Ovu zakletvu polažem sasvim slobodno i časno“. Za razliku od zakletve kodeksom se pobraja skup konkretnih dužnosti kojih se treba pridržavati u obavljanju neke službe. Prema Kantu, etički kodeks bi se trebao temeljiti na formulaciji kategoričkog imperativa obuhvatajući osnovne dužnosti prema sebi i prema drugima sa pozicije specifičnosti učiteljskog poziva. Iz navedenog razumijevamo da bi svaki kodeks za učitelje trebao imati pet osnovnih teza: kategorički imperativ i četiri odredbe koje govore o odnosu učitelja prema sebi i prema drugima (učenici, kolege, šira socijalna sredina, država). Iz ovoga slijedi da bi prema Živkoviću (2009) jezgra etičkog kodeksa za učitelje mogla glasiti ovako: 1. Učitelj poučava tako da su mu učenici svrha a ne sredstvo 2. Učitelj kao uzor, živi tako da se hrabro nosi s nevoljama života ne narušavajući svoj tjelesni i duhovni integritet, a tome poučava i svoje učenike 3. Učitelj raste kao duhovna osoba koja unaprjeđuje svoje znanje i umijeće poučavanja, a svojim učenicima pomaže da otkriju i razvijaju vlastite talente 4. Učitelj kao istinoljubiva osoba tome poučava i svoje učenike 5. Učitelj pomažući ljudima, tome poučava i svoje učenike 7. ZAKLJUČAK Vođeni promišljanjima iz ovog rada proveli smo akcijsko istraživanje u jednom od Srednjoškolskih centara KS na uzorku od 80 profesora (opći predmeti, stručno teorijski predmeti i praksa), primjenom anketnog upitnika koji se nalazio kao prilog tekstu Etičkog kodeksa škole i tekstu Sokratove zakletve. Pitanje u anketnom upitniku je glasilo: „Koji od priloženih tekstova (Etički kodeks škole ili Sokratova zakletva), po vašem mišljenju, autentičnije predstavlja učiteljev doživljaj dužnosti?“ Rezultati su nas doveli do saznanja da je 72 (90%) od ispitanih profesora sklonije Sokratovoj zakletvi u poređenju sa 8 (10%) profesora kojima je etički kodeks preferirana formulacija za sistematiziranje učiteljskih dužnosti. Interesantno je spomenuti i zapažanje da je Sokratova zakletva kao neformalan 107 �Journal of Education and Humanities Volume 1, Issue 2, Winter 2018 dokument vidljivo istaknuta u zajedničkim prostorijama nastavnog osoblja škole u kojoj je istraživanje provedeno. To nas je povelo putem do pedagoške službe i neformalnog objašnjenja kako Sokratova zakletva ipak „ima motivacijski učinak“ a etički kodeks „normativni učinak“. Razloga vjerojatno ima još, a to bi moglo pokrenuti potpuno novi istraživački proces. Bez obzira na okolnosti, učitelji ulažu izuzetan trud u savjesnom odnosu prema svojim dužnostima, ostvarujući tako osnovno pravilo odgojnog rada da se prihvatanjem dužnosti prihvatamo i svakodnevnog djelovanja, prevazilazeći spoznaju o činovničkoj dimenziji učiteljskog poziva u pravcu spoznaje o učiteljima kao kreatorima znanja i razvoja. Stoga, promišljajući o razvoju etičkih kompetencija učitelja, kreira se okosnica za promišljanja o savremenom učitelju koji predstavlja ključnog aktera promjena u budućnosti. REFERENCES Cindrić, M. (1995), Profesija učitelj u svijetu i Hrvatskoj. Velika Gorica–Zagreb: Persona. Čehok, I. Koprek, I. i dr. (1996. Etika – priručnik jedne discipline, Zagreb: Školska knjiga. Fiamengo, A. (1985). Osnove opće sociologije, Zagreb: Narodne novine. Fočo, S. (2003). Sociologija odgoja i obrazovanja, Zenica: Dom štampe. Glasser, W. (1993). Nastavnik u kvalitetnoj školi, Zagreb: Educa. Hentig, V. H.(1997). Humana škola, Zagreb: Educa. Kant, I. (1953), Osnove metafizike ćudoređa. Zagreb: Matica hrvatska. Konig, E. i Zedler, P. (2001). Teorije znanosti o odoju: uvod u osnove, metode i praktičnu primjenu, Zagreb: Educa. Liessmann, P.L. (2008). Teorija neobrazovanosti- Zablude društva znanja, Zagreb: Naklada Jesenski i Turk. Radoš, M. (2017). Etika i odgoj, Završni rad, Sveučilište u Zagrebu, Učiteljski fakultet, Odsjek za odgojiteljski studij, na sajtu: https://repozitorij.ufzg.unizg.hr, očitano: 22. 1. 2019.g. 108 �Deontologija učiteljskog poziva, Sokratova zakletva ili Etički kodeks Melisa Zukić Rosić, V. (2011). Deontologija učitelja - temelj pedagoške etike, u časopisu: Informatol. 44, 142-149. Strike, K. A. (1988). The Ethics of Teaching. The Phi Delta Kappan, 70(2), 156-158. Tillmann, K-J, (1994). Teorije škole, Zagreb: Educa. Vukasović, A. (1993). Etika-Moral-Osobnost, Zagreb: Školska knjiga. Vujović, M. (2017). Osnovni principi Kantove etike dužnosti, u časopisu: Matica, br. 71, str. 389-426, očitano na sajtu: http://www.maticacrnogorska.me, 22. 1. 