49 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/42f8e2209ff80502395d860e2cff8f31.docx 15b73d0ecc64e46a20591ba0abf9ecfd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7bb3d7666b1fb27449284e8cded74d24.pdf 9320668d8a8c549a60bf237d29d31473 PDF Text Text BOSNA HERSEK’TE TÜRK VARLIĞININ SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAKİ İZLERİ Hicran KARATAŞ Hacettepe Üniversitesi, Türk Halkbilimi, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Sözlü Tarih, Yazılı Tarih, Türkü, Balkan Sahası, Bosna Hersek, Sözlü Vesika. ÖZET Kültürel mirasın, tecrübe edilmiş bilginin, törelerin ve davranışların tarihi vakalara dair belleğin sözlü kültür ortamı ürünlerinden halk türküleri içinde ezgi eşliğinde arşivlendiği bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda halk türkülerinin temel işlevlerinden birinin, türkü metni ve icrası aracılığıyla sözlü tarihi birikimin kuşaktan kuşağa aktarılması olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Türkü metninin ve metnin ihtiva ettiği sözlü tarihe dair bilginin bir ezgi eşliğinde söylenmesiyle toplumsal bellekte bilgi canlı bir şekilde kalabilmektedir. Türküler bu özelliğiyle ritmik bir arşiv belgesi özelliğine haiz olup türkü metinlerinden hareketle hem halkbilimsel verilere hem de, kaydı sözlü bellek tarafından tutulmuş tarihsel malumata ulaşmak mümkündür. Bu çalışmada Bosna tarihinin bir bölümünü ihtiva eden örnek bir türkü metninden hareketle Bosna’daki Türklük tarihinin izleri sürülmüştür. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e77bb14c1280f45c3ee631061b2f6b3a.docx 87f347f75c36cde2f4314ea03fb45aba https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fedc301d349c8eb949f7fddf80fdd2a5.pdf e6a76451e07329dbdf5cf18aae590c9e PDF Text Text BOSNA HERSEK’TE TÜRK VARLIĞININ SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAKĠ ĠZLERĠ Hicran KARATAŞ1 Özet Kültürel mirasın, tecrübe edilmiş bilginin, törelerin ve davranışların, tarihi vakalara dair belleğin sözlü kültür ortamı ürünlerinden halk türküleri içinde ezgi eşliğinde arşivlendiği bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda halk türkülerinin temel işlevlerinden birinin, türkü metni ve icrası aracılığıyla sözlü tarih birikiminin kuşaktan kuşağa aktarılması olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Türkü metninin ve metnin ihtiva ettiği sözlü tarihe dair bilginin bir ezgi eşliğinde söylenmesiyle toplumsal bellekte bilgi canlı bir şekilde kalabilmektedir. Türküler bu özelliğiyle ritmik bir arşiv belgesi özelliğinde olup türkü metinlerinden hareketle hem halkbilimsel verilere hem de, kaydı sözlü bellek tarafından tutulmuş tarihi malumata ulaşmak mümkündür. Bu çalışmada Bosna tarihinin bir bölümünü ihtiva eden “Türki-i Bana Luka Kal’ası” isimli türkü bir sözlü tarih vesikası olarak ele alınacak ve bu vesikadan hareketle Bosna’daki Türklük tarihinin izleri sürülecektir. Anahtar Kelimeler: Sözlü Tarih, Yazılı Tarih, Türkü, Balkan Sahası, Bosna Hersek, Sözlü Vesika THE TRACES OF TURKS IN THE ORAL CULTURE OF BOSNIAHERZEGOVINA Abstract It is known that the cultural legacy, traditions and behaviors, the knowledge which has been drawn from experience, historical events in collaborative memories are archived in folk songs which are a part of the oral culture. Therefore one of the functions of the folk songs is to pass down the knowledge from generation to generation. The knowledge about the oral culture in the texts of the folk songs has a place in the collaborative memory. Due to its features, the folk songs have the characteristics of a rhythmic archive and it is possible to achieve folkloric and historical data through folk songs. In this study, the “Türki-i Bana Luka Kal’ası” folk song which includes a part of the 1 Araştırma Görevlisi, Hacettepe Üniversitesi Türk Halkbilimi Anabilim Dalı, karatashicran@gmail.com �Bosnian history has been analyzed as an oral history document and the traces of Turkish history in Bosnia in the framework of this document has been discussed. Key Words: Oral History, Traditional Written History, Folk song, Balkan Area, Bosnia Herzegovina, Oral document Balkan Coğrafyasındaki Türklük Tarihi ve Bosna Hersek Balkan coğrafyasında Türklerin Hunlardan günümüze uzanan süreçte var oldukları bilinmektedir2. MÖ. 800’lü yıllarda Karadeniz’in kuzeyine, Avrupa’ya ve Balkanlara yapılan göçler sahanın Türkleşmesinde büyük önem oynamıştır. “Hun Türklerinin MS II. yüzyılda Karadeniz’in kuzeyinde Azak Denizi ile Ten ve Özi ırmakları arasında yaşıyor olduğu bilinmektedir” (Kurat 1972: 12). Söz konusu göçler Türklerin Balkanlar’da devlet kurmak suretiyle varlığını sürdürmelerinde ilk adım olmuştur. Anadolu Türklerinin Balkanlara ilk yerleşmesi, Selçuklulardan Kaykavus’un Bizans’a kaçıp sığınması hadisesiyle ilgili olup, Bizans imparatoru Mihail ona ve askerlerine yerleşmek üzere Dobruca ilini tahsis etmiştir. Bunun üzerine Anadolu’dan kendisine taraftar olan bir kısım Türkmen gruplar Sarı Saltuk Dedeyle birlikte Balkanlara geçmişlerdir (Okiç 1952: 52). Osmanlı Devleti zamanında, Balkanlarda ilk fetih 1352’de Orhan Gazi zamanındadır. 1453’te bölgenin siyasi ve dini merkezi İstanbul’un da fethiyle Balkan yarımadasıyla Anadolu kesintisiz şekilde birbirine bağlanmış oldu (Karpat 1992: 28-29 ; Jelavich 2006:33). Balkanların Türkler tarafından iskânı özellikle 14. yüzyılda kitleler halinde gerçekleşmiştir. Bu cümleden olarak Bosna Hersek de 1463’te Fatih Sultan Mehmet’in başlatmış olduğu fetihlerle (Jelavich 2006: 29) Osmanlı topraklarına katılmıştır. Fatih Sultan Mehmet tarafından bir bölümü fethedilen Bosna, 1528 Sultan Süleyman tarafından tamamen Osmanlı hâkimiyeti altına alınmıştır. “Önceleri, Rumeli Beylerbeyliğine, akabinde Budin Beylerbeyliğine bağlanan Bosna Sancağı 1585’ten itibaren Eyalet statüsüne getirilmiştir. Bu dönemde birinci sınıf eyalet statüsünde bulunmakla beraber ilaveten Avrupa içlerine akınların yapıldığı askeri bir üst konumunda bulunmuştur. Hem sosyal hayatlarına hem de dini inanç ve özgürlüklerine müdahale edilmemekle birlikte, imar edilmeye başlanan eyalet mamur bir seviyeye ulaştırılmıştır” (Türk Ans C. VII: 359-365 ). Bosna Eyaletinde Türkler, Müslümanlar ve konargöçer aşiretler, Hıristiyan ve Musevi halklar, şehirlerde, sancaklarda ve 2 Batı Avrupa Hunları’nın 378 baharında Tuna nehrini geçerek Avrupa içlerine yapmış oldukları fetihler ve bu fetihlerin sonuçları için Kafesoğlu,1997: 71-83, ayrıca konuyla ilgili teferruatlı bilgi için Neméth, 1966. �köylerde yaşarlar. Şehirlerde ticaret ve sanayi gelişmiştir. Sancak ve köylerde tarım; konargöçerler arasına hayvancılık önemli geçim kaynakları olmuştur. Eyalet önemli bir uluslararası ticaret merkezi konumundadır. Türk idaresi altındayken medreseleri, camileri, çarşıları, imaretleri, kaleleri, bedestenleri ve dükkânları ile Bosna zengin bir eyalettir (Yıldırım 2003: 146). Hunlardan başlayarak sahaya yapılan göçler ve akınlarla Türk kültürü öğelerinin de hem Avrupa hem de Balkan sahasına geçişi için elverişli ortamlar oluşmuştur. Anadolu sahasından Balkanlara uzanan süreçte genel anlamıyla Balkan sahasında özelde ise Bosna’da Türk halk kültürüne has gelenek ve görenekler, Türk yeme içme kültürü, Türk-İslâm mimarisine has (cami, hamam, medrese, tekke, türbe vb)eserler, Türk diline mahsus kelimeler ve daha birçok kültür unsuru Balkan/Bosna halk hayatına katılmıştır. Sözlü kültür ortamındaki tekerleme, bilmece, masallar, halk hikâyeleri ağıtlar ve türkülerin yaşatılan örnekleri de Bosna’daki Türk varlığının örnekleri arasında yer almaktadır. Sözlü kültür ortamında nesilden nesile aktarılarak toplumsal bellekte muhafaza edilmek suretiyle bugüne ulaşan bu neviden sözlü yaratmaların bir özelliği de tarihi bilgiyi ritim eşliğinde içermesiyle sözlü birer vesika olmalarıdır. Bu cümleden olarak Avusturya’nın Bosna Banya Luka Kalesini muhasara altına alması sırasında, muhtemelen vakalara şahit olan bir âşık tarafından yakılan Türki-i Bana Luka Kal’ası3 metni sözlü vesika olarak değerlendirilecektir. Banya Luka Kalesi Türküsü ve Bosna Tarihi Banya Luka Kalesi Türküsü, Banya Luka Kalesi’nin 1736-1739 yılları arasında Avusturya askeri tarafından muhasara altına alınmasının tasvirini anlatmaktadır. Sözü geçen türkü, Avusturya’nın Ruslarla Osmanlı Devletine karşı gizli bir ittifakına güvenerek Bosna Eyaletini kuşatmasının sözlü vesikalarından yalnızca biridir.4 1736-39 yılları arasında Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında vuku bulan savaşlara şahit olan Ömer Bosnavi’nin, “Tarih-i Bosna der Zaman-ı Hekimoğlu Ali Paşa” isimli eserinde sözü edilen savaşlar ve dönemin çarpıcı olayları teferruatlı bir şekilde tasvir olunmaktadır. Türkünün yakıldığı Banya Luka Kuşatmasını da içeren bu eser sözlü tarih vesikamızın yazılı metinlerle paralelliği 3 “Türki-i Bana Luka Kal’ası” , türkü metni haricinde günümüz Türkçesindeki karşılığı esas alınarak, metin içinde Banya Luka Kalesi Türküsü olarak zikredilecektir. 4 Bana Luka Türküsü, Saray Türküsü, İzvornik Türküsü, Nazm-ı Diğer başlıklı ve incelediğimiz türkü metninin başka bir varyantı olan Bana Luka Kalesi Türküsü (Hasan,1987:119-121) Avusturya’nın Bosna kuşatması sırasında yakılan türkülerin başlıcalarıdır. İlk üç türkü Sayın Prof. Dr. Dursun Yıldırım’ın “Balkan Üçlemesi ve Tarih” başlıklı makalesi içinde sözlü tarih metinleri olarak ele alınarak yazılı ortam tarih metinleri ile örtüşmeleri bakımından her birinin birer sözlü tarih belgesi olduğu vurgulanmıştır. Detaylı malumat için bakınız: Yıldırım , 2003: 144-160. �bakımından ölçü olarak kullanılacaktır. Türkü metni içinde, Avusturya askerlerinden yer yer nemçe, nemçelü, kâfir, Nemçe hayını, mel’un, mel’un bin mel’un şeklinde bahsedildiği göze çarpmaktadır. Banya Luka Kalesi türküsünün “Bakdılar feryadçı geldi Bana Luka Kal’a’dan” dizesinden hareketle, türküyü yakan aşığın, Banya Luka Kalesi muhasarasının kaldırılması sırasında olayların gidişatına tanık olan biri ya da Bosna Eyaleti Valisi Hekimoğlu Ali Paşa’nın mahiyetindeki askerlerden biri olması kuvvetle muhtemeldir. Osmanlı Devleti’yle barış halinde olan Rusya’nın Osmanlı topraklarına saldırdığı haberleri yayılmaya başlayınca Bosna Eyaleti’nden beş bin yaya ve atlının İstanbul’a hareket etmesinden haberdar olan Avusturya’nın Ruslarla gizli anlaşmasına güvenerek Osmanlı Hükümeti ile anlaşmasını bozması ve Bosna’yı işgali “Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur” sözleriyle sözlü vesikamızda kayda geçirilmiştir. Sözlü ortam tarih yazıcılığının , yazılı ortam tarih yazıcılığı kadar güvenilir bilgiler ihtiva edebileceği ve dahi bazen yazılı tarihin kaleminin yazmadığı ya da yazmamayı yeğlediği bilgilerin de sözlü tarih vesikaları üzerinden izinin sürülebileceği bilinen bir gerçektir5. Bu tür durumlar söz konusu olduğunda sözlü ortam tarih vesikalarının yazılı ortam tarih yazıcılığı mahsulü metin ve belgelerdeki boşlukların doldurulmasında önemli bir rolü bulunmaktadır6 Sözlü ortam tarih yazıcılığına örnek teşkil eden Banya Luka Kalesi türküsü yalnızca Avusturya’nın Banya Luka Kalesi’ni muhasarasını tasvir etmekle kalmamaktadır. Kale içinde dara düşmüş halkın sosyo-kültürel durumları, psikolojik vaziyetleri, Banya Luka ve çevresine dair coğrafi yerleşkeleri ve mühim yerlere dair (Lebuçe sahrası, Sava nehri, Karaul, Yayçe kalesi, Gülhisar, Sitniçe, İzmiyan vb) malumatı da ihtiva etmektedir. Diğer yandan, Bosna/Banya Luka halkının Osmanlı hükümetine olan tavrının, bağlılığının ve güveninin de sözlü kültür ortamındaki izdüşümü durumundadır. Osmanlı Devletine bağlı bulundukları süre 5 Yazılı tarih metinlerinin, vakayı kaleme alanların öznel yargılarını ve vakaya karşı kendi ön kabul ve değer yargılarını yanzıtmak zafiyetinde bulunabileceği bilinen bir gerçekliktir. Bu cümleden olarak Uluslar arası tarih yazıcılığı metinlerini kaleme alanların kişisel ön kabulleri ile Osmanlı Devletine başkaldıran Ermenilerin tedbiren göçe tabii tutulması Sözde Ermeni Soykırımı olarak adlandırılmaktadır. Buna karşın yine aynı taraflı kalemlerin yazmış oldukları tarih metinlerinde Rusya toprakları içindeki Revan Hanlığındaki Türkleri vatanlarından sürmek suretiyle uzaklaştıran boşalttığı Revan topraklarına İran sahası Ermenilerini yerleştiren Rusya’nın Türklere reva gördüğü zulüm ise görmezden gelinmektedir. Yazılı tarihin göz ardı ettiği bu zulmü sözlü kültür ortamı tarih metinleri kayda geçirmeyi başarmış, hüzünlü ezgisi eşliğinde bu zulüm sırasında yaşananlar bugüne dek ulaşmıştır. Revan türküsünün sözlü dokusu içinde yaşayan tarih ise gerçekleri vakaya şahit olanların gözünden ve dilinden anlatmaktadır. Bu yönüyle sözlü ortam tarih yazıcılığı mahsulü olan bu sözlü vesikalar belgeden daha da kat’i belge niteliği ile karşımıza çıkmaktadır (Türk toprağı Revan hanlığından Ermeni Erivan’a Rusların yaşattığı zulumün sözlü vesikası Revan Türküsü için bakınız: Günay, 2008:359-360) 6 Sözlü ortam tarih yazıcılığına dair sözlü vesikaların yazılı belgelerdeki boşlukları doldurarak yazılı ortam tarih yazıcılığında önemli ve köklü değişiklere yol açması ile ilgili olarak bakınız: Ryant, 1988: 560. �içinde ulaşmış oldukları refah seviyesi ve hoşgörü ortamı şüphesiz bu tavır ve yaklaşımların temelindeki ana dinamiklerdir. Banya Luka Kalesi türküsü iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm, Avusturya (Nemçe) ordusunun Banya Luka Kalesi’ni kuşatması ve bu kuşatmanın çetin tasvirinden oluşmaktadır. Bu bölümde, kale içinde mahsur halkın muhasara sırasındaki ahvali, düşman askerlerinin nicelik ve nitelikleri, kale içinde mahsur kalan halkın etnik ve dini olarak çeşitlilik gösterdiği de sözlü ortam tarih yazıcılığı bağlamında kaydedilmiştir. Muhasara altında sıkışmış halkın dini açıdan çoğunluğunun Müslümanlardan oluştuğu, “Kal’anın içinde olan müslimin cenk idüben”, “ Ya İlahi bu Bosna’yı sen saklagıl: Bunların sıbyanını kâfirlere çinletmegil” dizelerinden açıkça anlaşılmaktadır. Kale içinden bir haberci (feryadcı) aracılığıyla kalenin içinde hem kadıdan hem de müftüden yazılı bir haberin merkeze ulaştırıldığı “Bakdılar feryadcı geldi Bana Luka Kala’dan: Ehl-i Kala cümlenin hem kadı hem müfdüden Muhzır İ’lamı getürdi geldi asker Nemçe’den” dizeleriyle bildirilmektedir. Avusturya İmparatorunun, Banya Luka’yı Müslümanların elinden almak üzere sevkettiği taburların komutasında Hilsburghausen bulunmaktadır. Banya Luka’yı kuşatmaya girişmesi üzerine Ehl-i Kaleden gönderilen muhzır ilamının içeriği yazılı tarih kaynağımızda “telaş ve korku yaratan bu kuşatma haberi Vali Ali Paşa’ya Bana Luka Müftüsü Mehmet Emin Efendi’nin yanında getirdiği ve kale kadısının, zabitlerin, imam, hatip, şeyh ve diğer ilgililerin yalvarış ve yakarışlarını belirten dilekçelerle duyruldu” (Bosnavi 1979: 43) şeklinde geçmektedir. Yine bu bölümde Avusturya’nın işgal kuvvetlerinin hayli kalabalık, cephane bakımından oldukça varlıklı olduğunu “Bunca top cephanesiyle bunca gülle kunbara: Bunca asker alay alay sanki yollar kapkara” dizelerinden hareketle tahmin edebilmekteyiz. Başka bir dizede de “Aldılar tabur içine kala’nın dört yanını” kalenin dört bir yanından tamamen kuşatıldığı bildirilmektedir. Avusturya’nın Bosna üzerine yüz elli binden fazla asker ile yola çıktığı, Bosna’ya beş kol halinde saldırmak üzere harekete hazır beş tabur asker getirdiği ve bunların birincisinin de Banya Luka’yı almakla görevlendirildiği, en iyi cephane top ve humbaralar ile donatıldığı (Bosnavi 1979:23, 49) yazılı ortam tarih kaynağımız tarafından doğrulanmaktadır. Türkü metni içinde “Hem getürdi adı belli altı bin baş olan: Lebuçe sahrasında birkaç bin mela’in olan: Adı mel’un bin mel’un bellüdür mel’un olan” dizeleri Avusturya’nın Banya Luka kuşatması sırasında uygulamış olduğu askeri düzene gönderme yapıyor olmalıdır. Zira toplamda sekiz bin ya da biraz fazlacasına işaret edilmektedir. Avusturya’nın Banya Luka üzerine sevk ettiği sekiz bin askerden oluşan orduyu üç kısıma ayırmıştır. Bu düzen gereği bin asker bir kol, iki bin asker bir kol, geriye kalan beş bin asker �geometrik bir kurala göre düzenlenmişti. Bu düzen gereği bir kolda yaşanılması muhtemel bir bozgun halinde diğer kollar kuşatmayı tamamlamakla vazifeli olduğu yazılı tarih kaynağımız tarafından bildirilmektedir. (Bosnavi 1979: 46). Banya Luka Kalesi türküsünün ilk bölümü adeta feryadçının Vali Ali Paşa’ya getirmiş olduğu feryadnamenin içeriğinden oluşmaktadır. Feryadnamenin içinde yazılanların kale içindeki halka ve kuşatmanın genel ve son durumuna dair malumatı içerdiği düşünülecek olunursa türkü metninin bu bölümü de Ali Paşa huzurunda okunan dilekçelerin sözlü ortamdaki kaydı durumundadır. Zira kuşatmanın hangi koşullarda gerçekleştiği, halkın kimlerden oluştuğu, kuşatmanın son durumu, düşman askerinin sayısı, sahip olduğu cephanenin muhtevası gibi bir çok malumat bu bölüm içinde gayet teferruatlı bir şekilde aktarılmaktadır. Bu cümleden olarak “Taburun konakçısı7 çarkçısı çokmuş ol; Geçdi tabur Sava nehrin köprü ile bilmiş ol” dizeleri de bu neviden detaylar içermektedir. Devamında “Kurdı tonbas8 üzre köprü geçti Vırbas suyunı: Aldılar tabur içine kal’anın dört bir yanını” dizeleri de kuşatmanın ulaştığı son duruma işaret etmektedir. Sava Nehri’nin Banya Luka’ya yayan sekiz saat olduğu akabinde Virbas Suyunun Banya Luka Kalesine bitişik denecek kadar yakın olduğu göz önünde bulundurulduğunda türkünün ilk bölümü kuşatmaya dair bir durum raporu görüntüsündedir9. İkinci bölüm, feryatçının Hekimoğlu Ali Paşa’ya kuşatmayla ilgili getirdiği feryadname/muhzır/vesika okunduktan sonra Hekimoğlu Ali Paşa ve askerlerinin kuşatmayı kaldırmak üzere yola koyulması ile başlamaktadır. Hekimoğlu Ali Paşa sözlü tarih vesikamıza göre hiç vakit kaybetmeden cümle müslümana haber salarak gazaya çağırmıştır. Bu hal “ Nusreti Hakktan dileyüb olmadı hiç gönlü saht: Ayetiyle cahid ü email olup uydurdu raht” ve “Her tarafa buyuruldular saldı vü ferman eyledi: Herkese farz oldı gide zira hücum eyledi: Harb ü darba kadir olan kimse kalmasın dedi” de ivedilikle yola çıkmak hazırlığına gönderme yapmaktadır. Banya Luka’nın kuşatıldığı sıralarda Bosna Valisi’ne Buzin ve Çetin Kaleleri halkından da dilekçe ve feryadnameler ulaşmakta bundan sebep Vali Ali Paşa hangi tarafa derhal müdahale edilmesi hususunda ikilemde kalmaktadır. Bu ikilemin aşılması 7 Konakçı:[Konakçı Başı]: Sefere giden padişahların tuğlarıyla, otağ-ı hümayunlarını nakletmek ve konaklayacakları yeri hazırlamak vazifesiyle mükellef olan memur hakkında kullanılır bir tabir (Pakalın, 1983: C.II: 291) 8 Tombaz: Nehirlerde, nakliyatta ve köprü dubası yerinde kullanılır altları düz bir nevi kayık adıdır (Pakalın, 1983: C.III: 511). 9 Kuşatmanın, Vali Ali Paşa ve askerlerinin Banya Luka’ya yetişmezden önceki son durumu Bosnavi, 1979: 55’te teferruatlı bir şekilde tasvir edilmektedir. Bu tasvir ile Sözlü tarih vesikamız birbiriyle tam paralellik göstermektedir. �hususunda danışmanları ve ahl-i akıl ile istişare etmiş netice olarak Banya Luka Kuşatmasının kaldırılması yönünde karar alınmıştır.10 Vali Ali Paşa’nın Banya Luka ileri gelenlerinden gelen dilekçeleri okuduktan ve danışma meclisinde Banya Luka Kalesindeki muhasaranın kaldırılması yönünde karara varıldıktan sonra, hemen sonra yola çıkmak gayretine düştüğü Bosnavi tarafından şu şekilde aktarılmaktadır: “Tedbir sahibi müşir vali hazretleri, derhal büyük çabalar harcayarak yukarıda sözü geçen kalede kuşatılmış olan müminlere imdat ve yardım çarelerini araştırmaya koyuldu” (Bosnavi 1979:43). “Her tarafa buyuruldular saldı vü ferman eyledi: Herkese farz oldı gide zira hücum eyledi: Harb ü darba kadir olan kimse kalmasın dedi” dizeleri akıl baliğ olan her bir kişinin orduya katılması hususunda çıkarılmış bir fermana işaret etmektedir. Yazılı tarih kaynağımızda bu detaya yer verilmemektedir. Buna benzer olarak kuşatmayı kaldırmak üzere yola çıkan Hekimoğlu Ali Paşa ve askerleri Podraşça Ovasında ordugah kurmuş ve harekat planlarını da yine burada yapmışlardır. Buradan Banya Luka’ya hangi yoldan gidilmesi hususunda yapılan istişareler sonucu takip edilen yol yazılı kaynağımızda çok açık değildir. İki ihtimalden söz edilmekle birlikte birinin on saatlik diğerinin on dört saatlik yürüme mesafesinde yol katettireceği belirtilmektedir. Sözlü vesikamızda ise önce Karaul kasabasına sonra Yayçe kalesini geçerek Gölhisar Kalesine ardından da Podraşca(Bodraşnice) ordugahını kurduğunu, Sitniçe’den İzmiyan’a geçildiğini İzmiyan ve Banya Luka Kalesi arası mesafenin yayan olarak uzak olduğu, Vırbas suyunun öğle vakti geçildiğini ve nihayet sabah namazı ile harekete geçildiğini sözlü tarih vesikamızın dizelerinden hareketle tahmin edebilmekteyiz. Türkü metni içinde Podraşca ovasından Banya Luka’ya uzanan yol oldukça detaylı tasvir edilmiş olmasına rağmen yazılı tarih metninde doğru yoldan gidiliyormuş gibi yapılarak büyük bir gösterişle ovadan, Banya Luka’ya üç saatlik yere kadar gelindiği Vırbas suyunun doğu ve batısından Banya Luka’yı gören dağların eteklerinden dolanarak ırmak üzerinden sallarla Banya Luka’ya bir buçuk saatlik uzaklığa kadar gelindiği ve sabah hareket etmek üzere burada dinlenildiği belirtilmektedir. Bu menzilde askerin konaklaması, dinlenmesi Türkü metninde “ Öyle vaktı cümle asker geçti Vırbas suyunı: Ta gelüp kapladı kondı sürüben atlarını : Atlarına buldı ana suyunı hem okını” dizeleriyle ifade bulmaktadır. “Subh-ı kıldı vaktiyle nam-dar: Kullara giydirdi zırhlar yürüdi ol bahtiyar: Sıgınup Allah’a doğrı tabur üzre şah-var” dizelerinden hareketle daha önce sözü geçen menzilden 10 Banya Luka Kalesinin Bosna’nın iç kısmında olması bu kararın alınmasındaki ana etkendir. İlaveten elde mevcut askerin ikiye bölünmesi de akla yatkın kabul edilmemiştir. Vali Ali Paşa’nın danışmanlarıyla yapmış oldukları istişare için bakınız: Bosnavi, 1979:53. �harekete geçmek üzere sabah yola çıkıldığı belirtilmektedir. Yazılı tarih kaynağımız Bosnavi (1979: 62-63), Pazar günü saat ikide dağın belinden kaleye karşı ovaya inildiğini, ordunun düzenlenip safların kurulmasına başlandığını bildirmektedir. Sözlü tarih vesikamıza paralel olarak sabah namazının kılınmasını takiben yola çıkıldığı ve saat iki de kalenin yakınlarına gelinmesi ihtimal dâhilindedir. Kalenin muhasarasının İslam askeri tarafından kaldırılmasıyla sonlanan sözlü tarih vesikamız ile yazılı tarih metnimizin paralellik arz ettiği başka bir ayrıntı ise kuşatmayı kaldırmak üzere yola çıkan Hekimoğlu Ali Paşa’nın ve onun mahiyetindekilerin ezberden Kuran’dan bazı sureleri, ayetleri okuduklarının belirtilmesidir. Sözlü vesikamızda “gece gündüz okuyup inna fetehna11 suresin”, “Her vakit tazarru itdi andı Rabbisin”, “Okıyup Nusret-i Minallah12 kaldurup bayrakları” dizelerinde bu durum haber verilmektedir. Bosnavi (1979: 63), İmam, hatip, şeyh ve bu gibi halkın saygıdeğer bulduğu kişilerden birçoğunun yola çıkıldığından beri Kuran-ı Kerim’i hatim etmekle meşgul olduklarını bildirmekle sözlü vesikamızın güvenilirliğini bir kez daha doğrulamaktadır. Banya Luka Kalesi türküsü sözlü bir vesika olarak kabul edilerek yazılı ortam tarih metinleri ile paralelliği ortaya konulmuştur. Sözlü bir vesika olarak Banya Luka Kalesi türküsünün ihtiva ettiği malumatın da yazılı tarih metinleri tamamlayıcı detaylar içerdiği görülmektedir. Yakıldığı sırada Hekimoğlu Ali Paşa mahiyetindeki bir asker tarafından yakıldığı tarafımızca düşünülen destanî Banya Luka Kalesi Bosna’daki Türklük tarihinin silinmez izlerinden biridir. Sözlü ortam tarih yazıcılığı bağlamında Balkan sahası Türklük araştırmaları açısından değerli bir yere sahiptir. Türküler Bağlamında: Sözlü Ortam Tarih yazıcılığı Türk diline ait ilk yazılı belgelerin (bugünkü bilgilerimizle) VII. ve VIII. Yüzyıllara ait olduğu kabul edilmektedir. Türk sözünün yazıyla mekâna bağlanması bu dönemdedir. İlk yazılı metinler üzerinde yapılan incelemeler bize bu dilin sözel dönemi üzerinde bir fikir yürütme olanağı sunmaktadır (Üçüncü 2004:128). Türkçenin bu bağlamda en az 5000 yıllık bir sözel dönem aşamasından geçerek günümüze ulaştığı bilinmektedir (Balkan 1992: 1-57). 11 “İnna Fetehna leke fethan Mübina”, “ Ey Muhammed! Doğrusu biz sana apaçık bir zafer sağlamışızdır” (Kuran-ı Kerim, 1983:510) mealindeki , Fetih Suresinin ilk ayetidir. Halk arasında fetih suresi yerine “İnna Fetehna” denilmesi olağan bir durumdur. Zira Fatiha Suresi “Elham”, İhlas Suresi “Kulhuvallahu”, Felak ve Nas Sureleri “Kul Euzular” olarak adlandırıldığı bilinmektedir. 12 “Ve uhrâ tuhıbbûnehâ, nasrun minallâhi ve fethun karîb (karîbun), ve beşşiril mû’minîn (mû’minîne)” , “Bundan başka sevdiğiniz bir şey daha: Allah katından bir yardım ve yakın bir zafer vardır” (Kuran- Kerim, 1983: 551) mealindeki Saff Suresinin 13. Ayetidir. �Söz konusu 5000 yıllık sözel dönem aşamasında sözlü kültür ve kültüre dair her türlü halk bilgisi sözlü hafıza kanalıyla nesilden nesile aktarıla gelmiş olmalıdır. Sözlü hafızada, hatırlamayı kolaylaştırıcı etkileriyle kalıp ifadeler, ses uyakları ve ritim kaçınılmaz bir şekilde kullanılmış olmalıdır. Sözlü kültür, toplumun ortak malı olan hazır kalıpların deneyimleri pekiştirecek şekilde biçimlendirilmesiyle oluşur ve yazılı metinden yoksun olduğu için de toplum belleğinde yüzyıllarca gelişerek varlığını halkın bilincine yerleştirerek sürdürür. Sözle biçimlenen düşünce zaman içinde geliştikçe hazır deyişlerin kullanımı da ustalık kazanır (Ong 1995: 50- 52). Kalıplaşmış ifadelere, ritimli söz grupları nesilden nesile aktarılarak özünden çok uzaklaşmadan çekirdek yapısını muhafaza ederek hafızaya kodlanmaktadır. Sözlü kültür mahsullerinin hem yaratıcısı hem de icracıları on altıncı yüzyıla kadar ozan-baksı geleneği içinde ilk mahsullerini vermiş ozan ve baskılardır. Ozan- baksı geleneği Balkan sahasına ilk olarak Atilla’nın zaferleriyle geçmiş olmalıdır. Atilla’nın zaferlerine methiyeler düzen ozanlar Balkan sahası Türk sözlü kültür ürünlerinin ilk mahsullerinin temellerini bu süreçte atmış olmalıdırlar. Orta Avrupa milletlerinin destan ve efsanelerinde yer alan Atilla çağı, bugünkü Avrupa milletlerinin şekillenmesinde de önemli bir rol oynamış: Bozkır kültürü şüphesiz bu devrede bütün Avrupa kültürlerini derinden tesiri altında bırakmıştır (Németh 1966: 122). Balkan sahası Türk sözlü kültür geleneği mahsullerini, Yugoslav epik halk şiiri olarak adlandırmayı yeğleyen Lord(1951: 57;58) bu cümleden olarak bu sözlü yaratmaların Türk sözlü şiir sanatının Balkan sahası mahsulleri olduğunu göz ardı etmeyi tercih etmiş olmalıdır. Sözlü ortamda varlığını sürdüren, bu çeşit ortam ve vakalar karşısında oluşan sözlü tarih vesikaları olarak nitelendirilebilecek bu tip eserler yazıya geçirildikleri dönemlere kadar halkın sözlü hafızası da saklanılmış, sonraki kuşakların tarih bilincini canlı tutmak için aktarıla gelmiştir. Sözlü ortam tarih metinleri nesilden nesile sözlü hafıza ve ritim aracığıyla nakledilirler. Sözlü hafızada var oldukları gibi varlıklarını da yine bu hafızanın gücüyle sürdürebilirler. Zaman zaman eklemelere veya eksiltmelere de maruz kalırlar. Bu özelliği sözlü ortam metinlerin dezavantajı olup okuma yazma bilen bir kişi tarafından yazılı ortama geçirilip sabitlenene kadar bu durum devam edebilmektedir. “Sözel ortam yaratıcılığı metinler yazıya intikal etme şansı bulunca, onlar da yazılı eserler gibi ölümsüzlük kapısından içeri girme imkânına kavuşmuş olur.Yazılı ortamda ise, yazılan bir tarih eseri, kaynak kişilerden, evraklardan ve kimi zaman bizzat yapılmış gözlemlerden elde edilip vücûd bulur” (Yıldırım 2003:150). Bu tip tarih eserleri yazı ile korunabilmektedir. Unutulmaya dirençlidirler. Sözlü ortamda yakılan türküler, türküyü �oluşturan kişiler sözlü tarih metni olarak ele alınacak vakayı bizzat yaşamış olması muhtemel kişilerdir. Bu minvalde Balkan sahasında icrasına şahit olduğu türkülerden bahsederken “bu tip türkülerin icrasını biz tarihte gerçekte ne olduğunun kaydını tutan, kendisiyle aynı anda yaşamış ama hepsinden öte gerçekte bunu gelecek kuşakların hafızası için kaydederken buluruz” tespiti ile türkünün icrasının haiz olduğu bilgiyi kendisinden sonraki kuşağa aktarmak kaygısıyla hafızaya kaydedildiği, icracının aslında bilinçli ve gönüllü sözlü vesika yazıcısı ve taşıyıcısı görevini de üstlenmiş olduğunu düşünmekteyiz. Sonuç Sözlü kültür ortamı mahsulleri zaman ve mekâna bağlı olarak geçmişten günümüze gelenek ve göreneklerin, tecrübe edilmiş bilgi ve deneyimlerin, sanat ve estetik anlayışlarının, sosyal norm ve değer yargılarının, bizatihi yaşanılmış tarihi bilginin aktarıldığı sözlü vesikalardır. Bu cümleden olarak Banya Luka Kalesi Türküsü, genel anlamıyla Balkan sahasında yerel anlamıyla da Bosna sahasındaki Türk varlığının ve Türklük dünyası kültürel katkılarının yadigarı olarak düşünülmelidir. Türkünün bizzat kuşatmaya şahit olan ve yüksek ihtimalle kuşatmayı kaldırmak üzere Hekimoğlu Ali Paşa’nın mahiyetinde bir asker olması muhtemeldir. Yazılı ortam tarih metinleri ile karşılaştırıldığı takdirde Türkünün sözlü tarih vesikası olduğu müşahede edilmiştir. Avusturya’nın 1718 Pasarofça antlaşmasını Ruslarla yapmış olduğu gizli ittifaka güvenerek bozmasıyla başlayan süreçte Bosna’da başlayan işgal hareketleri içinde Banya Luka Kalesinin muhasarasını tasvir eden bu sözlü vesika tarihin bir noktasında yazıya geçirilerek mekâna bağlanmış olmalıdır. Sözlü tarih vesikası Banya Luka Kalesi türküsü deneyimle sabit olduğu için sadece tarihi bilgi ve durumu aktarmakla kalmamış ilaveten muhasara altındaki halkın içinde bulunduğu psikolojik durumu, dönemin adab-ı muaşeret kurallarını, coğrafi ehemmiyete sahip birçok yeri, 1736- 1739 yılları içinde Bosna Halkının Osmanlı hükümetine olan samimi inanç ve güvenini de o günkü canlılığıyla günümüze taşımıştır. Balkan sahası Türklük araştırmaları bağlamında yapılması elzem arşiv ve alan araştırmalarıyla yazılı tarihin kaleminin kırıldığı, yazmadığı ya da yazmak istemediği nice vakanın ortaya çıkması kuvvetle muhtemeldir. Bu cümleden araştırmalar ve derlemelerle tespit edilecek türkülerimizin Türk sözlü şiir geleneği bağlamında sosyal ve tarihi bağlamı içinde ele alınması Türklerin Balkan sahasındaki kültürel katkılarının uluslararası tarih yazıcılığının taraflı tutumlarına karşı sözlü tarih vesikaları hükmündedirler. �Kaynakça Agah Sırrı Levent, Gazavatnameler ve Mihaloğlu Ali Bey'in Gazavatnamesi, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara,1956. BALKAN, Kemal. “Eski Önasya’da Kut (veya Gut) Halkının Dili İle Eski Türkçe Arasındaki Benzerlik” Erdem, C. VI AKDTYKY, s. 16, Ankara,: 1-125, 1992. GÜNAY, Umay, “Türk Kültürünün Bilgi ve Kültürel Şifre Taşıyıcısı Olan Âşık Edebiyatı”, Türkiye’de Aşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi, Ankara: Akçağ Yay. , s. 356-360, 2008. GÜNAY, Umay Türklerin Tarihi; Geçmişten Geleceğe. Ankara: Akçağ Yay, 2010. HASAN, Hamdi. Saray- Bosna Kütüphanelerindeki Türkçe Yazmalarda Türküler, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay, 1987. JELAVICH, Barbara. Balkan Tarihi: 18. ve 19. Yüzyıllar. İstanbul: Küre Yay, 2006. JELAVICH, Barbara.. Balkan Tarihi. İstanbul: Küre Yayınları, 2006. KARPAT, Kemal.. Balkanlar'da Osmanlı Mirası ve Ulusçuluk, Çev. Recep Boztemur. İstanbul: İmge Kitapevi, 2004 Kuran- Kerim (1983), Kuran-ı Kerim ve Türkçe Anlamı, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay. KURAT, Akdes Nimet. IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: TTK Yayınları, 1972. LORD, B. Albert. “History and Tradition in Balkan Oral Epic and Ballad”. Western States Folklore Society, Vol. 31,No 1 (Jan.): pp. 53-60, 1972. LORD, B. Albert. “Yugoslav Folk Poetry”. Journal of the Internal Folk Musıc Council 3, pp. 57-61, 1951. NEMÉTH, Gyula .Atilla ve Hunları. (Çev.Şeref Baştav), Ankara: AÜDTCF Yayınları, 1966. OKİÇ, Tayyib. "Neşredilmemiş Bazı Türk Kaynaklara Göre Bosna Hıristiyanları (Bogomilleri)". Çev. Salih Akdemir - Recep Duran. İslami Araştırmalar. 6/4. ss. 235239, 1989 ONG, Walter J. Sözlü ve Yazılı Kültür/Sözün Teknolojileşmesi.(Çev. Sema Postacıoğlu), İstanbul, Metis Yayınları, 1995. PAKALIN, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. C.II-III, İstanbul: MEB Basımevi, 1983. RYANT, Carl. “Oral History and Business History”, The Journal of American History, Vol. 75, No. 2, pp. 560-566, 1988. �SOLAK, Mehmet. “Osmanlı İdaresi Altındaki Balkanlar (1789-1806)”. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi, 2007 SOYSAL, Fikri. “Rumeli Olay Türküleri”.Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2007. ÜÇÜNCÜ, Kemal. “İrşâd ve Tebliğe Bağlı İcrâ : Türk Sözlü Kültür Geleneği Bağlamında Türk Tekke Edebiyatı”, TÜBAR XVI, (2004): 127- 141 Türk Ansiklopedisi, Bosna Eyaleti- Bosna Hersek Maddeleri, VII. Cilt 359-365 YILDIRIM, Dursun. “Balkan Üçlemesi ve Tarih”, Türkbilig 6,: 144-160, 2003 YILDIRIM, Dursun.“Orta Asya Bozkırlarından Urumeli’ne”. Türk Bitiği, Ankara: Akçağ Yayınları: 1998. YILDIRIM, Dursun. “Tarih Yazımı ve Sözlü Ortam Kaynakları”. Türk Bitiği, Ankara: Akçağ Yayınları: 1998. YILDIRIM, Dursun.“Sözlü Gelenek Kültürü”. Türk Bitiği, Ankara: Akçağ Yayınları: 1998. Türki-i Bana Luka Kal’ası 1 Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Bakdılar feryadcı geldi Banyaluka kaleden Ehli kale cümlenin hem kadı ve hem müftüden 3 Munzır-ı lamı getirdi geldi asker Nemçe'den Etdiği hayinliği bildi bu demle bulmuş ol Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Geçti tabur Sava nehrin köprü ile bilmiş ol Taburun konakçısı hem çarkçısı olmuş ol Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 2 Hem getirdi adı belli altı bin baş olan Lebuçe sahrasında birkaç bin melain olan 4 Adı melun bin melun bellidir melun olan Bunca asker alay alay sanki yollar kapkara Bunca top cephanesiyle bunca gülle kunbara �Geldi yap yap şehre kondu banaluka kaleye Her vakit hakka tazarru itdi andı rabbisin Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 5 13 Kurdı tonbas uzre köprü geçdi Virbaş suyunı Ya illahi Ali Osman devleti daim ola Aldılar tabur içine kalenin dört yanını Mustafanın himmetine düşmene galib ola Ehl-i islam oldu hayrann etdi Nemçe hayini Düşmeni hor edip makhur edüp mağlup ola Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 6 14 Saçdı ateş verdi sanki olmuş idi zelzele Geldi asker dört yanadan kapladı bayırları Allah diyen ya Muhammed daima güle güle Okuyup Nusreti minallah kaldırıp bayrakları Mucizati hiç sayılmaz Ahmet'in bir vech ile Her birisi din yolunda koydu canı başları Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 7 15 Muhzir okundukda bildi anladı çün nikbaht Çıkdı asker ol mahalden cem olup alay ile Nusreti hakdan dileyip olmadı hiç gönlü saht Bile kalkdı Alı Paşa hamd ile dua ile Ayetiyle cahid-ü amil olup uydurdu raht Hak teala bizi avdet itdure nusret ile Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 8 16 Her tarafa buyuruldular saldı vü ferman eyledi Sitnice'yi geçdi andan İzmiyan'a kondular Herkese farz oldu gide zira hücüm eyledi Şehri Saray yeniçerisi yarın anda geldiler Harb ü darba kadir olan kimse kalmasın dedi Aklusiyle payesiyle alayın gösterdiler Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 17 Geldi şehrin hem kazanu hem hacısın hoş sesi 9 Banyaluka kalenin imdadına gitmek gerek Dini Muhammed aşkındadır atlusu hem yayası Hakkın emrine itaat herkese etmek gerek Her biri el kaldurup hakka dua eder sesi Bu gazada cümleye canı baş feda etmek gerek Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 18 Kaleden feryadcı geldi siristiyle hep koşup 10 Geçdi tuğlar sancağıyla kimseyi hiç sormadan Ta gelip alı Vezirin ayağına yüz sürüp İki günde hazır oldu bindi tehir etmeden Üç güne dek gitdi kale gelmez isen erişüp Anın ardınca güzatı müslimin hiç durmadan Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 19 Kafir atar günde bin top gice ile kunbara 11 Severki evvelki konağın karaul'a geldi ol Gösterir kaleye her gün alayını kapkara Ta gelince birkaç asker sonra ondan aldı yol Kaleye pek dar olupdur kadir allah kurtara Geçdi yayçe kalesinin gülhisar 'ı buldu ol Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur 20 Kalenin içinde olan müslimin cenk iduben 12 Gece gündüz okuyup inna fetahna suresin Ta gelüben yaptı inip bodraşnicede ordusun Rabbena efriğ aleyna ayetin yad iduben Her sabah Debruce'den çıkarmı güneş yakuban �Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Yaya asker suratiyle atlı olan çün riyah Cümle asker alay alay yürüdü etdi revah 21 İzmiyan'dan kopdu asker Banyaluka üstüne Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur İş bu menzildür oluptur süratıyle yürüne Alay alay öğle vakti geldi Virbaş şuyına 24 Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Kullara gıydırdı zırhlar yurudı ol bahtıyar Subhi kıldı vaktiyle kim ol vezir i nam dar Sıgınup allah a dogrı tabur uzre sah var 22 Öyle vakti cümle asker geçdi Virbas suyunu Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Ta gelüp kapladı kondu sürüben atlarını Atlarına buldu ana suyunu hem okcunu 25 Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur Ehli kale gördü çün müminlerin bayrakları İrisup Debruce'den çün çıkdı islam askeri Cümlesi şad oluban okur isbu beyitleri 23 Koptu andan askeri islam zahir oldı çün sabah Nakz-ı ahd eyledi Nemçe gör nice etdi gurur � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2192 Title A name given to the resource BOSNA HERSEK’TE TÜRK VARLIĞININ SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAKİ İZLERİ Author Author KARATAŞ, Hicran Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Sözlü Tarih, Yazılı Tarih, Türkü, Balkan Sahası, Bosna Hersek, Sözlü Vesika. ÖZET Kültürel mirasın, tecrübe edilmiş bilginin, törelerin ve davranışların tarihi vakalara dair belleğin sözlü kültür ortamı ürünlerinden halk türküleri içinde ezgi eşliğinde arşivlendiği bilinen bir gerçektir. Bu bağlamda halk türkülerinin temel işlevlerinden birinin, türkü metni ve icrası aracılığıyla sözlü tarihi birikimin kuşaktan kuşağa aktarılması olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Türkü metninin ve metnin ihtiva ettiği sözlü tarihe dair bilginin bir ezgi eşliğinde söylenmesiyle toplumsal bellekte bilgi canlı bir şekilde kalabilmektedir. Türküler bu özelliğiyle ritmik bir arşiv belgesi özelliğine haiz olup türkü metinlerinden hareketle hem halkbilimsel verilere hem de, kaydı sözlü bellek tarafından tutulmuş tarihsel malumata ulaşmak mümkündür. Bu çalışmada Bosna tarihinin bir bölümünü ihtiva eden örnek bir türkü metninden hareketle Bosna’daki Türklük tarihinin izleri sürülmüştür. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ca8f4f98c90384543d2aafed9ee8abc6.docx ddf5eb8574ffe4f5049a6bdbb63965f4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/96d3d7505be10c4dcaaf0426ddb58982.pdf 6fb3efd0f10e05ee44db1f35730c0726 PDF Text Text BOSNA HERSEK’TEN ORTA ANADOLU’YA UZANAN KÜLTÜR KÖPRÜSÜ: KONYA SELÇUKLU BOSNA HERSEK MAHALLESĠ ÖRNEĞĠ Nilgün AYDIN Selçuk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Konya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna Hersek, Türkiye, Konya, Bosna Herkek Mahallesi, kültürel ilişkiler. ÖZET Türk kültür tarihinin izlerini taşıyan Bosna Hersek’le Türkiye arasındaki bağlar, 1909’da resmî anlamda kesilse de sosyo-kültürel anlamda hâlâ güçlü bir şekilde devam etmektedir. Asırlarca birlikte yaşama tecrübesinin getirdiği bu bağların yansımaları Anadolu’da farklı şekillerde görülebilmektedir. Konya’nın Selçuklu ilçesindeki Bosna Hersek Mahallesi’nin bu açıdan ayrı bir önem teşkil ettiği düşünülmektedir. Bosna Hersek Savaşı ardından Selçuklu Belediyesi tarafından kurulan bu mahalleye Bosna Hersek adı verilmiş ve yapılan okul, park, cami, köprü, sokak vs. yapılara da Bosna Hersek ve bu ülkeyle bütünleşmiş olan adlar verilerek adetâ küçük bir Bosna Hersek oluşturulmuştur. 4 Kasım 1994 tarihinde her iki tarafın isteğiyle Selçuklu ve Teşanj Belediyeleri arasında kardeşlik ve işbirliğinin, ihtiyaç ve imkânlar dâhilinde tüm konularda Bosna Hersek’teki savaş sırasında ve sonrasında da devam edeceğinin bildirildiği anlaşmanın ardından; 24 Ağustos 2011 tarihinde Saray Bosna Stari Grad Belediyesi arasında ‘KardeĢ ġehir’ protokolü imzalanarak tarihî ve kültürel bağ iliĢkilerini geliĢtirecek konferans, panel, çevre, sanat, sağlık, spor gibi etkinliklerin ynaında turizm ve görsel programların sivil toplum kuruluĢlarının katkılarıyla destekleneceği mesajı verilmiĢtir. Bosna Hersek Mahallesi örneğinin temel alındığı bildiride, bahsi geçen anlaşmalar, yapılar, belge ve çeşitli görsel malzemelerle de desteklenerek ortaya konulmuş ve sosyal, tarihî, kültürel yapının korunup yaşatılması bağlamında ele alınarak birtakım değerlendirmeler yapılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fb4d5c5d28171388825754f43af29b63.pdf 2e7e1ef8d1b763e491760f600ef1ce35 PDF Text Text BOSNA HERSEK’TEN ORTA ANADOLU’YA UZANAN KÜLTÜR KÖPRÜSÜ: KONYA SELÇUKLU BOSNA HERSEK MAHALLESİ ÖRNEĞİ Nilgün AYDIN1 Özet: Balkanların ‘Türk kültür havzası’nda bir ‘kavşak2’ olarak algılanması; kültürel etkileşimin ve tarihî bağların edebî eserlerde ve folklorda görülmesini açıklayıcı nitelikte olacaktır. Bildiride, Bosna Hersek ile Osmanlı Devleti ve sonrasında Türkiye arasında tarihî sosyo-kültürel bağlar üzerinde durulduktan sonra, bu bağların yansıması olarak Konya’nın Selçuklu ilçesinde yer alan Bosna Hersek Mahallesi’ne neden bu adın verildiğinden başlanarak durum; sosyo-kültürel pek çok açıdan irdelenecek ve bu tutumun tarihî arka plânı yansıtılmaya çalışılarak iki ülke arasındaki bağların bir mahalle üzerinde nasıl yaşatıldığı gösterilecektir. Anahtar Kelimeler:Bosna Hersek, Konya, Türkiye, Bosna Hersek Mahallesi, Kültürel İlişkiler. CULTURE BRIDGE LEANING FROM BOSNIA HERZEGOVINA TO CENTRAL ANATOLIA: EXAMPLE OF KONYA SELÇUKLU BOSNIA HERZEGOVINA HOMETOWN Abstract Regarding Balkans as a ‘junction’ in the basin of Turkish Culture would be qualitative to explain the cultural interaction and historical connections seen in literary works and folklore. In the study, after addressing to the historical and socio-cultural connections between Bosnia-Herzegovina and Ottoman Empire followed by Turkish Republic, by beginning with why Bosnia-Herzegovina district in Selçuklu County of Konya was named after this name as a reflection of these connections, the situation will be analysed from many socio-cultural perspectives and it will be demonstrated how the connections between two countries are cherished on a district’s name by revealing the historical background of this attitude. Key Words: Bosnia-Herzegovina, Turkey, Bosnia-Herzegovina District, Cultural Relations Giriş: Tarihî süreç içinde sıklıkla rastlanılan fetih, göç gibi çeşitli olgular sonucunda bazen farklı milletlere mensup topluluklar bir arada yaşamak durumunda kalmıştır. Birlikte yaşama tecrübesi tabiatı gereği kendi şartlarını hazırladığından, sosyal bir olgunun parçası olan insanlar da bu 1 Arş. Gör., Selçuk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. E-posta: naydin@selcuk.edu.tr . 2 Tahir Alangu folklor açısından Anadolu’nun köprü Balkanların ise bir kavşak olduğunu ileri sürmektedir. bk. Görkem (2006). �şartlara kayıtsız kalamayarak uyum sağlamış; böylelikle aralarındaki iletişim ortamı sosyokültürel açıdan bir alışverişi, etkileşimi meydana getirmiştir. Bu etkileşimde “zihniyet” faktörünün, hâkim olan kültürün, “sömürge” zihniyeti taşıyıp taşımadığının önemli bir ayrım noktası olduğu düşünülmektedir. Çünkü etkileşim sonucunda her ne kadar çeşitli açılardan kültürel anlamda alışveriş olsa da toplum belleğinde yer eden olumlu veya olumsuz izler, algı, bakış açısı ve davranışlar bakımından farklılıkların oluşmasında önemli bir rol oynamaktadır. Bu etkileşim, geleneklerden, inanışlara, edebî eserlere kadar birçok şekilde kendine yer bulurken; duygusal anlamda müspet veya menfi bağların oluşmasında da etkili olmaktadır. Bu açıdan bakıldığında yaklaşık beş asır Osmanlı himayesinde kalan Bosna Hersek’le Türkiye arasında tarihî, kültürel ilişkiler dışında o dönemde kurulmuş olan iyi ilişkilerin, iki millet arasında duygusal bir bağ oluşturduğu görülmektedir. Türk kültür tarihinin izlerini taşıyan Bosna Hersek’le Türkiye arasındaki ilişkiler, 1909’da resmî anlamda kesilse de sosyo-kültürel anlamda hâlâ güçlü bir şekilde devam etmektedir. Asırlarca birlikte yaşama tecrübesinin getirdiği bu bağların yansımaları Anadolu’da farklı şekillerde görülebilmekle birlikte, bir Orta Anadolu şehri olan Konya’nın ve Selçuklu ilçesinde bulunan Bosna Hersek Mahallesi’nin bu açıdan ayrı bir önem teşkil ettiği düşünülmektedir. Buradan hareketle hazırlanan bildiride, Bosna Hersek Mahallesi örneği irdelenerek bu oluşumun tarihî, kültürel arka planı verilmeye çalışılacaktır. Osmanlı Devleti -Bosna Hersek İlişkilerine Kısa Bir Bakış 1463’te Fatih Sultan Mehmet (1432-1481) döneminde Osmanlı sancağı oluşundan, 1908 yılında Abdülhamit (1842-1918) döneminde hukukî anlamda Osmanlı Devleti’nin elinden çıkışına kadar Osmanlı himayesinde kalan Bosna Hersek’te (Pelidija 2011: 17-32) iki millet arasında tarihî, sosyal ve kültürel zeminde ilişkiler kurulmuştur. Yaklaşık beş asır Osmanlı Devleti’nin himayesinde kalan Bosna Hersek’te bu izlerin görüldüğü çok önemli bir medeniyet mirasına rastlanmaktadır. Mimarî yapılanmanın çokça örneğinin görülebileceği ülkede 100’ün üzerinde medrese bulunduğu da bilinmektedir. Bunun yanı sıra içlerinde Sokullu Mehmet Paşa’nın da yer aldığı dokuz Boşnak, vezir-i azamlık yapmıştır. Ayrıca eserlerini Osmanlı Türkçesi, Arapça ve Farsça olarak kaleme alan, en ünlüleri arasında; Veli Mahmud Paşa, Adnî, Derviş, Yakub Paşa Boşnak, Ziyaî Hasan el-Mostarî, Muahmed Karamusiç, Nihadî, Ali Dede Boşnak, Ahmed Boşnak, Vahdetî, İbrahim Alaybegoviç Peçevî gibi adları sayılabilecek 400 kadar şairin yetiştiği bilinmektedir (Pelidija 2011: 31-32). Bosna Hersek ile olan resmî bağların kopmasından sonra, bu ülke Avusturya Macaristan (19081918), Yugoslavya’ya (1918-1941/1945-1992) bağlanmış; 1941-1945 yılları arasında II. Dünya Savaşı’na dâhil edilmiş, sürekli olarak var olma mücadelesi veren Bosna Hersek, nihayet 6 Nisan 1992 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir. 2 �“Bosna Hersek Savaşı”nın Konya’da Uyandırdığı Yankılar, Kardeş Şehir Anlaşmaları ve Konya Bosna Hersek İlişkileri Yıllarca var olma mücadelesi veren, II. Dünya Savaşı sürecinden de maddî ve manevî büyük kayıplar vererek çıkan Bosna Hersek, 1992’de bağımsızlığını ilan ettikten sonra da kendini yine savaşın içinde bulmuştur. Ekonomik ve askerî açıdan zayıflayan ülkenin yardımına koşan Türkiye Cumhuriyeti Devleti yardım elini uzatarak maddî manevî her anlamda destek vermiş, gerek devlet ve gerek sivil toplum örgütleri Bosna’da yaşanan drama kayıtsız kalmamışlardır. Bosna Hersek için kenetlenen Türkiye’de çeşitli yardım kampanyaları düzenlenmiş, özellikle Konya’da çok büyük bir dayanışma örneği sergilenerek, Türkiye’de en çok ses getiren yardımlar bu ilden gönderilmiştir (1993a,b: 7)3. Yardım kampanyası Selçuklu Belediyesi tarafından başlatılmış, bu fitil belediye başkanı İsmail Öksüzler’in Gençliğin Sesi Radyosu’nda bir dinleyiciye ödül olarak verdiği cumhuriyet altınını bu kişinin Bosna’ya bağışlaması ile ateşlenmiştir (1993c: 7). Bosna için düzenlenen yardım kampanyalarının gelirleri Bosna’ya götürülerek veya Konya’ya davet edilen komutanlara doğrudan takdim edilmiştir4. Dönemin yazılı basınından bu durum takip edilebilmekte5 ve Konya’daki bu hassasiyetin ilgi çekici olduğu düşünülmektedir. Bu şehrin neden bu denli duyarlılık göstermiş olduğu sorusuna ise Müslümanlığın şekillendirdiği tarihî, kültürel bağlardan ötürü olduğu ötürü cevabı verilebilir. Savaş sırasında Konya ile Bosna Hersek arasında kurulmuş olan ilişkiler devam etmiş ve buna binaen de Selçuklu ve Büyükşehir Belediyeleri tarafından kardeş şehir ve belediye anlaşmaları yapılmıştır6. 4 Kasım 1994 tarihinde her iki tarafın isteğiyle Selçuklu ve Teşanj Belediyeleri arasında kardeşlik ve işbirliğinin, ihtiyaç ve imkânlar dâhilinde tüm konularda Bosna Hersek’teki savaş sırasında ve sonrasında da devam edeceğinin bildirilmiştir. Bunun ardından da 24 Ağustos 2011 tarihinde, Saray Bosna Stari Grad Belediyesi ile ‘Kardeş Şehir’ protokolü imzalanarak tarihî, kültürel bağ ve ilişkilerini geliştirecek konferans, panel, sanat, sağlık, spor, çevre, turizm gibi etkinliklerin yanında yapılacak olan görsel programların sivil toplum kuruluşlarının katkılarıyla destekleneceği mesajı verilmiştir. 3 Bk. Ekler: 1, 2. Bk. Ek 3, 4. 5 Selçuklu’nun Sesi Gazetesi (1993) yanı sıra Karatay, Merhaba Gazetesi gibi yerel pek çok yayın organında bu haberlere, yardım kampanyaları hakkında duyurulara sıklıkla rastlanılmaktadır. 6 http://www.selcuklu.bel.tr/sayfa.aspx?s=298. Ayrıca bk. Ekler: 5. 4 �Yapılan bu anlaşmalardan sonra ilişkiler iyice pekişmiş, her iki taraftan da zaman zaman karşılıklı heyetlerin çeşitli vesilelerle ziyaretleri söz konusu olmuştur7. Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından Saraybosna’da açılmış olan Saraybosna KOMEK (Konya Meslek Edindirme Kursları) bünyesinde Türkçe, ebrû, ahşap boyama gibi çeşitli dallarda eğitim verilmekte ve her yıl karşılıklı olarak iki şehirde sergi açılmaktadır8. Bosna Hersek yönetimi Saraybosna ile kardeş şehir olan Konya’nın süreç içindeki hassasiyeti üzerine teşekkür mahiyetinde buraya Fahri Konsolosluk vermiştir. 2011 yılında açılan Konsolosluk, aktif bir şekilde faaliyet göstermektedir9. Selçuklu Belediyesi, Osmanlı döneminde var olup daha sonra yıkılmış olan Saraybosna’daki Mevlevîhâne’yi eskisine uygun şekilde yeniden inşaa etmiş ve 8 Mayıs 2013 tarihinde Bosna Hersek Cumhurbaşkanı, Türkiye Dış İşleri Bakanı, Saraybosna ve Selçuklu Belediye Başkanlarının katılımıyla bu Mevlevîhâneyi yeniden hizmete açılmasına vesile olmuştur10. 7 Bk. Ekler: 6 http://www.konya.bel.tr/haberayrinti.php?haberID=3719, http://www.konyaninnabzi.com/88410-bosnada-konyasaraybosna-sergisi-acildi.html. Fotoğraflar için bk. Ekler: 7. 9 Fahri Konsolos Ercan USLU ile yapılan görüşmede Uslu, konsolosluğun açılmasının Konya ve Bosna Hersek adına önemine dikkat çekerek; iki taraf için de pek çok anlamda katkısı olduğunu vurgulamaktadır (Uslu-2013). Ayrıca bk Ekler: 8. 10 1999 yılında yapılan kazıların ardından projeler hazırlanmış ve yeniden inşaa için hazırlıklar yapılmış. Bu Mevlevîhâne dört ay gibi bir sürede tamamlanmıştır. Ayrıca bk. Ekler: 9. 8 4 �‘Bosna Hersek’ Mahallesinin Kuruluşu Konya’nın Selçuklu ilçesinde bulunan bu mahalle 1993 yılında Belediye Meclisi’nde alınan kararla kurulmuş ve mahalleye ‘Bosna Hersek’ adı verilmiştir. Bu adın verilmesi Selçuklu’nun Sesi Gazetesi’nin ilk sayfasından şöyle duyurulmuştur: Belediye Meclisimizden Vahşi Sırp katillerine karşı savaşan Bosnalılara anlamlı jest. İlçe Belediye Meclisi, 3 nolu gecekondu önleme bölgesinde ihdas edilecek olan bir mahalleye Bosna-Hersek adının verilmesini kararlaştırdı. Bosna-Hersek’te Sırplara karşı mücadele veren Mücahitlere 12 miyar liranın üzerinde yardım toplayarak ulaştıran Belediyemiz, Belediye Meclisinde aldığı bir kararla da mücahidlere moral desteği verdi. Belediye Başkanımız İsmail Öksüzler başkanlığında toplanan Belediye Meclisi Başkan Öksüzler’in teklifi üzerine 3 nolu gecekondu önleme bölgesinde bulunan ve iskâna açılan bir mahalleye Bosna Hersek adının verilmesini karara bağladı. Bosna-Hersek’te sürdürülen özgürlük mücadelesinin anısına getirilen teklifin onaylanması sırasında, tüm Meclis üyeleri ayağa kalkarak kararı alkışladılar”(1993d: 1,5)11 Yukarıda görüldüğü üzere Bosna Hersek Mahallesi’nin adı devletin kurumlarından biri olan belediye tarafından, belediye meclisinde alınan karar doğrultusunda verilmiştir12. Mahallenin kuruluşuna ise Bosna Hersek’in o dönemki Cumhurbaşkanı Aliya İzzet Begoviç gelerek açılışı bizzat yapmıştır13. Mahalle ile ilgili dikkat çeken başka bir özellik de Bosna Hersek adının sadece mahallenin adı olarak kalmamış olmasıdır. Kurulduğu 1993 yılından itibaren hızla gelişen mahallede ulaşımdan asayişe, sağlıktan ticarete, eğitimden ibadete, hayata ve memata dair pek çok mekâna Bosna Hersek ve bu ülkeyle bütünleşmiş adlar verilerek adetâ küçük bir Bosna Hersek inşaa edilmiştir. Ayrıca, bir yerleşim yerinde gerekli olan bu yapılanmalar dışında, özel oluşumlara da bu adın verildiği görülebilmektedir. Resmî kurum ve özel şahıslarca adı verilen bu yerlere örnek olarak; 1. Aliya İzzet Begoviç Caddesi. 2. Aliya İzzet Begoviç Hızlı Tren Altgeçidi 3. Bosna Hersek Ulu Camii 4. Bosna Hersek Mezarlığı 5. Saray Bosna Parkı ve parkın girişinde Mostar Köprüsü 6. Bosna Hersek Anadolu-İmam Hatip Lisesi 7. Bosna Hersek Polis Merkezi 8. Bosna İtfaiye Grubu 9. Özel Saray Bosna Tıp Merkezi 10. Oval Çarşı Bosna 11 Haber için bk. Ekler: 10. Bk. Selçuklu’nun Sesi (1993) 13 Bk. Ekler: 11. 12 �11. Baş Çarşı 12. Bosna İş Merkezi 13. Site Bosna 14. Bosna Çorba 15. Bosna Kafeterya 16. Bosna Kırtasiye 17. Bosna Hersek Tramvay Durağı verilebilir14. Konya’nın en büyük mahallesi olan Bosna Hersek Mahallesi’nin nüfusu, resmî kayıtlara göre 67.000, resmî olmayan verilere göre 100.000 civarındadır. Selçuk Üniversitesi’ne yakın olmasından dolayı nüfusunun büyük çoğunluğunu öğrencilerin oluşturduğu mahalledeki sosyal alanların çoğu bu kesime göre şekillenmekte ve Bosna Hersek öğrenci şehri olarak da betimlenmektedir. Türkiye’nin tüm illerinde bu tarz bir yaklaşımla adlandırılmış yapılar olduğu muhakkaktır fakat burada dikkat çekici olan en önemli özellik bir yaşam alanı oluşturmada gereklilik arz eden tüm oluşumların Bosna Hersek ve onunla alakalı isimlerden oluşması ve hepsinin bir arada olduğu müstakil bir alanın olmasıdır. Konya Genelinde Bosna Hersek’le İlgili Adlara Rastlanan Diğer Yapılanmalar Bunlardan ilki, Konya merkezde, Kültür Park içinde bulunan Saraybosna ahşap şadırvanıdır. Saraybosna Belediyesi’nin iyi niyet nişanesi olarak gönderdiği bir miktar paraya Konya Büyükşehir Belediyesi katkı yapmış ve Saraybosna’da bulunan ahşap şadırvanın aynısından Kültür Park’ın içine de yaptırılmıştır. Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki son sancağı olup Berlin Anlaşması (1878) ile Bosna Hersek’ten ayrılarak Sırbistan Karadağ arasında kalan15 Boşnak nüfusun yoğun olduğu Sancak bölgesinden dolayı Sancak adının verildiği öğrenilen Sancak Mahallesi de Bosna Hersek Mahallesi ile yan yana bulunmakta ve bu ilin en büyük ikinci mahallesi olma hüviyeti taşımaktadır. Bu mahallede Bosna Hersek’in 2. Cumhurbaşkanı Haris Sladjic Parkı bulunmaktadır. Ayrıca Selçuklu Belediyesi’ne bağlı Kılıçaslan Mahallesi’nde Aliya İzzet Begoviç Camii bulunmaktadır. 14 15 Fotoğraflar için sırasıyla bk. Ekler: 12. http://www.bosnakmedya.com/bosnak-kulturu-ve-tarihi/sandzak-bolgesi-etnik-haritasi-etnicka-karta-sandzaka.html 6 �Sonuç Ortak bir kültürün, İslâm’ın şekillendirdiği bir medeniyetin parçaları olan bu iki milletin beş asırlık birlikte yaşama tecrübesi kopması zor bağların oluşmasına vesile olmuştur. Aradan geçen zaman rağmen, kültürel yapıya addedilen değerin mesafelerin önemi kalmaksızın yaşatılmaya çalışıldığı; Bosna Hersek Mahallesi örneği üzerinden rahatlıkla anlaşılabilmektedir. Sadece mahalle adının verilmesi ile başlayan bu sürece özel sektörün de dâhil olmasıyla her alanda “Bosna”, “Bosna Hersek” adlarını duymak, hâlâ bu ilişkinin çok canlı bir şekilde yaşadığına delalet etmektedir. �Kaynaklar: Görkem, İsmail (2006), “Tahir Alangu’nun Balkan Folkloru Çalışmaları”, Türk-Bilig Türkoloji Dergisi, s. 40-55. Pelidija, Enes (2011), Bosna Hersek ve Kısa Tarihi, Saraybosna-Konya. Selçuklu’nun Sesi “Halkımızdan Toplanan 2 Milyarlık Yardım Sırplara Kurşun Olarak Yağıyor; Yardımlarımız Bosna’da” (1993a), Ocak, 1,4. Selçuklu’nun Sesi “Konya Bosna’ya Taştı”(1993b), Mart, s.5, 11. Selçuklu’nun Sesi “Yardım Kampanyasını Başlatan Kıvılcım” (1993c), Mayıs, 4, 5. Selçuklu’nun Sesi “Belediye Meclisimiz Kabul Etti: Selçuklu’ya Bosna Hersek Mahallesi” (1993d), Ağustos, 1,5. Uslu, Ercan, 1963-Konya doğumlu, üniversite mezunu, 06.05.2013 tarihli kayıt. 8 �EKLER 1 2 3 4 �5 10 �6 7 �8 12 �9 �10 11 14 �12 13 �14 15 16 �16 17 �18 19 20 18 ��21 22 23 20 �24 25 �Konya Genelindeki Yapılanmalara Örnekler 27 22 �28 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2153 Title A name given to the resource BOSNA HERSEK’TEN ORTA ANADOLU’YA UZANAN KÜLTÜR KÖPRÜSÜ: KONYA SELÇUKLU BOSNA HERSEK MAHALLESĠ ÖRNEĞĠ Author Author AYDIN, Nilgün Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna Hersek, Türkiye, Konya, Bosna Herkek Mahallesi, kültürel ilişkiler. ÖZET Türk kültür tarihinin izlerini taşıyan Bosna Hersek’le Türkiye arasındaki bağlar, 1909’da resmî anlamda kesilse de sosyo-kültürel anlamda hâlâ güçlü bir şekilde devam etmektedir. Asırlarca birlikte yaşama tecrübesinin getirdiği bu bağların yansımaları Anadolu’da farklı şekillerde görülebilmektedir. Konya’nın Selçuklu ilçesindeki Bosna Hersek Mahallesi’nin bu açıdan ayrı bir önem teşkil ettiği düşünülmektedir. Bosna Hersek Savaşı ardından Selçuklu Belediyesi tarafından kurulan bu mahalleye Bosna Hersek adı verilmiş ve yapılan okul, park, cami, köprü, sokak vs. yapılara da Bosna Hersek ve bu ülkeyle bütünleşmiş olan adlar verilerek adetâ küçük bir Bosna Hersek oluşturulmuştur. 4 Kasım 1994 tarihinde her iki tarafın isteğiyle Selçuklu ve Teşanj Belediyeleri arasında kardeşlik ve işbirliğinin, ihtiyaç ve imkânlar dâhilinde tüm konularda Bosna Hersek’teki savaş sırasında ve sonrasında da devam edeceğinin bildirildiği anlaşmanın ardından; 24 Ağustos 2011 tarihinde Saray Bosna Stari Grad Belediyesi arasında ‘KardeĢ ġehir’ protokolü imzalanarak tarihî ve kültürel bağ iliĢkilerini geliĢtirecek konferans, panel, çevre, sanat, sağlık, spor gibi etkinliklerin ynaında turizm ve görsel programların sivil toplum kuruluĢlarının katkılarıyla destekleneceği mesajı verilmiĢtir. Bosna Hersek Mahallesi örneğinin temel alındığı bildiride, bahsi geçen anlaşmalar, yapılar, belge ve çeşitli görsel malzemelerle de desteklenerek ortaya konulmuş ve sosyal, tarihî, kültürel yapının korunup yaşatılması bağlamında ele alınarak birtakım değerlendirmeler yapılmıştır Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/93ad8e438ec751c94c2d0a3af49697f2.pdf b743dfacd07d30b2dd135db34a79b93f PDF Text Text Journal of Education and Humanities Volume 3 (2), pp. 33-47, Winter 2020 Original research paper ISSN 2566-4638 © International Burch University Bosna i Hercegovina - država ili protektorat? Dr. sci. Davor Trlin Doc. dr. Esad Oruč International Burch University davor.trlin@ibu.edu.ba esad.oruc@ibu.edu.ba Abstract: In this paper, through the analysis of the normative framework for the operation of these institutions, but also their activity, and the application of international standards in BiH, we will try to find an answer to the question of whether Bosnia and Herzegovina is a state or a protectorate. A lot has been achieved through the implementation of the Dayton Agreement, but most of it was due to the activity of the international community. According to the General Framework Agreement for Peace, this activity does not envisage a protectorate. However, especially in the first years of the functioning of post-Dayton Bosnia and Herzegovina, many constitutional and legal theorists tried to define the legal nature of Bosnia and Herzegovina's dependence on the international community in certain elements (which later softened). The results showed no unambiguous answer. In the last fifteen years, this issue has moved to the periphery of interest in domestic and regional constitutional and legal science. But it seems the time to re-establish it has come, especially in light of the announcement of changes in the attitudes of key actors in the international community towards Bosnia and Herzegovina. We are also interested in the issue related to this central research, which is the degree of sovereignty of the state of Bosnia and Herzegovina inside and outside, given the Dayton construct of the international community's involvement in the constitutional and political system of Bosnia and Herzegovina. Sažetak: U ovom radu ćemo, kroz analizu normativnog okvira za djelovanje ovih institucija, ali i njihov sam aktivitet, te aplikaciju međunarodnih standarda u BiH, pokušati doći do odgovora na pitanje da li je Bosna i Hercegovina država ili protektorat. Kroz implementaciju Daytonskog sporazuma se postiglo dosta, ali većinom je zaslužan bio aktivitet međunarodne zajednice. Taja aktivitet ni, prema Općem okvirnom sporazumu za mir, ne predviđa protektorat. Ipak, posebno u prvim godinama funkcioniranja post-Daytonske Bosne i Hercegovine, brojni ustavno-pravni teoretičari su pokušavali definirati pravnu prirodu odnosa ovisnosti Bosne i Hercegovine prema međunarodnoj zajednici u određenim elementima (koja se kasnije sve više ublažavala). Rezultati su pokazali da nema jednoznačnog odgovora. Ovo pitanje je u posljednjih petnaest godina u domaćoj ali i regionalnoj ustavno-pravnoj nauci prešlo na periferiju interesiranja. Ali, čini se da je vrijeme da ga se ponovo postavi, posebno u svjetlu najave promjena odnosa ključnih subjekata međunarodne zajednice prema Bosni i Hercegovini. Takođe nas interesuje i pitanje koje je povezano s ovim centralnim istraživačkim, a to je stepen suvereniteta države Bosne i Hercegovine unutra, ali i prema vani, imajući u vidu Daytonski konstrukt uključenosti međunarodne zajednice u ustavno-politički sistem Bosne i Hercegovine. Keywords: Protectorate, International Community, High Representative, Peace Implementation Council, Bonn Powers. Ključne riječi: Protektorat, Međunarodna zajednica, Visoki predstavnik, Vijeće za implementaciju mira, Bonske ovlasti. Article History Submitted: 30 October 2020 Accepted: 10 December 2020 �Journal of Education and Humanities Volume 3, Issue 2, Winter 2020 1. UVOD Ustavni sistem Bosne i Hercegovine je determiniran sporazumom za mir, koji je postignut u Daytonu (Ohio, SAD) novembra 1995. godine, a formalno potpisan u Parizu, decembra 1995. godine. Aneks 4 ovog sporazuma je Ustav Bosne i Hercegovine. Prema Članu I tačka 2, Bosna i Hercegovina je demokratska država koja funkcionira u skladu sa zakonom i na osnovu slobodnih i demokratskih izbora. Iako ova odredba proklamuje koncept demokratije, Aneks 4 sadrži dosta normi koje nisu u skladu sa demokratskim principima, ali je i antinomičan, tj. određene njegove odredbe su međusobno nesaglasne (npr. proklamovan je princip zabrane diskriminacije, ali istovremeno je pojedinim kategorijama uvedeno nejednako aktivno i pasivno biračko pravo, odnosno postoji otvorena ustavna diskriminacija). O donošenju ovog akta, ali i pojedinim njegovim odredbama, te komparaciji ovog akta sa drugim aneksima sporazuma bitnim za ovaj rad ćemo detaljnije pisati u slijedećim poglavljima. 2. POJAM PROTEKTORATA Protektorat je jedan odnos ovisnosti jedne (slabije) države od druge (jače), protektora. Klaić (1986), pod „protektorom (protekcijom) podrazumijeva: 1. pokrovitelj, zaštitnik; 2.u međunarodnom pravu država koja preuzima nad nekom zemljom protektorat. Protektorat- pokroviteljstvo, zaštićivanje, okrilje, obrana uopće, a osobito: formalno pokroviteljstvo jače države nad slabijom; faktički- pokroviteljstvo je oblik zavisnosti koji imperijalističke države nasilno nameću drugim zemljama; 2. naziv ovako okupirane zemlje; isto i protektorstvo.” Prema Ibleru (1987) nastaje na temelju međunarodnog ugovorai kojim se odnos ovisnosti uređuje tako što se navode prava i dužnosti obiju strana (s. 259). Iz ovog razloga se npr. ne može prihvatiti da je Čehoslovačka bila pod protektoratom Trećeg Rajha, budući da između njih nije zaključen ugovor. Protektirana oblast je uspostavljena jednostranim aktom okupacije, i postala je dio „teritorije velikog njemačkog Rajha“. U Hoffmanovoj analizi (1987) navodi se da se država zaštitnica ugovorom obavezuje da će štiti protektiranu državu od agresije ili drugih oblika povrede prava zajamčenih međunarodnim pravom, te od internog ugrožavanja, a država zaštitnica preuzima njene ovlasti u međunarodnim odnosima (s. 1153). Dvije su vrste protektorata: potpuni i ograničeni. Kod potpunog protektorata država štićenica u potpunosti ugovorom o protektoratu stavlja svoje aktivnost u nadležnost države zaštitnice, a kod ograničenog zadržava poslovnu sposobnost, ali je ograničena naknadnim odobrenjem protektora. Seidl i Hohenveldern (2006) navode da protektirani teritorij ne ulazi u državni teritorij protektora, državljani zadržavaju svoja državljanstva, a ugovori koje protektor zaključuje obavezuju protektiranu državu (s. 177). Neki pravni teoretičari među oblike „složenih država“ ubrajaju i protektorat. Berislav Perić (1994) dijeli složene države na: 1) protektorat, 2) unija (realna i personalna), 3) konfederacija, 34 �Bosna i Hercegovina - država ili protektorat? Davor Trlin & Esad Oruč 4) federacija (s. 103). Fuad Muhić (1998) smatra da su se kroz istoriju razvila dva osnovna oblika složenih država – konfederacija i federacija (s. 104-107). Ovaj autor navodi da su unije „oblici povezivanja država koji se nalaze na sredini između konfederacije i federacije.“ – (s. 109). Dijeli ih na realne i personalne unije, a kao vrstu personalne unije podrazumijeva protektorat: „Kao oblik državnog uređenja, unije su u modernom dobu iščezle, i na njih donekle podsjećaju samo veze nekih malih evropskih državica sa susjednim državama, koje za njih obavljaju većinu najvažnijih poslova (veze San Marina sa Italijom, Monaka sa Francuskom, Lihtenštajna sa Švajcaskom i Andore sa Španijom i Francuskom). Takva veza naziva se protektoratom (štićeništvom)“ (s 109.). Međutim, moderna pravna teorija kao ni međunarodno pravo ne smatraju protektorat za oblik državnog uređenja već za odnos ovisnosti. Tako ih svrstava Degan (2000), a ne među oblike država (s. 294-295). Najviše su protektori bili Francuskaii i Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irskeiii. Schweisfurth (2006) je dao detaljan pregled protektorata UK (s. 25.). Može se reći da je klasičnih protektorata, kao odnosa dvije države (zaštitnice i štićenice) kroz povijest nestalo i da su se oni transformirali u tzv. „Međunararodnu teritorijalnu upravu“, institut međunarodne zajednice kojim ona osigurava međunarodni pravni poredak. Protektorat nisu ni slučajevi kad se manja država služi većom za obavljanje određenih poslova (primjer Lihtenštajna u odnosu sa Švicarskom ili San Marina u odnosu sa Italijom), gdje države imaju autonomiju odlučivanja. To npr. nije slučaj sa Monakomiv pa se može reći da je ispravna tvrdnja Seidla i Hohenvelderna (2006) da je ovo jedan od rijetkih primjera (oslabljenog) protektorata u savremenom društvu (s. 176.). 3. ULOGA EKSTERNOG FAKTORA U USTAVOTVORNOM DRŽAVNOM POSTUPKU „Daytonski“ ustav nije jedini slučaj u ustavnoj istoriji da je ustav određene države sačinjen uz pomoć i nadzor eksternog faktora. Tako su savezničke okupacijske sile, nakon poraza Njemačke u Drugom svjetskom ratu, ukinule Weimarski ustav, koji je bio na snazi u Njemačkoj od 1919. do 1945. godine. Na snagu je, u Zapadnoj Njemačkoj“ stupio Temeljni zakon (23. 05. 1949. godine, nakon što je odobren 08. 05. 1949. godine, u Bonnu (sve su Zemlje, osim Bavarske, takođe potvrdile), te od, strane Saveznika Drugog Svjetskog rata 12. 05. 1949. godine). Ovaj ustav je sada, uz određene amandmane, na snazi u Saveznoj Republici Njemačkoj. Sačinili su ga, pod usmjeravanjem Zapadnih sila, 1948. godine, ministri-predsjednici zapadnonjemačkih država, koji su formirali Parlamentarno vijeće. Takođe je Ustav Japana od 03. 05. 1947. godine, kojeg je, pod nadzorom Vrhovnog komandanta Savezničkih snaga, Douglasa MacArthura, sačinio određen broj državnih službenika i vojnog osoblja SAD. Nakon toga su japanski pripadnici akademske zajednice pregledali i modificirali tekst, prije konačnog usvajanja ustava od strane Nacionalnog dijeta, parlamenta Japana. Ustav od 1947. godine je zamijenio dotadašnji autoritarni sistem kvaziapsolutne 35 �Journal of Education and Humanities Volume 3, Issue 2, Winter 2020 monarhije, sa liberalnom demokratijom, a cilj učešća Saveznika je bio da se suspregne militaristički nacionalizam japanske vlade. 4. SUVERENOST, MEĐUNARODNO PRAVO I USTAVNO PRAVO Tri osnovna elementa državne organizacije su: stanovništvo, teritorija i suverena vlast. Prije nego što objasnimo sintagmu „suverena vlast“, trebamo prvo objasniti šta zapravo znači termin „vlast“ i u čemu je to suštinska razlika između moći i vlasti. Vlast je institucionalizovana i legitimizovana moć. Prema Viskoviću (2006) „Vlast je nešto više od gole moći i prisile. To je prisila koja je legitimna ili barem formalno zasnovana na običajnim i pravnim normama, tj. koja je po mišljenju nekih ljudi opravdana kao „dobra“ ili se barem poziva na običaj i pravo.“ (s. 19). Vlast znači da se tačno znaju hijerarhijski odnosi između onih koji imaju vlast i onih koji je nemaju (tj. između nadređenih i podređenih) i da se ti odnosi moraju poštovati. Razne su vrste vlasti, ako je moć određenih društvenih subjekata zasnovana na pravnim normama. Tako postoje ekonomska vlast, roditeljska vlast, državna vlast. Ova zadnja, državna vlast najviša je vlast u društvu. Vrhovnost državne vlasti je element državne suverenosti. Državna suverenost se manifestira dvojako: 1. kao unutrašnja suverenost (profesor Visković ju naziva „pravna vrhovnost“) i 2. kao vanjska suverenost. 1. Unutrašnja suverenost državne vlasti znači da država ima isključivo pravo da stvara najviše pravne akte. Državna vlast ima pravo izricati određene sankcije za nepoštivanje dispozicija pravnih normi iz pravnih akata koje je donijela, i u tu svrhu koristi prinudu. Ona je jedina organizacija u društvu koja ima monopol legalne fizičke prinude. Perić (1994) navodi:„“Glede toga predložio bih da državu treba šire definirati kao onu društvenu organizaciju koja ima: (1) VLAST, koja (a) unutar državnih granica raspolaže NE monopolom prisile, nego NAJVEĆOM prisilom, (b) u odnosu na druge države, dakle „prema vani“, nastupa kao „jednak s jednakima“. Ova vlast, također, ima sljedeća obilježja: ona je društvena organizacija, suverena, ona je i prisilna. Ima svoj: (2) TERITORIJ, (3) STANOVNIŠTVO i (4) PRAVO, tj. PRAVNI POREDAK. Ukazujući na činjenicu da državna vlast, ako hoće ostati državna, mora na svom teritoriju raspolagati (ne monopolom fizičke prisile, jer to je nemoguće) n a j v e ć o m ili n a j j a č o m p r i s i l o m. Nadalje, ako takva država izgubi i tu najjaču prisilu, ona bi prestala biti državna vlast i njene bi izreke prestale biti pravo. Druga politička snaga, koja bi u svoje ruke preuzela ili osvojila tu najveću i najjaču prisilu, time bi postala i nova državna vlast.“ (s. 137). Država nije i jedina organizacija u društvu koja stvara pravne norme. To su i brojni subjekti autonomnog prava (privredna društva, vjerske organizacije, sindikati...). Moderno poimanje suverenosti je nastalo zahvaljujući konceptima narodne suverenosti i pravne države. Ono je dokinulo apsolutističko, feudalno poimanje suverenosti države o pravno neograničenoj vlasti monarha. 