2019.g. Warnick, B. R. & Silverman, S. K. (2011). A Framework for Professional Ethics Courses in Teacher Education, Journal of Teacher Education 62, 273-285. Živković, M. (2009). Kodeks učitelja zasnovan na Kantovom nauku o dužnosti, u časopisu: Metodički ogledi, 16, 23–34 Učiteljska zakletva, na sajtu:http://www.prviprvinaskali.com, očitano: 26. 3. 2017. National EducationAssociation (2002). Code of Ethics of the Education Proffesion. www.nea.org./aboutnea/code.html. 109 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Journal of Education and Humanities Subject The topic of the resource Education and Humanities Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Deontology of Teachers, Socrates Oath or Code of Ethics Description An account of the resource Abstract: Deontology, the science of teaching professional duties refers to the moral obligation of teachers towards students. The principle of ethics: "Age quod agis" or "Do (well) what you're doing“involves legislation, psychology of communication, behavior and ethics. Overcoming pedagogical ethics as attitude towards professional obligations, community and colleagues, it studies the rights and duties regulated by the code of the profession. The difference between Bentham's and Kant's views about duties is the difference between professional oath and school's code of ethics. Therefore deontology consider duties as base of moral and professionally mature person who swears to success, while code of ethics is based on a mistrustful society that doubt in the identity of moral values, professionals and society as well. Creator An entity primarily responsible for making the resource Melisa Zukić Source A related resource from which the described resource is derived Journal of Education and Humanities Volume 1 (2) Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource Winter 2018 Type The nature or genre of the resource Key words: deontology, code of ethics, Socrates oath Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2566-4638 DOI 10.14706/JEH2018126 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/10c6cd6b9a20e1a1393d9fe312dc243a.pdf b3d96f84062dbe647100f3a16c384236 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Journal of Natural Sciences and Engineering Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 2637-2835 DOI Digital object identifier 10.14706 Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Description An account of the resource Journal of Natural Sciences and Engineering (JONSAE) is a peer-reviewed, biannually published international journal focusing on empirical and theoretical research in all branches of Engineering and Natural Sciences. It is published on the behalf of Faculty of Engineering and Natural Sciences of International Burch University and aims to provide the best content regarding by publishing original research papers, review articles, special issues, feature articles, and book reviews. All manuscript submissions are subject to initial appraisal by the Editor, and, if found suitable for further consideration, to peer review by independent, anonymous referees. All peer review is double-blind and submission is online. The journal welcomes theoretical, applied, interdisciplinary and methodological work, with preference on empirical research, critical approach and problem-solving methods in manuscripts. Language A language of the resource English Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Depression and Anxiety Analysis and Prediction using Big Data Technologies Author Author Mersiha Ćeranić, Samed Jukić Abstract A summary of the resource. COVID-19 pandemic brought many changes in people’s lifestyles. Some of those changes hurt people's mental health in different age groups. This research is done to investigate which factors contributed most to the occurrence of depressive and anxiety symptoms during COVID-19 lockdown, and what type of people in terms of age, sex, level of education, place of living, was the most exposed to the appearance of mental health disorders. 1115 people (18-85 years old) from Poland joined the research process. They fulfilled online questionnaires which were used as a basis for further research of lockdown impact on mental health. Responses are evaluated by using ML tools predicting the group of participants with signs of depression and anxiety, based on their answers to the questionnaires, and the attributes of the participants. Based on the results given by the studies, the youngest population (age 18-29), which participated in the surveys, experienced more intense depression and anxiety symptoms than participants from other age groups. Keywords Keywords. Anxiety, covid-19, decision tree, depression, logistic regression, tableau, Weka. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2637-2835 DOI Digital object identifier 10.14706/JONSAE2021327 Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Language A language of the resource English language Type The nature or genre of the resource Original research https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/205d02bedb2d25f0e43139d0aafd4239.pdf bbc1ba6a6300ab73e2846c2de5e8ca32 PDF Text Text Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics Derivative and Stylistic Features of Verbs of Words of Persian Origin in the Bosnian Language Amela Šehović & Đenita Haverić University of Sarajevo, Bosnia and Herzegovina Submitted: 12.04.2014. Accepted: 03.11.2014. Abstract Before it was fully adopted by the Bosnian language, a Persian loanword, from the moment it was borrowed from the source (Persian) to the receiver (Bosnian) language, would undergo various stages of adaptation on the phonological, morphological, and semantic plane. Due to the fact that many Persian words entered the Bosnian language through Turkish as the mediator language, a great number of semantic changes occurred when the word was borrowed from Persian and later used in Turkish. Later on, the same meaning from Turkish would be transferred to Bosnian language. Words of eastern origin, i.e. words from Turkish, Arabic or Persian, made their way into the Bosnian language due to various influences and during various periods of time. These words were introduced to the Bosnian language mostly through Turkish and are, for that reason, referred to as turcisms. However, a more scientifically approved term is orientalisms since not all of these words belong to the Turkish lexical material, and since they involve a great number of Arabic and Farsi phrases. This paper examines the significance and role of the Turkish language as the language mediator in the case of words of Persian origin entering the Bosnian language. As loanwords, turcisms were used mainly during the 500-year-long Ottoman rule in Bosnia-Herzegovina, when the contact with the Turkish language and culture was most immediate. For that reason, the number of turcisms in the Bosnian language is quite impressive. For instance, Škaljić’s Rječnik turcizama (Dictionary of Turcisms) contains 8,742 words (expressions) and 6,878 terms (1979: 23). During the Ottoman period, Persian was the language of literature, especially poetry. The most of the lexis of Persian origin entered the Bosnian language owing to great Iranian classics, but also, indirectly - through Turkish. Compared to Turkish and Arabic, lexis of Persian origin is the least present – more than 600 words in Škaljić’s Dictionary of Turcisms (Akopdžanjan 2010: 18). Keywords: Persian loanwords, Turkish language, Bosnian language, semantics changes 21 �Derivative and Stylistic Features of Verbs of Words of Persian Origin in the Bosnian Language Introduction The Bosnian language contains a number of words of Persian origin, mainly received through Turkish as the relay language during Ottoman rule in Bosnia and Herzegovina. Today, these words are mainly part of the passive lexis of modern Bosnian, which is primarily a consequence of the disappearance of the notions and phenomena they denote, but also a result of their replacement with other forms. However, quite a number of these lexemes appear in conversational Bosnian, where they are used for the purpose of greater expressive force. They are most frequently nouns, followed by adjectives and verbs – parts of speech that carry the largest amount of information. This paper will focus on verbs derived from words of Persian origin, usually nouns. This is no surprise in light of the fact the majority of loanwords are nouns. This is because nouns’ function is to name phenomena and objects – both those that do not have adequate local equivalents, and those that do have local equivalents, but are for some reason less prestigious and are therefore replaced with a borrowed noun. Since Persian loanwords no longer enter our language, due to the influence of different factors, the corpus of this research comprises dictionaries of modern Bosnian language1. Namely, we thought that such lexicographical sources would represent a reliable source for a derivation and style-based analysis of verbs in Bosnian. However, since the root of such verbs is Persian, we consulted dictionaries of the Persian language in order to determine their origin and semantics. These dictionaries were used as an auxiliary tool in this derivation