36 �Bosna i Hercegovina - država ili protektorat? Davor Trlin & Esad Oruč 2. Vanjska suverenost državne vlasti znači da je državna vlast nezavisna u odnosu na druge državne vlasti (tj. jednoj državi nijedna druga država ne može nametati svoju volju). Ona je u međunarodnim odnosima ravnopravna sa drugim državnim vlastima, bez obzira na sve razlike koje u modernom društvu objektivno postoje između država. Ipak, postoje i određeni, istina, ne brojni slučajevi pravne neravnopravnosti državnih vlasti u međunarodnoj zajednici i međunarodnim odnosima. To se najbolje vidi na primjeru Vijeća sigurnosti, gdje sile pobjednice Drugog svjetskog rata imaju pravo veta. Suverenost državne vlasti u modernom društvu može biti veća ili manja. Brojne su države u kojima se vode oružani sukobi i one koje su u specifičnim odnosima ovisnosti o drugim državama, međunarodnim organizacijama ili čak cijeloj međunarodnoj zajednici država. Svaka država mora pribavljati sredstva kojim se osigurava materijalna osnova za brojne zadatke koje država mora obavljati, ali i da bi mogla egzistirati. Tim sredstvima se zadovoljavaju i objektivno postojeće potrebe u društvu (prvenstveno ekonomsko-socijalne prirode), ali se i zadovoljavaju dobra neophodna za reprodukciju ljudske vrste i same države. Postavlja se pitanje da li šira decentralizacija unitarne države, odnosno veće nadležnosti federalnih jedinica, znače i dijeljenje suverene državne vlasti između oblika decentralizacije i unitarnih država, odnosno federalnih jedinica i federacije? Teoretski, suverenost državne vlasti ne može biti podijeljena. Suverenost državne vlasti je jedinstvena. Određena unitarna država ili federacija može samo biti više ili manje suverena, ako je u unitarnoj državi oblicima decentralizacije data široka autonomija – npr. kod zakonodavne decentralizacije, odnosno ako u federativno uređenim državama federalne jedinice imaju brojne nadležnosti i to one koje su u velikom broju federacija na saveznom nivou. Zavisno od oblika državnog uređenja, uže političko-teritorijalne zajednice mogu dobiti određena prava i dužnosti reguliranja finansijskih odnosa na svojoj teritoriji. Tako, samo federalne jedinice, kao i sama federacija imaju finansijska prava. To nije slučaj (izuzev kod zakonodavne decentralizacije), kod unitarnih država. Dakle, kod unitarnih država, za razliku od federacija, samo centralna vlast ima (puni) finansijski suverenitet. Kod Dautbašića (2004), u njegovom udžbeniku, nalazimo da je kod unitarnih država postoje dva sistema regulisanja odnosa između centralnih organa i decentralizovanih i lokalnih organacentralizovani i decentralizovani finansijski (fiskalni) suverenitet (s. 57). Kode centralizovanog finansijskog suvereniteta, kakav je apliciran npr. u Francuskoj Republici, centralne vlasti zakonom utvrđuju temeljne elemente fiskalnih dažbina (npr. porezna osnovica), a decentralizovani organi i lokalni organi svojim pravnim aktima dalje razrađuju i reguliraju ove dažbine. Decentralizirani finansijski suverenitet (npr. primijenjen u Ujedinjenom Kraljevstvu Velike Britanije i Sjeverne Irske), znači da decentralizovani i lokalni organi vlasti imaju široke ovlasti u pogledu reguliranja finansijskih (i uže, fiskalnih) odnosa, dok centralni organi samo kontroliraju cjelokupni finansijski i fiskalni sistem unitarne države. Kod federacija postoje i vertikalno i horizontalno raspoređivanje potreba i prihoda, tj. raspoređivanje između federacije i federalnih jedinica i 37 �Journal of Education and Humanities Volume 3, Issue 2, Winter 2020 javnopravnih kolektiviteta, i horizontalno raspoređivanje potreba i prihoda, tj raspoređivanje između javnopravnih kolektiviteta istog stepena. Profesor Dautbašić (2004) navodi da se vertikalno raspoređivanje prihoda vršilo, a i sada se vrši, po nekim od sljedećih sistema: sistem učešća, konkurentni sistem, sistem odvajanja, sistem povezivanja (zajednica), sistem jednoobraznosti, kombinirani sistem, te da postoje dva metoda za primjenu sistema separacije, sistema zajednice i mješovitog (kombiniranog) sistema: automatski (utvrđuje se fiksna kvota prihoda za nosioce finansiranja) i diskrecioni (koji se sastoji od pojedinačnog odlučivanja o raspoređivanju prihoda u ovisnosti o vrsti i obimu potreba) (s. 58-62). Još treba napomenuti da je svaka državna vlast titular javnih subjektivnih prava. Ona se nazivaju državnim javnim subjektivnim pravima. Dihotomija javnih subjektivnih prava je, inače, na individualna javna subjektivna prava i državna javna subjektivna prava. Otajagić (2005) piše o državnim javnim subjektivnim pravima, te objašnjava da se ona nalaze u ustavnom, upravnom i procesnom pravu, i prema svom objektu, dijele se na: 1. čisto lična državna prava, odnosno prava na svoju radnju (npr. pravo na krivičnu sankciju utvrđenu krivičnim zakonima); 2. prava države na tuđu radnju neimovinskog karaktera (npr. pravo na vojnu službu pojedinaca); 3. prava na tuđu radnju imovinske prirode (npr. pravo države na određivanje i naplatu poreza) i 4. čisto imovinska državna prava (npr. pravo na slobodnu trgovinsku zonu u drugoj državi na osnovu ugovora) (s 78 i 79). Kod unitarnih decentralizovanih država ne postoji, izuzev kod zakonodavne decentralizacije, pojava da su oblici decentralizacije titulari ovih državnih javnih subjektivnih prava. Rijetke su federacije koje na centralnom nivou nemaju mnogo državnih javnih subjektivnih prava, a da ih suprotno, federalne jedinice imaju više nego savezna vlast. 5. MEĐUNARODNO UGOVARANJE USTAVA: SLUČAJ BIH Kod Sokola i Smerdela (1998) nalazimo da je Daytonski mirovni sporazum sklopljen između predsjednika Republike Hrvatske, Republike Bosne i Hercegovine i Savezne Republike Jugoslavije, uz sudjelovanje predstavnika konstitutivnih naroda u BiH, te uz aktivno sudjelovanje američkih dužnosnika (s 297). Ovim sporazumom je okončan oružani sukob ali su se i postavili temelji za organizaciju državne vlasti BiH. Potpisan je u Parizu 14. 12. 1995. godine, kao Opći okvirni sporazum za mir. Opće odredbe Sporazuma, potpisali su, za Republiku BiH, Alija Izetbegović, za Republiku Hrvatsku, Franjo Tuđman, za Saveznu Republiku Jugoslaviju, Slobodan Milošević. Kao svjedoci, Sporazum su potpisali predstavnici EU, Francuske Republike, Savezne Republike Njemačke, Ruske Federacije, Ujedinjenog Kraljevstva Britanije i Sjeverne Irske i Sjedinjenih Američkih Država. Ovaj dokument ima 11 članova, te isto toliko aneksa. Kod Bakotića su navedeni Aneksi (1998): Aneks 1-A - Sporazum o vojnim aspektima mirovnog rješenja, Aneks 1-B - Sporazum o regionalnoj stabilizaciji, Aneks 2 Sporazum o granici među entitetima i srodnim pitanjima, Aneks 3 - Sporazum o 38 �Bosna i Hercegovina - država ili protektorat? Davor Trlin & Esad Oruč izborima, Aneks 4 - Ustav, Aneks 5 - Sporazum o arbitraži, Aneks 6 - Sporazum o pravima čovjeka, Aneks 7 - Sporazum o izbjeglicama i prognanicima, Aneks 8 - Sporazum o komisiji za očuvanje nacionalnih spomenika, Aneks 9 - Sporazum o javnim poduzećima Bosne i Hercegovine, Aneks 10 - Sporazum o provedbi civilnih aspekata, Aneks 11 - Sporazum o međunarodnim operativnim policijskim snagama (s. 6). Pored ovih 11 aneksa, koji uređuju detaljnije obaveze za njegovu realizaciju, postoje još dva opća dodatka – Sporazum o parafiranju i Završnu izjavu sudionika u posrednim mirovnim pregovorima u BiH. Sporazumom nijedna strana nije stekla pravo nad Bosnom i Hercegovinom. Kada je riječ o centralnom istraživačkom pitanju ovog rada, treba napomenuti da su se strane obavezale prihvatiti aranžmane koji se odnose na civilnu implementaciju sporazuma, tj. OHR i Visokog predstavnika. Aneksom 10, potpisnici „zahtijevaju imenovanje visokog predstavnika, koji će biti imenovan u skladu sa relevantnim rezolucijama Savjeta bezbjednosti UN“, takođe je Visokom predstavniku u mandat dato i tumačenje Sporazuma. Na osnovu ovog aneksa, uspostavljen je Ured Visokog predstavnika. 6. DA LI JE BOSNA I HERCEGOVINA PROTEKTORAT: TEORIJA I NORMA Ideja o Bosni i Hercegovini kao protektoratu se često spominjala tokom 1993. godine u sklopu mirovnih pregovora i različituh prijedloga za prekid ratnih sukoba i buduće organizacije države, a Andrassy, Bakotić i Vukas (2006) pisali da se predlagala se čak i za pojedine dijelove Bosne i Hercegovine ili gradove (s. 111). Daytonski sporazum uspostavio je sistem uloge međunarodne zajednice u funkcioniranju javnog sistema u BiH. Tako Aneks 3 (Sporazum o izborima), zadužuje OSCE da uspostavi izborni sistem u BiH. Aneksom 7 (Sporazum o izbjeglicama i prognanicima) poziva se UNHCR da pripremi plan repatrijacije i povratka raseljenih osoba. Organizacija Ujedinjenih Nacija je, na osnovu Sporazuma o Međunarodnim operativnim snagama, zadužena da organizira policijske snage. Za ovaj rad najznačajniji je Aneks 10 koji predviđa instituciju Visokog predstavnika čiji je, kako se navodi kod Sloan (1998) zadatak da koordinira aktivnostima organizacija i agencija koje se uključene u projekat civilnog aspekta mirovnog rješenja (s. 84). Prvi Visoki predstavnik bio je švedski diplomat Carl Bildt, koji je za vrijeme svog mandata formirao Vijeće za provedbu mira, koje je uključivalo 40 zemalja i 10 međunarodnih organizacija, s ciljem koordinacije humanitarnih organizacija, Ujedinjenih nacija, UNHCR-a i OSCE-a. Bosna i Hercegovina je bila podvrgnuta saradnji sa Haškim sudom za bivšu Jugoslaviju (ICTY). Član IX. Ustava BiH je odredio: “Nijedna osoba koja izdržava kaznu što ju je izrekao Međunarodni sud za bivšu Jugoslaviju i nijedna osoba protiv koje je taj sud podigao optužnicu, a koja se nije pokorila nalogu da izađe preda nj, ne može se kandidirati ni biti imenovana ili birana ili na koji drugi način postavljena na bilo koju javnu funkciju na području Bosne i Hercegovine.” Ovo se ne može smatrati ograničenjem suvereniteta u okviru protektorata međunarodne zajednice, nego naprosto obavezom države koja je proistekla iz 39 �Journal of Education and Humanities Volume 3, Issue 2, Winter 2020 članstva u Ujedinjenim Nacijama. U prilog tome ide i činjenica da su i Hrvatska, te Srbija i Crna Gora imale jednaku obavezu saradnje sa istim međunarodnim forumom. Smatramo da se može prihvatiti Maslin (2000) da je Opći okvirni sporazum za mir, ugovorni odnos kojim bi se mogao zasnovati odnos protektorata (s. 8). Međutim, njime se on nije zasnovao niti proglasio (a takođe ni neki drugi oblik ovisnosti, npr. starateljstvo).v Protektirani odnos nije reguliran ni u jednom od ugovorenih odnosa i ovo je vjerovatno i ključni argument za osporovanje teze da je Bosna i Hercegovina protektorat (Dautbašić 1998, 51 ). Nema države kao subjekta međunarodnog prava koja stupa u funkciju protektora niti se vidi izražena volja Bosne i Hercegovine da slobodu u odlučivanju podvrgne ograničavanju od strane druge države. Da Bosna i Hercegovina nije protektorat posebno se vidi i iz činjenice da su državni organi Bosne i Hercegovine vanjsku suverenost od početka post-Daytonske ere imali u potpunom kapacitetu, a država je svoj međunarodnopravni subjektivitet koristila bez ikakvih ograničenja kakva su imale protektirane države (Maslin 2000, 6). Ostalo je da ispitamo da li je unutrašnja suverenost ograničena, što ćemo učiniti u redovima koji slijede. Iz brojnih normativnih rješenja može se zaključiti da Bosna i Hercegovina nije protektorat. Tako, Ustav BiH u članu I ističe kontinuitet Republike Bosne i Hercegovine koja nastavlja pravno postojanje prema međunarodnom pravu kao država, uz prilagodbu unutrašnjeg uređenja prema predviđenim odredbama Sporazuma. Bosna i Hercegovina ostaje članica Ujedinjenih nacija, te može tražiti članstvo u organizacijama unutar sistema Ujedinjenih nacija i drugim međunarodnim organizacijama. Takođe, prema članu VII/2 Ustava BiH, ostaje ili postaje strankom međunarodnih sporazuma nabrojenih u Prilogu I Ustava.vi U prilog tezi da Bosna i Hercegovina nije protektorat idu i određene nadležnosti Predsjedništva BiH, i to: samostalno vođenje vanjske politike, imenovanje ambasadora i drugih međunarodnih predstavnika Bosne i Hercegovine, predstavljanje Bosne i Hercegovinu u međunarodnim i evropskim organizacijama i ustanovama, te mogućnost traženja članstva u organizacijama i ustanovama kojih Bosna i Hercegovina nije članica. Iz ovoga se može zaključiti da Bosna i Hercegovina nije ni protektorat potpunog oblika. Osnovi tvrdnji zastupnika ideje da Bosna i Hercegovina jeste protektorat, nalaze se u pojedinim odredbama Ustava, a posebno Aneksa 10, koji sadrži Sporazum o provedbi civilnih aspekata mirovnog rješenja. Kada je riječ o Ustavu, u navedenom smislu, relevantne su odredbe koje uređuju izbor i imenovanje sudaca Ustavnog suda BiH. Tri suda Ustavnog suda (od ukupno devet) bira predsjednik Evropskog suda za ljudska prava, a oni ne smiju biti državljani Bosne i Hercegovine ni susjednih država. Prvog guvernera Centralne banke, koji također nije smio biti državljanin Bosne i Hercegovine niti neke susjedne države, imenovao je Međunarodni monetarni fond, a Ustav BiH je propisao i da Guverner može imati odlučujući glas u slučaju neriješenog ishoda glasanja (Član VII.2 Ustava BiH.). 40 �Bosna i Hercegovina - država ili protektorat? Davor Trlin & Esad Oruč Kod Bakotića (1998) se može izvršiti uvid da je ključni razlog zašto su pojedini autori tvrdili da je Bosna i Hercegovina protektorat je pravni položaj Visokog predstavnika u ustavnom sistemu BiH, a posebno njegovo konačno pravo u pogledu tumačenja Sporazuma o provedbi civilnih aspekata mirovnog rješenja (s. 148). Treba napomenuti da se rješenja koja se tiču Visokog predstavnika, mogu dovesti u suprotnost sa Aneksom 4, koji propisuje da su građani i konstitutivni narodi i Ostali u Bosni i Hercegovini suvereni. Drugi razlog je bio angažman međunarodne zajednice u vidu Međunarodnih operativnih policijskih snaga Ujedinjenih nacija (IPTF) zbog implementacije programa pomoći u cijeloj Bosni i Hercegovini. IPTF je nastao nakon što su Republika Bosna i Hergecovina, Federacija Bosne i Hercegovine i Republika Srpska, zaključili Sporazum o međunarodnim oružanim snagama, na osnovu kojeg su zahtijevali da Vijeće sigurnosti UN pokrene operaciju UNCIVPOL, tj. da uspostavi vid UN policije sa ciljem povećanja međunarodnog mira i sigurnosti, podržavanjem država članica u konfliktu, post-konfliktnim i drugim kriznim situacijama. Cilj je bio realizirati efektivnu, efikasnu, reprezentativnu, odgovarajuću i odgovornu policijsku službu koja služi i štiti populaciju. IPTF je bio autonoman u obavljanju poslova, a njihovim aktivnostima koordinirao je Visoki predstavnik, koji je izdavao upute Povjereniku na čelu IPTF-a. Između ostalog, pomoć IPTF-a se sastojala u obučavanju osoblja za osiguranje primjene prava te procjenu prijetnji javnom poretku, te savjetovanje u pogledu sposobnosti službi za osiguranje primjene prava da se nose s takvim prijetnjama. Od 1998. godine, visoki predstavnik međunarodne zajednice je dobio prošireni mandat, pa je mogao sam donositi odluke koje ustavni organi ne mogu donijeti. Ovo, kao i prisustvo SFOR-a je opredijelilo pojedine autore, poput Sokola i Smerdela (1998), da zauzmu stav da je Bosna i Hercegovine protektorat (s. 299). Koncem 1997. godine, Vijeće za provedbu mira u BiH u Bonnu jednostavno „pozdravlja odluku Visokog predstavnika da koristi svoje široke ovlasti“, a što uključuje ovlast smjenjivanja izabranih dužnosnika, nametanja i ukidanja zakona u Bosni i Hercegovini, kao i drugih nedefiniranih mjera koje on smatra nužnima. Zbog ovakve formulacije, tj. načelnog odobravanja preuzimanja ovih ovlasti od strane Visokog predstavnika na ovoj konferenciji, one se danas zovu Bonskima. Visoki predstavnik je imao autonomiju u korištenju „Bonskih ovlasti“; države potpisnice i države svjedoci Daytonskog sporazuma nisu imale nikakvu ulogu. Visoki predstavnik, nikome nije davao argumente, obrazloženja za donesene odluke. Pojedini autori, poput Pehara (2012) su smatrali da za njih i nije bilo moguće podastrijeti jasne, razumljive i opće valjane razloge (s 3-9). Visoki predstavnik u implementaciji ovih ovlasti preuzeo tri državne funkcijezakonodavnu, izvršnu i sudsku. Odluke mu po pravnoj prirodi najviše liče na akte egzekutive, budući da su neposredno izvršive. Ovo je u kontradikciji sa postojanjem Ustavnog suda BiH, ali i implementacija Schmittove ideje da čuvar ustava treba biti predsjednik, tj. izvršna vlast (s. 211-253) (za razliku od Kelsena, koji je tvrdio da to treba biti ustavni sud). Visoki predstavnik je ovlašten da tumači Daytonski sporazum u cijelosti, pa i odredbi koje se tiču samog sebe, tj. on ima ovlast tumačenja svojih ovlasti. Njegov legitimitet izvodi se „odozdo“, tj. 41 �Journal of Education and Humanities Volume 3, Issue 2, Winter 2020 iz građana Bosne i Hercegovine, ali i „odozgo“, jer on treba da djeluje po uputama Upravnog odbora Vijeća za provedbu mira (PIC-a).vii 7. AKTIVITET MEĐUNARODNE ZAJEDNICE PREMA DRŽAVNIM ORGANIMA BIH Decembra 1995. godine je Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija ovlastilo države članice da u roku od godine dana uspostave međunarodne implementacijske snage (IFOR) sa mandatom da nadziru i podupiru provedbu odredbi Sporazuma o vojnim aspektima mirovnog rješenja i Sporazuma o regionalnoj stabilizaciji, te djeluju u skladu sa glavom VII Povelje Ujedinjenih nacija. Prema Lerotiću (2004), provedbu sporazuma trebale su jamčiti snage NATO-a od 60.000 vojnika (s. 138). Lapaš (2004) navodi da je IFOR, sastavljen od kopnenih, zračnih i pomorskih snaga NATO-a, (s. 217) je zamijenio UNPROFOR, a kasnije su snage IFOR-a zamijenile Stabilizacijske snage (SFOR). Aneks 10 se vrlo teško provodio. Prisustvo međunarodne zajednice se opravdavalo nedovoljnim stepenom demokratičnosti lokalnih lidera, i to OHR-a za provedbu postavljenih demokratskih ciljeva, a ITA-e za tržišnu ekonomiju i slobodu medija (Wilde 2001, 601). Iako je „bonski“ mandat evidentno nedemokratski, korišten je više puta u toku evolucije društveno-političkog sistema post-Daytonske BiH. U početku su visoki predstavnici snažno koristili „bonske“ ovlasti, i to kroz cijeli period svog mandata. Ilustrativan je primjer nametanja amandmana na Ustav F BiH, koji je Visoki predstavnik Wolfgang Petrisch izveo pred kraj mandata, u aprilu 2002. godine, a na osnovu odluke Ustavnog suda F BiH iz jula 2000. godine. Visoki predstavnik Valentin Inzcko je 2011. godine suspendirao Odluku Središnjeg izbornog povjerenstva, tijela koje je među najvažnijim u institucionalnodemokratskom sistemu. Visoki predstavnik Schwarz-Schilling je 2007. godine donio odluku da je nevažeća odluka Ustavnog suda BiH u kojoj je utvrđeno da su smjene ili zabrane rada političkih dužnosnika u BiH od strane Visokih predstavnika, kršenje temeljnih političkih prava tih dužnosnika. Na ovaj način se dovodila u pitanje i vladavina prava u BiH. Takođe se onemogućilo da su sva tri kulturna segmenta u BiH, postojanje i funkcionisanjem institucije Visokog predstavnika, onemogućene da kroz neposredni dijalog dođu do rješenja (O stavovima Visokog predstavnika Carlosa Westendropa u: D’Amato 1999,). Istina, dešavalo se i da se izbjegne djelovanje Visokog predstavnika. Republika Srpska je uspjela blokirati Lajčakovu odluku od 19. oktobra 2007. godine o promjeni etničkih kvota potrebnih za ulaganje veta u Vijeću ministara i Parlamentu BiH. Milorad Dodik je 2011. godine uspio zaobići Visokog predstavnika Valentina Inzka i postići dogovor s visokom predstavnicom EU za vanjske poslove i sigurnosnu politiku, Catherine Ashton, o potrebi reformiranja pravosudnih organa na nivou BiH. Aktivitetom Visokog predstavnika formirane su brojne institucije na državnom nivou (uspostavljeno Visoko sudsko i tužilačko vijeće BiH, uspostavljeni Sud BiH i Tužilaštvo BiH), te prenesene nadležnosti sa entiteta na 42 �Bosna i Hercegovina - država ili protektorat? Davor Trlin & Esad Oruč nivo Bosne i Hercegovine. Od 2000.-2006. godine došlo je do obimne izmjene ustavnog uređenja BiH, bez ijedne intervencije u sam Ustav BiH, ali su zato izvršene izmjene entitetskih i kantonalnih ustava, a brojni zakoni su stupilli na snagu. Ovdje je međunarodna zajednica imala odlučujuću ulogu, putem Ureda Visokog predstavnika. Od 2006. godine su domaće politične snage sve više i više preuzimale ulogu u legislativi. Nakon ovog perioda se generalno smanjivala intervencija međunarodne zajednice u pravni sistem BiH, a region je generalno bio manje u fokusu također. Neki su sektori javnog sistema reformisani bez nametanja rješenja od Visokog predstavnika (odbrana, uspostavljanje sistema indirektnog oporezivanja, itd.). Ključna godina za promjenu uloge Visokog predstavnika u političkoj praksi bila je 2006. godina. Prvo je, nakon isteka mandata Paddyja Ashdowna,viii Upravni Odbor Vijeća za provedbu mira, donio odluku o pripremi zatvaranja Ureda visokog predstavnika, odnosno o prestanku važenja „bonskoga mandata“. Nakon toga je došlo do neusvajanja tzv. „Aprilskog paketa“ ustavnih reformi. PIC je Odluku o pripremi za zatvaranje Ureda visokog predstavnika, odnosno o prestanku važenja „bonskog mandata“ donio 23. 06. 2006. godine. Ova je odluka obrazložena činjenicom da je vrijeme da BiH preuzme odgovornost za vlastitu sudbinu. Istovremeno je BiH iz faze implementacije Daytona ušla u fazu „euro-atlantskih integracija“. U februaru 2007. Upravni odbor PIC-a odgađa tu odluku, a mandat Visokog predstavnika je produžen za nešto više od godinu dana (do juna 2008.). Samo je Rusija izdvojila mišljenje u komunikeu o podršci djelovanja Visokog predstavnika pod „bonskim ovlastima“. Vremenom je konsenzus o primjeni „bonskih ovlasti“ iščezao. Politički direktori Upravnog odbora Vijeća za provedbu mira su na sastanku u Bruxellessu 26. i 27. 02. 2008. godine utvrdili slijedeće zahtjeve koje organi BiH trebaju ispuniti prije zatvaranja OHR-a, a koje su organi Bosne i Hercegovine već prethodno prihvatili: - Prihvatljivo i održivo rješenje pitanja raspodjele imovine između države i drugih razina vlasti; - Prihvatljivo i održivo rješenje za vojnu imovinu; - Potpuna provedba Konačne odluke za Brčko; - Fiskalna održivost (promovirana putem Sporazuma o utvrđivanju stalne metodologije za utvrđivanje koeficijenata za raspodjelu sredstava UINOa i osnivanje Nacionalnog fiskalnog vijeća); i - Zaživljavanje vladavine prava (demonstrirano putem usvajanja Državne strategije za ratne zločine, donošenjem Zakona o strancima i azilu i usvajanjem Državne strategije za reformu sektora pravosuđa). Pored ovih ciljeva, Upravni odbor Vijeća za provedbu mira je također utvrdio dva uvjeta koje treba ispuniti prije zatvaranja OHR-a: - Potpisivanje SSP-a; i - Pozitivna procjena situacije u BiH od strane Upravnog odbora Vijeća za provedbu mira utemeljena na punom poštivanju Daytonskog mirovnog sporazuma. 43 �Journal of Education and Humanities Volume 3, Issue 2, Winter 2020 Upravni odbor Vijeća za provedbu mira je redovno na svojim sastancima od 2008. godine vršio uvid u pomake ostvarene u pogledu realiziranja programa (tzv. 5+2). OHR je konstatovao da, iako su u nekim oblastima ostvareni pomaci, zbog neslaganja domaćih političkih elita, postoje zastoji u realizaciji programa. Nakon ovog perioda je Visoki predstavnik prestao sa intervencijama u pravni sistem BiH. Pehar (2014) smatra da se ovo, pored težnje o samostalnom razvoju bosanskohercegovačke demokratije, vjerovatno desilo i zbog nastojanja da se na globalnom planu spriječe konfrontacije između Ruske Federacije i SAD, te između SAD i Evropske unije. 8. ZAKLJUČAK Protektorat nije institut savremenog međunarodnog i unutrašnjeg prava. Danas su rijetke situacije u kojima samo jedna država obnaša ulogu države zaštitnice. Umjesto protektorata u ulozi zaštitnika određene države u posljednih četrdeset godina se javlja međunarodna zajednica kroz tzv. međunarodnu teritorijalnu upravu. Daytonski mirovni sporazum ne predviđa protektorat i vrlo je precizan u određivanju uloge Visokog predstavnika, kada mu propisuje da je dužan da „pomaže naporima koje strane ulažu“, da „nadgleda“ i „koordinira“. Uloga međunarodne zajednice je, uz neke druge faktore, bila segment ograničenja unutrašnjeg suvereniteta Bosne i Hercegovine, iako je, paradoksalno, mnogo učinila u formiranju državnih organa i sprovođenju izbora. Ostali su drugi faktori koji ometaju da Bosna i Hercegovina ima pun unutrašnji kapacitet na svom teritoriju, a to su prvenstveno djelovanje pojedinih političkih elita, ali izvedbeni oblik federalizma, koji su manifestuje kroz manjak ekonomskih funkcija BiH te generalno državnih javnih subjektivnih prava (oba koncepta su predstavljena u poglavlju 4). Stiče se dojam da je strategija izlaska međunarodne zajednice iz ustavnog i političkog sistema Bosne i Hercegovine bila da se ne oktroiraju demokratske vrijednosti, već da njen politički sloj i njeni građani, moraju da ih nauče, a za to treba vremena. Nastojalo se i vremenom ograničene ovlasti Visokog predstavnika rijetko koristiti kako bi se državljanima Bosne i Hercegovine dala prilika da sami upravljaju svojom sudbinom. Smanjivala se ovisnost Bosne i Hercegovine od međunarodne zajednice. „Klasičnim“ protektoratom bi ova ovisnost bila još i veća, a spriječila bi samoodrživost bosanskohercegovačkog društva. Vježbe iz demokratije su svaki slijedeći izbori, koji se odavno odvijaju bez međunarodne zajednice. Međunarodna zajednice želi pustiti političkim elitama da se dogovore oko novog Ustava. Takođe, ne miješa se u proces odvajanja ekonomije i pravosuđa od politike, što se odvija veoma sporo. Iz svega se vidi da se trenutno i da će se u budućnosti uloga međunarodne zajednice svoditi na to da usmjerava i pomaže. Nejasno je da li će Visoki predstavnik u budućnosti nametati određene ključne zakone (ekonomske reforme, povratak izbjeglica, nova radna mjesta...), ako većina članova parlamenata ne bude spremna da ih donese. Najavljeno je npr. nametanje Zakona o negiranju genocida. U intervjuu za njemački TAZ, Visoki predstavnik Valentin 44 �Bosna i Hercegovina - država ili protektorat? Davor Trlin & Esad Oruč Inzko je nedavno izjavio kako tzv. princip pod nazivom „ownership” (princip preuzimanja odgovornosti od strane domaćih političara) nije bio uspješan u BiH. Pojasnio je i da je OHR imao dvije faze: „robusnu fazu koja je trajala 12 godina i koja je donijela čuda – zajedničku graničnu policiju, šest dodatnih ministarstava na razini cijele države, zajedničko Ministarstvo odbrane pri čemu je od tri vojske postala jedna kao i zajedničku valutu – konvertibilnu marku koja je postala stabilna.”. Nakon ovog je nastupila druga faza suzdržavanja od primjene Bonskih ovlasti, a Inzko smatra i da bi sada trebala uslijediti „treća faza u kojoj bismo morali ponoviti neke elemente iz prve faze, inače ćemo izgubiti još 15 godina”. Bosna i Hercegovine evidentno može funkcionisati i bez velikog uplitanja međunarodne zajednice, ali je njen put prema Evro-Atlantskim integracijama onda jako spor. Djeluje da se procesi poput: jačanja nadležnosti BiH, deblokada institucija i reforma pravosuđa, ne mogu adekvatno izvesti bez međunarodne zajednice. To nas ipak ne dovodi do zaključka da je BiH protektorat, što ona nije, ni prema teorijskom pojmu ovog odnosa ovisnosti, ali i prema Daytonskom sporazumu. Činjenica je da taj odnos još uvijek ne postoji u Teoriji države i prava, Međunarodnom pravu i Ustavnom pravu. Najbliži je odnosu međunarodne uprave, ali nije ni to. Kada pravnici nešto ne mogu definisati nazovu to sui generis (poseban oblik). Tako bismo i mi, do neke adekvatnije terminologije, nazvali odnos ovisnosti BiH prema međunarodnoj zajednici, koji postoji i prema pravnim rješenjima, ali i npr. prema odnosu prema MMF-u, nazvali „poseban oblik odnosa ovisnosti sui generis“. 45 �Journal of Education and Humanities Volume 3, Issue 2, Winter 2020 LITERATURA 1. Andrassy, J., Bakotić, B. & Vukas, B. (2006) Međunarodno pravo, sv. 1, Zagreb: Školska knjiga. 2. Bakotić, B. (1998) Daytonski sporazum, Zagreb: Pravni fakultet Sveučiliπta u Zagrebu. 3. Dautbašić, I. (2004). Finansije i finansijsko pravo, Sarajevo: Magistrat. 4. Degan, V. Đ. (2000). Međunarodno javno pravo, Rijeka: Pravni fakultet Sveučilišta u Rijeci. 5. Hoffman, G. (1987). Protectorates. u: R. Bernhardt, (ur.) Encyclopedia of Public International Law, sv.10, Amsterdam, New York, Oxford, Tokyo, North-Holland, 1153-1154. 6. Ibler, V. (1987), Rječnik međunarodnog javnog prava, Zagreb: Informator. 7. Klaić, B. (1986) Rječnik stranih riječi, Zagreb: Nakladni zavod MH. 8. Lapaš, D. (2004) Sankcija u međunarodnom pravu, Zagreb: Pravni fakultet u Zagrebu. 9. Lerotić, Z. (1996). Postdaytonska Hrvatska, Politička misao, sv. 33., br. 4., 131149. 10. Maslo, S. (2000). Bosna i Hercegovina između „principa odgovornosti“ i protektorata, Pravna misao, 9-10/2000 11. Muhić, F. (1998) Teorija države i prava III izdanje, Sarajevo: Magistrat. 12. Office of the High Representative (2008). Očitanje sa: http://www.ohr.int/program-52-2/ . 13. Otajagić, F. (2005). Javna subjektivna prava u složenim državama, Sarajevo: Studentska štamparija Univerziteta u Sarajevu. 14. Pehar, D. (2012). Bosna i Hercegovina kao veleposlanstvo Visokog predstavnika – republikanska kritika, Političke analize, br. 10, 3-9. 15. Pehar, D. (2014). Zašto Visoki predstavnik sa “bonskim” mandatom nikada nije značio pozitivni pomak za Bosnu I Hercegovinu: četiri refleksije. Očitanje sa linka: https://www.idpi.ba/visoki-predstavnik/ 16. Perić, B. (1994) Država i pravni sustav, Šesto izdanje, Prvo izdanje u „Pravnoj biblioteci“, Zagreb: Informator. 17. Rješenje Firera i Kancelara Rajha od 16. 03. 1939. godine, RGBI, I 1939 s. 485. 18. Schmitt, C. (1929) Čuvar ustava, u: S. Samardžić (iz.) Norma i odluka – Karl Šmit i njegovi kritičari Prevod njemačkog originala: Danilo N. Basta, Beograd: „Filip Višnjić“, 211-253 19. Schweisfurth, T. (2006). Völkerrecht, Tübingen. 20. Seidl I. & Hohenveldern, T. (2006.). Völkerrecht Tübingen. 21. Sloan E. C. (1998). The General Framework Agreement for Peace in Bosnia and Herzegovina u: Bosnia and the New Collective Security, London: Praeger, 1998. 22. Sokol & Smerdel (1998) , Ustavno pravo, Zagreb: Informator. 23. Visković, N. (2006) Teorija države i prava, Zagreb: Birotehnika. i 46 Usp. Rješenje Firera i Kancelara Rajha od 16. 03. 1939. godine, RGBI, I 1939 s. 485. �Bosna i Hercegovina - država ili protektorat? Davor Trlin & Esad Oruč Najpoznatiji su oni nad Marokom (od 1912.- 1956. godine), i Tunisom (1881.-1956. godine). Posljednji britanski protektorat je Brunei . 1959. je Brunei dobio samostalnost, ali su vanjski poslovi i odbrana i dalje bili u nadležnosti Ujedinjenog Kraljevstva. 1983. godine je ugovorena puna nezavisnost, a od 01. 01. 1984. godine, Brunei je samostalna država, koja je 1984. godine primljena u Ujedinjene nacije. iv Na osnovu ugovora od 27. 07. 1919. godine, Francuska je imala uticaja na personalni sastav vlade Monaka. Do današnjeg dana, francuska vlada ima odgovornost za odbranu Monaka, dok Monako ima samo male policijske snage i stražu palate. Ugovorom koji je potpisan 09. 11. 2005. u Parizu, Monako je dobio veću autonomiju u međunarodnim odnosima, ali i dalje ima obavezu da se za najvažnija pitanja konsultira sa Francuskom. v Razlog je što bi takav odnos bio u suprotnosti sa članom 78. Povelje Ujedinjenih nacija i uslovima pod kojima je BiH primljena u članstvo UN-a. Šire: Edin Šarčević, Ustav iz nužde, Rabic, Sarajevo, 2010., s. 332. vi To su: Konvencija o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida iz 1948., Ženevske konvencije I-IV o zaštiti žrtava rata iz 1949. sa Ženevskim protokolima I-II iz 1977., Konvencija o statusu izbjeglica iz 1951. s Protokolom iz 1966., Konvencija o državljanstvu udatih žena iz 1957., Konvencija o smanjenju slučajeva bez državljanstva iz 1961., Međunarodna konvencija o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije iz 1965., Međunarodni pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima iz 1966., Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima iz 1966. s fakultativnim protokolima iz 1966. i 1989., Konvencija o ukidanju svih oblika diskriminacije žena iz 1979., Konvencija protiv mučenja i drugih okrutnih, nečovječnih ili ponižavajućih postupaka ili kazni iz 1984., Evropska konvencija o sprečavanju mučenja i nečovječnih ili ponižavajućih postupaka ili kazni iz 1987., Konvencija o pravima djeteta iz 1989., Međunarodna konvencija o zaπtiti prava svih radnika migranata i članova njihovih obitelji iz 1990., Evropska povelja za regionalne ili manjinske jezika iz 1992., Okvirna konvencija za zaštitu nacionalnih manjina iz 1994. vii Ovo uključuje: Sjedinjene Američke Države, Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske Njemačku, Francusku, Tursku (u ime Organizacije islamske konferencije), Rusku Federaciju, i Predsjedništvo Evropske unije. viii Riječ je o Visokom predstavniku koji je sa funkcije smijenio najviše dužnosnika u BiH (uključujući i smjenu člana Predsjedništva BiH). Samo u 2004. godini je smijenio šezdeset dužnosnika Republike Srpske zbog „nekooperativnosti u pronalaženju i hapšenju Radovana Karadžića“. Samo mjesec dana prije (juni) iste godine, je Parlamentarna skupština Vijeća Evrope, pozdravila činjenicu smanjivanja broja intervencija Visokog predstavnika u BiH, što je bila jedna indicija jačanja demokratije u BiH. ii iii 47 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Journal of Education and Humanities Subject The topic of the resource Education and Humanities Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Bosna i Hercegovina - država ili protektorat? Author Author Davor Trlin, Esad Oruč Abstract A summary of the resource. U ovom radu ćemo, kroz analizu normativnog okvira za djelovanje ovih institucija, ali i njihov sam aktivitet, te aplikaciju međunarodnih standarda u BiH, pokušati doći do odgovora na pitanje da li je Bosna i Hercegovina država ili protektorat. Kroz implementaciju Daytonskog sporazuma se postiglo dosta, ali većinom je zaslužan bio aktivitet međunarodne zajednice. Taja aktivitet ni, prema Općem okvirnom sporazumu za mir, ne predviđa protektorat. Ipak, posebno u prvim godinama funkcioniranja post-Daytonske Bosne i Hercegovine, brojni ustavno-pravni teoretičari su pokušavali definirati pravnu prirodu odnosa ovisnosti Bosne i Hercegovine prema međunarodnoj zajednici u određenim elementima (koja se kasnije sve više ublažavala). Rezultati su pokazali da nema jednoznačnog odgovora. Ovo pitanje je u posljednjih petnaest godina u domaćoj ali i regionalnoj ustavno-pravnoj nauci prešlo na periferiju interesiranja. Ali, čini se da je vrijeme da ga se ponovo postavi, posebno u svjetlu najave promjena odnosa ključnih subjekata međunarodne zajednice prema Bosni i Hercegovini. Takođe nas interesuje i pitanje koje je povezano s ovim centralnim istraživačkim, a to je stepen suvereniteta države Bosne i Hercegovine unutra, ali i prema vani, imajući u vidu Daytonski konstrukt uključenosti međunarodne zajednice u ustavno-politički sistem Bosne i Hercegovine. / In this paper, through the analysis of the normative framework for the operation of these institutions, but also their activity, and the application of international standards in BiH, we will try to find an answer to the question of whether Bosnia and Herzegovina is a state or a protectorate. A lot has been achieved through the implementation of the Dayton Agreement, but most of it was due to the activity of the international community. According to the General Framework Agreement for Peace, this activity does not envisage a protectorate. However, especially in the first years of the functioning of post-Dayton Bosnia and Herzegovina, many constitutional and legal theorists tried to define the legal nature of Bosnia and Herzegovina's dependence on the international community in certain elements (which later softened). The results showed no unambiguous answer. In the last fifteen years, this issue has moved to the periphery of interest in domestic and regional constitutional and legal science. But it seems the time to re-establish it has come, especially in light of the announcement of changes in the attitudes of key actors in the international community towards Bosnia and Herzegovina. We are also interested in the issue related to this central research, which is the degree of sovereignty of the state of Bosnia and Herzegovina inside and outside, given the Dayton construct of the international community's involvement in the constitutional and political system of Bosnia and Herzegovina. Keywords Keywords. Protektorat, Međunarodna zajednica, Visoki predstavnik, Vijeće za implementaciju mira, Bonske ovlasti. / Protectorate, International Community, High Representative, Peace Implementation Council, Bonn Powers. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 2566-4638 DOI Digital object identifier 10.14706/JEH2021323 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8bdf8b9df7de07145f9956bd0df10dfc.docx aeb61a0872d26adb7f78ba9b27183a31 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9d9d0368f0c653dcc68e3829cf0b7024.pdf 4cc18abd5938a26439e692be229b8bab PDF Text Text Prof. dr. Izudin Hasanović Dekan Pravnog fakulteta Univerziteta u Tuzli izudin.hasanovic@untz.ba BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE Abstract The topic of this paper is a particracy as a feature of social - political order in the BiH. In the first part reviewed the attempt to define particracy. The second part od topic deals with particracy in the BiH. Accordingly, the topic explained that the parties control process of nomination (proposing) of candidates for public functions almost always and everywhere. Elections for parliament and government, or president of the state, are unimaginable without them. Without parties, it would be much more difficult for voters to recognize which options are offered and which (whose) candidates pretend to public functions. Parties, therefore, control human resource policy, political agenda and decision – making process. Key words: particracy, polity, parliament, government, presidency 131 �Izudin Hasanović: BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE UVOD Partokratija (engl. Partitocracy, franc. Partitocratie, njem. Partitokratie, ital. Partitocrazia) u bukvalnom prijevodu znači vladavinu partija (stranaka), odnosno stanje političkog sistema u kojem su političke partije u prevlasti nad „konstitucionalnim državnim tijelima.1 Kako navodi Mirjana Kasapović, pojam partokratije vezuje se za konstitucionalizaciju partijske države (Partienstaat) u postfašističkim demokratijama Njemačke, Austrije i Italije, a kasnije i drugih država. Na početku Vajmarske republike termin „partijska država“ korišten je u negativnom kontekstu, kao pojam koji je bio usmjeren protiv demokratije i republike. Herbert Kitschelt u određenju partokratije smatra da se radi o „fuziji partije, države i ekonomskih elita u političko-ekonomske mreže karakteristične po patronaži, klijentelizmu i korupciji.2 U reprezentativnoj demokratiji partije su značajan medijator između građana (naroda) i vlade, odnosno one su legitimne u posredovanju političke volje naroda i vlasti. Partije moraju prepoznavati a zatim i predstavljati volju naroda. Ta njihova neprikosnovenost sve više savremenu demokratiju razumjeva kao „partijsku demokratiju“. Sa druge strane, okupiranje države od strane vladajuće partije ili partija vodi ka partijskoj državi, što znači da partija mmanopoliše artikulisanje političke volje. Postavlja se pitanje – šta je sa ostalim segmentima civilnog društva i akterima u političkom procesu kao što su mediji, građanske incijative i udruženja, sindikati i društveni pokreti, kao i pojedine institucije nezavisne od partije, kao što je sudstvo. Pojam „partijska država“ govori o nastojanju partija da zagospodare svim ustanovama i svojim pipcima dopru do svih oblasti društvenog života. Partokratija znači stanje u kojem političke partije dominiraju državom i koloniziraju sve segmente društva, od javne administracije (državne uprave, javnih preduzeća, javnih servisa, upravnih odbora), do svih ustanova obrazovanja, medija, kulture itd. To znači da se političke partije ponašaju kao patroni a individue kao klijenti. Na taj način, bez partijske knjižice gotovo je nemoguće učešće u obavljanju javnih poslova. U takvim uslovima građani 1 Mirjana Kasapović, Izborni leksikon, Politička kultura, Zagreb 2005, str. 267. * Univerzitet u Tuzli 2 Herbert Kitscheft, The radical right in Western Europe, University of Michigen, Press 1995, str. 161. 132 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ shvataju da je narušen sistem vrijednosti i sistem zasluga (meritokratija), umjesto čega dominiraju partijsko članstvo, lojalnost i poslušnost. Značajan broj članova političkih partija nema nikakvih neposrednih koristi, povlastica i privilegija za svoje članstvo u partiji. Mnogi žrtvuju svoje slobodno vrijeme, ponekad i svoju radnu snagu i novac da bi sproveli ideje i dostigli ciljeve koje smatraju politički ispravnim. Međutim, u najvećem broju slučajeva učlanjivanje u partije dešava se proračunato, jer partije najprije svom članstvu dodjeljuju položaje i funkcije. Kako ističe Peter Losche: „Pri tome uvijek postoji opasnost da se javne službe ne dodjeljuju po kompetencijama, dakle, onim sposobnim, nego po „pravoj“ boji partijske knjižice (patronaža nad službama), U značajanoj mjeri pojam partokratije vezuje se za italijanski politički sistem i isprepletenost partije i države, naročito od polovine pedesetih do početka devedesetih godina dvadesetog stoljeća. Kako navodi Mirjana Kasapović: „Partocrazia je označavala trajne i čvrste političke i društvene strukture stvorene gotovo potpunim preklapanjem i uzajamnim tolerisanjem države, vladajuće Kršćanske demokratije (DC) i društvenih elita koje su vladale preko stranke“.3 Kontrolom ekonomije, javnih finansija i medija, vladajuća partija stvara razgranatu klijentelističku mrežu, davanjem privilegija i povlastica (poslova, kredita, stanova) čime birače i podržavaoce vezuje za sebe. Birači su u Italiji uzvraćali podrškom zbog koje nije dolazilo do stvarne smjene vlasti sve do parlamentarnih izbora 1994. godine, kojima je prethodio raspad partijskog sistema u ovoj zemlji. Kako zaključuje Mirjana Kasapović: generalno, najopasnija strukturna posljedica partitokratskog sustava vlasti jesu prilagodba i podređivanje države i društva potrebama vladajuće stranke ili stranaka“.4 Pod pojmom accupazione della stato misli se na „preobrazbu državnog aparata u klijentelistički rezervoar stranke, što joj omogućava da regrutira državne i javne dužnosnike i službenike koji su ponajprije lojalni stranci te stoga djeluju tako da zadovolje posebne stranačke interese“.5 Partokratija uništava meritokratiju i ugrožava demokratiju. Sistem uvažavanje znanja i sposobnosti za radno mjesto (meritbased system, merit, engl. Zasluga), zamenjuje se raspodjelom položaja po političkoj liniji i prema lojalnosti (patronage sytem), i sistemom podjele plena (spils sytem). Maks 3 Mirjana Kasapović, Isto, str.267. Ibnd str. 268. 5 Ibend str. 278. 4 133 �Izudin Hasanović: BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE Veber govori o politički uslovljenom profilu, pri čemu spoils znači pljačka, spils system znači sticanje položaja na osnovu partijske pripadnosti, a spilsman je lovac na položaje.6 1. Teorijska obrazloženja partokratskih tendencija Partija se javlja kao preduzimač mnogobrojnih poslova, problema i interesa koje nastoji da rješava. Pod partijskom firmom privlače se različiti klijenti. U nju se investiraju rad, ideje i novac, sopstveno ime i ugled , ali se od nje očekuje i dobit, odnosno profit, u vidu dividende na osnovu uloženih akcija. Političke partije pretvaraju socijalnu moć u političku, a oligarhija političku moć u ekonomsku, jer je politika u permanentnoj težnji da ekonomiju stavi pod sopstvenu kontrolom. U nastavku ćemo izložiti nekoliko pristupa koji naglašavaju primarnu ulogu partija u osvajanju vlasti, u borbi za javne položaje i u njenoj eksploataciji. Ono po čemu se političke partije razlikuju od drugih organizacija, jeste učešće na izborima i borba za osvajanje glasova birača, odnosno borba za osvajanje ili zadržavanje vlasti. Iz ovoga logično proizilazi zaključak da su političke partije borbene organizacije. Potrebama političke borbe prilagođavaju se i podređuju program, ideje, uvjerenja i načela. Slobodan Jovanović ističe: „U nedostatku uvjerenja i načela, stranka teži uspjehu radi uspjeha; ona gleda da pošto-poto dođe do vlasti i da je što duže zadrži u svojim rukama“, i nastavlja: stranka postaje društvo za ekploataciju vlasti, i , kao sve druge koje su rukovođene egoističkim pobudama, širi oko sebe korupciju“.7 Po njemu, glavna snaga savremenih stranaka leži u njihovoj organizaciji, i kada se u strankama ugasi unutrašnji život one se pretvore u mašine za osvajanje vlasti. Ideje se prilagođavaju zahtjevima biračkog tijela. Kao glavni cilj nameće se da od države izvuku što više koristi za sebe i svoje pristalice. Ovo je bilo karakteristično za prve dane stranačkog života u SADu sa poznatom izrekom pobednik ima pravo na plijen i, kako ističe Slobodan Jovanović, stranka koja pobedi na izborima ima prava da sva državna zvanja podjeli između svojih pristalica, kao što pobjednička vojska dijeli ratni plijen. Po Maksu Veberu, političke partije mogu biti patronažne i ideološke. Cilj patronažnih partija jeste da „putem izbora dovedu svoga vođu na rukovodeći 6 7 Maks veber, Politika kao poziv, Filip Višnjić, Beograd 1998., str. 58. Slobodan Jovanović, Održavi, Osnovi jedine pravne teorije, Beograd 1982, str. 370. 134 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ položaj, da bi on zatim povjeravao državne službe svojim pristalicama“.8 Ideološke partije „žele da služe ostvarivanju političkih ideala određenog sadržaja“.9 Veber smatra da pertijske borbe nisu borbe za objektivne ciljeve već su, prije svega „borbe za patronat nad službama“. Tipičan primjer predstavljaju američke partije „lovci na položaje“, pri čemu se njihov program prilagođava izgledima za pridobijanje glasova birača. Veberovi stavovi u ovom pogledu, najbolje su opisani u tekstu Politika kao poziv. Po njemu: „politika će, dakle, za nas da znači težnju ka učestvovanju u moći ili ka uticaju na raspodjelu moći, bilo između država ili između grupa ljudi u državi u kojoj žive!, i dodaje: „Ko se bavi politikom, teži moći: moći kao sredstvu u službi drugih ciljeva (idealnih ili egoističkih), ili moći „radi nje same“: da bi se uživalo u osjećanju prestiža koje ona pruža“.10 Unutar partija vodi se žestoka borba oko nominacije „profesionalnih političara“ – činovnika. Po njemu su za političara posebno važne tri stvari: strast, osjećanje, odgovornosti i mjera. Po Veberu su moguća dva načina pretvaranje politike u poziv. Neko ili živi „za“ politiku, ili „od“ politike. Veber također pominje plen (spoils), smatrajući da su za upravljanje i za održavanje svake vladavine potrebna materijalna dobra „na isti način kao kod nekog privrednog pogona“. Sve partijske borbe, kako navodi Veber, „predstavljaju ne samo borbe za objektivne ciljeve, nego prije svega borbu za patronažu nad položajima“. Partije tako postaju „čisti lovci na položaje“, prilagođavajući svoj program šansama za prikupljanjem glasova, kako bi „svoje pristalice opskrbili položajima“.11 To znači da partije za svoje pristalice postaju sredstvo zbrinjavanja. Riječ je o interesima partije, rukovodstva i članstva, odnosno pristalica. Za Vebera „politička djelatnost posredstvom partija znači upravo: interesima vođena djelatnost“.12 Interesi i motivi članova i simpatizera (sljedbenika) mogu biti materijalni i nematerijalni. Oni očekuju od svog vođe, po Veberu, ličnu nagradu, položaje ili druge prednosti. Jedna od nematerijalnih pokretačkih poluga jeste „satisfakcija koju neko ima kada zna da ličnom vjerom i odanošću radi za jenog čovjeka“.13 Drugi se iscrpljuju u „položajčićima“ koje imaju članovi različitih savjeta i tijela. Ipak, po Veberu, 8 Maks Veber, Privreda i društvo, drugi dio, Prosveta, Beograd, str. 956. Ibnd, str. 457. 10 Maks Veber, Politika kao poziv, str. 56. 11 Ibnd, str. 63. 12 Ibnd, str. 69. 13 Ibnd, str. 76. 9 135 �Izudin Hasanović: BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE znatno je veći broj onih koji u politici učestvuju „čisto kao lovci na položaje“, koji osim ekonomskih šansi imaju i šanse za zadovoljavanje častoljublja, da postanu, na primjer, M. P. (Member of Parliament). Plijen, je dakle, uglavnom položaj: „To znači da jedna naspram druge stoje partije bez uvjerenja, čiste organizacije lovaca na položaje, koje sve u zavisnosti od šansi za dobijanje glasova, za pojedinačnu izbornu borbu prave svoje promjenjive programe“14, Veber dodaje: „...Partije su, upravo, potpuno prilagođene izbornoj borbi, koja je najvažnija za patronažu nad položajima“. Ističući da je svojevremeno u rukama predsjednika SAD-a bilo imenovanje 300.000 do 400.000 činovnika, koji kao svoju kvalifikaciju nisu mogli da navedu ništa drugo nego „činjenicu da su učinili uslugu svojoj partiji“, takvo stanje, po Veberu, nije moglo da traje bez nevolja. Upravu su vodili čisti „diletanti“, pojavili su se korupcija i rasipništvo bez premca, što je mogla da izdrži samo jedna zemlja neograničenih ekonomskih mogućnosti. Veber konstatuje: „Ovdje dakle imamo snažan kapitalistički, odozgo do dole kruto organizovan partijski pogon, oslonjen na sasvim čvrste , po ugledu na crkvene redove organizovane klubove... koji teže postizanju profita“.15 Veber upozorava na klizav put i moguća razočarenja političkim angažmanom, ali i „mogućnost pružanja intimnih zadovoljstava onom ko joj se posveti obezbjeđujući osjećanje moći.“16 Za Šumpetera, u demokratiji je primorana funkcija glasanja birača – stvaranje vlade, što praktično znači odlučivanje ko će biti vodeća ličnost – predsjednik vlade. Odnosno, glasanje birača dovodi na vlast grupu koja priznaje pojedinog vođu. Šumpeter navodi primjer engleske prakse: stranka koja je pobijedila kontroliše većinu u parlamentu: njen vođa se bira za predsjednika vlade i postaje nacionalni vođa, on predlaže listu ministara; najprije predlaže partijske veterane koji dobiju počasne položaje; zatim položaje daje vođama drugorazrednog značaja na koje se računa za tekuće borbe u parlamentu, ali i zbog zasluga ili mogućnosti ometanja rada stranke, zatim daje ih nekolicini ljudi za koje smatra da su dobro kvalifikovani za određene položaje, koji se uzdižu i koje on poziva u očaravajući krug kabineta kako bi „izmamio mozgove iz Donjeg doma“. Kabinet je „čudna stvar sa dva lica, zajednički proizvod parlamenta i predjednika vlade“. S druge strane, parlament, osim formiranja (i obaranja) vlade, donosi i zakone, 14 Ibnd, str. 80. Ibnd, str. 81. 16 Ibnd, str. 85. 15 136 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ čak i upravlja, i uz rezolucije i političke izjave, donosi i zakone, čak i upravlja, i uz rezolucije i političke izjave, donosi i administrativne mjere i usvaja budžet. S obzirom na to da je demokratija mogućnost prihvatanja i odbacivanja od strane naroda ljudi koji bi trebalo da upravljaju njime, „prvi i najvažniji cilj svake političke stranke jeste da bude nadmoćna drugim strankama kako bi mogla doći na vlast ili se održati na vlasti.“17 Kako u društvu postoje različiti ciljevi koji se žele postići, konkurentska borba za vlast i položaj je „uzgredno ispunjena u istom smislu kao što je i proizvodnja uzgredna u stvaranju profita.“18 Kritikujući klasičan stav Edmunda Berka o partiji kao grupi ljudi koja teži unapređenju javne dobrobiti na temelju „načela s kojim se svi slažu“, ističe da je ovakva racionalizacija „opasna“ i „zamamna“, jer se sve stranke u svako doba mogu osigurati „zalihom načela i političkih programa“. Šumpeter kaže: „... A ova načela i politički programi mogu biti tako karakteristični za stranku koja ih prihvati i tako važni za njezin uspjeh kao što je marka na artiklima koje prodaje neka robna kuća za nju karakteristična i važna za njen uspjeh“, i dodaje „ali robna kuća ne može se definisati na osnovu te marke, a neka se stranka ne može definisati na osnovu njezinih načela“.19 Za Šumpatera „stranka je grupa čiji članovi žele zajednički djelovati u nadmetanju za političku vlast“. Stranka i stranački političari rezultat su nesposobnosti birača za bilo koju akciju „doli privođenju glasanju za jednog kandidata te označavaju pokušaj regulisanja političkog nadmetanja posve slično odgovarajućoj praksi trgovačkih društava“. Za pojedinog političara postoji poseban profesionalni interes u onom smislu u kojem politika neizbježno mora biti karijera. Prema Šumpeteru, „neposredna konkurentska borba za postizanje položaja ili održanja na njima daje svim razmatranjima politike i političkih mjera sklonost što je sjajno izražava fraza o trgovanju biračkim glasovima“.20 Ne ulazeći u ovom radu u razmatranja Šumpeterovog shvatanja demokratije, možemo rezimirati da on slijedi analogiju ekonomske i političke tržišne kompentencije u kojoj nema čisto tržišnih mehanizama, već samo kombinovanja organizovanosti i spontanosti. Na političkom tržištu, po njemu, može se proizvoditi i volja naroda, kao što proizvod može biti, parlament, položaj, zakon, moć, ugled ili titula. I u proizvodnji i u trgovini političke partije su i same roba na tržištu sa raznim etiketama (program, načelo ili kandidat). Konkurentska borba političkih partija za vlast predstavlja isto ono što proizvodnja u stvaranju profita. Bilo 17 Jozef Šumpeter, Kapitalizam, socijalizam i demokratija, Plato, Beograd 1998, str. 303. Ibnd, str. 309. 19 Ibnd, str. 314. 20 Ibnd, str. 317. 18 137 �Izudin Hasanović: BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE da je riječ o praksi „trgovačkih društava“ ili „trgovanju biračkim glasovima“, suština je u motivima stvaranja profita odnosno vlasti. Sasvim u duhu Šumpetera, ali nešto kasnije, Anthony Downs u knjizi An Economic Theory of Democracy (1957), svoj ekonomski model demokratije zasniva na kategoriji racionalnog ponašanja građana u politici. Po njemu je, kao i po Šumpeteru, ustoličenje vlade glavna svrha izbora u demokratiji. Racionalno ponašanje birača, partije i vlade, zasniva se na „aksiomu vlastitog interesa“ (self interes axiom). Downsova pretpostavka je „da građani učestvuju na izborima samo ukoliko ocjenjuje da njihove očekivane dobiti od izbora nadmašuju utrošak“. Teorija Entoni Daunsa nastoji da rasvjetli do koje mjere realna politika inkorporira racionalne akcije, odnosno „akcije koje su efikasno dizajnirane da postignu svjesno izabrane političke i ekonomske ciljeve aktera“.21 Glasač se, s jedne strane, pita – „šta ja imam od toga?“ ili „koliko moj glas može utjecati na ishod?“22 Downs računa i na glasačevu psihološku evoluaciju vrijednosti njegovog glasa. Njegova teorija demokratije koristi ekonomske koncepte troškova, prihoda i sredstava, da objasni političko ponašanje. To ne implicira da je želja za novcem jedina ili najvažnija naknada u politici. Ali ljudi koji računaju da ništa ne dobiju od glasanja i koji su indiferentni po pitanju toga ko pobjeđuje – oni apstiniraju. Oni, ili nemaju prave informacije, ili nemaju izgrađene sopstvene stavove, ili nemaju osjećaj koliko njihov glas zaista vrijedi ili može da znači ukupan ishod glasanja i izbora. Po Sartoriju takođe, „demokracij se zasniva na konkurenciji partija, kao što se i tržišna ekonomija zasniva na konkurenciji proizvođača“. Ipak, po njemu „analogija između političkog tržišta i ekonomskog tržišta ne drži mnogo vode“.23 Sartori vidi razliku u tome što u konkurenciji između privrednih proizvođača, potrošači imaju opipljivu robu koju mogu da procijene, dok u konkurenciji između političkih partija, dobra nisu opipljiva, niti se mogu odmah tražiti. Uz to, prema Sartoriju, privredna konkurencija podvrgnuta je zakonskoj kontroli, kako bi se suzbila i kaznila prevara u trgovini, dok „politička prevara“ ostaje legalno nekažnjena, i navodi slijedeće: „Trgovac koji prodaje lažne bisere, kao prave, ide u zatvor, a političar koji prodaje dim često uspijeva zaista da ga proda i, u svakom 21 Anthony Dawns, An Economic Theory od Demokracy, New York, Harper and Row, 1957, str. 7. Ibnd, str. 14. 23 Đovani Sartori, Demokratija šta je to?, str. 121. 22 138 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ slučaju, ne ide u zatvor“.24 Razlika između političkog i ekonomskog tržišta je u tome što „nelojalna“, „lažljiva“ i „demagoška“ konkurencija ostaje nekažnjena i često donosi koristi „demagogu“. Za Sartorija kao jedino sredstvo korekcije pojavljuje se posjedovanje javnosti koja se nemože varati, ba ne masovno i ne sve vrijeme“. Za Sartorija je, kao i za Šumpetera i Daunsa suština izbora u izboru vođstva, jer birači biraju ko će o njima odlučivati. Izbori neposredno zavise od „mišljenja“ i „preferencija“ birača. I Sartori pominje „racionalnost“ birača, pri čemu se radi o maksimalizaciji koristi, i to se odražava na građanina koji glasa. Po njemu, „birač je uvijek veliki pojednostavljivač“. A oni koji vladaju „moraju da vode računa i kome moraju da polažu račune“.25 2. Uloga, funkcija i ciljevi političkih partija u Bosni i Hercegovini Upoređivanje i komparativna pravna i politička teorija i ono što se podvodi pod comparative politicis, može Bosni i Hercegovini biti višestruko korisno. U gledanje na uspješne ne može i ne smije biti ni jednostrano niti nekritički, jer se političke institucije i vrijednosti ne mogu tako jednostavno preuzimati. Iz etabliranih demokratskih institucija i akumuliranog iskustva kao posebne laboratorije, mogu se izvući određene pouke. Bez obzira na to koliko je moguće učiti iz tuđih iskustava, svaka država trasira svoj razvojni put u skladu sa konkretnim okolnostima. Povrataki uključivanje Bosne i Hercegovine i njenog društva u evropske i svjetske tokove, zahtjeva, kako poznavanje normi standardai institucija, tako i tradicije, nasleđa i kulture. Za komparaciju su dragocjena i iskustva drugih zemalja koje prolaze sličnim putem, bez obzira da li njiea idu brže ili sporije. Partije i partijski sistem Bosne i Hercegovine pokazuje izvjesne elemente institucionalizacije. Smanjivanja broja partija, odnosno kretanje od ekstremnog ka umjerenom višepartizmu i opadanje partijskog članstva, slično drugim zemljama ovog dijela svijeta. Kod nas provejavaju negativne ocjene partija sa snažnim korjenima i u dubljim slojevima tradicionalne političke kulture, koja visoko vrednuje jedinstvo i slogu a višepartizam smatra jednim jednim od glavnih uzroka podjela i sukoba. Uprkos izvjesnim sumnjama građana, partije su nužan, iako idealan instrument demokratije. 24 25 Ibnd, str. 123. Ibnd, str. 135. 139 �Izudin Hasanović: BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE Na političke partije i demokratiju ne utiču samo socijalno kulturne, niti samo institucionalne dimenzije već, i jedno i drugo. Ovo je naročito važno u trenutku kada se Bosna i Hercegovina suočava sa konstitucionalnoinstitucionalnim izazovima i iskušenjima, i kada je u toku proces demokratske konsolidacije. U odnosu na globalne društvene promjene, partije uče da se adaptiraju novim ideološkim i političkim pozicijama, inkorporirajući nova pitanja i nove zahtjeve. Interesi i zahtjevi postali su fragmentiraniji i partikularniji. Političko tržište okrenuto je zahtjevima. Građani kao subjekti postali su građani kao potrošači. U potrošačkom društvu kaali kompetencije i reprezentacije postali su otvoreniji za alternativne organizacije i poktete koji koji nude efikasnije veze između građana i centara odlučivanja. Partije danas nisu nisu ono što su bile u prošlosti. Potvrde u tome nalaze se u sledećim nalazima: opada partijska iidentifikacija, smanjuje se članstvo, izlasnost na izbore ima tendenciju opadanja, raste podrška novim partijama, malim partijama, ekstrmoj ljevici i desnici kao i autonomnim, regionalnim i populističkim pokretima. Ovo govori o smanjenju kapaciteta partija partija da vežu birače kao „reprezentativne agencije“. Partije u najmanju ruku moraju da se navikavaju da žive i djeluju paralelno sa ovim novim organizacijama i agencijama. Komunikacija sa interesnim grupama, društvenim pokretima, medijima i istraživačima javnog mijenja postaje mnogo važnija. Ijako se sve više govori o opadanju uloga partija skoro ništa se ne nazire kao demokratska atenartiva koja može zamijeniti ulogu partija u regrutovanju lidera ili organozovanju vlade. U ovom smislu kao da se uloga partija čak i povećala. Sa aspekta procesa političkog odlučivanja, organizacije izbora, palamentarnog života i izvršne vlasti i ukupnog funkcionisanja političkih institucija, političke partije danas imaju značajniju ulogu nego što su imale ranije. Sve se i dalje vrti oko njih. Među ostalim okolnostima koje im idu na ruku, partije takođe mogu donositi zakone koji im odgovaraju. Tako se može tumačiti tedencija sve većeg državnog finansiranja partija. Javne previlegije partije najprije mogu pribaviti za sebe. Političke partije Bosne i Hercegovine se suočavaju sa tri vrste izazova. Prvo, partijama je neophodno da intergišu različite institucionalne arene (kao što su parlament i vlada), i da budu sposobne da uspostave koherentnu hijerarhiju i adekvatnu disciplinu ili koordinaciju, kako se nebi duplirala moć ili izlazila izvan dozvoljenih i očekivanih okvira. Drugo, partijama je neophodno da učvrste svoju autonomiju kao ključ 140 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ institucionalnog integriteta. To znači da se u donošenju odluka obezbijede i zaštite o spoljnih uticaja ne političkih centara moći. Izazovi autonomiji partija dolaze i iz oblasti multiplikovanja nivoa vladanja. Multiplikovanje nivoa vladanja od lokalnog, ka kantonalnog, entitetskog i državnog, danas kontrolu i koordinaciju od strane partija čini mnogo težu. Igrajući ovu složenu igru, partijama je teže da svoju organizaciju i autonomiju održe koherentnom. Treći izazov sa kojima se partije suočavaju jeste potencijalni gubitak prestave koje su imale ili imaju u očima građana. unutrašnji problemi poput korupcije, kao i opadanje podrške i članstva, zvuče alarmantno – što birače može odvesti antipartiskim alternativama. Političke partije se i spolja društva sve više pomijeraju ka državi, što samo može biti njihova neophodna strategija preživljavanja. Demokratija je političke partije stavljala i stavlja na iskušenje proširenje prava glasa, pojavu novih interesa i socijalni zahtjeva koji su zahtijevali druge forme političke participacije (protesti, demostracije, pisanje peticija, štrajkovi), i uključivanjem novih grupa u politički život. Političke partije su iskušavale demokratiju svojim monopolizovanje ili uzdurpivanjem države u jednopartizmu (državna partija-partijska država,dominantna partija), svojom unutrašnjom oligarhijskom strukturom, sumljivom ulogom novca u njihovom funkcionisanju, ugrožavanje principa podjele vlasti sl. iskustva totalitarnih i autoritarnih režima govore o mogućnosti instrumentalizacije i manipulacije partija u službi takvih režima i njihovi vlastodržaca, odnosno političke partije mogu da se izrode ne samo neprijatelje demokratije, već i samih partija – bilo da je riječ apsorpciji države od strane partija ili asopciji partije od strane države. Ijako svremena na vrijeme provejava teza o opadanju uloge i značaja partija, one danas čvrsto drže svoju pozicuju u mnogim aspektima politike. Gotovo uvijek i svuda, partije kontrolišu proces dominacije (predlaganja i kandidovanja) kandidata za javne funkcije. Bez njih se ne mogu zamisliti izbori na kojima se biraju skupština ( parlament) i vlada, ili član presjedništva države. Biračima bi bez partija bilo znatno teže da prepoznaju kakva im se opcije nude i koji (čiji) kandidati pretenduju na javne funkcije. Partije, dakle kontrolišu kadrovsku politiku, proces donošenje odluka i donošenja zakona. 3. Partokratija U Bosni i Hercegovini Partokratija se u Bosni i Hercegovini može pratiti u institucionalnoj ravni (zakoni izborni sistem i sl.), u političkoj kulturi i tradiciji ali i razumijevanju politike više kao zadovoljavanja parcijalnih ličnih interesa a 141 �Izudin Hasanović: BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE manje kao oblukovanja javnog dobra. Iako u Bosni i Hercegovini nema sistematskijeg rada na temu partokratije, nekoliko autora u stranoj literaturi se na poseban način zabavio ovom tematikom. Za S. Mihailovića „partokratija je kanal socijalne pokretljivosti koji jednim uskraćuje put u pravljenju karijere, a drugima, koji nemaju predispozicije za uspješnu karijeru, omogućava samu karijeru“ 26. Slično misle i V. Vasić po njemu, partokratija: „zatvara kanale mobilnosti i promocije sposobni i talentovanih ljudi ne samo na značajna politička već i na vitalna stručno – upravljačka mjesta, što znatno umanjuje ili blokira razvojne sposobnosti jednog društva“27. Lutovac ističe da „političke stranke u partijskoj državi nastoje da stave po dominaciju sve društvene svere. Državni resursi se koriste za partijske interese i ciljeve, umjesto da je obrnuti proces osnovni obrazac ponašanja. Državna i loklana administracija se grade po principu podobnosti, čime postaju servisi partija umjesto da budu servis građana“.28 Isti autor piše da „dosadašnje iskustvo nam pokazuje da sunstranke na vlasti gradile politički sistem mnogo više po sopstvenoj mjeri, nego po mjeri građana, počevši od ustavnih riješenja preko izbornog sistema, do konkretni zakona kojima se gradio cijeli sistem. To je jedan od razloga zbog koji stranke još uvijek nisu u stanju da izgrade čvrst temelj pravne države“29. Značaj uloge partija u namiještanju sopstveni kadrova i članova je u toliko veći ako se ima u vidu efekat tranzicionih gubitaka u Bosni i Hercegovini. Višak radne snage i povećanje nezaposlenosti kao posledica restrukturiranja ekonomije (privatizacija) govore o nemogućnosti ekonomskog sistema da aporguje viškove radne snage. S obziron na to da je jedan od glavni problema nezaposlenost (između 550 i 600 hiljada nezaposlenih), a imajući u vidu da je država glavni poslodavac, partijama polazi za rukom da, kada dođu na vlast , zapošljavaju svoju klienteu. Na taj način se samo gomila broj zaposlenih u javnom sektoru. S obzirom na veliki pritisak na zapošljavanje, partije koriste svoje pozicije u vlasti za prebukiranje državni službi, kao i u javnim preduzećima školama, zdrastvu, uslugama administraciji. To se razumijeva dio plijena poslije izbora. Situirati partijske kadrove i promolisati interese svoji finijasera predstavlja dvije nove funkcije političkih partija. To su dovoljni razlozi da partije uzurpijaju dtžavne 26 S. Mihailović, Kako do boljeg izbornog sistema Centar za slobodne izbore I demokratiju Beograd 2006. str. 149. 27 V. Vasić Savremeni izazovi parlamentarizma Konrad Adenauer 2007. str.39 28 Z. Lutovac Od partijske ka pravnoj državi Ebert Stifung 2006. str49. 29 Ibnd. str. 54. 142 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ institucije. Nakon izbora partije koje formiraju vladu „polažu „ pravo da zagospodare državom i da zaposjednu i prisvoje javno dobro javne službe. Oligarisi i tajkuni, ponikli u starom režimu tajno podržavaju i koriste ove kanale i mehanizme sprege biznisa i politike (novca i vlasti), finansirajući gotovo sve partije. U Bosni i Hercegovini partije na vlasti imenuju direktore i članove upravnih odbora za veliki broj javnih preduzeća u koje razmjeste, također veliki broj svojih ljudi na mjesta direktora predsjednika i članova upravnog odbora. 4. Uloga partija u državnoj upravi Osnovni princip organizovanja javne uprave jeste da se zaposelni razlikuju po tome ko su od njih politički imenovana lica, a ko takozvani službenici. Imenovani su ministar, dr. i posebno savjetnici, to su pomoćnici ministara – zaposleni javni službenici koji se biraju konkursom na pet godina. Okosnicu javne administracije čine javni službenici, a ne imenovana lica. U stabilnim demokratskim sistemima javna administracija se ne mijenja ili se mijenja veoma malo. U cilju profesionalizacije i depolitizacije javne uprave, prilikom promjene vlade mijenjaju se ministri i nekoliko saradnika oko njih, dok ostali ostaju kao profesionalci i ljudi od struke i kontinuiteta. Modernizacija državne uprave u Bosni i Hercegovini predstavlja jedan od važnih preduslova u procesu pridruživanja Evropskoj uniji. Veoma važnu ulogu u definisanju upravnih načela i standarda kojima se moraju podvrgavati državne uprave zemalja koje pretenduju na članstvo u Europsku uniju ima SIGMA u europskim standardima u pogledu javne uprave navode se vladavina prava kao pretpostavka pravne sigurnosti i predvidljvosti upravnog djelovanja i odluka; otvorenost, transparetnost, čime se nastoji da se osigura nadzor na upravnim postupcima i rezultatima, te njihova usklađenost u ranije utvrđenim pravilima; odgovornost javne uprave zakonodavnim i sudskim organima, te hijerarhijska odgovornost unutar uprave, kojim se nastoji da se osigura ponašanje u skladu sa načelom zakonitosti; i efikasnost u korištenju javnih prehida i djelotvornost u postizanju ciljeva koji su utvrđeni zakonima i podzakonskim propisima. Procjena u kojoj mjeri zemlje kandidati odgovaraju utvrđenim kriterijima obavlja se putem evaulacije i izvještaja Evropske komisije. 143 �Izudin Hasanović: BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE Jedna od negativnih stvari u vezi sa sveprožimajućom ulogom stranaka u našem javnom životu jeste što je onemogućeno stvaranje stručne državne administracije, pošto su ljudi u javnim službama svakog puta kada se mijenja vlada, a napredovanju i šefovskim mjestima se mogu nadati samo oni koji su učlanjeni u političke stranke, ili se čak na ta mjesta direktno dovode partijski kadrovi. Zbog toga, među državnim činovnicima u Bosni i Hercegovini, čak i onima kojima niko ne spori stručnost nisu rijetki oni sa čitavom kolekcijom partijskim knjižnica sa ciljem preživljavanja odnosno zadržavanja javnog mjesta. U Bosni i Hercegovini je ustaljena praksa da svaka vlast dovodi svoje ljude. Sposobne i čestite javne službe koje nisu vezane za trenutnu političku garnituru čak su i za mnoge razvijene zemlje daleki cilj, a kamali za državu kakva je Bosna i Hercegovina. Sve dok ne bude nekoliko krugova izbora i dok se neiskristališe profesionalna i kompetentna administracija i partije relativno gladne vlasti i ne zasite partijsku klijentelu, imaćemo tu pojavu manje ili više, i ekstremnije nego što je to normalno za ostale zemlje. Smjene i promjene su legitimne u sferi političkog rukovođenja. Međutim, stručni, profesionalni i kompetentni kadrovi moraju da predstavljaju stubove institucija. Kod nas svaka promjena vlasti nosi izvjesnu dramatičnost. Oni koji dolaze potencijalno koriste „metlu“ i počinju da pišu historiju od sebe, a oni koji su zatečeni osjećaju nesigurnost i strah da će biti smjenjeni i otpušteni. Zbog toga neki pribjegavaju vještinama poput prelijetanja i zato imamo preletače i prevrtače, koji nastoje da se prikloni pobjedniku. Naravno, administracija po prirodi stvari treba da jamči sprovođenje zakona. Zbog toga imamo primjere da ljudi u administraciji sami podnose ostavku jer su svjesni da ne mogu sprovodii zakone druge vlasti. ZAKLJUČAK Dvije decenije nakon urušavanja autoritarnih jednopartijskih sistema, Bosna i Hercegovina kao da je zaglavljena u ravni polukonsolidovane, „manjkave“ ili „defektne“ demokratije. Međunarodni standardi „mjerenja“ demokracije ne uključuje u indikatore samo pluralizam i slobodne izbore, već konstitucionalizam, podređenost zakonima i socijalnu i političku integraciju i participaciju građana. razvoj opet podrazumijeva ne samo ekonomski rast, slobodno tržište i zaštićena svojinska prava, već i principe održivosti, jednakih mogućnosti i socijalne pravde. 