and style-focused analysis of verbs in the lexical stock of the Bosnian language. Derivative features of verbs of Persian origin in Bosnian Most verbs in our language derived from Persian words are dominative, i.e. derived from nouns. Although prefixal derivation is indeed the most productive type for They include: Rječnik bosanskoga jezika (2010) by Senahid Halilović, Ismail Palić and Amel Šehović, published by the Faculty of Philosophy in Sarajevo, further referred to in this paper as RBJ, as well as Rječnik sarajevskog žargona (2003) by Narcis Saračević, published by Vrijeme Zenica, further referred to in this paper as RSŽ. 1 22 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics derivation of verbs, this paper will first look at verbs of suffixal derivation, since the meaning of verb suffixes is far more precise than that of verb prefixes. Suffixal derivation of verbs As a method of word formation, suffixal derivation is more frequent in nouns than in verbs. Still, there are numerous verbs derived in this way. Suffixal derivation of verbs from nouns The most prominent are verbs derived with the following suffixes (according to: Barić – Lončarić i dr., 1979:293–294): 1. the suffix -a-, used to form verbs related to the meaning of the noun, a) as object: erendati – ‘to grate potato, cheese etc.’ (RBJ: 272), hujati – ‘conversat., expr. to cause anger, fury, to anger, upset’ (RBJ: 373); i.e. those whose meaning can be described by transforming nouns: noun + ati → verb + noun in the accusative case (Babić, 1986:449), for example: džumbusati – ‘conversat., expr. to cause džumbus, excitement, noisy celebration’ (RBJ: 253). The verb erendati is interesting in terms of norm, since the former Serbo-Croat norm recognised only the form rend(e)isati (MS2: 506–507), and erende was marked as pokr. [regional, provincial] (MS – MH3: 858), indicating its non-normative status and forwarding the entry to the noun rende. The situation is the opposite in modern Bosnian – the form rende is non-preferred in the norm of contemporary Bosnian (RBJ:1142), as indicated by the marking v. [see], forwarding the lexicographical entry to the noun erende. b) as substance or object used as a tool or a device for a particular action: pandžati – ‘scratch and hurt with pandže [claws]’ (RBJ: 872); tamburati – ‘rare, to play the tamboura’ (RBJ: 1316); testerati – ‘to cut using testera [saw], to saw’ (RBJ: 1327). Derivatives of this meaning are the most frequent among verbs derived using the suffix -a-. c) as a name of a state: beharati – ‘to be in behar [spring blossom] (fruit trees), to blossom’ (RBJ: 54); This abbreviation is used to refer to Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika, vol. 5 (P – S) (1973), published by Matica srpska Novi Sad. 3 This abbreviation refers to Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika, vol. 1 (A – E) (1967), published by Matica srpska Novi Sad and Matica hrvatska Zagreb. 2 23 �Derivative and Stylistic Features of Verbs of Words of Persian Origin in the Bosnian Language d) in various other meanings: pendžerati – ‘conversat., expr. to go to someone’ pendžer [window] for the purpose of courtship’ (RBJ: 889); 2. suffix -i-, used to derive verbs: a) whose meaning can be described by a transformation: noun + -iti → verb + noun in the accusative case, for example abdestiti se – ‘to take abdest, to conduct the ritual of ablution’ (RBJ: 1); divaniti – ‘expr. 1. to speak, discuss, present, etc.; i.e. to conduct divan – meeting, discussion’ (RBJ: 193); or when related with the starting noun: b) as substance or object used as a tool or a device: sirćetiti – ‘to season with sirće [vinegar]’ (RBJ: 1194); šećeriti – ‘to sweeten with šećer [sugar]’ (RBJ:1288); c) as an object resulting from the action denoted by the verb: ćariti – ‘conversat., expr. to acquire ćar [gain], to earn, e.g. through trade’ (RBJ: 148); ćemeriti – ‘arch. to build as ćemer [type of roof]’ (RBJ: 149), jagmiti – ‘trying to reach or grab something by fighting others’ (RBJ: 454); kauriti – ‘to turn into a kaur’ (RBJ: 495); pazariti – ‘to conduct pazar, to purchase or sell, to trade’ (RBJ: 885); šićariti – ‘conversat., expr. to gain šićar [profit, gain] easily or quickly, (u)ćariti’ (RBJ: 1292); zijaniti – ‘conversat., expr. to suffer damages or loss’ (RBJ: 1523); d) expressing the same thing as the base noun: bećariti – ‘to live the life of a bećar [carefree, sociable, enjoying a good time, etc.]’ (RBJ: 53); e) expressing a feature: jaraniti (se) – ‘conversat., rare, to become friends, to maintain friendship, to spend time together, to socialise’ (RBJ: 457– 458); f) denoting a particular job or profession: pehlivaniti – ‘to be pehlivan, to perform the acrobatics of a pehlivan’ (RBJ: 888); piljariti – ‘to be a piljar, a (green)grocer’ (RBJ: 898); g) in various other meanings: meziti – ‘conversat., to be served or eat meze’ (RBJ: 648); nišaniti – ‘mil. to take aim (nišan)’ (RBJ: 770); timariti – ‘to clean and groom (esp. a horse) using a brush or a comb’ (RBJ: 1331). The last set of verbs belongs to a large group of derivatives from inanimate nouns of unidentifiable general semantic definition. 3. with the suffix -ira-, used to derive verbs that mean: a) to play or seek amusement: šahirati – ’1. conversat., to play chess for fun, 2. To attack the opponent’s king in chess’ (RBJ: 1284). 24 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics Most nouns used as the base for verbs derived using the suffix -ira- are of foreign origin, primarily Latin and French, and less frequently from Classical Greek and Italian, with numerous colloquial examples from German and more recently from English (data from: Klajn, 2003:355), and this kind of verbs derived from a noun originally from Persian is thus particularly interesting in terms of derivation. 4. the suffix -isa- used to derive verbs meaning: a) to be or resemble the meaning of the noun: dembelisati – ‘expr. to live like a dembel [lazy person]’ (RBJ: 169).4 If the base noun is labelled pejorative, the verb inevitably carries with it a pejorative connotation, despite the fact that the source may not register the pejorative meaning with the verb, but rather only with the noun. b) to perform a particular job or craft: dunđerisati – ’1. to be a dunđer [builder], , 2. pejor. to perform building or construction work poorly’ (RBJ: 240); c) an action or the result of an action expressed by the noun: mahanisati – ‘to find mahana [fault]’ (RBJ: 619); d) a substance or an object used as a tool or a device: testerisati – ‘to cut with a saw’ (RBJ: 1327). As for verbs derived using the suffix -isa-, particularly interesting are those which use the Turkish -le(n)- or -la- before this one, itself of Greek origin (cf. Muftić, 19601961:23), such as: muhurleisati – ‘arc. to place a muhur [stamp, seal], to certify with a stamp’ (RBJ: 680). 5. the suffix -ova-, used to derive verbs meaning: a) to be or resemble the meaning of the noun: bećarovati (bećariti) – ‘to live the life of a bećar’ (RBJ: 53). Verbs ending in -isa- and -ova-, derived from animate nouns, such as the one listed in example a), denote behaviour. b) to perform a particular task or craft: šegrtovati – ‘to be a trainee craftsman, šegrt’ (RBJ: 1288).¸ Suffix-based derivation of verbs from adjectives Verbs are derived from adjectives using the following suffixes: 4 Although Bosnian classifies this word as both a noun and an adjective (RBJ: 169), here it appears as a noun and it is treated accordingly. 25 �Derivative and Stylistic Features of Verbs of Words of Persian Origin in the Bosnian Language 1. with the suffix -i-, when they mean ‘to develop a feature expressed by the adjective’, as in ćoraviti – ‘to make ćorav [blind], to go blind’ (RBJ: 151); 2. with the suffix -je-, when they mean ‘to develop a feature expressed by the adjective’, as in ćelavjeti – ‘to become ćelav [bald], to lose hair’ (RBJ: 149); ćoravjeti – ‘to become ćorav; to lose sight’ (RBJ: 151). Prefix and suffix-based verb derivation Some of the verbs we looked at in the previous chapter also use prefixes, hence they can be considered prefix-based derivatives. Although some authors (cf. Babić, 1986:495) restrict prefix-based derivation to a limited number of prefixes (o-, ob-, po-, pod-, pre-, u-) and suffixes (-nuti, -jeti, -iti, -ati), we decided to accept a more comprehensive treatment of this form of derivation, as elaborated in Priručna gramatika hrvatskoga književnog jezika, and include all the prefixes and suffixes that appear in verb derivation. However, unlike verb suffixes5, which, in most cases, render clearly defined meanings, the meaning of verb prefixes do not entail such precision. Klajn even insists that ‘as language developed, certain prefixes were combined with certain verbs in a more or less arbitrary fashion’, influenced by different factors, rendering an ‘entirely unpredictable’ result (Klajn, 2002:248). In light of this fact, we will try to offer explanations of prefixes noted in the verbs included in our analysis: A typical meaning of verbs derived using the prefix iz- is completion of an action, as evident in the verb istimariti, which also includes sound assimilation [z into s]. The primary perfective meaning is evident in the use of the verb prefix na-, which can also express completion of an action (narendati [to complete grating, cf. above]), though not necessarily (nanišaniti [to take aim]). The verb narendati deserves an additional comment: the prefix na- is added to a form which is not preferred in the Bosnian language – rende, probably caused by the tendency to avoid the initial hiatus. Also, the verb narendati is opposed to the form izrendati, derived under the same principle as narendati: prefix + root rend- + suffix -a- + suffix -ti, though not confirmed through sources. 5 The meaning of these will not be added, since they were covered in the preceding section. 26 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics Performing an action on the surface of another object is expressed using the prefix po- in verbs such as posirćetiti [to drizzle with vinegar (sirće)] and pošećeriti [to sprinkle with sugar], whereas pokauriti [to convert to Christianity] presents the meaning of completion of the action denoted (perfective). Although verbs derived using the prefix pro- on a noun are not that numerous, our corpus incudes the verb probeharati [cf. above], denoting a completed action (perfective). The prefix s- is used to derive transitive and reflexive verbs, mainly from nouns, as evident in the example sjaraniti se, meaning to come together. The meaning of the prefix u- in verbs such as ućariti, ujagmiti and ušićariti is identical – completion of the action denoted. The prefix za- has numerous meanings, and those noted in the corpus include: – inchoative: zameziti, zamezetiti; – completed action (perfective): zabeharati; – perform an action on the surface of an object: zasirćetiti, zašećeriti; but also possible with a nuanced majorative meaning. – Therefore, it can be concluded that prefixes may change the aspect of the verbs they are attached to – they may shift their meaning from imperfective to perfective, which is the primary feature of verbs derived by prefixation. Derivational synonymy A number of verbs derived from words of Persian origin display a relationship of derivational synonymy – be it that suffixes are synonymous, as they are in examples such as: bećarovati, bećariti; testerati, testerisati (only in the 1st meaning) or prefixes with synonymous meaning, such as: probeharati: zabeharati (perfective meaning); posirćetiti: zasirćetiti (perform an action on the surface of an object), posoliti: zasoliti (perform an action on the surface of an object); narendati: izrendati (perfective). In principle, all these verbs are used frequently in everyday communication, since their roots denote objects, notions and phenomena present in everyday life – ‘two or three derivational forms would not have appeared in case of a rarely used item’ (Šehović, 2012:413) and the explanation of this phenomenon should certainly be sought in light of this fact. Stylistic features of Bosnian verbs derived from words of Persian origin 27 �Derivative and Stylistic Features of Verbs of Words of Persian Origin in the Bosnian Language There are numerous verbs derived from words of Persian origin that belong to conversational Bosnian. These include the following6: jagmiti – ‘2. trying to be ahead of others in something; rush, hasten’ (RBJ: 454); jaraniti se (with an added label rarely), meziti, pekmeziti – ‘pejor. whine (RBJ: 889)’; šahirati (in the 1st meaning), tezgariti – ‘pejor. to earn money on the side, doing part-time or honorarium-based work in addition to regular employment (often in art or intellectual services)’ (RBJ: 1328); some of them are also expressive, such as: ćariti, džumbusati, hujati, pendžerati, šićariti, zijaniti – ‘to suffer damages or loss’ (RBJ: 1523). We may add to this group additional examples of jargon, thus completing their assignment in terms of style. This group includes the following: lešiti – ‘hit, beat’ (RSŽ: 146); lešiti se – ‘drink heavily, use drugs, participate in a fistfight’ (RSŽ: 146); mezetiti – ‘abuse verbally, ridicule’ (RBJ: 648); olešiti – ‘beat up someone’ (RSŽ: 190); ‘hit hard, beat up with great force’ (RBJ: 822); olešiti se – ‘get drunk’ (RSŽ: 190); ‘get very drunk’ (RBJ: 822); tamburati – ‘hit someone, beat up someone’ (RBJ: 1316); testerati – ‘be very boring to someone, annoy someone’ (RBJ: 1327); zijaniti – ‘sport. experience defeat; lose a game’ (RBJ: 1523). All these are examples of metaphoric meaning, as is evident in the following examples, unmarked in terms