144 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Defektne ili polukonsolidovane demokratije su zapravo nestabilne i političkim krizama sklone demokratije, koje odlikuje: 1) partokratija; i rezultirajuće; 2) slabe strukture (parlamentarne) reprezentacije; 3) nepotpuna decentralizacija vlasti; 4) ograničeni, od stranih izvora zavisni potencijali civilnog društva; 5) uticaj moćnika-posebnih ekonomskih i političkih interesnih grupa – na medije; 6) spori, nekonsistetni i na pritiske neotporni sudski procesi; i 7) slabi kapaciteti za suzbijanje raširene korupcije. Posredan dokaz dosegnutog tek manjkavog i defektnog karaktera demokratije, odnosno zaglavljenosti Bosne i Hercegovine između hibridnog režima i do kraja neutemreljene ni minimalne izborne demokratije i modela liberalno-prestavničke demokratije prestavljaju i kritičke sugestije sadržane u izvještajima Evropske komisije. I sami građani BiH, u CeSID-ovom istraživanju iz 2012 godine, misle da je za zemlju karakteristična korupcija (prosječna ocjena kvaliteta stanja je tek1,58); slab rad državne administracije (ocjena 2,13); nerazvijeni tržišni odnosi (2,17); nedovoljna vladavina prava (2;23); centralizacija vlasti (2,14; ali i ukupno slabi učinci demokracije (2,34). Država ne stoji bolje kad se radi o poštovanju ljudski prava (2,21); i ispunjavnju međunarodni obaveza (2,07). Prvi, strateški pravac promjena upravo je vezan za stabilizovanje i konsolidovanje demokratije i nesmetano funkcionisanje demokratskih institucija. Vlas treba da zaista stanuje na svojoj ustavno definisanoj adresi, a ne da boravi u neformalnim sklopovima moći iu „rezervnim domenima vlasti“ među unutrašnjim i spoljnim „veto-igračima“ koji izvan scene i definisane odgovornosti utiču na donošenje ključnih odlika, uslovljavajući, ucijenjujući oficijelne nosioce vlasti. LITERATURA Aristotel, (1949), Politika, Bigz, Beograd. Beyme, Klaus, Von, (2002), Transformacija političkih stranaka, FPZ, Zagreb. Bobio, Norberto, (1990), Budućnost demokratije, Filip Višnjić, Beograd. Downs, Anthony, (1957), An Economic Theory of Democracy, Harper and Row, New York. 145 �Izudin Hasanović: BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE Easton, David, (1953), The Political System, Knopf, New York. Huntigton, Samuel P., (2004) Treći talas, demokratizacija na izmaku dvadesetog veka, CID, Politička kultura, Podgorica, Zagreb. Held, Dejvid, (1990), Modeli demokratije, Školsk knjiga, Zgareb. Jovanović, Slobodan, (1990), O državi – osnovi jedne pravne teorije,. Sabrana dela, BIGZ – SKZ, Beograd. Klingemann. Hans – Dieter, Richard I. Hofferbert, and Ian Budge, (1994), Parties, Politicies and Democracy, Wesrview Press, Boulder, San Francisco, Oxford. Lajphard, Arendt, (2003), Modeli demokratije, Službeni list SiCG, CID, Beograd, Podgorica. Liebert, Urlike, (1990), „Parlament in the Consideration od Democracy“, in Parlament and Democratic Consolidation in South Europe, eds. U. Liebertand M. Cotta, Pinter Publishers. Mclean, lain ed., (2003), The Concise Oxford Dictionary od Politics (second edition), Alistar McMillan, Oxford University Press. S. Mihailović (2006) „kako do boljeg izbornog sistema, Centar za slobodne izbore i demokratiju Beograd Veber Maks, (1998), „Politika kao poziv“, u kritikama kolektivizma, Filip Višnjić, Beograd. V. Vasović (2007) „Savremeni izazovi parlamentarizma“ Konrad Adenauer Stifung, Beograd Z. Lutovac (2006) „Od partijske ka pravnoj državi“ F. Ebert Stifung, Beograd Zukić A. (2013) „Demokratski izbori u Bosni i Hercegovini“ Publishing, Sarajevo 146 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3059 Title A name given to the resource BOSNA I HERCEGOVINA IZMEĐU PARTOKRATIJE I DEMOKRATIJE Author Author HASANOVIĆ, Izudin Abstract A summary of the resource. The topic of this paper is a particracy as a feature of social - political order in the BiH. In the first part reviewed the attempt to define particracy. The second part od topic deals with particracy in the BiH. Accordingly, the topic explained that the parties control process of nomination (proposing) of candidates for public functions almost always and everywhere. Elections for parliament and government, or president of the state, are unimaginable without them. Without parties, it would be much more difficult for voters to recognize which options are offered and which (whose) candidates pretend to public functions. Parties, therefore, control human resource policy, political agenda and decision – making process. Key words: particracy, polity, parliament, government, presidency Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/15fe344908e33eddc36e7a3672403d95.docx d3ce0592ded6f8823d55878a1f243381 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7edf7902b11c1f7c64cd1f0ad673ed7e.pdf ae5f17590539d0fff623e58962b6b4d4 PDF Text Text BOSNA MECMUASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Ahmet AYDIN Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna Mecmuası, Osmanlı Devleti, Balkanlar, Basın-Yayın. ÖZET Osmanlı Devleti’ndeki basın hayatı incelendiğinde, II. Abdülhamit Dönemi’nin (18761909) çok önemli bir konuma sahip olduğu görülür. Çünkü bu dönemde basın-yayın sansüre uğramış, birçok dergi ve gazete kapatılmıştır. İşte bu dönemde basın hayatına başlayan ve çok kısa bir süre hayatta kalan bir gazete incelenecek: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası, Ekim 1908 tarihinde iki sayı olarak çıkan bir gazetedir. İstanbul’da basılmış ve tamamı Osmanlıcadır. Gazetenin imtiyaz sahibi Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. Bu çalışmada Bosna Mecmuası tanıtılmış ve onun gözüyle Osmanlı ve Balkanlar incelenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6cb2acd2b7e2eb65db803a83e23ab96f.docx 4d1baea2ad2df2c1798c3391d41633c2 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7e4a3c00ce91e2560f179f6c43742ea5.pdf 24d3e953aea1f31f3d9e093cd93ca81a PDF Text Text BOSNA MECMUASI ÜZERĠNE BĠR DEĞERLENDĠRME Ahmet AYDIN1 Özet Osmanlı Devleti’ndeki basın hayatı incelendiğinde, II. Abdülhamit Dönemi’nin (18761909) çok önemli bir konuma sahip olduğu görülür. Çünkü bu dönemde basın-yayın sansüre uğramıĢ, birçok dergi ve gazete kapatılmıĢtır. ĠĢte bu dönemde basın hayatına baĢlayan ve çok kısa bir süre hayatta kalan bir gazeteyi inceleyeceğiz: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası, Ekim 1908 tarihinde iki sayı olarak çıkan bir gazetedir. Ġstanbul’da basılmıĢ ve tamamı Osmanlıca’dır. Gazetenin imtiyaz sahibi Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. Bu çalıĢmada Bosna Mecmuası’nı tanıtacak ve onun gözüyle Osmanlı’yı ve Balkanları inceleyeceğiz. Anahtar Kelimeler: Bosna Mecmuası, Osmanlı Devleti, Balkanlar, Basın-Yayın AN EVALUATION OF THE ‘BOSNA MECMUASI’ Abstract When examined the press life of the Ottoman Empire, II. Abdulhamid Period (18761909) is viewed as having a very important position. Because, in this period, media have suffered with censorship and many magazines and newspapers have been closed. Here, we will examine a newspaper which began its press life in this period but lasted a very short duration: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası is a newspaper which published as two numbers in October 1908. It was printed in Istanbul and the publication language was Ottoman Turkish. Publisher of the newspaper is Bosnian Mehmed Nureddin. In this study, we will introduce the 'Bosna Mecmuası' and examine the Ottoman and the Balkans through his eyes. Keywords: Bosna Mecmuası, The Ottoman Empire, The Balkans, Media. 1 Arş. Gör. , Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ahmetaydin2727@gmail.com �GiriĢ II. Abdülhamit yönetiminin baĢladığı 1876 yılından, ikinci MeĢrutiyet’in ilan edildiği 1908 yılına kadar ülkemizde basın sıkı bir sansüre tabi tutulmuĢ ve bu dönemde yayınlanan tüm gazete ve dergiler ağır yaptırımlar altında bırakılmıĢtır. Bu sebepten dolayı birçok gazete kapatılmıĢ ve yazarlar sürgüne gönderilmiĢtir. “Bu dönemin başlıca özelliği basının halk kitleleri üzerinde ve hükümet çevrelerinde etkisinin artmasıdır. Birçok aydın sürgüne gitmekle beraber, basın, halkın günlük hayatı ile yakından ilgilenmeye başlamıştır.”2 “Bu dönemde yaşanan, bizzat basının kendisinden kaynaklanan ve basın özgürlüğünü en az siyasi iktidardan gelebilecek kısıtlamalar kadar tehdit eden bir diğer olumsuzluk ise bazı gazetelerin, devletten sağladıkları çıkarlara bağlı olarak padişahın istekleri doğrultusunda yayın yapmaları oldu. Benzer şekilde, dış basında padişah aleyhine yazı yazılmasının önüne geçebilmek için de bu gazetelerden bazılarına maddi çıkar sağlanması yoluna gidildi.”3 BaĢlangıçta basın ile iyi geçinmeye çalıĢan II. Abdülhamit, onu istediği gibi yönlendiremeyince basının ve tüm basın yanlılarının amansız bir düĢmanı haline gelmiĢtir. Sadece basının değil aynı zamanda tüm aydın kesimin de O’na büyük bir tepkisi vardı ve bir an önce bu durumun değiĢtirilmesi gerekiyordu. Bu mevzuda yapılması gereken tek Ģey vardı: O’nu tahttan indirmek. Bunu bir süre daha yapamadılar fakat padiĢahı II. MeĢrutiyet’i ilan etmeye mecbur bıraktılar. Otuz üç yıllık yönetimi süresi boyunca gittikçe sertleĢen bir sansür hüküm sürdüren ve her Ģeyi kendi insiyatifleri altında tutan padiĢahın, aslında yönetimde bir dahi olduğu toprak kayıplarının baĢladığı zaman çok net bir Ģekilde anlaĢılacaktı. “Gerçek Ģu ki, II. Abdülhamit basının gücünün farkında olan bir padiĢahtır. Fransız ihtilalinin alt yapısını oluĢturan basının gücü değil miydi? Avrupa, basının etkisiyle çağ değiĢmiĢti. II. Abdülhamit tüm bu tarihi gerçeklerin bilincinde idi.”4 II. MeĢrutiyet Dönemi Basını 24 Temmuz 1908’de Ġstanbul gazetelerinde çıkan dört satırlık resmi bildiri, MeĢrutiyet’in yeniden ilan edildiğini ve 1876 Anayasası’na göre seçimlerin yapılacağını açıklıyordu. Bu haber Ġstanbul’da büyük bir coĢku yarattı. 2 M. Nuri İnuğur, Basın ve Yayın Tarihi, Der Yayınları, İstanbul, 2005, s.305 Hıfzı Topuz, Türk Basın Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2003, s.40-44 4 Fatmagül Demirel, II. Abdülhamit Döneminde Sansür, Bağlam Yay., s. 48 3 2 �“25 Temmuz 1908 sabahı gazeteler yıllardan beri ilk olarak sansürsüz çıktı. Sansürün kaldırıldığı 24 Temmuz günü Cumhuriyetten sonra “Basın Bayramı” olarak kabul edildi. Hatta 10 paraya satılan İkdam‟ın o gün karaborsaya düştüğü ve yarım liraya satıldığı söylenir.”5 Tanin gazetesi baĢyazarı Hüseyin Cahit anılarında, MeĢrutiyet’in ilanıyla ilgili basında çıkan haberleri Ģu Ģekilde anlatıyor: “24 Temmuz 1908. Gazetenin başında ufak bir devlet bildirisi. Anayasanın (Kanun-u Esasi) yeniden uygulanması konusunda padişah buyruğu çıktığını bildiriyor. Gözlerime inanamıyorum. Meşrutiyet mi oldu? Millet Meclisi mi açılacaktı? Abdülhamit yönetimi son mu buluyordu? Gazeteyi merakla, coşkuyla gözden geçirdim: hiçbir değişiklik yok. Bir gün önceki gazetelerin aynı, boş, kuru, sahte, cansız bir edebiyat.”6 OluĢan özgürlük ortamında yıllarca söylenemeyen Ģeyler söylenmiĢ, hissedilen duygular açıkça yazıya geçirilmiĢtir. Yeni bir dönem baĢlamıĢtır. Yıllardan beri düĢündüklerini yazamamıĢ olanlar, yeni gazeteler çıkarmaya baĢlamıĢlardır. “Ġlk iki ay içerisinde 200’ün üstünde gazete imtiyazı alındı ve gazete tirajları 2.000’den 50.000’e kadar yükseldi.”7 Ġlk günlerin anarĢisi içinde, eski nizam ve kanunların bir çoğu fiilen uygulanamaz duruma gelmiĢtir. Bu anarĢi ortamından yararlanmak isteyen birçok kiĢi, basınla ilgisi olsun olmasın, gazete ve mecmua imtiyazı almıĢtır. Zira o zamana kadar gazete çıkarmak için bin bir türlü sorgudan geçmek gerekirken, artık Matbuat Müdürlüğü’ne bir dilekçe vermek, gazete imtiyazı için yeterli oluyordu. Ġkinci MeĢrutiyet Döneminde imtiyaz alınan bu gazetelerin büyük bir kısmı çok fazla yaĢamamıĢtır. Hatta içlerinde bir sayı çıkanlar bile bulunmamaktadır. Bir kısmı ise, imtiyaz alınmasına rağmen yayın hayatına baĢlayamamıĢtır. ĠĢte biz II. MeĢrutiyet’ten hemen sonra yayın hayatına baĢlayan, kısa ömürlü gazetelerden biri olan “Bosna” isimli gazeteyi değerlendireceğiz. Bosna Mecmuası Bosna Mecmuası, ilk olarak 18 TeĢrinievvel 1324 ( 31 Ekim 1908)8 günü, “ Şimdilik haftada bir Cumartesi günleri neşrolunur.”9 ser levhasıyla yayın hayatına baĢlamıĢtır. 5 Hıfzı Topuz, a.g.e, s.82 Hüseyin Cahit Yalçın, Siyasal Anılar, İstanbul, 1976, s. 3 7 Servet İskit, Matbuat Rejimleri, İstanbul, 1939, s.76-77 8 Gazetenin her iki sayısında da Hicri takvim yanlış verildiği için Hicri tarih girilmemiştir. 6 3 �Ġki sayısı 10 mevcut olan gazetenin, imtiyaz sahibi ve yazarı Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. (Gazetedeki yazıların çoğu kendisine aittir.) Kendisiyle ilgili yeterli bilgi bulunmamaktadır. Fakat ser-muharriri Lütfi’nin çeĢitli gazetelerde de yazarlık ve baĢyazarlık yaptığı bilinmektedir. 11 Gazetenin mesul müdürü Gosniyeli 12 Osman Halil’dir. “Bosna” gazetesi, II. MeĢrutiyet döneminin diğer gazeteleriyle kıyaslandığında, iki sayılık ömrü ile ortalamanın hayli altında kalmaktadır. Bosna Mecmuası, 27x38,5 cm ebatlarındadır ve her bir sayısı dört sayfa olmak üzere yayımlanmıĢtır. Her sayfa üç sütundan oluĢmaktadır ve gazetenin tamamı Osmanlıca’dır. Bosna’nın baĢlık kliĢe yazısı iki sayıda da aynı Ģekilde bulunmaktadır. Hem Hicrî, hem de Rumi tarihler gazetede yer almaktadır. Yalnız Hicri olarak verilen “6 ġevval 1226” tarihi ile “18 TeĢrinievvel 1324” tarihi birbiri ile uyuĢmamaktadır. Hicri takvim yanlıĢ verilmiĢtir ve bu yanlıĢlık iki sayıda da aynı Ģekildedir. Asıl tarih 1326 olacaktır. Ayrıca ser levhanın sağ ve sol taraflarında abonelik iĢlemleri, ilanlar vb. konularla ilgili çeĢitli bilgiler yer almaktadır. “ Nüshası 10 paradır.” ibaresi de yine baĢlığın her iki yanında bulunmaktadır. BaĢlığın hemen altında “Meşrutiyet ve selâmet-i vatana ve menafi-i „umumiyeye müteallik evrak u mükâtibe sahifelerimiz açıktır.” cümlesi yer alır. Yani; “sayfalarımız, meşrutiyet ve vatanın selameti hakkında olan ve halka faydalı bilgiler içeren, evrak ve mektuplara da açıktır”, denmektedir. Gazete Ġstanbul’da, Matbaa-i Kütüphane-i Cihan‟da yayıma hazırlanmıĢtır. Gazetenin içeriği ile ilgili bilgi verecek olursak; iki gazetenin de tamamı incelendiğinde yazıların çoğunun gazetenin imtiyaz sahibi olan Bosnalı Mehmed Nureddin’e ait olduğu göze çarpmaktadır. Daha özele inecek olursak, birinci sayıdaki yazıların hepsi kendisi tarafından yazılmıĢtır. Ancak ikinci sayıda yazarın yanında üç farklı kiĢi daha katılır.13 Ġsminden de anlaĢılacağı üzere gazetenin büyük bir kısmı Bosna-Hersek’in durumunu ifade eden yazılardan oluĢur. Osmanlı Devleti’nin iç ve dıĢ siyasetiyle ilgili konular, bunun dıĢında farklı türden yazıĢmaların yer aldığı yazılar gazetenin içeriğini oluĢturmaktadır. 9 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1 İstanbul’daki Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Kataloğu ve Ankara’daki Milli Kütüphane Kataloğu incelendiğinde elde sadece iki adet gazetenin olduğu görülecektir. S. Öztürk-A. Hacıismailoğlu-M. Hızarcı, Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu, İstanbul, 1996, s. 62-Eski Harfli Türkçe Süreli Yayınlar Toplu Kataloğu (1. Cilt), Milli Kütüphane Başkanlığı Yay., Ankara, 1987, s. 33 11 “Hulasat ül-efkâr, Medeniyet, Müstakil Gazete, Son Telgraf, Vakit yahut mürebb-i mukadderat” gibi gazetelerde çeşitli görevlerde bulunmuştur. Bkz. Hasan Duman, Osmanlı-Türk Süreli Yayınları ve Gazeteleri (1828-1928) (2. Cilt), Enformasyon ve Dökümantasyon Hizmetleri Vakfı, Ankara, 2000, s. 1009 12 Günümüzde böyle bir şehir ismine rastlanmamakla birlikte, Kosova’nın İpek şehri sınırları içerisinde bulunduğu tahmin edilmektedir. Bkz. Emine Ö. Evered, Empire and Education Under the Ottomans, s.84 13 Bu isimler; Kollucalı Abdülaziz, İbrahim Halil ve Mehmed Cemil’dir. 10 4 �Yayın Gayesi Gazetenin 18 TeĢrinievvel 1324 tarihli nüshasının giriĢ kısmında yayın gayesi Ģu Ģekilde belirtilmiĢtir: İfâde-i Mahsusa “Vatan ve millete hizmet etmek maksad-ı hayr-ı mürsediyle kadd-ı münhâde-i „âlem-i matbuat olan „Bosna‟ mübtedilikle beraber her türlü nevâkıs-ı münderecatına ehemmiyet vermeyerek hulusiyet ü efkâr-ı vatanperverânesine rağmen bugün intişar ediyor. Kârîn-i kerem, evlâd-ı vatan bilirler ki meydan-ı marifette hatve-i ibtidaiye-i noksandan, hatadan müberra değildir ve olamaz işte: Buna binaendir ki bugün „Bosna‟ arz-ı itizar ve temenni-i affederek Bosna‟ya olan münasebet ve merbutiyet-i hususiyesi hasebiyle ikinci nüshasından itibaren gayet mühim münderecat ile kârîn-i keremi memnun edeceğini kaviyyen vaad ve ümid eyler. Cenâb-ı Hâk hulusumuza tevfikini refik etsin.”14 Görüldüğü üzere gazetenin çıkıĢ amacını vatana ve millete hizmet etmek olarak açıklayan yazar, içerikteki her türlü eksikliğe rağmen gazetenin çıktığını ifade etmektedir. Bu iĢi yaparken bazı hatalarının olacağını ve muharririn okuyucularından bu kusurlarını affetmelerini rica etmektedir. Bosna’nın içinde bulunduğu durumun çok hassas olduğu ve gazetenin ikinci sayısından itibaren bu konulara da değinileceği ifade edilmiĢtir. 1. Gazetenin Ġçeriği a. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti'nde II. MeĢrutiyet ilan edilince Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu bu geliĢmeden tedirgin olmuĢtu. Bosna-Hersek hukuken Osmanlı Devletine bağlı olduğu için Meclis-i Mebusan'a buradan da milletvekili seçilebilecekti. Böylece Bosna-Hersek'in Osmanlı Devleti ile bağları daha da kuvvetlenecekti. Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu, Almanya'nın onayını aldıktan sonra, 5 Ekim 1908'de Bosna-Hersek'i ilhak ettiğini Berlin AntlaĢması’nda imzası bulunan devletlere ve Osmanlı Devleti'ne bildirdi. Babıâli, BosnaHersek'in ilhak kararına büyük tepki gösterdi; ancak Avrupa devletlerinin tutumu karĢısında yalnız kaldığını anlayınca barıĢ yolunu seçmeye mecbur kaldı. 26 ġubat 1909'da yapılan bir antlaĢma ile Bosna-Hersek'i, Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu'na terk etti. Bu suretle, Osmanlı Devleti fiilen elinden çıkan Bosna-Hersek'i hukuken de kaybetmiĢ oldu. Bu geliĢmelerin yaĢandığı dönemde basın hayatına atılan Bosna gazetesinin, bu olaylara karĢı tarafsız kalması düĢünülemezdi. Zaten gazetenin çıkıĢ amacında da bu konulardan bahsedilir. Kendisi de bir Bosna vatandaĢı olan Mehmed Nureddin, iki sayıda da 14 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1 5 �“Bosna-Hersek” baĢlığı altında yazdığı makalelerde Bosna’nın ve Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu durumu anlatmıĢtır: “Bugün „âlem-i İslâm ve bil-husus bütün Osmanlılar hatta Avrupa efkâr-ı umumiyesi bile Bosna-Hersek‟in meselesiyle iştigal etmektedir. Ah! Zavallı Bosna! O da o zengin ve milyonlarca nüfusu hâvi-i katıât ve vâsi-i âyâlatımız ki onun muazzez, mukaddes vatan hemşireleri gibi kabus-ı istilâ-i nâ-revanın mahkumiyetine masumane peyrev olmuştur. Vatanımıza hâkimane, zalimane arız olan bu istilalara, bu tehlikelere nihayet verebilecek tedâbir-i lâzımaya ve tarik-i terakki ve tealiye tevessül etmek şöyle dursun mütemadiyen aks-i cehtü‟l-nizam olunmuş ve olunmakta idi.”15 Bosna, Osmanlı Ġmparatorluğu için hem coğrafik hem de etnik yapı olarak çok önemli bir konuma sahiptir. GeçmiĢe bakıldığında; Osmanlı Devleti’nin nasıl büyük bir imparatorluk haline geldiği ve BoĢnakların Osmanlılara ne derece muhabbet duydukları Ģu cümlelerle ifade edilmiĢtir: “Maziye doğru irca-ı nazar edersek görüyoruz ki: Necib Osmanlılar! Her sancağı altında adalet, müsavat sayesinde değil midir ki küçük bir aşiretten İskender-i kebirin fevkinde fakat Roma İmparatorları‟ndan “Julyüs Sezar-Agustus”un şevket ve kuvvetine muadil bir devlet kuvve-i şekime çıkardılar. Hukuk ve menafimizi kemal-i cedit ve metanetle müdafaya çalışacakları gibi haysiyetimizi kesredebilecek her türlü şaibe-i teşebbüsattan tevki eden hakları şüphe edebilemez. Bosna ahali-i İslamiyesine gelince: Onlar da dindaş ve kardeşleri bulunan Osmanlılara gayr-ı kabul-u tezelzül bir esas ile merbutturlar. Hatta denilebilir ki: Boşnaklar kadar Osmanlıları perestiş derecesinde seven bir kavim tasavvur olunamaz zira beş yüz senelik vaka-i tarihiye bunu pek ala isabet ediyor. Avusturya‟nın Bosna- Hersek‟i işgalinden sonra şu otuz sene zarfında Osmanlılara olan fert ü muhabbet ve rabıta-i İslamiyetleri sebebiyle yüz bini mütecaviz Boşnak aileleri meskat-ı re‟slerini, mülk ve mallarını terk ederek envai sefalet ve perişanlığı ihtiyarıyla Osmanlı toprağına hırz-ı canla hicret eylemiştir. Onun için Boşnakların Osmanlılara karşı muhabbet ve merbutiyetlerini hiçbir kuvvet, hiçbir tedbir kesredemez.” 16 Hal böyle iken iĢgal altında olan Bosna halkının durumu ise daha vahimdir. Bir yandan Sırplar, bir yandan da Avusturya Hükümeti’nin baskıları giderek artmaktadır. Sırplar, Bosnalı Müslümanların topraklarını almak için onların canlarına ve mallarına kastetmeye baĢlamıĢlardır. Bu durumda ise Osmanlı Devleti’nin elinden onların mallarını boykot etmekten baĢka hiçbir Ģey gelmemektedir. “Şöyle ki: Bosna ehl-i İslamiye‟sinin emlakında çiftçi saffetiyle bulunan zera güruhu Müslümanların hicret-i umumiyelerini sabırsızlıkla beklerler, beklerler de bu muhacereti müdebbirane, fakat ibliskarane teşvikanıyla teşdid bile ederler. Çünkü Bosna ehl-i müselmasının ihracına muvaffak olurlarsa o kıymetdar emlakın üstünde cüzi bir bedel mukabilinde konmak isterler. Bu zera güruhu her türlü fırıldak çeviriyorlar hatta Müslümanların Bosna‟da oturmaları becasız olduğunu ve bundan sonra din, ırz ve namusları daire-i emniyetten hüruc 15 16 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1-2 6 �olduğunu ve hayatlarını büyük bir tehlikede bulunduğunu ehl-i müselmaya telkin ve bu gibi ifşaata devam ederek bir taraftan da imparatora ve kabineye karşı hamle olarak el-hasıl-ı keyfiyetini hırz-ı canla alkışladıklarına dair telgraflar yağdırıyorlar.”17 “Memalik-i Osmaniye‟de Avusturya ve Bulgaristan emtiasına karşı boykotaja devam olunuyor.”18 Gazetede dönemin padiĢahlığını yapan II. Abdülhamit’in basın ve idarede uyguladığı baskı politikası her fırsatta dile getirilmeye çalıĢılmıĢ ve yazılan makalelerin birçoğunda bu konuya sık sık yer verilmiĢtir: “Yalnız otuz, kırk değil belki yüz seneyi mütecaviz bir zamandan beri mutlakıyet suretiyle imtidad eden istibdadın sırf menfaat-i şahsiyeden mütevellid saika-i su-i idarenin neticesi şu pak, masum vatan-ı meşum bir mukassıma ile mahkum eylemiştir. Bu mezalim istibdadın yüzünden amik bir seviye-i zulmet içinde adeta siyahlara bürünüp inleyerek gözleri bayağı yumulmuş, elleri zincirbend olmuş, beyinleri kesif bir tabaka-i gubarın altında uyuşmuş velhasıl her cihetle kuvve-i maneviye ve maddiyesi kırılmış olan Osmanlı milleti! İdare-i sabıkanın meskenetinden, vukufsuzluğundan münasebetsiz her esenden bilistifade Avrupa devletleri bütün ihtirasat-ı menfaat pürsitanesi daima bir mesele-i salibiyyet şekl ü suretiyle ortaya sürerek ıslahat nam müstearıyla haklı, haksız müdahalelerini tecavüzane aleyhimize, hukuk-u hükümranımıza yürütüp bizi yordular, ziyan eylediler. Fakat idaremiz de bu hale tamamiyle müsait idi.”19 Tüm bu olup bitenleri göz önüne alarak yazar halka sükûneti, tedbirli olmayı ve topraklarını terk etmemeleri gerektiğini tavsiye etmiĢtir: “Bosna ahali-i islamiyesi buna katiyen aldanmamalı, düşmanlarının entrikalarına murailerin kizb ü tehditlerine karşı gafil olmamaları ve kani olsunlar ki: Akdi mensur olan konferansta gerek Hükümet-i Osmaniye ve gerek Osmanlı milleti onların hukukunu son dereceye kadar müdafa edecekleri tabiidir. Binaenaleyh Boşnak kardeşlerimize muhacereti değil basireti, ciddiyeti ve i‟tidali tavsiye ederiz.”20 “Şimdi Bosna ahali-i İslamiyesi otuz sene evvelki hal-i perişanilerini edip de hicrete koyulmak ve yahut tesvilat-ı ahire taben Bosna‟da muhal-i asayiş bir kıyama teşebbüs etmek intihar olacağından Boşnak kardeşlerimiz hukuklarını kanunen müdafaa etmelilerdir. Şunu da ilave edebiliriz ki hali hazırda Bosna Hersek ne vaziyet alırsa alsın onların Bosna‟da otuz sene evvelkinden istikballeri daha parlak olacağı muhakkaktır. Çünkü devlet-i Osmaniye istibdat altında ezilmeyecek hürriyetle terakki edeceği azade-i kayd ve iştibahtır. Binaenaleyh onların her sadasını, sada-ı mihaklarını Osmanlılar işitecekler ve her türlü muavenetlerini dariğ etmeyeceklerdir. Şimdi Bosna‟daki Müslümanlara en lazım vahim bir şey var ise o da geçen nüshamızda söylediğimiz gibi itidal ve basiret-i tammede bulunmak ve asla muhacerete koyulmamaktır. Hatta mümkün olsa da memalik-i Osmaniye de bulunan bütün Boşnak kardeşlerimiz vatan-ı asliyelerine avdet ederek mevkimizi o suretle na-hükm eyleseler daha muvafık-ı maslahattır.”21 17 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.1 19 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1-2 20 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 21 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.2 18 7 �b. Ġç Siyaset ile Ġlgili Yazılar On dokuzuncu yüzyıl ortalarında Tanzimat’la baĢlayan ve Osmanlı Ġmparatorluğu içinde gerçekleĢtirilmeye çalıĢılan çağdaĢlaĢma siyasal, hukuki, ekonomik ve kültürel alanlarda kimi aydın çevrelerin batıya yönelmesini sağlamıĢtır. Abdülhamit’in Rus savaĢını öne sürerek, 1876’da gerçekleĢen I. MeĢrutiyeti rafa kaldırmasıyla 33 yıllık baskı yönetimi baĢlamıĢtır. Osmanlı Devleti, yirminci yüzyıla bu yönetim ile girmiĢtir. Kimi aydınlar, bu yönetime son vermek ve meĢrutiyeti yeniden uygulatmak istemiĢtir. Bu sebepten, 1889 yılında Ġttihat ve Terakki Cemiyeti kurulmuĢ ve bu kurum padiĢaha II. MeĢrutiyeti ilan ettirmiĢtir. Böyle bir dönemde yayımlanan Bosna Mecmuası’nda bu konuları görmek mümkündür; çünkü yönetimdeki baskı, basın üzerinde o kadar etkili olmuĢtur ki bir kelime yüzünden birçok gazete kapatılmıĢtır. Basın özgürlüğü geldikten sonra herkes, ülkenin durumu ile ilgili yazılar yazmaya ve sorunları açık bir Ģekilde dile getirmeye baĢlamıĢtır. Hatta “Siyasiyat” baĢlığı altında yazılan bir makalede ülkenin içindeki durum Ģu Ģekilde ele alınmıĢtır: “Biçare Osmanlılar şu hale şu hal-i pürmelâle karşı ne yapsınlar, ne yaparlar? Ne yapabilirdik. İnan u ihtiyarımız kahhar, bi-insaf, zalim, gaddar ellere teslim edildi. Her güne esbab-ı terakkimiz siyah mazlum perdelerle setr edilmişti. Muhabbet ü vataniye-i arzu-i ikbali millet kalplerimizde her kavimden, her milletten fazla cay-gir olduğu halde hassasız. Duygusuz, seğil, safiye, aciz bir millet kadar olsun vatanımızın tahliyesine çalışamadık. Çalıştırmadılar vatana hizmet namına şöyle bir kıyam edecek olsak derhal meşrutiyet canavarları insan şeklinde yetişirler. İşte o zaman mağaralar, zindanlar, makineler, kar-ı derya hepsi bizim; bizim içindir. Bunlar cehennem zebanileri kadar bi-emandır göz yaşımızı görmezler, feryatlarımızı işitmezler, enin-i muzdaribanemize ehemmiyet vermezlerdi. Biz böylece acıklı süzişli bir surette zincir-i esarette duçar-ı hüsran, bedbaht olduk kaldık. İlmimiz irfanımız siyasetimiz, adaletimiz, sanayimiz, ticaretimiz hülasa her şeyimiz günden güne tedenni günden güne tenzil ederek bedbaht olduk. <<Kaldık>> zavallı millet-i masume kimi kimden iştika etsin. Derdini kime anlatsın hükümet nazarında hakir, zelil olan bir millet hangi salahiyetle müddei olabilir.”22 Ġmparatorluğun bu halde olduğunu anlatan yazar, aynı yazıda ayrıca MeĢrutiyet ve Genç Osmanlılar ile ilgili Ģu ifadelere yer vermiĢtir: “Vakta ki bir sabah el-hayr-ı ali bütün Osmanlılara şaşefeza-i saltanat olarak hulul etti. İşte dem o demdir ki Avrupalıların efkâr-ı umumiyesine bir tereddüt, bir durgunluk arz oldu: gördüler ki ( Hasta İnsan ) bugün genç ve dinç olarak meydan-ı harite atılmış hukuk-u mağsube-i meşruesini neşr ü ilan ediyor. Bir müddet „hayret hayret‟ dediler ve bu hayrete müteakkib karar verdiler ki hasta, hastalığıyla beraber vahşi zannolunan bu genç, dinç 22 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 8 �insanı.. bizi biz Osmanlıları bir kere daha hadde-i imtihandan geçirmek fakat bu sefer eman ile ezan ile irfan ile ve ulül husus ve vicdan ile hadde-i imtihandan geçirmek iktiza eyler. İşte o zamandır ki önünde İngiltere olduğu halde Avrupalılar matbuatıyla beraber Osmanlılara karşı öteden beri reva gördükleri muamelat bed hevahaneye yeni Türkiye‟nin, Genç Osmanlıların layık olduğunu itiraf ederek bütün hisleriyle Osmanlıların da alem-i siyasette kendilerine bir hasse-i haysiyet, bir mertebe-i milliyet, bir mevki-i ali ihraz etmiş olduklarına siyasete, bilhassa vicdanen kanaat-i kamile hasıl ettiler ve Genç Osmanlıları Tahsinlere, takdirlere gark edip ciddi, samimi olarak alkışladılar ve Yaşasın Osmanlılar diye anımıza dua-han oldular.”23 c. DıĢ Siyaset ile Ġlgili Yazılar Osmanlı Ġmparatorluğu’nun 20. Yüzyıl baĢındaki sultanı II. Abdülhamit’in dıĢ politikadaki temel ilkesi, hiçbir devlete bağlanmadan anlaĢmazlıkları, devletin zararına da olsa, barıĢ yoluyla çözmek ve böylece barıĢı korumaktı. O, olayların gidiĢine göre Ģu ya da bu devlete yaklaĢmıĢ; ancak herhangi biriyle kesin dostluktan çekinmiĢti. Bunun nedeni, koĢulların değiĢik olması, onun kuĢkucu bir kiĢiliğinin olması, kimseye ve hiçbir devlete güvenemeyiĢiydi. Bu sebepten dolayı onun dıĢ siyaset politikası hep eleĢtirilmiĢtir. Bosna Mecmuası’nda da bu görüĢlere rastlamaktayız. Gazeteye göre O’nun bu politikası ülkeyi günden güne eritmekte ve özellikle Bosna-Hersek vilayeti bu sebepten dolayı iĢgal altında inlemektedir: “Mirat-ı fikriyemiz olan tarih, kesir bir müddet içinde gösteriyor ki: Memleketin, Kırım, Kafkasya, Batum, Mora, Sırbiye, Bulgarya gibi daha pek çok Afrika‟daki müstemlekatımız bizden birer birer sükutu hep mesavi-i idariyemizin netaic-i tıbbiyesindendir.” “Şu son otuz sene zarfında Bosna-Hersek‟de hazin fakat müthiş iki manzara müşahede eyledik. Bu manzara-i elimenin birincisi Avusturya Devleti Bosna‟yı istila eylediği bir hengamede idi…”24 Gazete (dıĢ siyaset konusundaki yazılarda), Osmanlı Devleti’nin diğer devletlerle olan iliĢkisini tamamen Bosna-Hersek çevresinde olup bitenlerle iliĢkilendirmiĢtir. Yani ilhak edilen Bosna’nın diğer devletler muvazenesindeki durumu, diğer devletlerin Bosna üzerine yaptığı siyasetten daha fazla anlatılmaya çalıĢılmıĢtır. Buradaki temel amaç, Bosna’nın tam bağımsızlığının istenmesidir, fakat bu pek mümkün görülmemektedir: “Bu sırada Bosna hersek‟in ilhakından dolayı devlet-i Osmaniyece icab eden protestosunu tebliğ eden giden sonra bir zemin-i itilaf tehiyye etmek için Avusturya sefiri Babı Ali ile müzakerata girişmiş ise de bu müzakerat da tatile uğradı. 23 24 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.1 9 �Bosna-Hersek meselesi akd-i mutasavvir olan konferansta hallolunacaktır denildi. Mesele-i mezkure Avusturya ile Bab-ı Ali arasında doğrudan doğruya hallolunmaktan akd olunacak mü‟temerde hallolunması iğlab-ı ihtimaldir.”25 Mecmuada dikkati çeken bir diğer nokta ise Ġngiltere ile olan münasebetlerin ayrı bir baĢlık altında toplanması olmuĢtur. Bu makalede yazar, Ġngiliz yanlısı bir tutum sergilemiĢ ve inkılab-ı azimi istihsal eden Jön Türkler grubuna, bu güzel ve gerekli değiĢimi yaĢattıkları için çok teĢekkür etmiĢtir. Yazara göre Ġngilizler en büyük müttefikimizdir ve onlardan daha hayırlı bir dost cihanda bulunmamaktadır. II. Abdülhamit’in padiĢahlığının devam ettiği bir dönemde böyle Ġngiliz yanlısı bir tutum içinde olunması, gazetenin bu sebepten kapatıldığını (?) düĢündürmüyor değildir. “İngiltere herhangi devlet ile akd-i ittifak etmiş ise mutlak o devlet netice-i haseneye olmuştur. İşte: Tekrar ederiz ki İngiltere dostuna daima vefa ve sadakat gösteren bir kavm-i güzindir. İngilizlerin düşmanları var her türlü desais ve hadalarla İngiltere‟yi menfaatperestlik ve haksızlıkla itham ederler. Zulm u istibdaddan istikrah eder. Osmanlılara hayır-hah ve sadık bir dosttur. Daima Osmanlılar hakkındaki ciddi hayırhahlığını başka mufassalamızla serahaten yazacağız.”26 d. Diğer Konular ile Ġlgili Yazılar Gazetede yukarıda bahsettiğimiz yazılardan baĢka, çok geniĢ kapsamlı olmamakla birlikte, birkaç değiĢik yazı daha yayımlanmıĢtır. Bunlardan bazısı bilgi verme amaçlı, bazısı Ģikâyet yazısı, bazısı da küçük çaplı haberlerdir. Mecmuanın “Osmanlılık ve Arnavutlar” baĢlığı altında verilen bir makalede, “Arnavut” kelimesinin nereden geldiğine dair küçük bir hikâye anlatılmıĢtır. Ġki sayıda da “Mizah” bölümü bulunur. Bu bölümde, devletin ileri gelen yöneticileri kendi ağızlarından konuĢturularak, halkı ve kutsal değerleri nasıl hesapsızca ayaklar altına aldıkları mizahi bir dille anlatılmıĢtır. Ayrıca mecmuada o güne dair birkaç kısa haber, padiĢahın Cuma selamlığı, bir adet kitap tanıtımı, iki adet tebrik yazısı ve bir tane de bazı gazetelere cevap hükmünde yazı bulunmaktadır. 25 26 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.1 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.2 10 �2. Gazetenin Ġndeksi Sayı 1: 18 TeĢrinievvel 1324/6 ġevval 1326 (31 Ekim 1908) Mehmed Nureddin Ġfade-i Mahsusa (ÇıkıĢ gayesi) 1 Mehmed Nureddin Ġhtar (Hatırlatma) 1 Mehmed Nureddin Bosna-Hersek (Makale) 1-2 Mehmed Nureddin Siyasiyat (Makale) 2-3 Mehmed Nureddin Osmanlılık ve Arnavutlar (Makale) 3-4 Mehmed Nureddin Selamlık Resm-i Alisi (Hatırlatma) 4 Mehmed Nureddin Ahmed Rasim Bey Efendi (Tebrik Yazısı) 4 Mehmed Nureddin (Küçük bir haber yazısı) 4 Mehmed Nureddin Mizah 4 Mehmed Nureddin Jönler(Mısır’da) (Tanıtım) 4 Sayı 2: 25 TeĢrinievvel 1324/13 ġevval 1326 (7 Kasım 1908) Mehmed Nureddin Bosna-Hersek (Makale) 1-2 Kollucalı Abdülaziz Ahlak ve Gayretullahiye (Makale) 2 Mehmed Nureddin Ġngiltere ve Türkiye Muhadeneti (Makale) 2-3 Mehmed Nureddin Mizahtan Ma’abad (Mizah) 3-4 Ġbrahim Halil Aynen (Ġkdam ve Tercüman gazetelerine 4 verilmiĢ cevap) Mehmed Cemil Hem Ģehrim Bosna Gazetesi’ne (Mektup) 4 Mehmed Nureddin Selamlık Resm-i Âlisi (Hatırlatma) 4 Mehmed Nureddin Kadıköy Rıhtımı (EleĢtiri) 4 Mehmed Nureddin Melik Bey Efendi (Tebrik Yazısı) 4 Mehmed Nureddin (Küçük bir haber yazısı) 4 11 �Sonuç Bosna Mecmuası, kısa süreli ve taraflı dahi olsa Osmanlı Devleti’nin 1908’deki durumunu kısmen gözler önüne sermektedir. Kültür ve edebiyata dair çok fazla bilgi yer almamaktadır. Bunun yanında güncel olaylar ve dönem hakkında yazarın/yazarların kiĢisel görüĢleri, gazetenin tamamını oluĢturmaktadır. Sonuç olarak Tanzimat ve MeĢrutiyet dönemleriyle ilgili daha çok bilgi edinmek için geçmiĢten bugüne yayımlanmıĢ gazete ve dergilerimizin eksiksiz olarak araĢtırılması, onların tozlu sayfaları arasında unutulup gitmeye yüz tutmuĢ kültür mirasımızın ortaya çıkarılması gerekmektedir. Kaynakça Bosna, nr. 1, 18 TeĢrinievvel 1324 (31 Ekim 1908) Bosna, nr. 2, 25 TeĢrinievvel 1324 (7 Kasım 1908) DEMĠREL, Fatmagül, (2007): II. Abdülhamit Döneminde Sansür, Ġstanbul: Bağlam Yayınları. ĠNUĞUR, M. Nuri, (2005): Basın ve Yayın Tarihi, Ġstanbul: Der Yayınları. ĠSKĠT, Servet, (1939): Matbuat Rejimleri, Ġstanbul: Matbuat Umum Müdürlüğü. TOPUZ, Hıfzı, (2003): Türk Basın Tarihi, Ġstanbul: Remzi Kitabevi. YALÇIN, Hüseyin Cahit, (1976): Siyasal Anılar, Ġstanbul: Türkiye ĠĢ Bankası Kültür Yayınları. 12 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2193 Title A name given to the resource BOSNA MECMUASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Author Author AYDIN, Ahmet Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna Mecmuası, Osmanlı Devleti, Balkanlar, Basın-Yayın. ÖZET Osmanlı Devleti’ndeki basın hayatı incelendiğinde, II. Abdülhamit Dönemi’nin (1876-1909) çok önemli bir konuma sahip olduğu görülür. Çünkü bu dönemde basın-yayın sansüre uğramış, birçok dergi ve gazete kapatılmıştır. İşte bu dönemde basın hayatına başlayan ve çok kısa bir süre hayatta kalan bir gazete incelenecek: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası, Ekim 1908 tarihinde iki sayı olarak çıkan bir gazetedir. İstanbul’da basılmış ve tamamı Osmanlıcadır. Gazetenin imtiyaz sahibi Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. Bu çalışmada Bosna Mecmuası tanıtılmış ve onun gözüyle Osmanlı ve Balkanlar incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cb9ebd5a072e8120eca491dca4c3d371.docx 1a9792c5ad61bbaa96ce3b01b85a6741 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ee832a896a2a9fdb573651c95fc14079.pdf fc5c349cb02f3fd5e85993e83e249027 PDF Text Text BOSNA VE HERSEK CEMİYET-İ İLMİYESİ Salih ÖZKAN Niğde Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Niğde / Türkiye Anahtar Kelimeler; Bosna-Hersek, Cemiyet-i İlmiye, Misbah. ÖZET Her ne kadar Tanzimat Fermanı, daha çok siyasi, sosyal, idari ve hukuki yapıda değişimi öngören bir metin olsa da, Tanzimatçılar yenileşmenin temel şartının eğitim ve yeniliklere öncülük edecek aydınları yetiştirmek gerektiğini kavramışlardır. Tanzimatçıların bu tutumu, Tanzimat sürecini bir aydınlanma süreci olarak karşımıza çıkarmaktadır. Bu dönemde yenileşme davası, yukardan lütfedilen bir dava olmaktan çıkmış, aydınların savunduğu bir davaya dönüşmüştür. Aydınlar çeşitli cemiyetler kurarak toplumu aydınlatmayı kendilerine bir görev saymışlardır. 1861’de kurulan “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye” ve 1879’da kurulan “Cemiyet-i İlmiye” halk eğitimi amacıyla kurulan bu türden cemiyetlerdir. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti’nden ayrıldıktan sonra, özellikle İstanbul’da yetişmiş, Osmanlı aydını diye tabir edebileceğimiz bir takım aydınlar, 28 Eylül 1912’de “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi”ni kurarlar. Tıpkı Osmanlıdaki örneğinde olduğu gibi bir de “Misbah” adıyla dergi çıkarırlar. Bu çalışmada cemiyetin kurucuları, üyelik esasları, cemiyetin amacı, faaliyetleri tespit edilerek, Bosna ve Hersek halkının eğitimine katkısı ortaya konmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/425afbfbeb6d2ee87a9a88a94f0b1387.docx 5975c59c9a05f7262bd4385eafddedb4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8670168226d800da94720ac65c2d0faf.pdf 7707bc92dc7a911a1dbf68623c71f4a3 PDF Text Text BOSNA VE HERSEK CEMİYET-İ İLMİYESİ Salih ÖZKAN1 Özet Her ne kadar Tanzimat Fermanı, daha çok siyasi, sosyal, idari ve hukuki yapıda değişimi öngören bir metin olsa da, Tanzimatçılar yenileşmenin temel şartının eğitim ve yeniliklere öncülük edecek aydınları yetiştirmek gerektiğini kavramışlardır. Tanzimatçıların bu tutumu, Tanzimat sürecini bir aydınlanma süreci olarak karşımıza çıkarmaktadır. Bu dönemde yenileşme davası, yukardan lütfedilen bir dava olmaktan çıkmış, aydınların savunduğu bir davaya dönüşmüştür. Aydınlar çeşitli cemiyetler kurarak toplumu aydınlatmayı kendilerine bir görev saymışlardır. 1861’de kurulan “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye” ve 1879’da kurulan “Cemiyet-i İlmiye” halk eğitimi amacıyla kurulan bu türden cemiyetlerdir. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti’nden ayrıldıktan sonra, özellikle İstanbul’da yetişmiş, Osmanlı aydını diye tabir edebileceğimiz bir takım aydınlar, 28 Eylül 1912’de “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi”ni kurarlar. Tıpkı Osmanlıdaki örneğinde olduğu gibi bir de “Misbah” adıyla dergi çıkarırlar. Bu çalışmada cemiyetin kurucuları, üyelik esasları, cemiyetin amacı, faaliyetleri tespit edilerek, Bosna ve Hersek halkının eğitimine katkısı ortaya konacaktır. Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Cemiyet-i İlmiye, Misbah BOSNIA AND HERZEGOVINA CEMİYET-İ İLMİYESİ Abstract Even though the Tanzimat Edict was a text that stipulates change in political, social, administrative and legal structure, the supporters of Tanzimat understood that the underlying condition of modernization is to educate intellectuals who would lead the reforms. This attitude of the Tanzimat supporters brings Tanzimat era in front of us as an enlightenment era. In this period, the modernization process was not a process being granted from above but a process supported by the intellectuals. Intellectuals saw enlightening the 1 Yrd. Doç. Dr. Niğde Üniversitesi Eğitim Fakültesİ, salihozkan66@hotmail.com �society by founding societies as a duty. “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye”, founded in 161 and “Cemiyet-i İlmiye”, founded in 1879, are these kinds of societies. After the secession of Bosnia Herzegovina from the Ottoman Empire, a number of intellectuals, who were raised in Istanbul and were called Ottoman intellectuals, founded “Bosna Hersek Cemiyet-i İlmiyesi” on 28th September, 1912. They also published a magazine called “Misbah” just like their counterparts in the Ottoman Empire. In this study, the society’s contribution to the Bosnian Herzegovinian people’s education will be explained by identifying its founders, membership principles, purpose and activities. Key Words: Bosnia Herzegovina, Cemiyet-i İlmiye, Misbah Giriş 1463 yılında başlayan Bosna ve Hersek bölgesindeki Osmanlı hâkimiyeti, başlangıçta yalnızca güney kısımlarına münhasırdı. Ancak 1526 yılında Macar krallığının ezilmesinden sonra tam bir Türk eyaleti haline geldi. Halkın zengin ve münevver tabakası, emlak ve arazi sahiplerinin büyük bir kısmı Müslüman oldular ve eski imtiyazlarına dokunulmadığı için, İslamiyet’e gönülden bağlandılar (İA,1997:731). Hatta Müslüman Boşnaklardan çok sayıda kişi Osmanlı devlet idaresinde görev almıştır. Hristiyan unsur da inanç serbestisine sahip oldukları için uzun süre Osmanlı hakimiyetini benimsediler. Fakat XIX. Yüzyılın ikinci yarısından sonra ortaya çıkan Balkanlardaki huzursuzluklar Bosna’yı da etkiledi. Nihayet bunun bir sonucu olarak 1875 yılında Hristiyanlara dayanan bir isyan çıktı (Ünal,1978:279). Bununla birlikte 1878 yılında imzalanan Berlin Anlaşmasına kadar Bosna ve Hersek Osmanlı hakimiyetinde kalmaya devam etti. Berlin Anlaşmasında Avusturya-Macaristan temsilcisi, Bosna ve Hersek’te asayişin kendilerince sağlanmasının gerektiğini ileri sürdü. Alman başbakanı Bismark da bu fikirde ısrar edince, Bosna ve Hersek’in Avusturya-Macaristan tarafından süresi belirsiz olmak üzere geçici bir süreyle, anlaşmanın 25. Maddesine dayanarak işgal edilmesi kararlaştırıldı (İA,1997:729). 5 Ekim 1908’de de Avusturya-Macaristan, Bosna ve Hersek’i ilhak ettiğini açıkladı. Avrupa devletleri ve hatta Osmanlı Devleti de bu ilhakı onayladıklarını açıkladılar (İA,1997:733). Çalışmamıza konu olan Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesinin, bölgenin Osmanlı hâkimiyetinden çıkmasından sonra kurulmuş olduğunu görüyoruz. Aslında aynı isimle bir cemiyetin 1861 yılında Münif Paşa tarafından Osmanlı Devleti’nde de kurulduğunu biliyoruz. �Münif Paşa (1830-1910), Fuad Paşa'nın da yardımıyla 1860 (Zilkade 1277) da, padişahın iradesini de alarak Cemiyet-i İlmîye-i Osmaniye isimli bir cemiyet kurar. Cemiyetin tüzüğü ve hangi faaliyetleri yürüteceği hakkındaki bilgi, Mecmua-ı Fünûn'un I. sayısında yayınlanır. Cemiyetin gayeleri şu şekilde belirtilir: Kitap, telif ve tercüme edilecek. Her türlü mümkün vasıtalarla ilim ve fennin memlekette yayılması için gayret sarfedilecektir. Cemiyet, ilim ve maarife, ticaret ve sanayi'e ait Mecmua-ı Fünûn ismiyle bir mecmua çıkaracaktır (Akgün,1997:sayı 15). Bu cemiyet, Tanzimat döneminde Osmanlı aydınlarının gayretleri ile kurulmuş olması açısından önem taşır (Gümüşsoy,(2007):C.8 sayı 2). Batı bilim ve kültürünün aktarılması ve yaygınlaştırılması çabaları çerçevesinde Osmanlı aydınlarının kendi aralarında kurdukları ilk cemiyettir. İrade-i seniyye ile açılmış olması kuruluşun bu özelliğini bozucu bir nitelik değildir. Çünkü İrade-i seniyye yalnızca yasal bir onay olarak gözükmektedir (Doğan,(1993):s.157-174). Dolayısıyla cemiyet tamamen sivil bir kuruluştur. Devletin katkısı yalnızca cemiyete yer temini konusunda (BOA, A.}MKT.MHM. 221/33) ve cemiyetin çıkarmış olduğu Mecmua-i Fünûn Gazetesi'nin satışına yardımcı olunması (BOA, A.}MKT.MHM. 244/60) şeklinde olmuştur. Bosna ve Hersek İlmiye Cemiyetinin Kuruluşu Cemiyetin kuruluş gerekçesi olarak, Misbah dergisinin ilk sayısında; münferid olarak başarılamayacak birçok şeyin birlik olduğu zaman başarılabileceğini, İslam’ın da bir fikir ve maksadın başarıya ulaşması için birlikte hareket etmeyi emrettiğini belirtiyor. Bunun içinde Müslümanlara rehber olacak ve onları irşad edecek ulemanın organize olması vurgulanıyor. Bu konuda özellikle Hint ve İstanbul ulemasının yaptıkları teşkilatlanma ve faaliyetleri örnek gösteriliyor (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.1). Bir de cemiyetin kuruluş tarihine dikkat çekmek gerekir. Bilindiği gibi her ne kadar Ekim 1908’de Avusturya-Macaristan, Bosna ve Hersek’i ilhak ettiğini açıklamışsa da, 1912 yılına -yani Balkanlardaki topraklar bütünüyle kaybedilip, Osmanlı sınırı yüzlerce kilometre uzağa taşınıncaya kadar, Bosna ve Hersek ahalisi tekrar Osmanlıya katılma hayalini taşıdı. Cemiyetin bu ümidin kaybedilmesinden sonra kurulması manidardır. Bir bakıma İslam ahalinin başının çaresine bakma düşüncesinin ürünüdür. Bosna ve Hersek uleması, mektep ve medreselerdeki eğitim ve öğretimin ıslaha muhtaç olması, dahası resmi mekteplerde verilen dini eğitimin nakıs olması gibi sebeplerle böyle bir teşkilatlanmaya kendini mecbur hissetmiştir (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.1). �Osmanlı kültürüyle yetişmiş olmalarından dolayı, Osmanlı aydını diye isimlendirebileceğimiz, Bosna ve Hersek ulemasından birkaç değerli bilim adamı Ocak 1912’de Saraybosna’da toplanır. “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi” adıyla bir cemiyetin kurulmasına karar verir. Bunun için gerekli tüzüğün hazırlanması görevi toplantıda oluşturulan “geçici kurula” verilir. Geçici Kurul 73 maddeden oluşan tüzüğü hazırladıktan sonra gerekli mercilere onaylatır. Bundan sonra davet edilen ulema, 28 Eylül 1912’de toplanarak, İdare Kurulu’nu seçer ve cemiyet resmen kurulmuş olur. Cemiyetin kabul edilen tüzüğü, “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi’nin Naşir-i Efkarı” olan Misbah dergisinin birinci sayısından itibaren Arap alfabesi ile hem Boşnakça hem de Türkçe olarak yayınlanır (Geçer,(2009):62). Cemiyet’in İsmi ve Merkezi Cemiyet Nizamnamesi’nin ilk faslının birinci maddesinde ismi ve merkezi şöyle bildirilmektedir: “Bosna ve Hersek Ulemay-ı İslamiyesi, merkezi Saray’da (Saraybosna) olmak üzere “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi” namıyla bir cemiyet teşkil eylemiştir.” (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.16.) Cemiyet’in Amacı Temelde Bosna-Hersek ulemasını birleştirmek gayesini güden cemiyetin amacını birkaç başlık altında toplamak mümkündür. -Öncelikle Bosna-Hersek ulemasını bir araya getirerek dayanışmasını sağlayıp, ulama sınıfının menfaat ve haysiyetlerini muhafaza ve ilmiyenin layık olduğu dereceye yükselmesi hususuna gayret eylemektir. -Müslümanlar arasında gerekli olan eğitimin ve özellikle dini eğitimin yayılması, -Dini duyguların güçlendirilmesi, -Dini vazifelerin icrasında teşviklerde bulunulması, -Cehalet yoluyla İslam ahali arasına giren muzır adetlerin ortadan kaldırılmasına çalışmak, -Yeknasak ve İslam ruhuna uygun talim ve terbiyenin verilmesine gayret etmektir. Bundan başka cemiyet, kendi üyelerinden fakir olup herhangi bir gelire sahip olamayanların yetimlerine yardım edeceği gibi, özel durumlarda bizzat üyelerine de yardım elini uzatacaktır. �Özellikle resmi ve hususi mektep muallimleri ve müderrislerin terfi ve haklarının korunması için her türlü vasıtayla çalışacaktır. Yukarda zikredilen vazifeleri yerine getirmek için; 1- Cemiyetin fikirlerini neşretmek, faydalı yazılar ve nasihatleri içeren bir mecmua neşredilecektir. 2- Dini ve ilmi kitap ve risale basılacaktır. (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.16.) 3- İhtiyaç duyulan yerlere kabiliyetli vaizler gönderilecektir. 4- A- Bosna-Hersek Müslümanlarına mahsus olan “Evkaf ve Maarif-i Muhtariyet Nizamnamesi” gereğince teşkil edilen “İdare Heyetleri”nin Evkaf ve Maarif-i İslamiye hususundaki işlerini dikkatlice inceleyecek, B- Mektep ve medrese, öğretmen ve müderris olmak üzere tayin edilecek kişilerin liyakatli olmasını arayacak, C- Evkaf ve Maarif varidatıyla hükümet tarafından verilen ianenin birinci derecede Maarif-i Diniye-i İslamiyeye tahsis olunmasına çalışacaktır. 5- Zikredilen Muhtariyet Nizamnamesinin dışında kalan hususi mektep ve medaris-i İslamiyenin çoğaltılmasına gayret edilecek ve gerek bu husus ve gerekse diğer hususlarda nizamnamenin hukuk ve selahiyeti muhafaza edilecektir. 6- Evkaf ve Maarif İdare Heyetlerine, şer’i kaidelere ve vakfiyelere aşina ve bunları muhafaza edecek kişilerin seçilmesine gayret edecektir. ( Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.31) Teşkilat Yapısı Cemiyet, Cemiyet-i ilmiye olarak, hiçbir siyasi fırkaya mensup olmayacaktır. Bununla beraber Bosna-Hersek İslam ahalisi hakkında faydalı gördüğü teşebbüsleri, hangi taraftan çıktığına bakmaksızın desteklemeyi vazife bilecektir (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.16). Cemiyetin bu hususa azami bir dikkat gösterdiğini, siyasi fırkalara itibar etmediğini görüyoruz. Cemiyetin Maddi Kaynakları Cemiyetin maddi kaynakları olarak, cemiyet nizamnamesinin dördüncü maddesinde şunlar sayılmaktadır: 1- Azalık ücretleri �2- İhsanlar 3- Hediye ve vasiyetler 4- Kitap, Risale ve diğer cemiyet namına satılan eşya varidatı (Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.31). Cemiyetin Üyelik Şartları Cemiyete üyelik için herhangi bir şart bulunmamaktadır. Her Müslüman kadın ve erkek belirtilen üyelik ücretini vermek ve cemiyet nizamnamesine bağlı olmak şartıyla üye olabilirler. Bununla birlikte cemiyet üyelerinin bir takım kısımlara ve verdiği aidat nispetinde bir takım derecelere ayrıldığını görüyoruz. Cemiyetin beş türlü azası bulunmakta ve bu azalarda beş mertebeye ayrılmaktadır. Üyelik statüsü şöyledir; 1- Asli üye 2- Yardımcı üye 3- Azay-ı Müessisin (Kurucu üye) 4- Azay-ı Muhsine (Bağışta bulunan üye) 5- Fahri üye Asli ve yardımcı üyeler aşağıdaki derecelerden hangisini dilerlerse alabilirler. Bu dereceler ve ödeyecekleri aidat şöyledir; - Birinci mertebede bulunanlar ayda 4 kron verirler, - İkinci mertebede bulunanlar ayda 2 kron verirler, - Üçüncü mertebede bulunanlar ayda 1 kron verirler, - Dördüncü mertebede bulunanlar ayda 50 heler verirler, - Beşinci mertebede bulunanlar ayda 20 heler verirler ( Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.32). Asli üye olmak için ilim ehli olmak gerekir ki bunlar şunlardır; meclis-i ilmiye azaları, müftüler, müderrisler, hükkam-i şer’i şerifle mülazımeyn-i şer’iyye, mekteb-i ibtidai ve sıbyan mektebi muallimleri, seyyar muallimler, genel mekteplerdeki din muallimleridir. Bunlardan başka ilmiye hizmetlerinden birini ifa etmeye “cemiyet idare heyeti” tarafından muktedir olduğu kabul edilen kişiler de asli aza kabul edilirler ( Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.32). Müslüman olan her şahıs defaten veya bir sene zarfında, cemiyet kasasına 300 kron vermek şartıyla kurucu üye olabilir. Yine aynı şekilde 600 kron ödeyen veya bu kıymette bir �şey hediye eden kimse Azay-ı Muhsineden (Bağışta bulunan üye) olabilir. Cemiyet-i İlmiyeye veya Bosna-Hersek Müslümanlarının dini eğitimine hizmet ve himmetlerde bulunan kimseler cemiyet heyet-i idaresinin teklifi ile fahri üye sayılırlar. Cemiyet idare heyeti, intihap olunan fahri üyelere hemen asıl ve bağışçı üyelere de ücretlerini tamamen verdiklerinde şehadetname vereceklerdir (Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.32). Cemiyete edilen vasiyetlerden elde edilen varidat, nizamname gereğince vasiyeti yapanın isteği doğrultusunda harcanacaktır. Şayet vasiyet sahibi herhangi bir bildirimde bulunmamışsa, o takdirde Cemiyet idare heyetinin gerekli gördüğü alanlara harcanacaktır (Misbah, 1913: Nu. 6-7, s.56). Cemiyet Üyelerinin Hak ve Vazifeleri Heyet-i Umumiye’nin senelik toplantısından altı ay önce kayıt olup, bu müddet zarfında üyelik ücretini tamamen yatıran asil üye ile ilmiyeye mensup olan kişi, kurucu ve bağışçı üye olma hakkına sahiptir. Diğerleri ise merkez ve şube toplantılarında hazır bulunmak ve cemiyetin idare heyetine yazılı teklifte bulunmak hakkına sahiptirler. İdare heyeti bu gibi teklifleri münasip görürse, heyet-i umumiyeye arz eder. (Bu maddede intihap için aranan şart, henüz Cemiyet-i İlmiyenin kuruluşu için yapılan birinci toplantıda aranmaz.) Cemiyet Üyelerinin Vazifesi: 1- Muntazam olarak ve her ay başında üyelik ücretini vermek, 2- Cemiyetin maksat ve menfaatini temin için uğraşmak, 3- Cemiyet Nizamnamesi ile Heyet-i Umumiye ve İdare Heyetinin kararlarına itaat etmek, 4- Adab-ı İslamiyeyi muhafaza etmek, 5- Asil azalar için, İslami açıdan örnek olmak ve ilmiye ehline yakışmayan ahvalden uzak durmak (Misbah, 1913: Nu. 6-7, s.56). Üyelik ücreti her ay başında veriliyor. Ancak isteyen üye birkaç aylık birden verebilir. Bir aza üç ay süreyle üyelik ücretini ödemezse, kendisine idare heyeti tarafından bir ihtarname gönderilir. Buna rağmen borçlu olduğu ücreti yatırmazsa, cemiyetin azalık defterinden ismi silinir. Önceki vermiş olduğu parayı talep etme hakkına sahip değildir. Bunun gibi kurucu ve bağışçı üyeler için de üyelik tarihinden itibaren bir sene zarfında üyelik ücretini vermeyenlere ihtarname gönderilir. Takip eden üç ay zarfında borcunu ödemezse, �kayıtları silinir. Önceden vermiş oldukları parayı isteme hakları yoktur (Misbah, 1913: Nu. 13, s.102). Aşağıdaki sebeplerden birisi ile üyelikten ayrılınabilir: 1- İstifa ile, 2- Ölüm ile, 3- Bosna-Hersek dışına göç etmekle, 4- Cemiyetten tard edilmek suretiyle (Misbah, 1913: Nu. 13, s.102). Bir üye kendiliğinden Cemiyet-i İlmiye menfaatini ihlal ederse veya açıktan açığa cemiyet nizamnamesine muhalif harekette bulunur, alelhusus asli üye olup da şeraite aykırı hareket ederse, öyle üye cemiyetten tard olunur. Bu şekilde idare heyeti tarafından tard edilen üye, dilerse heyet-i umumiyeye yazılı olarak itirazda bulunabilir. Kesin olarak tard edilen üye cemiyetin gazetesinde ilan edilir (Misbah, 1913: Nu. 13, s.103). Cemiyetin İdare Heyeti Cemiyetin idare heyetleri , “Merkez İdare Heyeti” ile “Heyet-i Umumiye”den ibarettir. Heyet-i Umumiye cemiyete yukarıdaki üyelik şartlarını taşıyan kişilerin dahil olduğu üyelerin tümünden oluşur. Cemiyetin işleri ile en çok meşgul olan Merkez İdare Heyeti’dir. Bu heyet 22 üyeden oluşmaktadır. Bu üyelerden 10’u Saraybosna’dan olacak ve bunlardan ikisi muallim olacaktır. Diğer 12 üye her sancaktan ikişer üye olmak üzere seçilecektir. Merkez idare heyeti üyeleri, cemiyetin Heyet-i Umumiyesi’nin açık veya gizli oyu ile seçilir. Merkez idare heyeti üyeleri iki sene için seçilirler. Fakat Saraybosna’dan seçilen azaların yarısı iki sene daha görev yaparlar. Göreve devam edecek olan 5 aza kura ile belirlenir. Bu beş aza sonraki seçimlerde idare heyeti azalığından muaf tutulur. Onların yerine başkaları seçilir. Hulasa Heyet-i Umumiye her seçimde Saraybosna’dan olan azanın beşini bırakır, beşini yeniden seçer. Böylece Merkez İdare Heyeti için her iki senede 17 aza seçilir. Önceden seçilmiş olan azalar yeniden merkez idare heyetine seçilebilirler (Misbah, 1913: Nu. 13, s.103-104). Cemiyet’in Faaliyetleri �Cemiyetin şüphesiz en önemli faaliyeti, Arap harfli Boşnakça ve Türkçe olmak üzere iki dilde yayın yapan Misbah (Lamba, Aydınlık) adında bir mecmua çıkarılmasıdır. Mecmuanın başlığında "Misbah Ayda İki Defa Çıkar; Dinî, İlmî, Edebî Mecmua-i İslâmiyedir." ifadesi yer alır (Misbah 1912: Nu. 1-2, s.1). Mecmuanın iki dilde yayın yapma kararı ilk sayıda gerekçeleri ile birlikte açıklanır (Geçer 2009: 15). Buna göre: "Misbah'ın kısm-ı a'zamını Arap hurûfuyla Boşnakça neşrediyoruz. Bu cihetle neşriyatımızı vatan haricinde olup lisanımızı bilmeyen ihvan-ı dinimiz anlamıyor. Bunun için heyet-i idare bazı mühim makaleleri, alelhusus Bosna-Hersek Müslümanlarına müteallik olup hariçteki ihvanımızın bilmesinde faide melhuz olan mevâddı (konuları) Türkçe yazacağı gibi Arapça veya Türkçe olup BosnaHersek Müslümanlarının teyakkuz ve intibahına (uyanışına) hizmet edecek makaleleri de tercüme edecektir." (Geçer, 2010: 9) Mecmuanın ilk iki yıl (1912,1913) yayınlanmış olan sayıları çok sayfalı olup, çoğunlukla birden fazla sayının bir arada olacak şekilde çıktığını görüyoruz. Derginin sayfaları iki sütun olup, sayfa numaraları ilk sayıda 1’den başlayıp, elimizdeki bir arada yayınlanan 22-2324’üncü sayının son sayfası 200 olarak numaralanmıştır 1913 sonlarından itibaren “Yeni Misbah” başlığıyla çıkan dergi, çoğu zaman yalnızca iki sayfadan ibaret olup bu kez sayfalar üç sütun olarak yayınlanmıştır. Mecmua ismiyle özdeşleşen ve cemiyetin kuruluş amacıyla örtüşen bir yayın politikası takip etmiştir. Bosna ve Hersek Müslümanlarına ışık tutmuş ve onları cemiyetin amaçları doğrultusunda aydınlatmıştır. Dolayısıyla cemiyetin faaliyetlerini derginin yayın hayatından takip etmek mümkündür. Bu cümleden hareketle diyebiliriz ki, cemiyet faaliyetlerini daha çok Müslüman çocuklara yönelik olarak verilen örgün eğitimdeki meselelere el atmakta ve yine Müslüman halkın eğitimi konusunda yoğunlaştırmıştır. Zaten cemiyetin kurucularının ve üyelerinin eğitimci kişiler olması, faaliyet konusunda da eğitimi ön plana çıkarıyor. Cemiyetin faaliyetlerini mecmuanın yayın hayatından şöyle tespit edebiliriz: a. Örgün Eğitime İlişkin Faaliyetleri Cemiyetin, Bosna-Hersek hükümetine (Misbah 1913: Nu. 6-7, s.47) ve Bosna-Hersek Evkaf ve Maarif Müdüriyetine (Misbah 1913: Nu. 14-15, s.113; Misbah 1913: Nu. 16-17, s.134)) hitaben tarih ve sayılı yazılar yazıyor olması, onun hükümet tarafından İslam ahalinin eğitimi konusunda muhatap alındığını göstermektedir. Misbah’ta yayınlanan diğer yazıların içeriklerinden de hükümet tarafından yürütülmekte olan Müslümanlara yönelik örgün eğitim �konusunda cemiyetin müdahil olduğu anlaşılmaktadır. Mecmuanın yayınlarından bu konuda şu hususlara ilişkin faaliyetleri tespit edebiliyoruz: - Mecmuadaki “Evkaf ve Maarif Meclis-i Kebir-i Azay-ı Kiramının Nazar-ı Dikkatine” başlıklı yazıda; dini, milli ve ahlaki eğitimin toplum hayatındaki önemi vurgulandıktan sonra, çocuklarımıza verilecek eğitim ve öğretimin ıslahına ilişkin talepte bulunuluyor. Ancak ıslah edilmiş eğitim kurumlarının gayeyi tahakkuk ettireceği savunularak, mektepleri yaygınlaştırmak yerine ıslahına önem verilmesi isteniyor (Geçer, 2009:86). Yani eğitimde yenileşmenin önemi kavranmış olarak, nicelikten çok niteliğe önem verilmesi esas alınmalıdır deniyor ve Müslüman çocukların eğitiminde niteliğin artırılması konusunda talepte bulunuluyor. - Bu cümleden olmak üzere mecmuanın başyazarı Salih Safvet Başiç’in bir yazısında İlk mekteplerin ıslahı ele alınarak, öncelikle mekteplerde takip olunacak usul ve derslere yönelik bir düzenlemenin yapılması isteniyor. Sonra mektep binalarının modern eğitimi gerçekleştirecek bir yapıya kavuşturulmasına ve nihayet bu okullarda eğitim faaliyetini yürütecek olan heyetin ıslahatın ruhuna uygun olmasına dikkat edilmesi isteniyor (Geçer, 2009:123). Medreselerin ıslahını ele alan bir başka yazıda da, ata yadigârı medreselerin ihmal yüzünden harap ve bitap bir durumda olduğu vurgulanarak, bütün Müslümanların bundan sorumlu olduğu belirtilip göreve davet ediliyor (Geçer, 2009:125). - Bosna-Hersek Reis’ül Uleması Hafız Süleyman imzasıyla yayınlanan “Bosna-Hersek Evkaf ve Maarif Müdüriyeti Behiyyesine” başlıklı yazıda, Müslümanlara yönelik eğitim veren medreselerin dereceleri, statüsü ve okutulan dersler yer alıyor. Buna göre o dönemde Bosna-Hersek’te iki türlü Medrese vardır. Bunlardan ilki “Kaza Medreseleri” olup dört yıllık eğitim yapmaktadırlar. Bu medreselerden mezun olanlar, imam, hatip, köy veya küçük kazalarda vaiz yada sıbyan mekteplerinde muallim olabiliyorlar. İkinci tür medreseler ise sekiz yıllık eğitim veren “Sancak Medreseleri”dir. Kaza Medreselerinin mezunları isterlerse Sancak Medreselerinin beşinci sınıfından itibaren bu medreselere devam edip tahsillerini tamamlayabilirler. Bu medreselerde Türkçe, Arapça, Boşnakça ve Almanca olmak üzere dört dil öğretilmektedir. Bu okullar leyli (gececi) ve nehari (gündüzlü) olmak üzere iki kısımdır. Yazının sonunda Sancak Medreselerinde sekiz yıl süreyle hangi derslerin okutulacağı tablo olarak verilmiştir (Misbah 1913: Nu. 14-15 s.113-114). �- Mecmuadaki bir başka yazıda, mekteplerin bir milletin dini, ahlaki ve tarihi değerleri açısından arz ettiği önem üzerinde uzun uzun durulduktan sonra, cemiyetin mektep ve medreselerin ıslahı konusunda sorumlu olduğu hatırlatılıyor. Bu konuda cemiyetin ilgili kurumlar nezdinde girişimde bulunması talep ediliyor (Misbah 1913: Nu. 12 s.92-94). - Yine Salih Safvet Başiç imzasıyla yayınlanan “Anlaşılalım” başlıklı yazıda, Müslüman çocuklara yönelik eğitim veren Saraybosna’daki okulların durumuna dikkat çekilerek, Cemiyet-İ İlmiye’nin bundan rahatsızlık duyduğu ifade ediliyor. Şöyle ki; “Saraybosna’da eğitim veren ve Müslüman halka önderlik edecek naib ve kadı vekillerini yetiştiren bir okul olan “Mekteb-i Nüvvab”a, cemiyetin tasvip etmediği ve yanlış Kur’an tercümesi yaptığı şaibesi bulunan Haciç Osman Nuri Efendi isminde bir kişi getirilmiştir. Diğer yandan İnas (kız) mektebine Hristiyani taassubu malum olan Madam Tandariç adlı birisi müdire olarak atanmış, muallim olarak da Cizvit terbiyesi almış hanımlar görev yapmaktadır. Bu okula giden kızlarımız dini, milli ve ahlaki eğitimden mahrum yetişmektedir” denilmektedir (Geçer, 2009:94). b. Halk Eğitimine İlişkin Faaliyetleri - Dergide “Halkın Eğitimi” başlığıyla yazılan bir yazıda, bütün medeni milletlerin en başta gelen meselesinin halkın eğitimi olduğu, üstelik bu konunun mukaddes bir vazife olduğu hatırlatılıyor. Genellikle vaaz ve nasihate muhtaç olan halkın, BosnaHersek’te ihmal edildiği, köyler şöyle dursun pek çok kasabada bile senede bir defa vaaz ve nasihat duymadığını bunun bir an önce çaresinin bulunması gerektiği belirtiliyor (Yeni Misbah, 1914: III. Sene Nu. 16, s.1). - Mecmuanın hemen her sayısında yayınlanan makale ve yazılarla, cemiyetin bir amacının da halk eğitimi olduğu hatırlatılarak bu uğurda cemiyet ve üyeler harekete geçirilmeye çalışılıyor. Özellikle mecmuanın baş muharriri konumundaki Salih Safvet Başiç’in, derginin her sayısında yazmış olduğu yazılarıyla bu görevi yerine getirmeye çalıştığını görüyoruz (Geçer, 2009:62). - Halk eğitimi amacıyla kurulmuş olan cemiyet, bu konuda basın ve yayının önemini kavramıştır. İslam dünyasının da bu yolu kullanarak aydınlatılması gerektiği vurgulanarak, bu konudaki İslam dünyasındaki örneklerinin dikkate alınıp gayret sarf edilmesi öneriliyor. Bu anlamda İstanbul’daki Sebilürreşat dergisi gibi Misbah’ın da böyle bir rol üslenmesi isteniyor (Misbah, 1913: Nu. 6-7, s. 44-45). Yine Cemiyet-i İlmiyenin hemen her yerde bulunan azalarının, bulundukları mahallerde çalışarak, �halkın anlayacağı bir dille dini ve ahlaki kitapların yayınlanması tavsiye ediliyor (Geçer, 2009:80). - Halkı aydınlatma konusunda zaman zaman gaflete düşüldüğüne dikkat çekilerek, yetişmiş insanlarımızın kahve köşelerinde birbirlerine nutuk çekmek yerine köylere giderek halkın tenvir edilmesine yardımcı olunması isteniyor (Geçer, 2009:80; Yeni Misbah, 1913: Nu.3, s.1). - Halkın dini eğitimi konusunda mecmuada zaman zaman tefsir-i şerif (Misbah, 1913: Nu. 16-17, s. 1;), Akaid (Misbah, 1913: Nu. 20-21, s.156; Misbah, 1913: Nu. 22-2324, s. 176) ve diğer muamelata ilişkin yazılar da yayınlanıyor. c. Diğer Mecmuanın yayın hayatından anladığımız kadarıyla, temel sorumluluk alanı olan örgün ve halk eğitimi konularının dışında halkı bazı siyasi, sosyal ve dini konulardan haberdar etmek şeklinde bir vazife üslendiğini de görüyoruz. Mecmuanın bu yanı bir bakıma gazetecilik sorumluluğunun bir parçası gibidir. Bu türden olan bilgilendirme ve habercilik amaçlı yazıları da diğer faaliyetler başlığında veriyoruz. Bu tür faaliyetleri şöyle sıralayabiliriz: - Halk İslam dünyasında meydana gelen olaylardan haberdar edilerek, İslam dünyasının meselelerine karşı duyarlı hale getirilmeye çalışılıyor. Mesela son asırlardaki İslam Hristiyan mücadelesine dikkat çekilerek, Türkiye’nin İslam dünyası için önemi vurgulanıyor. Balkanlı devletlere karşı verdiği savaş üzerinde duruluyor. Türkiye’ye maddi ve manevi yardımların yapılması isteniyor. Hilal-i Ahmer Cemiyeti namına bağış kampanyası başlatılıyor (Misbah, 1912: Nu. 3-4-, s. 27-28). Bu cümleden olmak üzere, Trablusgarp Savaşı (1912) esnasında sadece Saraybosna’da kurulan Hilal-i Ahmer Cemiyeti komisyonu tarafından 15000 Osmanlı lirası kadar para toplanarak, İstanbul’daki Hilal-i Ahmer Cemiyeti merkezine gönderilmiştir. Buna ilave olarak Balkan Savaşı esnasında da cemiyetin gayretleriyle çeşitli komisyonlar kurulmuş ve yardımlar toplanmıştır. Bu kapsamda 25000 liradan fazla bir paranın toplanarak gönderildiği anlaşılmaktadır (Geçer, 2012:103). - İslam dünyasında vuku bulan gelişmelerden haberler verilerek bunların hakkında yorumlar yapılıp halk aydınlatılmaya çalışılıyor. Enver Paşa’nın Harbiye Nazırlığına atanması, onun İslamcı bir kişiliğe sahip olduğu öne çıkarılarak, İslam âlemi için hayırlı bir gelişme olarak duyuruluyor (Geçer, 2009:103). İkinci Balkan Savaşı sonrasında Edirne’nin istirdadı haberi de halka müjdeli bir gelişme olarak verildikten �sonra, Avrupa’nın Balkan Savaşları esnasında Osmanlı Devleti’ne karşı takındığı tutum eleştiriliyor (Misbah, 1913: Nu. 20-21,s. 153). - Yine İslamiyet ve Müslümanlar aleyhine ortaya çıkan gelişmelerden de haberler verilerek, bu tür gelişmelere tepkiler ortaya konuyor. Mesela Budapeşte’deki hayvanat bahçesinde cami şeklinde bir ahır yapılması ve bu olayın da Paris’te yayınlanan “Le Matin” gazetesinde alaycı bir şekilde haber edilmesine tepki gösteriliyor (Misbah, 1913: sene II, Nu. 3,s. 2). - Diğer başlığında zikredebileceğimiz bir başka faaliyet de, Bosna ve Hersek’te Müslümanlar tarafından kurulmuş olan ve yetimlerin eğitimi için gayret gösteren fakat ne yazık ki o zamana kadar (Mart 1913) gelişememiş olan “Gayret Cemiyet-i Hayriyesi”ne sahip çıkılması isteniyor. Zira Cemiyet-i İlmiye ile aynı gayeye hizmet ettiği ve cemiyet nizamnamesinin de Bosna ve Hersek Müslümanlarına hizmet etmeyi gaye edinen cemiyetlerle işbirliği etmeyi öngördüğü belirtiliyor (Geçer, 2009:66). - Manastırlı İsmail Hakkı Efendi’nin vefat haberi “Mevt’ül Alim, Mevt’ül Alem” başlığıyla veriliyor. Yazıda İsmail Hakkı Efendi’nin İslam dünyası açısından önemine vurgu yapıldıktan sonra, sonuçları üzerinde yorumlar yapılıp, onun vefatının İslam dünyası için büyük bir kayıp olduğu belirtiliyor (Misbah, 1912: Nu. 3, s. 2). Anlaşılıyor ki derginin yayın politikası içerisinde halkı bu tür gelişmelerden de haberdar etmek de var. Sonuç Kurum ve kuruluşların amaç, hedef ve faaliyet alanlarını devrin şartları ve toplumun ihtiyaçları belirler. Bosna ve Hersek ulemasının kurmuş olduğu Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi de kendi döneminin şartlarının ve ihtiyaçlarının bir ürünü olarak doğmuştur. Dönemin şartlarına baktığımızda şunu görüyoruz: Bosna-Hersek, geçici kaydıyla AvusturyaMacaristan’a verilmişti. Dolayısıyla halk bir gün yeniden Osmanlıyla bütünleşeceği ümidiyle yaşamaktadır. 1908 yılında Avusturya-Macaristan tarafından ilhak edildiği açıklanmış ve Osmanlı da bunu kabullenmiştir. Bu halkta bir korku yaratmıştır. Ama zayıfta olsa ümit devam etmektedir. Fakat Balkan Savaşları ve ortaya çıkan yeni gelişmeler ümitleri tümüyle suya düşürmüştür. İşte böyle bir zamanda İslam ulema; dini, milli ve ahlaki değerlerini koruma refleksiyle ortaya çıkarak, bir dayanışma içgüdüsüyle teşkilatlanıyor. Cemiyetin amaç ve gayesi ile faaliyetleri bu hususu açık bir şekilde göstermektedir. �Cemiyetin kurcuları büyük ölçüde Osmanlı atmosferinde yetişmiş kimselerdir. Ya da Osmanlı kültürünün hakim olduğu kişiler olduğu anlaşılmaktadır. Aradan otuz yılı aşkın bir süre geçmiş olmasına rağmen böyle bir yapının olması özellikle Müslüman halkta bir gün Osmanlıya kavuşacağı inancının yaşatıldığını göstermektedir. Cemiyetin, Osmanlının son dönemine hakim olan fikirlerden “İslamcılık” politikasına yakın olduğu söylenebilir. Zira cemiyetin yayın organı durumundaki “Misbah” dergisinin yayın politikası bunu açıkça göstermektedir. Yine Osmanlıda İslamcı yayınlarıyla bilinen Sebil’ürreşat’la paralel bir yayın politikasına sahip olması, İslamcı yazar olarak tanınan ve Sebil’ürreşat’ın başyazarı olan Mehmet Akif’in yazılarından alıntılar yapılması hatta bazen bu yazıların tamamen yayınlanması bu düşüncenin önemli göstergesidir. Belki de İslamcı politika cemiyetin içinde bulunduğu şartların ürünüdür. Sonuç olarak cemiyetin, imkânsızlıklar içerisinde yapmış olduğu faaliyetlerle, belirlemiş olduğu amaca yeterince hizmet ettiği söylenebilir. Aradan bir asrı aşkın bir zaman geçmiş olmasına rağmen, Osmanlının varisi Türkiye Cumhuriyeti’ne olan bugünkü gönül bağı, onca baskı, katliam ve zorunlu göçlere rağmen bugün Bosna ve Hersek coğrafyasına karşımızda duran dini yapı bunun en güzel göstergesidir. Kaynakça A. Belgeler - (BOA, A.}MKT.MHM. 221/33) - (BOA, A.}MKT.MHM. 244/60) B. Süreli Yayın - Misbah, 1912-1913, Muhtelif Sayılar. - Yeni Misbah, 1913-1914, Muhtelif Sayılar. C. Telif Eserler - Akgün, M. (1995)Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye ve Mecmua-i Fünunun Felsefi Açıdan Taşıdığı Önem, Felsefe Dünyası, Sayı 15. - Darkot, B. (1997) İslam Ansiklopedisi, “Bosna-Hersek” Maddesi, Cilt II, s. 729-235. - Doğan, İ. (1993) “Osmanlıdaki Bilimsel Topluluklar Çevresinde Bizdeki Bilim Eğitimi Geleneği, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu'na Bazı Öneriler", Eğitim Bilimleri I. Ulusal Kongresi Bildirileri 11-1, Ankara, MEB Yay. s.157-174. �- Geçer, G.Osman (2009) Bosna-Hersek’te Bir Osmanlı Aydını Salih Safvet Başiç, Tuzla. - Geçer, G. Osman (2010) “Türkçenin Çekilmeye Direndiği Bir Vatan: Bosna-Hersek” III. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu, 16-18 Aralık 2010, İzmir. - Geçer, G. Osman (2012) “Bosna-Hersek’te Hilal-i Ahmere Maddi Yardımlar: Misbah Mecmuası Örneği (1912-1914)” Türklük Bilimi Araştırmaları, Yıl 17, sayı 31, s. 99110. - Gümüşsoy, E. (2007) “Tanzimattan Sonra Halk Eğitimi İçin Kurulan İki Cemiyet: Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye ve Cemiyet-i Tedrisiye-i İslamiye”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 8, Sayı 2, s. 173-192. - Ünal, T. (1978) Türk Siyasi Tarihi 1700-1958, Ankara. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2285 Title A name given to the resource BOSNA VE HERSEK CEMİYET-İ İLMİYESİ Author Author ÖZKAN, Salih Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler; Bosna-Hersek, Cemiyet-i İlmiye, Misbah. ÖZET Her ne kadar Tanzimat Fermanı, daha çok siyasi, sosyal, idari ve hukuki yapıda değişimi öngören bir metin olsa da, Tanzimatçılar yenileşmenin temel şartının eğitim ve yeniliklere öncülük edecek aydınları yetiştirmek gerektiğini kavramışlardır. Tanzimatçıların bu tutumu, Tanzimat sürecini bir aydınlanma süreci olarak karşımıza çıkarmaktadır. Bu dönemde yenileşme davası, yukardan lütfedilen bir dava olmaktan çıkmış, aydınların savunduğu bir davaya dönüşmüştür. Aydınlar çeşitli cemiyetler kurarak toplumu aydınlatmayı kendilerine bir görev saymışlardır. 1861’de kurulan “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye” ve 1879’da kurulan “Cemiyet-i İlmiye” halk eğitimi amacıyla kurulan bu türden cemiyetlerdir. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti’nden ayrıldıktan sonra, özellikle İstanbul’da yetişmiş, Osmanlı aydını diye tabir edebileceğimiz bir takım aydınlar, 28 Eylül 1912’de “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi”ni kurarlar. Tıpkı Osmanlıdaki örneğinde olduğu gibi bir de “Misbah” adıyla dergi çıkarırlar. Bu çalışmada cemiyetin kurucuları, üyelik esasları, cemiyetin amacı, faaliyetleri tespit edilerek, Bosna ve Hersek halkının eğitimine katkısı ortaya konmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/08e1f1b88f6b1af435e93fdbaa389391.pdf 67eee59a9595f3b00753d7d68b951d42 PDF Text Text Bosna-Hersek ve Türkiye Arasındaki Kültürel Etkileşim ile Türkçeden Kalan Sözcüklerin Anlambilimi Sanja KREHIC International Burch University Türk Dili ve Edebiyatı sanja_krehic@hotmail.com Summary: Even before the times when Ottoman Empire arrived to the Balkans area, words have been borrowed through trading of goods and cultural interaction from Avarian Tatars, who have borrowed lexemes not only to Bosnian language, but also to the whole teritory of languages that have Slavic origin (Serbian, Croatian, Bulgarian, Hungarian etc.). Because of direct contact and interaction of Turks and Bosnians, majority of words were borrowed during the time of long-term existance of Ottomans on the teritory of Bosnia-Herzegovina. For native speakers of Bosnian language, those words are not felt as borrowed, but they became part of Bosnians’ national, intelectual and spiritual being. After many centuries and numerous linguistic changes that have occured, these words have gone through various processes on semantical level, which is described in this paper. Anahtar kelimeler: semantik, anlambilim, turcizam, anlam değişimleri, semantik adaptasyon, semantik değişim. Giriş Fatih Sultan Mehmet’in 1463 yılının mart ayında Bosna’yı fethetmesiyle birlikte Türkçe ve Boşnakça dilleri arasında doğrudan bir etkileşim başlamıştır. Bu etkileşim zamanla Boşnakça’ya Türkçe kelimelerin girmesini sağlamıştır. Boşnak dilinde yaklaşık 9000 Türkçe kelime günlük hayatta kulanılmaya başlanmıştır.8 Boşnakça’da Türkçe’nin etkisi sadece Osmanlı’nın bölgede hakim olduğu dönemlerde değil, Osmanlı’nın Bosna’yı terk etmesinden sonra da Türkçe etkisini devam ettirmiştir. Gerek konuşma gerek yazı dilinde Türkçe kelimeler bulunmaktadır ve Boşnaklar için milli kimliklerine önemli bir katkı olarak görülmekte birlikte bu sözcükleri kendi kültürlerinin kucağına alan Boşnaklar bu tür kelimeleri kendilerinden bir parça olarak görmektedirler. Türkçe’den Boşnakça’ya Geçen Kelimelere Genel Bir Bakış Türkiye ve Bosna-Hersek arasındaki kültürel etkileşim (burada göçmenleri, boşnak bilim adamlarının Osmanlı imparatorluğu’nun dört köşesinde okumalarını, ticaret, bilgi, kültür, gelenek, müzik ve mutfak değişimleriniö folklor vb. kast ediyoruz) ile ilgili gözlemlerimiz sırasında başlangıç hipotezimiz Boşnak dilini konuşanlar için Türkçe kelimelerin yabancı kelimeler olarak değil de onların, kültürel, ulusal ve ruhani varlıkların bir parçası olarak görüldüğüdür, ve onları bu mantık çerçevesinde anlambiliminin güneşinin ışıklarıyla ışıklandırmaya çalışacagız. Boşnakça’daki Türkçe etkilerine girmeden önce bazı teknik terimleri ifade etmek gerekmektedir. Bu terimlerin başında Turcizmi ve Oriyentalizmi kavramı gelmektedir. Orijentalizmi u književom djelu – lingvistička analiza – (Edebi Eserlerde Oriyental Kelimeler – Dilbilim analizi) adlı çalışmasında Dr. Hanka Vajzoviç yeni tarihli Türkçeden veya Türkçe aracılığıyla Arapça ve Farsça gıbi dillerden gelen tüm yabancı sözcüklerin terimi olarak Oryantalizmi (oriyental dillerinden alınmış kelimeler) olarak belirtiyor. Öte yandan, bu sözcüklerin sadece doğu dillerinden (Arapça, Farsça) değil de Yunanca (avlija) gibi diğer dillerden de geldiğini savunan Porf. Dr. Dalibor Brozoviç’in gibi farklı görüşler de var ve o görüşlerden birincisine göre bu sözcüklerin Boşnakçaya Türkçe vasıtasıyla geldiği öne sürülmüş, ve bu nedenle onlara ancak Turcizmi denilebilir. 