of which functional style to which they belong: beharati – ‘(humorous) turning grey [hair]’ (RBJ: 54); pehlivaniti – ‘a. managing to survive in a complex situation; b. pejor. be a turncoat’ (RBJ: 888); šegrtovati – ‘be a beginner in a job and trying to learn from more experienced ones’ (RBJ: 1288); testerati – ‘snore very loudly (resembling the sound of a log being sawed)’ (RBJ: 1327); interestingly, pejorative meaning seems to have developed parallel to the metaphoric one, as evident in the following examples: dunđerisati (in the 2nd meaning); piljariti – ‘work as a petty merchant’ (RBJ: 898); tamburati – ’speak incessantly, bore the interlocutors with pointless talk’ (RBJ: 1316). Some of these verbs are certainly marked for their expressiveness. One of them is certainly the verb horoziti se, derived in Bosnian from a word of Persian origin, horoz, which means: ‘1. rooster, 2. trigger on a firearm’ (RBJ: 368), whereas xorūs in Persian means: ’1. zool. rooster’ (PBR7: 406). In Bosnian, the verb horoziti se belongs to the conversational style, and its figurative meaning is based on the meaning of the word it is derived from: ’1. to become angry 2. to rise in anger, to be upset’ (RBJ: 368). The same features can be found in the verbs dembelisati; pandžati se – ‘enter suspicious relations’ (RBJ: 872), and divaniti, which also includes an element of pejorative meaning: ‘talk nonsense, speak pointlessly, fantasize’ (RBJ: 193). 6 meaning will be added for verbs described previously: they will be listed for illustration only. This abbreviation refers to Perzijsko-bosanski rječnik (2010) by Mubina Moker and Đenita Haverić, published by the Ibn Sina Research Institute Sarajevo Sarajevo 7 28 �Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics Conclusion This analysis of verbs in the Bosnian language derived from words of Persian origin leads to the following conclusions: 1. These verbs are usually derived using suffixes and prefixes, with clear evidence of derivational synonymy in certain cases. 2. Many of these verbs have developed figurative meaning, often pejorative and expressive, sometimes arising from the expressiveness of the root word itself. 3. The verbs included in this analysis are present in Bosnian mainly in the conversational style, but they can be entirely neutral in terms of affiliation with a particular functional style. This however is quite rare. Therefore, these conclusions indicate a clear need for further research in relation to words of Persian origin in the Bosnian language, and linguists should focus in particular on their various derivatives. That is why we hope that this paper will open new avenues for more comprehensive research in this segment of our language. 29 �Derivative and Stylistic Features of Verbs of Words of Persian Origin in the Bosnian Language References Babić, Stjepan (1986). Tvorba riječi u hrvatskom književnom jeziku. Zagreb: Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti – Globus. Barić, E., Lončarić, M. i dr. (1979). Priručna gramatika hrvatskoga književnog jezika. Zagreb: Školska knjiga. Dehhoda (Loġatnāme-ye Dehxodā). See: http://www.loghatnaameh.org/. Halilović, Senahid; Palić, Ismail; Šehović, Amela (2010). Rječnik bosanskoga jezika. Sarajevo: Filozofski fakultet. Jahić, Dževad (1999). Školski rječnik bosanskog jezika. Sarajevo: Ljiljan. Klajn, Ivan (2002). Tvorba reči u savremenom srpskom jeziku. Deo prvi, Slaganje i prefiksacija. Beograd – Novi Sad: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva – Institut za srpski jezik SANU – Matica srpska. Klajn, Ivan (2003). Tvorba reči u savremenom srpskom jeziku. Deo drugi, Sufiksacija i konverzija. Beograd – Novi Sad: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva – Institut za srpski jezik SANU – Matica srpska. Moker, Mubina; Haverić, Đenita (2010). Perzijsko-bosanski rječnik. Sarajevo: Naučnoistraživački institut „Ibn Sina”. Muftić, Teufik (1960–1961). „O arabizmima u srpskohrvatskom jeziku”. Prilozi za orijentalnu filologiju. X–XI. Pp. 5–29. Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika. Vol. 1 (A – E) (1967). Novi Sad – Zagreb: Matica srpska – Matica hrvatska. Rečnik srpskohrvatskoga književnog jezika. Vol. 5 (P – S) (1973). Novi Sad: Matica srpska. Saračević, Narcis (2003). Rječnik sarajevskog žargona. Zenica: Vrijeme. Šehović, Amela (2012). „Univerbacija u bosanskom jeziku”. In: Tvorba reči i njeni resursi u slovenskim jezicima, a conference book (ed. Rajna Dragićević). Filološki fakultet: Beograd. Pp. 407–417. 