8 Abdulah, Škaljić, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Svjetlost, Sarajevo, 1965. (Bu çalışmada Abdulah Şkalyiç 8742 Türkçe’den kalan kelime toplamış ve bu numara daha büyük olduğunu belirtmektedir. 314 �Söz konusu Bosna-Hersek ile Türkiye arasındaki iletişim olduğu ve bu tür kelimelerin Türkçe’ye ve Türçe’nin gramerine uyuduğu için daha önce üzerinde bahsettiğimiz Turcizmi terimini kabul edip destekliyoruz ve daha iyi terim olduğunu kanaatındayız. Kendimize bazı Türk kelimelerinin Bosna halkı arasında yabancı kelimeler kategorisinde mi hissedildiği sorusunu soruyoruz. Bu sorunun cevabı olumsuz olacaktır! Kesin bir örnek ve gösterge olarak da bu kelimelerin Hırvat edebiyatında, alınmış yahut yabancı kelime olarak hissedildiğini söyleyebiliriz. Budala, kašika, sevdah, mahala, šećer, sat gibi Türkçe kelimeler Boşnak edebiyatında hiç yabancı kelime gibi dikkat çekmezler, çünkü Türkçe kelimelerin çoğu yerli sözcük gibi hissedilir. Balkanlarda yaşayan bir şahsiyet günlük yaşamda daha çok Avrupa ve batı amaçlı lisan kullandığını gösterir bizlere, ama bu konuda elden gelen bir şey yoktur. Neden, çünkü hatırı sayılır sayıdaki Türk dilinden alıntıların yerli kelime haznesi olarak bilinir. Vuk9 zamanında bile dilde temizlik gibi bir amaca yönelmemiştirler. Alınan kelimeler arasında en fazla yeri, isimler alır, sonrasında da iştikak ve iki ayrı dilden alınan kelimelerle yapılan bileşik kelimeler yer alır.10 Bu kelimelerin büyük çoğunluğu ya tavsif edilmiş ya da artık kullanılmayan bir deyim olarak belirtilmiş ve kullanımdan çekilmiştir, hatta genç nesillerde bu lisan tarihinin bir bölümü olmuştur11 – ama, bu gerçekten böyle mi, yoksa artık kullanımda olmayan deyimler, tekrardan onların kullanım ihtiyacına bağlı olarak, dile geri mi dönüyorlar? Kaç kere genç bir kişiden, ait olduğu toplumala ilişkisinde farklı bir ışık koyma hevesinde olarak, o kişiden bu düşünceler altında argo söylemler, tam olarak turcizam kullandığını duyduk (örn. Kokuz)?! Yabanci Dillerinden Alinmiş Kelimelerin Semantiği Diğer her kelime hazineleri gibi özellikle de alınmış olanlarla turcizam da farklı kriterlerde en çok: alfabetik, konulara göre, kelime çeşitlerine göre, dil bilgisi seviyesine göre, tümlevleme derecesi ve yoluna göre, isteğe ve ihtiyaca göre değerlendirilmesi yapılır. Tüm bunlardan farklı olarak semantik kullanım ve kelime haznesini uygulama olarak bölümlemekteyiz, çünkü her lisani alıntıyı, dilin yapısının semantik kademesinde farklılıklar oluşumu takip eder. Semantik, bildiğimiz üzere kelimelerin anlamını inceleyen bilim dalıdır, bu şekilde bu çalışmadaki bizim hedeflerimiz alınmış ve kabul edilmiş kelimeler hazinesini semantik olguda betimlemek, tanımaya çalışmak ve semantizim ışığında aydınlatmaktır. Kelime hazinesi – semantik karışmasında alıntının iki temel ögesininin ayırmak gerekir12: 1. 2. Yeni kelime hazinesi alınımı tanışması fikrince medeni şahıslarca önceden kullanılan anlam alımıda olur, bu yeni bir mananın yer alması, konular vs., ve bununla birlikte bunu niteleyen kelime de alınır, yani hem mana hem belirti alınır. Kelimen özellikle dil alıntısı olarak düşünüldüğünde, bunu alan lisan sadece manası bulunan bir durumu isimlendirmesi açısından kelime hazinesine dahil eder, yani sadece belirtiyi alır. Prof. Dr. Filipoviç'in dediği gibi yabancı kökenli kelimelerin semantik plan doğrultusunda kaçınılmaz olarak ya temel yada ikinci derecedan değişim olarak analiz edilir13. Temel semantik adaptasyon o anda lisan konteksine ve kabul eden dilin ihtiyacına göre kendi manasında alınan yabancı kelimeler olarak anlaşılır. Bu durumlarda en sık salt düşüncedeki semantik büyümedeki kelimede mana değişimi için herhangi bir semantik değişimin olmadığıdır. Model = replik'e göre model manası replik'in içinde nihai sadece özel veya görevli olarak bulunabilir, ama mana uzatması ya da değişimi olmaz. Ikinci dereceden semantik adaptasyon, zamanla temel adaptasyon şemalarına olan, kabul eden roldeki dilde belirli alıntılar difüzyonu mühletinde gerçekleşmesidir, 9 Vuk Stefanoviç Karaciç, Osmanlı zamanında Sırpça reformu başlatan ve Početni udžbenik srpskog jezika (1814), Riječnik srpskog jezika (1818. i 1852), Srpsko epsko pjesništvo (1845) yanısıra ilk Türkçeden geçen kelimelerin sözlüğü yazan kişidir. 10 Dr. Hanka Vajzović, Orijentalizmi u književnom djelu – lingvistička analiza, Institut za jezik u Sarajevu, knjiga 9, Sarajevo, 1999. 11 Dr. Hanka Vajzović, Orijentalizmi u književnom djelu – lingvistička analiza, Institut za jezik u Sarajevu, knjiga 9, Sarajevo, 1999. , sayfa 34. 12 Dr. Hanka Vajzović, Orijentalizmi u književnom djelu – lingvistička analiza, Institut za jezik u Sarajevu, knjiga 9, Sarajevo, 1999. 13 R. Filipović, Jezici u kontaktu i jezičko posuđivanje, SL, 4, Zagreb, 1978. 315 �ayrıca kökenine bakılmaksızın bir dildeki maruz kalan kelimeleri de içine alan çok sayıda ve komplike olan süreci de kabul eder. Ikinci dereceden değişimler, mananın sayıca ve anlam alanında uzatılması, kısmi ve bütün olarak anlam değişimleri vb. durumlar olarak sayılabilecek farklı semantik büyümeleri de içine alır. Bu değişimler güçlü etkileri ile sadece lisan içinde değil, kabul eden dildeki lisan dışı gerçeklerce de vuku bulmaktadır, bunlar: sosyolojik, psikolojik, tarihi psikolojik, ayrıca sosyoligvistik ve model fonksiyonları kriterleri ve yapımlarının etkisiyle birlikte analoji, asosyoloji, etimoloji camiası vs. Prof. Dr. Petkoviç'in uyardığı gibi leksik ünitenin semantik analizi için, leksik14 ve sözün gelişi15 manasına göre ayırmalıyız.16 Bilfiil, semantik değeri tasdiklemek açısından bilhassa yabancı kökenli kelimeleri belirtilen iki seviyede de çokanlamlılık, tekanlamlılık, sinonomi, antonomi ve benzeri çok sayıda semantik süreç ve mananın tanıması bâbından üzerinde durulmalıdır.17 Yerli ve alıntı kelimelerin anlamlarını takip eden tüm leksik – semantik kategoriler ve süreçlerde bulunan, boşnak dilinin diğer leksikleri analog olarak davranmaktadır turcizma, bu yüzde de leksik – semantik değerini ispatlamak için, alınan kelimeyi (temel ve ikinci dereceden) ve anlam şekillerini (leksik ve sözün gelişi) olarak takip eden yukarıda belirtilmiş değişim seviyelerine özellikle dikkat edilmeli ve kazara18 olmamasından kesin bir manaya sevk edilmesi, semantik ölçüm derecesindeki gibi, gerekmektedir.19 Uzun süren süreçte turcizam alıntıları Türk diliyle olan doğrudan münasebet ve bu ilişkinin bitişinden günümüze uzun bir süre aralığı varlığı dil yapısındaki semantik dereceyi ortaya çıkarmıştır. Bu durum bizlere, hasseten anlamlarına etki yapan zamanın büyük bir sayıda turcizamı idare altına alındığını gösterir. Boşnakça’daki Türkçe Kelimelerin Semantiği Belirtilen bu bilgileri tasdiklemek ve kuvvetlendirmek için, göstergelere ve aşağıda şekillendirilmiş örneklere geçiyoruz. Temel semantik adaptasyonda üç farklı anlam değişimi ile karşılaşıyoruz: 1. İlk olarak, kendi öz anlamını korumuş turcizam kelimeler, bunlar genelde nesnesel gerçeklikleri olan, bir konuyu bir terimi anlatan kelimelerdir. Örneğin; arslan, badem, baglama, bakar, begenisati, berićet, bešika, bez, čalma, čarapa, čekić, čelik, česma, čizma, čorba, čerpić, ćilim, dembel, deniz, denjak, dert, deva, din, direk, dost, dova, dućan, dugme, dušek, dušmanin, duvar, džamija, dževap, fajda, fetva, fukara, fursat, haber, hastaluk, hefta, hurma, iladž, insan, jangija, jemek, kadija, kajmak, kašika, komšija, kopča, kreč, kum, mehana, meraja, meram, mešćema, milet, muhur, mumin, odaja, oluk, pamuk, pejgamber, pendžer, peškir, sanduk, sapun, selam, sevap, sevlija, sirće, soj, srča, sultan, sunđer, šenluk, tahta, tapija, tefter, tespih, testera, vaz, veresija itd. 2. İkinci olarak anlam değişimi, kısmi olarak asıl ve yeni anlamı arasında bir ilişki kurulmasını göreceğimiz aşağıdaki örnekler: araba – teretna zaprežna kola; (yük taşıyan araç) bardak – zemljani ili drveni sud; (toprak veya tahtadan tas) čanak – drvena zdjela;(tahta kap) domazluk – domaćinstvo, gospodarstvo. (mesken) Yukarıda belirtilen örneklerden bu kısmi semantik değişimlerin, asıl semantik alandaki değişimlerin anlaşıldığını fark etmekteyiz 1. Tamamen semantik değişim, asıl manası ve yeni manası arasında hiçbir korelasyon olmayan yepyeni bir mananın gelişimini gösterir. Dürtü az tanınmakta ama genelde fark edilen ya da tam manasıyla tanınmamaktadır, örnek: ašlama – vrsta kalemljene trešnje / kiraz tarzı (asilamak – kalemiti); basma – vrsta tkanine / kumaş çeşidi (basmak – štampati); bašlija – pribadača / çengeli iğne (basli – s glavom); 14 Beli bir dilinin kelime hazinesinin öğesi olarak işaretın taşıdığı anlamların atomu. 15 Konuşma dizisinde beli kelimenin yerine ve kulanmasına bağlı olan leksik anlamlarından birinin kesin gerçekleşmesi. 16 N., Petković, Jezik u književnom djelu, Nolit, Beograd, 1975. 17 V. Bajraktarević, Pomeranje značenja kod riječi, KiJ, XXXI, 3-4, Beograd, 1984. 18 Aslı anlamın karşısında diğer anlamın tamamlaması düşünmektedir burada. 19 Dr. Hanka Vajzović, Orijentalizmi u književnom djelu – lingvistička analiza, Institut za jezik u Sarajevu, knjiga 9, Sarajevo, 1999. 316 �čevra – rubac obrubljen vezom / oyalı mendil (cevre – okolina); parmak – letva na ogradi / çit (parmak – prst); jabana – tuđina, tuđa zemlja / gurbet (jaban – divljina). Örneklerden görüldüğü üzere ve dediğimize göre dürtüsü tanıdık (basma) veya zor tanımlanabilr (parmak) ya da tamamen gizli olabilir, bu durumda daha çok ortalamaya (jabana) temayül ederiz. İkinci dereceden semantik adaptasyona gelince, burada anlamların telafi değişimlerini telafi ediyoruz. Bunula görüyoruz ki, verilen dilde yaşayan diğer leksikler gibi, kendi değerlerinde ve semantik fonksiyonlarda değişiyor ve zamanla yok oluyorlar. Burada bir kez daha, psikolojik, eğitimsel, medeni, kültür-tarih ve diğer koşulların ikinci dereceden semantik manada büyük bir rollerinin olduğunu belirtmeliyiz Çalışmamızın giriş kısmında belirttiğimiz gibi ikinci dereceden adaptasyon hem kısmi hem de bütünüylen bir değişimi kabul eder. Kısmi değişim ise semantik alanda genişleme ve uzatma üzerinden anlam şekli ölçümünü gösterir, örneğin: ajluk: 1) plata mjesečna, 2) primanja uopće bez vremenske odredbe; 1) Aylık ödenek, 2) vakit sınırı olmadan elde edilen demir: 1) željezo, 2) gvozdene rešetke, 3) rešetke uopće; 1) Demir, 2) demirli balya 3) genel olarak balya; marifetluk: 1) vještina, 2) smicalica. 1) Kabiliyet 2) kurnazlık. İkinci dereceden adaptasyonda bütün semantik ölçümü, tebdilin çok anlamlılık içinde olduğunu, yeni dildeki bir belirti olarak anlar. Bunu, çok anlamlılık ve tek anlamlılık olarak, diğer iki leksik-semantik süreç olan sinomim ve antonomim ile birlikte göstereceğimiz iki temel manayı beyan etmektedir. Çok anlamlılık, kelime hazinesinin kabiliyeti olarak, semantik manada uyumlu olan daha fazla semantik gerçeklilik olduğunu anlatmaktadır. Türkçe kökenli kelimelerde bu durum daha çok ikinci dereceden adaptasyondaki semantik değişimler için kullanılır. Bu çalışma sırasında fark ettik ki büyük bir oranda turcizim şu şekildedir, örnek: badava: 1) uzalud,(bedava) 2) besplatno, (beleş); berićet: 1) sreća,(mutluluk) 2) rod / plod (bereket); pazar: 1) pijačni dan,(pazar günü) 2) trgovina,(pazarlık) 3) zarada (kâr). Tek anlamlılık, aynı morfem – morfolojik şekil muntazamının varlığını anlatır ve bunlar semantik manada ayrıştırılır. Alıntı kelimelerde iki çeşit tek anlamlılık bulunur: lisanlararası20 ve tek lisan21. Lisanlararası tek anlamlılık, türkçe kökenli olmayan turcizam tipi ilişkiyi gösterir. Örneğin: atlas – vrsta svilene tkanine (ipek kumaşın çeşidi) / zbirka geografskih karata (harita atlası); bešika – kolijevka (beşik)/ mokraćni mjehur (idrar tprbası); bina – zgrada (bina) / pozornica (sahne); kum – pijesak (kum)/ svjedok na vjenčanju (şahit); para – novčana jedinica (para) / gasovito stanje (buhar). İkinci grup ise yani teklisan tek anlamlılığı turcizam-turcizam modelini ortaya koyar, örneğin: alat – oruđe za rad (alet)/ konj riđe dlake (alaca at); bent – brana (bend)/ strofa (mısra); horoz – pijetao (horoz) / obarač na puškama (tüfeklerde bulunan horoz); kapak – poklopac (kapak) / dio oka (göz kapağı); top – vrsta artiljerijskog oružja (top) / vrsta igre (oyun tarzı) / figura u šahu (satrançta kale taşı) / smotak tkanine (kumaş topu). Sinonim, farklı aksanlarda seslendirilen ama aynı manayı taşıdığını gösteren leksik – semantik manadır. ahbab / dost / jaran; vakat / zeman; 20 Farklı dil kökenli aynı dil sisteminin tek anlamlı kelimeleri. 21 Aynı dil kökenli tek anlamlı kelimeler. 317 �ahmedija / čalma / saruk / turban; ibliz / šejtan / šer; kuršum / tane; minder / sećija / divan; sinonim, çoklisanlı (turcizam – Türkçe kökenli olmayan) da olabilir, örneğin; bajrak / zastava; boja / farba; alat / oruđe; cifra / brojka; peškir / ubrus / ručnik; sirće / ocat. Aynı şekilde sözlüklerde çevirilieri olan belirtiler ve örnekler de önemlidir : akšamlučenje, ćeif, dert, fursat, mahmurluk, muštuluk... Antonomi zıt anlamda kelimelerin varlığını gösterir. Tükçeden alınan kelimelerden çoğunda onu karşılayan antonomisi alınmamıştır, bu yüzden bu durum turcizamda az görülmektedir. Seyrek olmalarına rağmen, her iki durumda da bulmaktayız. Teklisan ve çoklulisan antonomisi vardır: bajat / taze; kuvet / nemoć (güçsüzlük); budala / pametan (akılı); šejtan / melek; muhtač / neovisan (müstani). Sonuç Türkçe’den Boşnakçaya geçen kelimeler semantik, morfolojik ve fonetik açıdan Boşnak diline yaklaşmıştır. Bu kelimeler Boşnakça gramer yapısına uygun olarak kullanılmaktadır. Standart ve günlük ihtiyaçta çoklukla olan örnekleri en iyi ışıkla yansıtarak tekanlamlılığı, çokanlamlılığı, sinonimi ve antonomiyi dahili, geniş ve çok yaygın olduğunu görünmektedir. Boşnakça’daki Türkçe kelimelerin bir kısmı anlam açısından Türkçedeki anlamıyla birebir örtüşmekdir. Bu kelimelerin bir kısmının anlamı kısmen değişmiştir. Diğer bazı Turcizam kelimeler ise anlam olarak tamamen değişmiş ve Boşnakça’da yeni bir anlam kazanmıştır. Kaynaklar Bajraktarević, V., Pomeranje značenja kod riječi, KiJ, XXXI, 3-4, Beograd, 1984. Filipović, R., Jezici u kontaktu i jezičko posuđivanje, SL, 4, Zagreb, 1978. Gortan-Premk, D. Polisemija i Homonimija u srpskohrvatskom jeziku, JF, XL, Beograd, 1984. Petković, N., Jezik u književnom djelu, Nolit, Beograd, 1975. Škaljić, Abdulah, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Svjetlost, Sarajevo, 1965. Vajzović, Dr. Hanka, Orijentalizmi u književnom djelu – lingvistička analiza, Institut za jezik u Sarajevu, knjiga 9, Sarajevo, 1999. 318 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 377 Title A name given to the resource Bosna-Hersek ve Türkiye Arasındaki Kültürel Etkileşim ile Türkçeden Kalan Sözcüklerin Anlambilimi Author Author KREHIC, Sanja Abstract A summary of the resource. Even before the times when Ottoman Empire arrived to the Balkans area, words have been borrowed through trading of goods and cultural interaction from Avarian Tatars, who have borrowed lexemes not only to Bosnian language, but also to the whole teritory of languages that have Slavic origin (Serbian, Croatian, Bulgarian, Hungarian etc.). Because of direct contact and interaction of Turks and Bosnians, majority of words were borrowed during the time of long-term existance of Ottomans on the teritory of Bosnia-Herzegovina. For native speakers of Bosnian language, those words are not felt as borrowed, but they became part of Bosnians’ national, intelectual and spiritual being. After many centuries and numerous linguistic changes that have occured, these words have gone through various processes on semantical level, which is described in this paper. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6880ae91dc48916aa0f8d01077690834.pdf 68a0e923ee502901e694baad8b657f9c PDF Text Text 1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Bosna-Hersek‘te Türkçe Hüseyin GÖNEL International Burch University Faculty of Education Turkish Language and Literature Department hgonel@ibu.edu.ba Özet: Bosna-Hersek‘te Tùrkçenin varlığı bu bôlgenin Osmanlılar tarafından fethedilmesine dayanır. Fetihten sonra devletin resmi dili olması ve din birliğinden dolayı Tùrkçe, varlığını artırarak sùrdùrmùĢtùr. Bu sùreçte Osmanlıların fetih, iskân, eğitim ve kùltùr politikaları ôzellikle etkili olmuĢtur. XIX. yùzyılın son çeyreğinden baĢlamak ùzere bôlgedeki Tùrk varlığı giderek zayıflamıĢtır. Tùrkçe ise varlığını az da olsa sùrdùrebilmiĢtir. Bu yazıda Tùrkçenin Tùrk-Ġslam kùltùrù çerçevesinde Bosna-Hersek‘te ilk varlık gôsterdiği dônemlerden baĢlayarak gùnùmùze kadarki durumu ele alınmıĢtır. Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Tùrkçe, Tùrk Kùltùrù, Tùrk Edebiyatı Turkish Language in Bosnia and Herzegovina Abstract: The presence of Turkish Language in Bosnia and Herzegovina dates back to the Ottoman invasion of the region. The fact that Turkish language was the formal language of the empire and the existence of religion union greatly increased the already existing popularity of Turkish Language. The Ottoman policy of housing, conquest, education and culture was especially influencial on this oricess. Since the last quarter of 19th century, Turkish presence gradually decreased in the region. Turkish language, however, managed to survive. This article aims to Turkish Language and its presence within the Turkish-Islamic cultural context from the early times of its emergence to our time. Key Words: Bosnia and Herzegovina, Turkish Language, Turkish Culture, Turkish Literature GiriĢ Coğrafî ve Tarihî Durum 1991 yılında bağımsızlığını ilan eden Bosna-Hersek doğu ve gùneydoğuda Sırbistan ve Karadağ, kuzey ve batıda ise Hırvatistan cumhuriyetleriyle çevrilidir. Bosna ismi aynı adı taĢıyan ırmaktan, Hersek ise Neretva Nehri havzası ve gùney bôlgeleri içine alan bôlgede XV. yùzyıl ortalarında Bosna kralına isyan ederek kendini ―St. Sava‘nın Herseki206‖ ilan eden Stjepan Vukcic Kosaca‘nın unvanından gelir (Djurdjev, 1992:297). Osmanlılara kadar Roma, Bizans ve yerli hanedanların hâkimiyetinde kalan bôlgeye ilk Tùrk akınları 1386 yılında baĢlar. 1392 yılında Üskùp‘ùn fethiyle birlikte artan Osmanlı nùfuzu Bosna Kralı II.Tvrtko‘nun Osmanlı hakimiyetini kabul etmesiyle sonuçlandı (1428-1429). 1463 yılında ise Fatih Sultan Mehmet‘in idaresindeki ordu Bosna‘yı fethetti. Fetihten sonra sancak haline getirilen bôlgenin merkezi Saraybosna oldu. Sancak merkezi daha sonra Banaluka‘ya taĢındı. Bosna askerî ve stratejik ônemi dolayısıyla 1580 yılında eyalet haline getirildi. 1639‘da eyalet merkezi Travnik‘e taĢındı. Bôlge Osmanlı dôneminde Bosna, Hersek, Klis, Ġzvornik, Kırka, Zacesne, Bihaç sancaklarından oluĢuyordu (Djurdjev, 1992:298; Emecen, 1992:296). 1878‘de Avusturya-Macaristan idaresine verilen Bosna-Hersek 1908 yılında resmen Osmanlı idaresinden çıktı. Bu tarihe kadar yaklaĢık 450 yıl sùren Osmanlı hâkimiyeti, BoĢnakların Ġslamiyeti seçmeleri yanında halkın gùndelik hayat tarzına kadar inen derin bir kùltùrel etkiye yol açmıĢtır. Osmanlılar tarafından kurulan veya geliĢtirilen yerleĢim yerleri birer Tùrk-Ġslam Ģehrine dônùĢmùĢtùr. Tımar sisteminin baĢarılı bir Ģekilde uygulanması ile sosyal ve iktisadî hayatta bùyùk değiĢiklikler meydana gelmiĢtir (Djurdjev, 1992:297, 298). 206 Herzeg=Dùk 630 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Bosna‘da Türk Varlığı Yukarıda bahsettiğimiz gibi bôlgeye Osmanlı akınları her ne kadar 14.yùzyılın sonlarında baĢlamıĢ olsa da gerçek anlamda Tùrk kùltùr ve varlığı ancak fetihten sonra kendini gôsterebilmiĢtir. Daha ônceki dônemlerde Karadeniz‘in kuzeyinden gelen Tùrk unsurunun dil, din ve kùltùr bakımından etkisinden bahsetmek çok zor olmakla birlikte, Ġslamî çerçeveli Osmanlı kùltùr hayatı ile mukayese edilemeyeceği de açıktır. Tùrkçe ve Tùrk-Ġslam kùltùrùnùn Bosna‘daki varlığını Osmanlı Ġmparatorluğu ekseninde değerlendirmek daha doğru olacaktır. Çùnkù Tùrkçe bir imparatorluk dili olarak bu topraklara gelmiĢtir. Özellikle Ġstanbul‘un fethinden sonra bir kùltùr ve sanat merkezi hùviyetine bùrùnen baĢkent, doğulu batılı herkesin dikkatini çekmiĢ ve beğenisini toplamıĢtır. Bosnalıların Ġslamiyeti kabulù ile birlikte devletin bir parçası haline gelen bu toplulukta Tùrkçe doğrudan konuĢulan, benimsenen bir dil olmuĢtur.207 Devlet dilinin Tùrkçe olması da doğal bir Ģekilde BoĢnak, Sırp ve Hırvatların bu dilden bazı alıntılar yapmaları ile sonuçlanmıĢtır. En azından çarĢı pazarda sùrekli artan Tùrk gôçmenlerle, devlet gôrevlileriyle anlaĢmak gibi ihtiyaçlarla gùnlùk dildeki bazı kelimeler, basit kalıplar kullanılmaya baĢlanmıĢ bôylece bu dillere de pek çok Tùrkçe kelime girmiĢtir.208 Tùrkçenin bôlgedeki varlığı yerli dillerin varlığını tehdit etmemiĢtir. Bu durumu bôlgede hâkim olmuĢ diğer devletlerle karĢılaĢtırmak yerinde olacaktır. Roma veya Bizans dônemlerinin Avrupa‘nın dil haritasında bùyùk değiĢiklikler yaptığı bilinmektedir.209 Mesela Roma Ġmparatorluğunun Akdeniz, Yakın Doğu, Batı ve Orta Avrupa‘nın bùyùk bir kısmı ve Balkanlarda tek bir siyasi kuvvet olarak hâkimiyet kurduğu 500 yıllık fùtuhat dôneminde Romalıların dili olan Latince, ônce Ġtalya‘daki kardeĢ dillerin yerini sonra ise Ġmparatorluğun Batı vilayetlerinde konuĢulan dillerin –Baskça hariç- yerini almıĢtır. Aynı zamanda Balkanlarda da kôk salmıĢtır. Bu sùreçte eski dillerin kaybolması ve yeni dillerin ortaya çıkması bùyùk halk hareketleri sonucunda değil, diller arasındaki temas ve alıĢveriĢlerin sonucudur. Yani Romalıların iĢgal ettiği vilayetlerin ahalisi aynı bôlgelerde yaĢamaya devam etmiĢtir. Yerli halkın çoğunluğu oluĢturmasına karĢın buralara gelen asker, memur, tùccar gibi elemanların konuĢtuğu Latince, yerli ahali tarafından gùnlùk ihtiyaçlar ve Roma kùltùrùnùn prestiji yùzùnden gittikçe benimsenmeye baĢlandı. Avrupa‘da bu sùreçte en ônemli etken Roma‘nın kùltùr ùstùnlùğù olmuĢtur (Hazai, http://www.osmanli.org.tr/yazi.php?bolum=7&id=200). Osmanlı Ġmparatorluğunda Anadolu ve Rumeli‘de gôrùlen TùrkleĢme, yerli halkın Tùrk dilini gittikçe benimsemesi ve bu sùrecin sonunda eski dilini unutmasından ziyade gôçmenlerin fetihler sonucunda bu bôlgelere yerleĢip yaĢamaya baĢlaması anlamına gelir. Tùrkler fetihlerle oluĢan yeni siyasi yapı içinde gerek kendi inisiyatifleri gerekse devletin iskân politikası sonucunda belirli bôlgelere gidip yerleĢmiĢlerdir. Buralarda Tùrkçe ile yan yana yaĢayan çeĢitli diller arasında çok taraflı bir temas ve alıĢveriĢ ortaya çıkmıĢ fakat bu durum eski dillerin kaybolmasına yol açmamıĢtır. Balkanların ĠslamlaĢmıĢ bôlgelerinde bile Pomaklar, BoĢnaklar, Arnavutlar kendi dillerini korumuĢlardır. Yùzyıllar sùren dil bağımsızlığına Anadolu‘dan da benzer ôrnekler verilebilir (Hazai, http://www.osmanli.org.tr/yazi.php?bolum=7&id=200). 207 XVI.-XVII. yüzyıllar içinde 22 Bosnalı sadrazam Osmanlı Devletinde görev yapmıştır (İsen, 1997d:519). Osmanlı idarî ve askerî sisteminde önemli bir yeri olan devşirme usulü gayr-i Müslimleri kapsardı. Müslüman tebaadan olan Boşnaklar için bir istisna yapılmış ve Müslüman olan Bosnalıların çocukları sadece saray ve Bostancı Ocağına alınmıştır. Rivayete göre Bosna halkının İslamiyeti kabullerinde n son derece memnun olan Fatih Sultan Mehmed, kendisinden bir dilekleri olup olmadığını sormuş; onlar da padişahın hizmetinde bulunmak istediklerini bildirmişler. Bunun üzerine Bosnalı çocukların da saray için devşirilmesi kanun olmuştur (Yakuboğlu, 2006:128). Devşirme çocuklara Türkçenin çok iyi öğretildiği bilinmektedir. Türk ailelerin yanına verilenler veya saray hizmetine alınanlar iyi derecede Türkçe bilirlerdi. Bu durumda başka diyarlara veya tekrar memleketine dönen bu insanların idarî ve askerî görevlerini ifa ederken Türkçe otomatik olarak devreye girmekteydi. Türkçenin bölgede varlık göstermesinin sebeplerinden biri de bu fiili durum olarak görülebilir. 208 Sırpça, Hırvatça ve Boşnakça’ya geçen Türkçe kelimelerle ilgili yapılan bazı çalışmalar şunlardır: 1.1818 yılında Vuka Stef. Karadžid’in “Sırpça Sözlük”ü (Srpski Rječnik) basılmıştır. Yazar bu sözlükte Türkçe kökenli olabileceğini düşündüğü kelimeleri bir yıldız ile belirtmiştir. 2. 1868 yılında Dr. Otto Blau tarafından, “Boşnakça- Türkçe Konuşma Kitabı” (Bosnisch-Türkische Sprachdenkmäler) isimli eser yayımlamıştır. 3.Yugoslav Bilim ve Sanat Akademisi’nin 1888 yılında bastırdığı Hırvatça ya da Sırpça Sözlükte çok sayıda Türkçe kelime mevcuttur. 4.1881 yılında Saraybosna’da “Bosna’da Türkçe Kökenli Kelimeler” (Turcizmi u Bosni) adında küçük bir sözlük bastırılmıştır. 5.1895 yılında ise “Bosna-Hersek Halkının Kullandığı Türkçe, Arapça ve Farsça Kelimelerin İncelenmesi” (Tumač Turskim, Arapskim i Persijskim Riječima Koje Narod u Bosni i Hercegovini Upotrebljuje) adlı bir çalışma yapılmıştır. 6. 1884 yılında Belgrad’da Đorđa Popovid’in “Dilimizde Kullanılan Türkçe ve Doğu Dillerinin Kelimeleri Sözlüğü” (Turske i Druge İstočanske Reči u Našem Jeziku) bastırılmıştır. 7. Franza Miklosich, araştırmaları 1884 yılında Viyana’da iki bölümde “Güneydoğu ve Doğu Avrupa Dillerinde Türkçe Kelimeler” (Die T ürkischen Elemente in den Südost-und Osteuropäischen Sprachen) adıyla yayınlanmıştır. Miklosich’in araştırmalarını Theodor Korsch “Slav Flolojisi Arşivi” (Ar chiv für Slavische Philologie) isimli gazetede (Berlin, Sayı 8 ve 9) eleştirisini yazmıştır. (Škaljid, 1965:17-18). Abdullah Škaljid tarafından 1965 yılında Saraybosna’da basılan “Sırpça-Hırvatça Dilinde Türkçe Kökenli Kelimeler” (Turcizmi u Srpskohrvatskom Jeziku) adlı sözlüğü bu alanda en kapsamlı ve yetkin çalışmadır. (Škaljid, 1965). 209 Doğu Avrupa, Roma ve Bizans dönemleriyle ilgili olarak sadece dil bakımından değil din bakımından da değişikliklere uğramıştır. Çünkü bölge o dönemde Roma ve Bizans arasında tampon bölge konumundadır ve bu iki devletin bölge üzerinde din merkezli üstünlük kur ma çabası söz konusudur. Bu konuda bölgeyle ilgili Graham E. Fuller’in “İslamsız Dünya” adlı eserindeki tespitine yer vermenin faydal ı olacağı kanaatindeyiz: “Doğu Avrupa’da Doğu-Batı rekabeti devam ederken Sırplar, Bulgarlar, Rumenler, Ruslar ve Arnavutluğun güneyindeki nüfus Ortodoksluğa geçirilmişti. Öte yandan Roma da boş durmayarak Polonyalılar, Çekler, Slovaklar, Hırvatlar, Slovenler ve Macarla rı Katolikliğe geçirmeyi başarmıştı. Varlıklarını günümüze kadar koruyan bu halkların din konusunda yaptıkları seçimler gelecekteki siyasî ve kültürel yönelimlerini de şekillendirecekti. Baltık Denizi ve eski Yugoslavya’dan Ege’ye kadar uzanan keskin bir Latin-Ortodoks fay hattının varlığından bugün de söz etmek mümkündür.” (Fuller, 2010:81). 631 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Osmanlı kùltùr hayatında çeĢitli dillerin yùzyıllar boyu birlikte yaĢadığı bilinen bir gerçektir. Dolayısıyla imparatorluğun pek çok bôlgesinde iki veya çok dilli bir yapı gôze çarpar. Bu durumda diller arasındaki temas ve alıĢveriĢ daha da kuvvetlenmiĢ olarak karĢımıza çıkar. Balkan dillerinde geniĢ yer kaplayan Tùrkçe alıntıların çokluğunun bu iki dillilikten kaynaklandığı açıktır. Burada asıl dikkat çeken husus Tùrkçeden gelen bu alıntılar Tùrkçe bilmeyenler için Tùrklerle anlaĢmada basit bir ortak dil / ortak ticaret dili (lingua franca) temelini oluĢturduğu gerçeğidir (Hazai, http://www.osmanli.org.tr/yazi.php?bolum=7&id=200). Mesela 1664 tarihinde Mostar‘ı ziyaret eden Evliya Çelebi Mostar halkının Tùrkçe, BoĢnakça ve Latince konuĢtuğunu bildirmektedir (Aruçi, 2005:296). Osmanlı toplumu gùnlùk konuĢma dili, din dili, edebiyat dili bakımından da doğal olarak çok dilli bir yapıya sahipti. Medreselerde eğitim alanlar Tùrkçe, Arapça ve Farsçayı bilmek durumundaydı. Özellikle Ġstanbul‘un fethinden sonra Tùrkçenin edebî dil olarak geliĢim gôstermesi ve 16.yùzyılda zirveye ulaĢması mùslùman olan hemen her halktan aydınların Tùrkçe yazması sonucunu doğurmuĢtur. Tùrk dilinin bu etkisi devletin bùtùn bôlgelerinde kendini gôstermiĢtir. Bu açıdan Bosna‘da Tùrkçe yazma geleneğinin sağlam bir temele dayandığı çok açıktır. Aslında bu durumun sebeplerini yine Ġstanbul‘un fethinde aramak yerinde olacaktır. Fetih sonrası yerli ahaliye din ve kùltùr serbestîsi verilmesi aynı zamanda dil bağımsızlığının da temelini oluĢturmuĢtur denilebilir.210 Osmanlılarda ġehir ve Kültür Osmanlı Ģehirleri karakteristik bir yapıya sahiptir. En kùçùk yerleĢim birimleri olan mahallelerden baĢlamak ùzere Ģehirlere kadar bùtùn yapı cami merkezlidir. Osmanlı Ģehirlerinde gôrùlen benzer sosyal ve kùltùrel yapıyı din birliğine bağlayan Mustafa Ġsen, bu birlikteliği ôzellikle Ģehirlerde gôzlemlemenin mùmkùn olduğunu vurgular. Ġsen‘e gôre Ġslam Ģehirde doğmuĢ bir dindir ve ibadetlerin çoğu cemaatle yapılır. Bu yùzden Mùslùman Ģehirlerin çekirdeğinde cami bulunur.211 ġehirler camiler etrafında kurulur. Ana yollar, çarĢı ve ôğretim kurumları cami merkezlidir. Yeni yerleĢim yerlerine ihtiyaç duyulduğunda da en kùçùk yapı birimi olan mahalleler bu usulle kurulur (Ġsen, 1997a:77-78; Ayrıca Osmanlı Ģehirlerinin teĢekkùlù hakkında bk. Halaçoğlu, 2007:154). Camilerin bu derece merkezde olmasının sosyal hayatla da bağlantısı vardır. Çùnkù Osmanlı toplumunda camiler sadece ibadet yeri değil aynı zamanda birer mektepti. Toplanma, karar alma ve devlet tarafından yapılan tebligatın da açıklanma yeriydi (Halaçoğlu, 2007:154). ―Yeni bir dùĢùnce, hayat anlayıĢı ve medeniyet getiren Ġslamî ôğreti, anlaĢılması, anlatılması ve yeniden yorumlanması için ilk dônemlerden itibaren camilerin yanında ve onlarla iç içe eğitim ôğretim merkezleri teĢekkùl ettirmiĢtir. Daha sonra medrese adını alacak olan bu kuruluĢlar yine daha sonra teĢekkùl edecek olan tekkelerle birlikte Ģehirlerin kùltùrel alt yapılarını oluĢturan baĢlıca kurumlardır. ġehir, coğrafî konumunun kendisine sağladığı olumlu imkânlar ya da bağlı olduğu uygarlığın kendisine olan ihtiyacı doğrultusunda siyasî ve ekonomik açıdan geliĢip serpilirken sôzù edilen kùltùrel kurumları da tesis eder.‖ (Ġsen, 1997a:78). Osmanlı kùltùr kurumlarının cami, medrese, tekke merkezinde Ģekillendiğine yukarına temas edilmiĢti. Bunların yanında çarĢı, hamam, kùtùphane vb. yerler, konumuna gôre değirmen, hastane, han ve kervansaraylar da eklenmektedir. Bu kurumlar ise varlıklarını vakıflar sayesinde sùrdùrmektedir. Vakıf geleneği Ģehrin imarından kùltùr hayatının devam etmesine kadar ônemli bir yere ve etkiye sahiptir. 212 Ġmaretler her milletten ve inançtan ihtiyaç sahiplerinin buralara akın etmesine; cami, mescit, medrese, tekke, tùrbe, zaviye, han, hamam, hastane, çarĢı, fırın, boyahane, salhane, su yolları ve kanalizasyon gibi eserler de Ģehirlere olan ilginin artmasına sebep olmuĢtur (Halaçoğlu, 2007:103). Bosna‘da Türkçe Osmanlı Tùrk kùltùrù ve edebiyatı siyasî hâkimiyetin olduğu her yerde gerek halk gerekse mùnevver zùmre arasında benimsenmiĢtir. Medrese ve tekkeler, idarî ve askerî gôrevliler, ilim adamları, tarikatlar ve mùntesipleri, Ģair ve edip askerler vasıtasıyla kùçùk bùyùk birçok merkezden geliĢerek yayılmıĢtır (Çelebioğlu, 1994:32). Saraybosna, Mostar, Öziçe vb. Ģehirler bunlara birer ôrnektir. Bosna‘da Tùrk-Ġslam kùltùrùnùn serpilip geliĢmesi her Ģeyden ônce BoĢnakların ĠslamlaĢmasıyla ilgilidir. Bir diğer ônemli nokta Bosnalıların Ġslamiyeti Tùrkler ve Tùrkçe ùzerinden tanımıĢ olmalarıdır. Bu 210 Buna benzer bir uygulama da Fatih Sultan Mehmed‘in Bosnalı Fransiskenlere verdiği emannâmedir. Camiler fonksiyonları bakımından Mùslùman bir topluluğun yaĢadığı her yerde bu bir ihtiyaç olarak gôrùlmektedir. Kule ve derbent gibi yol gùvenliğini sağlama ve gôzetleme gôrevi gôren kùçùk yerleĢim birimlerinden birine ait 1699 tarihli bir arĢiv belgesinde bu ihtiyaç: 1.Askerlerin Cuma ve bayram namazlarını kılmaları için, 2.Çocuklarına ilim ôğretmek için, 3.Ölùlerini defnetmek için (imam ihtiyacı) vb. sebeplerle bir cami ihtiyacı bildirilmektedir (Osmanlı Belgelerinde BosnaHersek, Belge no:135, 2009:482-483). 212 Osmanlı Sosyal yapısı içinde vakıflar, Ģehrin imarı, eğitim faaliyetleri ve sosyal dayanıĢma gibi ônemli hizmetler gôrdùğùne dair bilgi için bk. (Halaçoğlu, 2007:160-161). 211 632 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo durum bir sınır (uç) bôlgesi olması dolayısıyla ayrıca ônem arz etmektedir. Sùrekli gazâ ve fetihlerde bulunulan bu topraklar, zaman zaman baskına uğrayan, el değiĢtiren yerlerdeki maddî ve manevî gerilimin sosyal hayata tesir etmemesi dùĢùnùlemez.213 Osmanlılarda fethedilen yerlere Tùrk nùfusun yerleĢtirilmesi bir iskân politikası olarak uygulanmaktaydı. Tùrk gôçùyle birlikte kùltùr ve dil ôğeleri de gôç etmiĢ veya diğer bir ifadeyle fetihte bulunmuĢtur. Özellikle derviĢlerin boĢ ve tenha araziler ùzerinde kurdukları zaviyeler yine onların himmetleriyle bùyùk kùltùr, imar ve din merkezleri haline geliyordu (DerviĢler vasıtasıyla oluĢan yerleĢim birimleri hakkında ayrıntılı bilgi için bk. Barkan, 2008; Ġbrahim, 2008:693). Onlar tarafından kurulan tekkeler sosyal yardımlaĢma yanında birer imar ve iskân vasıtası, yol gùvenliği bakımından birinci derecede ônemli tesislerdir. Bu derviĢler aynı zamanda gônùllù olarak Tùrk dil ve dinini yaymaktaydılar. (Barkan, 2008:169, 190-191). Bu bôlgelerde evkaf kayıtlarından, vakfiyelerden anlaĢıldığına gôre Mùslùmanların yaĢadığı hemen her kôy ve kasabada bir tekkenin var olduğundan sôz etmek mùmkùndùr (Ġbrahim, 2008:693).214 Bu kurumları takiben bilim, kùltùr ve sanatın ilk temsilcileri bu topraklarda boy vermeye baĢlamıĢtır. Meseleye edebiyat tarihi açısından bakacak olursak bu merkezlerden yùzlerce Ģair ve yazar yetiĢmiĢ, Tùrkçemizi zenginleĢtirmeye devam etmiĢlerdir. Bunların içinde Tùrkçenin ses bayrakları sayılabilecek çok sayıda bùyùk sanatçı vardır (Ġsen, 1997d:515). Fetihten sonra Bosna Ģehir ve kasabalarından bùyùk bir geliĢme meydana geldi. Anadolu‘dan ve diğer yerlerden gelen gôçmenler vasıtasıyla Tùrk-Ġslam kaynaklı hayat tarzı hâkim oldu. Klasik Tùrk el sanatları ziraata gôre daha fazla geliĢti.215 Osmanlı esnaf teĢkilatı ve lonca sistemi ile birlikte dericilik, kuyumculuk, askerî malzeme ùretimi ve halkın ihtiyaçlarına yônelik esnaf kolları bùyùk ônem kazandı (Djurdjev, 1992:299). Evliya Çelebi Saraybosna‘daki bakır iĢlemeciliğinin ve Foynica‘da demir silah aletleri yapımının bu hususta meĢhur yerlerden daha ônde olduğunu nakleder (Evliya Çelebi, 2007:229). Bugùn bile Bosna Ģehirlerinde benzer sanatların yaĢatıldığını gôrmek mùmkùndùr. Tarihin her devresinde ekonomik, sosyal ve askerî bakımdan yollar ve yol gùvenliği ônemli olmuĢtur. Gerek haberleĢme, gerek ordu sevki, gerekse ticarî malların naklinde yol ve gùzergâh emniyetine dikkat edilmiĢtir216 (Halaçoğlu, 2007:164). ―Osmanlı imparatorluğunda bùtùn iktisadî faaliyet, yolların geçtiği yerler ile bu yolların vardığı liman ve Ģehirlerde toplanmıĢtır.