30 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2782 Title A name given to the resource Derivative and Stylistic Features of Verbs of Words of Persian Origin in the Bosnian Language Author Author Šehović, Amela Haverić, Đenita Abstract A summary of the resource. Before it was fully adopted by the Bosnian language, a Persian loanword, from the moment it was borrowed from the source (Persian) to the receiver (Bosnian) language, would undergo various stages of adaptation on the phonological, morphological, and semantic plane. Due to the fact that many Persian words entered the Bosnian language through Turkish as the mediator language, a great number of semantic changes occurred when the word was borrowed from Persian and later used in Turkish. Later on, the same meaning from Turkish would be transferred to Bosnian language. Words of eastern origin, i.e. words from Turkish, Arabic or Persian, made their way into the Bosnian language due to various influences and during various periods of time. These words were introduced to the Bosnian language mostly through Turkish and are, for that reason, referred to as turcisms. However, a more scientifically approved term is orientalisms since not all of these words belong to the Turkish lexical material, and since they involve a great number of Arabic and Farsi phrases. This paper examines the significance and role of the Turkish language as the language mediator in the case of words of Persian origin entering the Bosnian language. As loanwords, turcisms were used mainly during the 500-year-long Ottoman rule in Bosnia-Herzegovina, when the contact with the Turkish language and culture was most immediate. For that reason, the number of turcisms in the Bosnian language is quite impressive. For instance, Škaljić’s Rječnik turcizama (Dictionary of Turcisms) contains 8,742 words (expressions) and 6,878 terms (1979: 23). During the Ottoman period, Persian was the language of literature, especially poetry. The most of the lexis of Persian origin entered the Bosnian language owing to great Iranian classics, but also, indirectly - through Turkish. Compared to Turkish and Arabic, lexis of Persian origin is the least present – more than 600 words in Škaljić’s Dictionary of Turcisms (Akopdžanjan 2010: 18). Keywords: Persian loanwords, Turkish language, Bosnian language, semantics changes Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed P Philology. Linguistics,PG Slavic, Baltic, Albanian languages and literature,PI Oriental languages and literatures Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3359 Title A name given to the resource DERIVATIVE AND STYLISTIC FEATURES OF VERBS OF WORDS OF PERSIAN ORIGIN IN THE BOSNIAN LANGUAGE Author Author Šehović, Amela Haverić, Đenita Abstract A summary of the resource. The Bosnian language contains a number of words of Persian origin, mainly received through Turkish as the relay language during the Ottoman rule in Bosnia and Herzegovina. Today, these words are mainly part of the passive lexis of modern Bosnian, mainly caused by the disappearance of notions and phenomena they denote, but also caused by their replacement with other forms. However, quite a number of these lexemes appear in conversational Bosnian, where they are used for the purpose of greater expressive force. The most frequent of them are nouns, followed by adjectives and verbs – parts of speech that carry the largest amount of information. This paper will focus on verbs derived from words of Persian origin, usually nouns. This is no surprise in light of the fact that in terms of loanwords, nouns are always the most numerous. This can be explained by the function of nouns, to name phenomena and objects, both the ones that do not have adequate local equivalents, and the ones that do have local equivalents, but those equivalents are for some reason less prestigious and tend to be replaced with a borrowed noun. Since Persian loanwords are no longer entering our language, under the influence of different factors, the corpus of this research comprises dictionaries of modern Bosnian language. Namely, we thought that such lexicographical sources present a reliable source for a derivation and style-based analysis of verbs in Bosnian. However, in light of the fact that the root of such verbs is of Persian origin, in order to determine their origin and semantics, we consulted dictionaries of the Persian language. Still they were used as an auxiliary tool in this derivation and stylefocused analysis of verbs in the lexical stock of the Bosnian language. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English