‖ (Halaçoğlu, 2007:165). Saraybosna ve Mostar gibi Ģehirler Dubrovnik bağlantısı bakımından da ayrıca ônem taĢımaktaydı. Osmanlı Ģehirlerinin siyasî ve coğrafî etkinliği oraların geliĢmelerinde bùyùk rol oynamıĢtır. Bosna‘da Tùrkler tarafından kurulan Ģehirlerin tamamı haberleĢme ve nakliyatı kolaylaĢtırma amaçlı stratejik konuma sahip yerlerde bulunuyordu. Çoğu Bosna Ģehri klasik Osmanlı Ģehircilik anlayıĢına uygun olarak çarĢı ve mahallelere bôlùnmùĢ olarak geliĢti. Bunun yanında bazı idarecilerin giriĢimleriyle cami, medrese, han, hamam, mektep, kùtùphane kuruldu ve vakıflar tesis edildi. Tekkelerde derviĢlerin Ģehir halkının manevî duygularına hitap etmesi dinî kùltùrùn geliĢmesini sağladı. ―Bôylece Bosna Ģehirleri Tùrk gùcùnùn kuvvetli bir kalesi, Ġslam kùltùrùnùn de direği oldu.‖(Djurdjev, 1992:299-300,303).217 ―Balkanlarda bugùn mevcut pek çok merkezî yerleĢim birimini Ģehir haline getiren Tùrklerdir. Bu yùzdendir ki Balkanlarda yakın zamana kadar hangi ırktan olursa olsun bir kimsenin Ģehirli sayılabilmesi Tùrkçe bilme Ģartına bağlıydı.‖ (Ġsen, 1997d:514). Osmanlıların 15.yùzyılda Bosna-Hersek bôlgesine geliĢleri Balkanların ileriki yıllardaki geliĢimine damga vurmuĢtur. Bu etki sosyal hayatta, ôzellikle Ģehirlerin oluĢması ve geliĢmesinde, Ġslam‘ın yayılmasıyla birlikte Ġslam kùltùrù, edebiyatı ve ilminin geliĢmesinde kendini gôstermiĢtir. En bùyùk geliĢim Gazi Hùsrev Bey zamanında gerçekleĢmiĢ ve bundan dolayı bu dônem Saraybosna‘nın ‗Altın Çağı‘ olarak adlandırılmıĢtır. Sahip olduğu yùksek mevki ve ekonomik durumu sayesinde Gazi Hùsrev Bey arkasında birçok ônemli yapıt bırakmıĢtır. Onun eserlerinin sanatsal değeri olmakla beraber ĢehirleĢme ve inĢa alanında da etkisi olmuĢtur. Gazi Hùsrev Bey‘in baĢlattığı bu geliĢim Osmanlı kùltùrùnùn Balkanlara taĢınmasının en uygun yolu olmuĢtur (Zlatar, 2010:119-120). Gazi Hùsrev Bey Vakfiyesinde cami, yanında misafirhane, tùrbe, Ģadırvan, çeĢme, caminin karĢısında medrese, onun yanında hânkâh, kùtùphane, bezistan, TaĢlıhan, hamam, hanlar, Saraybosna çarĢısında 200‘e 213 Osmanlı Ģehirlerini birer kùltùr merkezi haline getiren etkenlerden biri de oralarda bulunan yùksek maneviyatlı, ermiĢ, eren veya derviĢ diyebileceğimiz kiĢilerdir. Mustafa Ġsen, yol gùzergahında bulunmamasına rağmen Vardar Yenice‘sinin bir kùltùr merkezi haline gelmiĢ olmasını akıncılara ùs olmasının yanında onları gazaya teĢvik edip coĢturan Abdullah-ı Ġlahi‘ye (ô.1491) bağlar (Ġsen, 1997:81-83). 214 Özellikle Saraybosna‘nın kurucusu olan Ġsa Bey‘in henùz 15.yùzyılın ortalarında Saraybosna‘da Mevlevî Tekkesin i kurmuĢ olması (Çehayiç, 2008:743) dikkat çekicidir. 215 Bu durum bôlgenin dağlık oluĢuyla ilgili olmalıdır. 216 Osmanlı devletinde yol ve seyahat emniyetinin sağlanması için tesis edilen kùçùk kale karakollarına derbent denir. Mùstahkem derbent tesisleri dôrt tarafı duvarlarla çevrili, kùçùk kale Ģeklinde olup, yanında han, cami, mektep ve dùkkanlar bulunan bir kasaba hùviyetindedirler (Halaçoğlu, 2007:173,174). Dubrovnik yolu ùzerindeki Poçitel Kôyù tipik bir derbent ôrneğidir. 217 1777 tarihli arĢiv belgesinde Bosna ―Memâlik-i Mahrøse‘nin sedd-i Seddi ve serhadd-i mansørenin âhenîn-i kilidi Eyalet-i Bosna‘da…‖ Ģeklinde Osmanlı serhaddinin kilidi Ģeklinde tarif edilmektedir (Osmanlı Belgelerinde Bosna-Hersek, Belge no:35, 2009:145-146). 633 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo yakın dùkkân, depo, saat kulesi, hastane en ônemli eserlerdir. Vakıf bùnyesindeki hastane Saraybosna‘daki ilk hastane olduğundan ve dini inançları gôz ônùnde bulundurmadan herkese hizmet verdiğinden dolayı bùyùk ônem taĢımaktadır. (Zlatar, 2010:120). Gazi Hùsrev Bey zamanındaki ĢehirleĢmenin en ônemli delili artan mahalle sayısıdır. Ondan ônce 15 olan mahalle sayısı 16.yùzyılın sonlarında 100‘e ulaĢmıĢ bulunuyordu. Cami merkezli bu mahallelerde mektep, çeĢme, fırın ve bakkalın bulunması zorunluydu. Bu yùzyılın sonlarına doğru Saraybosna klasik bir Tùrk-Ġslam Ģehri gôrùntùsùne kavuĢmuĢtur. Bu zamana kadar 6 cami, 23 mescit, bir medrese, altı tekke, ùç hamam, iki han ve Saraybosna çarĢısında çok miktarda dùkkân yapılmıĢtır. Bôylece Saraybosna en ônemli ticaret ve kùltùr merkezi haline gelmiĢtir (Zlatar, 2010:161-166; bk.16 numaralı dipnot). Tùrk-Ġslam kùltùrù bakımından Bosna-Hersek‘in Saraybosna‘dan sonra ikinci ônemli Ģehri olan Mostar, ôzellikle Osmanlıların fethiyle birlikte geliĢmiĢtir. XVI. yùzyılın baĢlarında yapılan Sinan PaĢa Camii ve Hamamı, Mùslùman nùfusun toplanmasını sağladı. Stratejik ônemi dolayısıyla Hersek bôlgesinin merkezi haline getirilen Mostar‘a 1558‘de inĢa edilen ve cami, medrese ve kùtùphaneden oluĢan Karagôz Bey Kùllùyesi‘nin damgasını vurduğu sôylenebilir. Ayrıca Keyvan Kâhya Camii ve Medresesi (1553), Koski Mehmed PaĢa Camii ve Medresesi (1617) gibi kurumların da etkisi sôz konusudur. 1874 tarihli Bosna Salnâmesi‘nde Mostar‘da 45 cami, beĢ medrese, bir rùĢdiye, 16 mektep ve 26 hanın bulunduğu kayıtlıdır (Aruçi, 2005:296). Bu sayıları Ģehirde yaĢayan Tùrk-Ġslam kùltùrùnùn belgesi olarak değerlendirmek de mùmkùndùr. ―Din birliği ùzerine kurulan bùyùk medeniyetler, içlerine aldıkları çeĢitli milletlerin kùltùrlerini az çok mùĢterek bir hùviyete bùrùndùrùrler‖ (Ġsen, 1997a:77). Gerek Balkanlarda gerekse Bosna-Hersek‘te Tùrkçe kelimelerin kullanılması, Tùrkçenin etkin olması bu dùĢùnceyle açıklanabilir. Diğer bir tabirle imparatorluk dili ve din birliği avantajıyla Tùrkçe, sosyal hayatta çok etkili olmuĢ ve halk tarafından benimsenmiĢtir. Mesela tekke geleneğinin yaygın ve hâlâ canlı olduğu Bosna‘da Tùrkçe ilahiler, kasideler, gùlbanklar, dualar varlığını bugùn de sùrdùrmektedir. Din merkezli etkileĢimde bazı Tùrkçe kelime ve sôz kalıpları Bosnalılar tarafından kendi dilleriymiĢ gibi benimsenmiĢ ve kabul gôrmùĢtùr. Bugùn bile cùmle dùzeyinde bu tùr ifadelere rastlanmaktadır. 218 ―Bugùn bile‖ tabirini Djurdjev‘in Bosnalı Mùslùmanları edebî faaliyetleri ile ilgili bir tespitine dayandırmak yerinde olacaktır. ―1878 ôzellikle de 1918‘den sonra Bosna Mùslùmanlarının edebî faaliyetleri, Sırp-Hırvat literatùrùyle gittikçe daha fazla kaynaĢma temayùlù gôsterdi.‖(Djurdjev, 1992:304). Bahsedilen tarihlere kadarki dônemlerde Tùrkçenin daha canlı olduğunu sôylemek çok bùyùk bir iddia olmasa gerek. Tùrkçenin yùksek seviyede konuĢulup yazılmasının en ônemli sebebi Osmanlı eğitim sistemidir. Medrese geleneğinin kôklù olduğu yerleĢim birimlerinde kùltùr hayatı daha hızlı geliĢme gôstermiĢtir. Diğer bir ifadeyle medreseler ùst bilgi sınıfını yetiĢtirmesi bakımından Ģehrin klasik kùltùr merkezi olmasında olmazsa olmazlardan biri olmuĢtur. Osmanlı eğitim sisteminde ôğrenci mahalle imamından baĢlayarak en ùst kademedeki medreseye ulaĢıncaya kadar devam eden eğitim hayatında ders geçme (referans) esasına gôre yùkselirdi. Dersin hocası kendisinden yeterli eğitimi alan ôğrencisini daha merkezî bir yere ve daha ùstùn bir hocaya tavsiye ederdi. Bôylece Ġstanbul‘daki en yùksek eğitim kurumlarına uzanan bir teamùl oluĢmuĢ olurdu. Yùksek tahsilini tamamlayan ôğrenciler diplomalarını aldıktan sonra en alt seviyedeki medreselerden baĢlamak suretiyle mùderris olarak atanırlardı (Yakuboğlu, 2006:141-142). Ayrıca medreselerde eğitim tamamen parasızdı ve talebenin yiyecek ve giyeceği de karĢılanıyordu (Halaçoğlu, 2007:138). Osmanlı eğitim sisteminde mektep, tekke, medrese ve yùksek medrese olmak ùzere bir sıralama vardı. BaĢarılı olan ôğrenci hocasının referansıyla daha yùksek seviyedeki okullarda okuma imkânı buluyordu. Yùksek seviyedeki medreselerin Ġstanbul‘da oluĢu taĢradan merkeze doğru bir akıĢı da tabii olarak doğurmuĢ oluyordu. Ġmparatorluğun hemen her yanında aynı ilim ve kùltùr havasının hâkim olmasının bir nedeni de bu durum olmalıdır. Saraybosnalı ôğrenciler yùksek eğitim için genellikle Ġstanbul‘a veya baĢka merkezlere gidiyorlar, dônùĢte eğitim aldıkları dil ile birlikte kùltùrùnù de beraberlerinde getiriyorlardı. Kadı, mùderris vb. yùksek kademelerde gôrev yapan bu kiĢiler vasıtasıyla Tùrkçe kelimeler halka kadar inmekle beraber Tùrkçe de belirgin Ģekilde etkili oluyordu. Aynı eğitim sùrecinden geçen bu kiĢiler fikrî ve edebî zevk birliğine sahiptiler.219 Özellikle Ģair ve yazar olanlar o dônem Tùrk edebiyatının birer parçası haline geliyorlardı. Bu yùzden Tùrkçenin Bosna‘da edebî bir dil olarak varlık gôstermesi ve geliĢmesi ağırlıklı olarak edebiyat ùrùnleri ve tekke kùltùrù vasıtasıyla olmuĢtur. Gazi Hùsrev Bey kùtùphanesinde bulunan yazma eserlerin çoğu Bosna ve Balkanların çeĢitli yerlerinde istinsah edilmiĢtir. Buralarda istinsah amaçlı ôzel medreselerin bulunduğu, bunlardan birinin de ôzellikle Gazi Hùsrev Bey Medresesi ve Hânkâhı olduğu ifade edilmektedir. (Karçiç, 1996:458). Bugùn Bosna-Hersek 218 Bayram Ģerif mùbarek olsun, Sabah hayır olsun, HoĢ geldun vb. ifadeler için bk. (Ġyiyol, 2010). Osmanlı toplum yapısı, her tùrlù etnik ve kùltùrel zenginliği içinde barındırmakla birlikte kùltùrel yapıda hâkim bir renge sahipti. ―Tùrk-Ġslam sentezi sayılabilecek bu renk, ôylesine hâkim bir eda taĢıyordu ki bu kùltùr dairesine giren ôrneğin Bağdat‘ta yetiĢen Røhî ile Bosna‘da yetiĢen Kâimî, coğrafyanın olağanùstù uzaklığına rağmen ôz olarak aynı Ģeyleri dile getiriyorlardı.‖ (Ġsen, 1997f:566). 219 634 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Kùtùphanelerinde bulunan Tùrkçe, Arapça ve Farsça yazmaların bu bôlgede çoğaltıldığı gerçeği Tùrkçenin etkisini gôsteren bir diğer delil olarak gôrùlmelidir. Osmanlı Devletinin dikkat çeken en ônemli ôzelliklerinden biri de hiç Ģùphesiz merkeziyetçi yapısıdır. Aslında bu merkeziyetçi yapı pek çok alanda kendini hissettirmiĢtir. Bununla bağlantılı olarak Ġstanbul‘un bir kùltùr ve sanat merkezi olması ortak bir edebî tavrın kôk salmasını da netice vermiĢtir. 220 Diğer bir ifadeyle tek merkezli bu yapı imparatorluğun her yanında aynı renk ve dokuyu beslemiĢtir. Saraybosna ile ġam, Konya ile Üskùp, Ġstanbul Tùrkçesine gôre kendilerini konumlandırmıĢlardır. Edebî metinlerde Ġstanbul‘u, Ġstanbul Tùrkçesini ôzleyen/anan pek çok Ģaire ve Ģiire rastlamak mùmkùndùr. Tùrkçe, Arapça ve Farsça menĢeli pek çok kelime Sırp-Hırvat dilinin konuĢulduğu yerlerdekinden daha çok Bosna-Hersek‘te gùnlùk konuĢmalarda yer almıĢtır (Djurdjev, 1992:303). ―Bosna‘da din ya da mezhep insanlar arasındaki kimlik ayrımının odak noktasıdır. Mùslùman olan ve Osmanlı Ġmparatorluğunun kùltùr çevresine giren BoĢnaklar, Tùrkçe eserler vermeye baĢlamıĢlar, hatta devrin icaplarına gôre Arapça ve Farsça kitaplar da meydana getirmiĢlerdir.‖ (Ġsen, 1997d:519). Özellikle divan ve tekke Ģairlerinin Tùrkçe yazmaları bu dùĢùncenin tezahùrùdùr. ―Her Osmanlı eyaletinde olduğu gibi Bosna-Hersek‘te de Ġslamî eğitim ve kùltùrùn fideliklerini mektepler ve dinî kurumlar oluĢturmuĢtu. Camilerin yanında bulunan mektepler ve medreseler Bosna Mùslùmanlarının temel ôğretim mùesseseleriydi. (Djurdjev, 1992:304).‖ Özellikle Saraybosna‘nın ikinci kurucusu kabul edilen Gazi Hùsrev Bey yoğun fetih ve gazâ faaliyetlerinin yanında bôlgenin ĠslamlaĢmasında ônemli rol oynayan dinî, ticarî ve kùltùrel tesisler yaptırmıĢtır. ġehrin ortasına kurduğu kùlliyesi bir sembol olmuĢ, yùzyıllarca topluma hizmet vermiĢ ve medresesinden pek çok kimse yetiĢmiĢtir (Okiç, 1996:454). Resmî kayıtlara gôre Osmanlı idaresinin son dônemlerinde Bosna‘da 917 mektep, 43 medrese, 28 rùĢdiye vardı. Ayrıca Saraybosna‘da bir askerî okul, bir ôğretmen yetiĢtirme koleji, bir ticaret mektebi bulunuyordu. (Djurdjev, 1992:304).221 Bosna‘nın Osmanlı kùltùr hayatındaki yerinin tespit edilmesini ônemlidir. ġùphesiz Ġstanbul merkezli kùltùr hayatının birer kopyası bu bôlgelerde yaĢanmaktaydı. Fakat imparatorluğun diğer bôlgelerinde olduğu gibi buradaki hayatın ve kùltùrel dokunun kaybolmadan gùnùmùze ulaĢmadığı aĢikârdır. En azından bunu Tùrkçe yazan Ģair ve mùellifler için sôyleyebiliriz. Tezkirelerde 28 civarında Bosnalı divan Ģairinden bahsedilmektedir (Ġsen, 1997e:67). Hâlbuki bugùn Tùrkçe yazan 100 civarında Ģair ve 20 kadar yazarın varlığı bilinmektedir. Bu Ģairlerin 16 tanesi Avusturya dôneminde yaĢamıĢtır. Dolayısıyla Tùrkçe Avusturya dôneminde de yaĢamaya devam etmiĢtir (Ġsen, 1997d:520-522; 1997f:568). Bunun yanında halk Ģairlerinden ya da tekke ve zaviyelerde Tùrkçe sôyleyen, yazan kiĢilerden Ģimdilik sınırlı ôlçùde haberdarız. Burada Mustafa Ġsen‘in Ģair tezkirelerinde 40 Ģairle temsil edilen Diyarbakır‘ın ġevket Beysanoğlu tarafından yayınlanan Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları (1957) adlı eserinde 200‘e ulaĢmasından hareketle zikredilen sayının beĢ katı olabileceğini, 19 Ģairle temsil edilen Üskùp‘ùn 100 civarında Ģaire sahip olabileceği ifade etmesi (Ġsen, 1997b:128-129; 1997c:139-140) dikkate değerdir. Dolayısıyla tezkirelerde geçen sayıya bakarak Tùrkçe yazan Bosnalı Ģair ve yazarların sayısı 150-200 civarında olması gerekir. Son araĢtırmalarda Dr. Adnan Kadriç‘in 38 adet Mostarlı Ģair ve yazardan bahsetmesi bunun bir delili sayılmalıdır.222 Son olarak gùnùmùzde Bosna-Hersek‘te Tùrkçenin durumundan bahsedebiliriz. Özellikle bağımsızlık sonrası iki halk arasında tarihî ve dinî birlikteliğin referansıyla bir yakınlaĢma meydana gelmiĢtir ve bu ilgi artarak devam etmektedir. Özellikle televizyonlarda gôsterime giren Tùrk dizileri, Tùrkiye ve Tùrkçeye ilgiyi artırmaktadır. Tarihi sùreci yakından takip edenler tarafından yapılan Ģu tespit dikkat çekicidir: ―Tùrkçe son yùz yıldır hiç bu kadar popùler olmamıĢtı.223‖ Tùrkçenin Bosna‘da ônceki dônemlerdeki konumundan bahsetmek bugùn elbette gùçtùr. GeçmiĢte sadece konuĢma dili değil aynı zamanda yazı dili olarak da kullanılan Tùrkçeyle yukarıda sôzù edilen Ģair ve yazarlar pek çok edebî eser ortaya koymuĢlardır. Fakat bugùn yazı dilinin varlığından sôz etmek mùmkùn değildir. KonuĢma dili olarak ise gùnden gùne artan ilgi yabancı bir dil ôğrenme merkezindedir. Ayrıca bugùnùn Bosna‘sında dôrt ùniversitede Tùrkoloji bôlùmleri eğitim vermektedir. 220 Bu dùĢùnceyi desteklemesi bakımından Çehayiç‘in ―Bosna-Hersek‘te Mevlevîler‖ (2008) isimli makalesinde Farsça ve Tùrkçe yazan Mevlevîlerle ilgili fikir ve sanat açısından yaptığı değerlendirmeyi aynen alıyoruz: ―Mevhum ve estetik formalite açısından Farsça ve Tùrkçe yazılan bôlgemizdeki Mevlevî eserler, o dônemin Osmanlı-Tùrk edebiyatındaki akımların ve yôntemlerin aynını ortaya aksettirmektedir.‖ (Çehayiç, 2008:749). 221 XVII.yùzyıl seyyahı Evliya Çelebi Saraybosna‘dan bahsederken: 104 mahalle, 170 mihrap, 100 adet mescit, buk‘a, zaviye, 180 sıbyan mektebi, 47 tekke, 100‘den fazla çeĢme, 300 yerde sebil, 700 su kuyusu, 176 su değirmeni, beĢ hamam, 670 hanedan hamamı, ùç adet ùcretsiz kervansaray Ģeklinde bilgi vermektedir (Evliya Çelebi, 2007:224-226). 222 Mostarlı ġairler Antolojisi Dr. Adnan KADRĠÇ tarafından yayına hazırlanmaktadır. 223 Bu ifade BoĢnak Tùrkolog Dr. Alena Çatoviç tarafından kullanılmıĢtır. 635 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo References ARUÇĠ, Muhammed ( 2005) ―Mostar‖, 30.cilt, TDVĠA, Ġstanbul BARKAN, Ömer Lùtfi (2008) ―Ġstila Devirlerinin Kolonizatôr Tùrk DerviĢleri‖, Tasavvuf Kitabı, (Haz. Cemil Çiftçi), Kitabevi Yayınları, Ġstanbul ÇEHAYĠÇ, Cemal (2008) ―Bosna-Hersek‘te Mevleviler‖, Tasavvuf Kitabı, (Haz. Cemil Çiftçi), Kitabevi Yayınları, Ġstanbul ÇELEBĠOĞLU, Âmil (1994) Kanønî Sultan Sùleyman Devri Tùrk Edebiyatı, MEB Yayınları, Ġstanbul DJURDJEV, Branislav (1992) ―Bosna-Hersek‖, 6.cilt, TDVĠA, Ġstanbul EMECEN, Feridun (1992) ―Bosna Eyaleti‖, 6.cilt, TDVĠA, Ġstanbul Evliya Çelebi (2007) Evliya Çelebi Seyahatnamesi, 5.cilt, Yapı Kredi Yayınları, Ġstanbul FULLER, Graham E. (2010) Ġslamsız Dùnya, (Çev.Hasan Kaya), Profil Yayınları, Ġstanbul HALAÇOĞLU, Yusuf (2007) XIV-XVII. Yùzyıllarda Osmanlı Devlet TeĢkilatı ve Sosyal Yapı, Tùrk Tarih Kurumu, Ankara HAZAĠ, Gyôrgy ―Osmanlı Dôneminde Bir Ġmparatorluk Dili Olarak Tùrkçe‖, http://www.osmanli.org.tr/yazi.php?bolum=7&id=200, EriĢim Tarihi: 11.04.2011 ĠBRAHĠM, Mehmet (2008) ―Eski Yugoslavya Sınırları Dahilinde Tarikat Hareketlerinin Tarih Ġçindeki GeliĢimi ve Önemi‖, Tasavvuf Kitabı, (Haz. Cemil Çiftçi), Kitabevi Yayınları, Ġstanbul ĠSEN, Mustafa (1997a) ―Osmanlılarda ġehir ve Kùltùr‖, Ötelerden Bir Ses, Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Tùrk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Akçağ Yay. Ankara ĠSEN, Mustafa (1997b) ― Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları Üzerine, Ötelerden Bir Ses, Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Tùrk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Akçağ Yay. Ankara ĠSEN, Mustafa (1997c) ―Kùltùr Tarihimizde Üskùp ve Üskùplù Divan ġairleri‖, Ötelerden Bir Ses, Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Tùrk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Akçağ Yay. Ankara ĠSEN, Mustafa (1997d) ―Balkanlarda Tùrk Edebiyatı‖, Ötelerden Bir Ses, Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Tùrk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Akçağ Yay. Ankara ĠSEN, Mustafa (1997e) ―Tezkirelerin IĢığında Divan Edebiyatına BakıĢlar, Osmanlı Kùltùr Coğrafyasına BakıĢ, Ötelerden Bir Ses, Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Tùrk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Akçağ Yay. Ankara ĠSEN, Mustafa (1997f) ―Bosna‘da Tùrk Edebiyatı‖, Ötelerden Bir Ses, Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Tùrk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Akçağ Yay. Ankara ĠYĠYOL, Fatih (2010) ― BoĢnak Folklorunda Tùrk Kalıp Sôzlerin Etkisi‖, Uluslar arası IX. Dil-YazınDeyiĢbilim Sempozyumu, 15-17 Ekim 2009, I.cilt, Sakarya Üniversitesi, s. 2-9 KARÇĠÇ, Fikret (1996) ―Gazi Hùsrev Bey Kùtùphanesi‖, 13.cilt, TDVĠA, Ġstanbul OKĠÇ, M.Tayyib (1996) ―Gazi Hùsrev Bey‖, 13.cilt, TDVĠA, Ġstanbul Osmanlı Belgelerinde Bosna-Hersek (2009) BaĢbakanlık Devlet ArĢivleri Genel Mùdùrlùğù, Osmanlı ArĢivi Daire BaĢkanlığı, yayın nu:101, Ġstanbul SKALJĠÇ, Abdullah (1965) Turcizmi u Srpskohrvatskom Jeziku, Sarajevo YAKUBOĞLU, Kenan (2006) Osmanlı Medrese Eğitimi ve Felsefesi, Gôkkubbe Yayınları, Ġstanbul ZLATAR, Behija (2010) Gazi Husrev-Beg, Orientalni Institut u Sarajevu, Sarajevo 636 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 94 Title A name given to the resource Bosna-Hersek‘te Türkçe Author Author GÖNEL, Hüseyin Abstract A summary of the resource. Bosna-Hersek‘te Tùrkçenin varlığı bu bôlgenin Osmanlılar tarafından fethedilmesine dayanır. Fetihten sonra devletin resmi dili olması ve din birliğinden dolayı Tùrkçe, varlığını artırarak sùrdùrmùĢtùr. Bu sùreçte Osmanlıların fetih, iskân, eğitim ve kùltùr politikaları ôzellikle etkili olmuĢtur. XIX. yùzyılın son çeyreğinden baĢlamak ùzere bôlgedeki Tùrk varlığı giderek zayıflamıĢtır. Tùrkçe ise varlığını az da olsa sùrdùrebilmiĢtir. Bu yazıda Tùrkçenin Tùrk-Ġslam kùltùrù çerçevesinde Bosna-Hersek‘te ilk varlık gôsterdiği dônemlerden baĢlayarak gùnùmùze kadarki durumu ele alınmıĢtır. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dfecf1e536501bb60b3a66447794aaea.docx 2c23e8135ed937ae57c9f40228dbbf3d https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/157c4a8877ea0252ed911abb21eaabd9.pdf 33be2b3e267e6957b6c7777317db86d7 PDF Text Text BOSNA-HERSEK’TE MEHMET AKİF ETKİSİ Genç Osman GEÇER Niğde Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Niğde / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Mehmet Akif, Sebilürreşat, Misbah/Yeni Misbah. ÖZET Türk edebiyatı tarihinde çok az sayıda yazar hem yaşadığı dönemde hem de öldükten sonra doğup yetiştiği ülke sınırlarının dışında da tanınıp bilinmiş, fikirleri ve sanat anlayışı uzak coğrafyalara ulaşmak suretiyle geniş bir alanda etkili olabilmiştir. Mehmet Akif Ersoy daha hayatta iken bu geniş etki alanına ulaşmış ve başta İstanbul olmak üzere fikirleri ve sanat anlayışı bugünkü Anadolu sınırlarını aşarak geniş Türk kültür coğrafyasına yayılmıştır. Bu kültür coğrafyalarından biri de Bosna-Hersek’tir.1878’de Bosna-Hersek’in Avusturya-Macaristan Devleti tarafından işgali, bu ülkede başta siyaset olmak üzere, kültürel alanda da çok ciddi sorunların doğmasına neden olmuştur. Daha önce yüzünü İstanbul’a dönük tutan ve her anlamda buradan beslenen Bosna-Hersek aydını yüzünü Viyana başta olmak üzere Batı’ya çevirmiştir. Bu dönüş, Bosna-Hersek’in en geniş manada Osmanlı kültür dairesinden çıkmaya başladığının ifadesi olmuştur. Bu kopuştan rahatsızlık duyan ve ilişkileri güçlendirmek isteyen bazı Boşnak aydınları İstanbul ile yeniden temasa geçmeye başlamışlardır. Bunların başında Salih Safvet Başiç gelmektedir. Başiç, tahsil hayatını İstanbul’da tamamlamış ve 1910 yılında BosnaHersek’e dönmüştür. 1912 yılında Bosna-Hersek Cemiyeti İlmiyesi tarafından çıkarılmaya başlanan Misbah, sonradan Yeni Misbah adını alan mecmuada Türkçe makaleler yazmış; makalelerinde sık sık Akif’e atıfta bulunmuştur. Misbah ve Yeni Misbah sadece Başiç’in makaleleriyle değil aynı zamanda Sebilürreşat’ta yayınlanan Akif’in makalelerini “Akif’ten Bir Vaaz” genel başlığı altında Arap harfli Boşnakça olarak tercüme etmek suretiyle okuyucularına ulaştırmıştır. Mehmet Akif Ersoy’un Bosna-Hersek’te tanıtılması ve dolayısıyla geniş bir etki alanı oluşturması hem Sebilürreşat aracılığı ile hem de İstanbul’da tahsil görmüş Boşnak aydınları vasıtasıyla olmuştur. Bu sayede Akif sınırlarımızın çok uzağındaki Müslümanların uyanışına vesile olmuştur. Boşnakları da çilesine ortak eden Akif Türkiye’deki kadar etkili olmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b76e8eb7ea583ec8bf9c91824df8643d.docx f43727a0aef1f807b42cb402b855ddb0 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cda28c73eaf62029e2dc7f568c46d5fb.pdf a260e4543f19c4f502b3568ccfcd0db1 PDF Text Text BOSNA-HERSEK’TE MEHMET AKİF ETKİSİ Genç Osman GEÇER1 Özet Türk edebiyatı tarihinde çok az sayıda yazar hem yaĢadığı dönemde hem de öldükten sonra doğup yetiĢtiği ülke sınırlarının dıĢında da tanınıp bilinmiĢ, fikirleri ve sanat anlayıĢı uzak coğrafyalara ulaĢmak suretiyle geniĢ bir alanda etkili olabilmiĢtir. Mehmet Akif Ersoy daha hayatta iken bu geniĢ etki alanına ulaĢmıĢ ve baĢta Ġstanbul olmak üzere fikirleri ve sanat anlayıĢı bugünkü Anadolu sınırlarını aĢarak geniĢ Türk kültür coğrafyasına yayılmıĢtır. Bu kültür coğrafyalarından biri de Bosna-Hersek‟tir. 1878‟de Bosna-Hersek‟in Avusturya-Macaristan Devleti tarafından iĢgali, bu ülkede baĢta siyaset olmak üzere, kültürel alanda da çok ciddi sorunların doğmasına neden olmuĢtur. Daha önce yüzünü Ġstanbul‟a dönük tutan ve her anlamda buradan beslenen Bosna-Hersek aydını yüzünü Viyana baĢta olmak üzere Batı‟ya çevirmiĢtir. Bu dönüĢ, Bosna-Hersek‟in en geniĢ manada Osmanlı kültür dairesinden çıkmaya baĢladığının ifadesi olmuĢtur. Bu kopuĢtan rahatsızlık duyan ve iliĢkileri güçlendirmek isteyen bazı BoĢnak aydınları Ġstanbul ile yeniden temasa geçmeye baĢlamıĢlardır. Bunların baĢında Salih Safvet BaĢiç gelmektedir. BaĢiç, tahsil hayatını Ġstanbul‟da tamamlamıĢ ve 1910 yılında Bosna-Hersek‟e dönmüĢtür. 1912 yılında Bosna-Hersek Cemiyeti Ġlmiyesi tarafından çıkarılmaya baĢlanan Misbah, sonradan Yeni Misbah adını alan mecmuada Türkçe makaleler yazmıĢ; makalelerinde sık sık Akif‟e atıfta bulunmuĢtur. Misbah ve Yeni Misbah sadece BaĢiç‟in makaleleriyle değil aynı zamanda SebilürreĢat‟ta yayınlanan Akif‟in makalelerini “Akif‟ten Bir Vaaz” genel baĢlığı altında Arap harfli BoĢnakça olarak tercüme etmek suretiyle okuyucularına ulaĢtırmıĢtır. Mehmet Akif Ersoy‟un Bosna-Hersek‟te tanıtılması ve dolayısıyla geniĢ bir etki alanı oluĢturması hem SebilürreĢat aracılığı ile hem de Ġstanbul‟da tahsil görmüĢ BoĢnak aydınları vasıtasıyla olmuĢtur. Bu sayede Akif sınırlarımızın çok uzağındaki Müslümanların uyanıĢına vesile olmuĢtur. BoĢnakları da çilesine ortak eden Akif en az Türkiye‟deki kadar etkili olmuĢtur. Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Mehmet Akif, SebilürreĢat, Misbah/Yeni Misbah 1 Yrd. Doç. Dr., Niğde Üni. Fen-Ede. Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, gencgecer@hotmail.com 1 �MEHMET AKİF’S EFFECT ON BOSNIA-HERZEGOVINA Abstract At the history of Turkish Literature very few writers have been known not only in his country but also out of his country‟s borders both during his life and after his death. Such writers‟ thoughts and art have had great effect by reaching far countries. While Mehmet Akif was alive, he could reach such great effect and first in Ġstanbul and then out of Anatolia‟s borders to wide Turkish cultural area. One of these cultural areas is Bosnia-Herzegovina. In 1878, due to the occupation of Bosnia-Herzegovina by the Austro-Hungarian Empire, some serious problems first at politics then at cultural area occured. The intellectuals of Bosnia-Herzegovina who formerly were affected by Ġstanbul inclined to the West foremost to Vienna. This turn showed that Bosnia-Herzegovina became out of the Ottoman cultural effect widely. Some Bosnian intellectuals who were disturbed by this disengagement and would prefer to strengthen the relationship started to contact with Ġstanbul again. Salih Safvet BaĢiç was the leading of these Bosnian intellectuals. BaĢiç was educated in Ġstanbul and returned to Bosnia-Herzegovina in 1910. BaĢiç wrote Turkish articles at Misbah published by „The Community of Bosnia-Herzegovina Education‟ in 1912 under the name of Yeni Misbah and often refered to Akif at his articles. At Misbah and Yeni Misbah not only BaĢiç‟s articles but also Akif‟s articles published at SebilürreĢat under the general name of „A Sermon from Akif‟ were reached to readers by translating in Bosnian with Arabic letters. Mehmet Akif‟s publicizing in Bosnia Herzegovina and consequently his great effect succeeded by favour of both SebilürreĢat and some Bosnian intellectuals educated in Ġstanbul. Thus Akif contributed to the awakening of Muslims living far from our borders. Akif who added Bosnians to his suffering had influence at least as much as he had in Turkey. Key Words: Bosnia-Herzegovina, Mehmet Akif, SebilürreĢat, Misbah/Yeni Misbah Giriş Türk edebiyatı tarihinde çok az sayıda yazar hem yaĢadığı dönemde hem de öldükten sonra doğup yetiĢtiği ülke sınırlarının dıĢında da tanınıp bilinmiĢ, fikirleri ve sanat anlayıĢı uzak coğrafyalara ulaĢmak suretiyle geniĢ bir alanda etkili olabilmiĢtir. Mehmet Âkif Ersoy daha hayatta iken bu geniĢ etki alanına ulaĢmıĢ ve baĢta Ġstanbul olmak üzere fikirleri ve sanat 2 �anlayıĢı bugünkü Anadolu sınırlarını aĢarak geniĢ Türk kültür coğrafyasına yayılmıĢtır. Bu kültür coğrafyalarından biri de Bosna-Hersek‟tir. Bosna-Hersek‟in fethinden baĢlayıp 1878‟de bu ülkenin Avusturya-Macaristan Devleti tarafından iĢgaline kadar geçen dört yüzyıldan fazla zaman zarfında, hem siyasi hem de kültürel iliĢkiler sorunsuz bir seyir izlemiĢtir denilebilir. Ancak iĢgal sonrası Bosna-Hersek‟te Ģartlar baĢta siyaset olmak üzere, kültürel alanda da çok ciddi sorunların doğmasına neden olmuĢtur. Daha önce yüzünü Ġstanbul‟a dönük tutan ve her anlamda buradan beslenen BosnaHersek aydını yüzünü Viya‟na baĢta olmak üzere Batı‟ya çevirmiĢtir. Bu dönüĢ, BosnaHersek‟in en geniĢ manada Osmanlı/Türk kültür dairesinden çıkmaya baĢladığının ifadesi olmuĢtur. Bu kopuĢtan rahatsızlık duyan ve iliĢkileri yeniden güçlendirmek isteyen bazı BoĢnak aydınları Ġstanbul ile yeniden temasa geçmeye baĢlamıĢlardır. Bunların baĢında Salih Safvet BaĢiç gelmektedir. Bosna-Hersek ile Ġstanbul arasındaki bağları yeniden güçlendirme görevini BaĢiç‟in üstlenmiĢ olması tesadüfî değildir. Ġstanbul ile kurulan yeni köprünün iki önemli ayağı vardır. Bunlardan birincisi SebilürreĢad mecmuası ikincisi ise bu mecmuada baĢmuharrirlik de yapan Mehmet Âkif Ersoy olmuĢtur. Mehmet Âkif Ersoy‟un Bosna-Hersek‟te tanıtılması, fikirlerinin yayılması, SebirürreĢad mecmuasında yayınladığı makalelerin BoĢnakçaya tercüme edilmek suretiyle yayınlanması Misbah mecmuası aracılığı ile olmuĢtur. Misbah mecmuası “Bosna-Hersek Cemiyet-i Ġlmiyesi” adıyla kurulan cemiyetin yayın organıdır. 28 Eylül 1912‟de kurulan cemiyet Misbah adında bir de mecmua çıkarmaya karar verir. Arap harfli BoĢnakça ve Osmanlı Türkçesi ile iki dilde yayınlanan Misbah mecmuası (Geçer, 2009: 43) Haziran-Temmuz 1913 tarihli 16.17. sayıların bir arada neĢredildiği bu nüshanın baĢ sayfasında “Tefsir-i ġerif” ana baĢlığının hemen altında “SebilürreĢad‟dan Aynen” ifadesiyle Mehmet Âkif‟in bir Ģirini yayınlamıĢtır (Misbah, 1913: S. 16-17, s. 1). Metin besmele ile baĢlar, Kur‟an-ı Kerim‟den alınan ve “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? (Kur‟an, 2005: (39-9), 460) Anlamındaki ayetin ardından Ģiirin tamamı yayınlanır. “Olmaz ya… Tabî‟î… Biri insan biri hayvan! Öyleyse, “cehalet” denilen yüz karasından, Kurtulmaya azmetmeli baĢtanbaĢa millet. Kâfî mi değil yoksa, bu son ders-i felâket?” 3 �… mısraları ile baĢlayan manzume; … “Ey millet, uyan! Cehline kurban gidiyorsun! Ġslâm‟ı da “batsın!” diye tutmuĢ yediyorsun! Allah‟tan utan! Bâri bırak dini elinden… Gir leĢ gibi topraklara kendin, gireceksen! Lâkin ne demek bizleri Allâh ile iskât? Allah‟tan utanmak da olur ilm ile… Heyhât!2 mısraları ile sona erer. Âkif‟in bu manzumesi Safahat‟ın Üçüncü Kitabı olan “Hakkın Sesleri” bölümünde yer almaktadır (Düzdağ, 2009: 189-190). Bu manzume 24 Nisan 1913 yılında ilk olarak SebilürreĢad mecmuasında neĢredilmiĢtir (Ceyhan, 1991: 405). Âkif‟in bu manzumesi SebilürreĢad mecmuasında yayınlandıktan yaklaĢık olarak 2 ay sonra Bosna-Hersek‟te yayınlanmıĢtır. 1913 yılının Osmanlı Devleti açısından Ģartları düĢünüldüğünde, böylesine zor bir zamanda bu manzumenin 2 ay gibi kısa bir süre sonra Bosna-Hersek‟te üstelik de Türkçe yayınlanıyor olması oldukça dikkat çekicidir. Âkif, Kur‟an‟dan bir ayeti tefsir etmek amacıyla kaleme aldığı bu manzumede, “cehalet”i yüzkarası olarak nitelendirmekte ve Balkan SavaĢı‟nın yol açtığı maddî ve manevî yıkıma iĢaret ederek “…bu felaketten de gerekli ders çıkarılmaz ve ölüm uykusundan uyanılmaz ise bunun sonunun ölüm olacağı…” hatırlatılmaktadır. Manzumenin vermek istediği mesaj açıktır: “Millet cehaletten kurtulmalı ve gaflet ve atalet uykusundan uyanmalıdır.” Manzumenin Misbah mecmuasının baĢ sayfasında yayınlanmıĢ olması benzer bir durumun Bosna-Hersek‟te de hüküm sürdüğü, yani buradaki Müslümanların da cehaletten kurtulmaları ve bir an önce uyanmaları gerektiği fikrini yaymak içindir. Misbah mecmuasını çıkaran irade Âkif‟in manzumesinde ifade ettiği Ģeyleri Bosna-Hersek için de geçerli saymıĢtır. Misbah‟ın 10 Aralık 1913 tarihli 7 numaralı nüshasından itibaren “Mehmet Âkif: Jedan Vaz” yani “Mehmet Âkif‟ten Bir Vaaz” baĢlığı ile bir yazı dizisi baĢlatılır. Aynı baĢlık altında ve numaralandırılmak suretiyle yapılan bu tefrika Misbah‟ın 8. Sayısında, 2. sayfada 2 Bu manzumenin Misbah mecmuasında yayınlanan tam ve asıl metnini görmek için bk. EK.I. 4 �“Mehmet Âkif: Jedan Vaz 2”, 12 Aralık 1913 tarihli 9. Sayının 2. Sayfasında “Mehmet Âkif: Jedan Vaz 3”, Misbah‟ın 12. Sayısında yine 2. Sayfada “Mehmet Âkif: Jedan Vaz 4”, 22 Ocak 1914 tarihli 13. Sayısında 2. Sayfada “Mehmet Âkif: Jedan Vaz 5”, 29 Ocak 1914 tarihli 14. Sayısında birinci sayfadan “Mehmet Âkif: Jedan Vaz 6” ve son olarak 15. Sayının 2. Sayfasında “Mehmet Âkif: Jedan Vaz” baĢlığı ile tefrika son bulur. Bu yazı dizisi de yine Mehmet Âkif‟in SebilürreĢat mecmuasında yayınlamıĢ olduğu yazılarının BoĢnakçaya tercüme edilmek suretiyle Arap harfli olarak yayınlanmıĢ halidir. Bu bakımdan yazıların içeriği hakkında bilgi verebilmek için Arap Harfli BoĢnakçayı okuyup anlayabilmek gerekmektedir. Böyle bir çalıĢma bir BoĢnak tarafından yapılmalıdır. Bu ve benzer pek çok mecmua baĢta Türkçe ve Osmanlı Türkçesi bilen BoĢnak araĢtırmacıları beklemektedir. Kanaatimizce Avusturya-Macaristan iĢgali ile I. Dünya SavaĢı arasında kalan dönemdeki Bosna-Hersek tarihi, edebiyatı, siyasi ve sosyal hadiseleri bahsi geçen süreli yayınların gün yüzüne çıkarılmasıyla daha anlaĢılır bir hale gelecektir. Sebilürreşat mecmuasında Mehmet Âkif tarafından kaleme alınan makalelerin BoĢnakçaya tercüme edilmesi ve Misbah mecmuasında yayınlanması Mehmet Âkif‟in fikirlerine verilen önem ve desteğin bir göstergesidir. Sebilürreşad‟da daha pek çok kiĢinin makalesi yayınlandığı halde Âkif‟in tercih edilmesi bir tesadüf olmasa gerektir. Bu bir bakıma Âkif‟in iĢaret ettiği yolu doğru kabul etmek, onun fikirlerini Bosna-Hersek‟e de yaymak anlamına gelmektedir. Mehmet Âkif‟in Bosna-Hersek‟te tanıtılmasına katkı sağlayan en önemli isim ise Salih Safvet BaĢiç‟tir. Bosna-Hersek‟in Mehmet Âkif‟i olarak nitelendirilebilecek olan BaĢiç Âkif‟le aynı yıl doğumludur. BaĢiç‟in Mehmet Âkif‟e olan hayranlığına ve onu BosnaHersek‟e nasıl tanıttığına geçmeden önce BaĢiç‟in hayatından kısaca söz etmek gerekir. Salih Safvet BaĢiç, geniĢ toprak sahibi, varlıklı ve saygın bir ailenin ilk erkek çocuğu olarak 11 Haziran 1873‟te Hersek bölgesinde küçük bir kasaba olan bugün Tomislavgrad diye bilinen Duvno‟da dünyaya gelir. Babası Aliya Bey, annesi Prozor‟lu Nura Hanım‟dır. Ġlköğrenimini doğduğu yerde tamamlayan BaĢiç Ġstanbul‟daki teyzesinin yanına gönderilir. Liseyi tamamladıktan sonra, Fatih Camisi Medresesinde Ġslâmi ilimler alanında tahsilini tamamlar ve 1904 yılında icazet alır (Geçer, 2009: 41). 1905-1910 yılları arasında Ġstanbul‟da Mekteb-i Saadet‟te ġarkiyat ve Din dersleri verir. 1908 MeĢrutiyet hareketine de Ģahitlik eden BaĢiç 1910 yılında Bosna-Hersek‟e, doğum yeri olan Duvno‟ya geri döner (Geçer, 2009: 42). Ġstanbul‟da pek çok önemli tarihi olaya tanıklık eden, kendini çok iyi yetiĢtiren ve yüksek 5 �tahsili sırasında teĢkilatçılığı da öğrenen BaĢiç vatanına döndüğünde 37 yaĢındadır (Geçer, 2009: 43). Duvno‟da kendi halinde sakin bir hayat süren BaĢiç, 1912 yılında fikirlerini ve teĢkilatçılığını gösterebileceği çok önemli bir fırsat yakalar. Bu dönemde Bosna-Hersek ulemasından birkaç değerli bilim adamı Ocak 1912‟de Saraybosna‟da toplanır ve “BosnaHersek Cemiyet-i Ġlmiyesi” adıyla bir dernek kurmaya karar verir. Dernek 28 Eylül 1912 günü resmen kurulur ve cemiyet Misbah adında bir de mecmua çıkarmaya karar verir (Geçer, 2009: 43). Salih Safvet BaĢiç de cemiyetin resmi yayın organı olan ve Arap harfli BoĢnakça ve Osmanlı Türkçesi ile iki dilde yayınlanan Misbah‟ın 6. Sayısından itibaren Türkçe makaleler yayınlamaya baĢlar (Geçer, 2009: 43). Makalelerini doğru ve düzgün bir Osmanlı Türkçesi ile yazan Salih Safvet, Mehmet Âkif Ersoy‟u çok sever ve yazılarında sık sık ona göndermeler ve Ģiirlerinden alıntılar yapar. Misbah ve Yeni Misbah mecmualarını SebilürreĢad mecmuasının Bosna-Hersek‟teki yansıması saymak nasıl mümkünse, Salih Safvet BaĢiç‟i de Mehmet Âkif Ersoy‟un BosnaHersek‟te nesir ile yükselen sesi olarak kabul etmek mümkündür. BaĢiç toplumsal meselelere yaklaĢırken Âkif gibi düĢünür (Geçer, 2009: 20). BaĢiç, 30 Nisan 1914 tarihli Yeni Misbah‟ın 5 numaralı sayısında yayınladığı “Matbuatın Ehemmiyeti” baĢlıklı makalesinde SebilürreĢad‟ı övdükten sonra bu mecmuada yazan isimleri ve ehemmiyetlerini Ģu cümlelerle ifade eder: “Bugün merkez-i muallâ-yı hilafette çıkan ve Ferid, Fatin, Âkif, ġemseddin beyler gibi esatize-i kiram hazeratının dinî, ahlakî, felsefî, ictimaî makalat-ı müfidesini neĢreden Sebilürreşad gazetesinin âlem-i Ġslâmiyet‟e ettiği ve etmekte bulunduğu hizmetlerin fevkinde bir hizmet etmek adeta beĢeriyetin vüsati haricindedir.” BaĢiç makalesinin devamında ise SebilürreĢad mecmuasının önemine dikkat çeker ve bu mecmuayı almayı, okumayı ve tavsiye etmeyi dini bir vazife sayarak Ģunları söyler: “SebilürreĢad‟a abone olmak ve öyle bir mecmua-i ilmiyeyi her yerde istemek, talep etmek Müslümanlar üzerine bir vazife-i umumiyedir. SebilürreĢad gazetesini okumak bir kütüphaneye kapanıp da, daima tetebbuat-ı zatiyede bulunmaktan daha faidelidir. Zira bir adam ne kadar âlim, ne kadar muktedir olursa olsun SebilürreĢad‟ın sütunlarını makalat-ı müfide ile tezyin eden mütehassısların fevkinde olamaz. Hulaseten Ģunu diyebiliriz ki SebilürreĢad adi bir gazete değildir; mütalaası umuma lazım bir mecmua-i ilmiyedir. NeĢr-i maarif vazife-i mühimmesiyle mükellef olan cemiyetimizin azasından her birisine lazım bir 6 �kitab-ı müstecmiü‟l-fevaittir. Binaenaleyh SebilürreĢad‟ı umum ihvana tavsiye eylemeyi vecaibden addeylerim.” BaĢiç, SebilürreĢad ve dolaysıyla Mehmet Âkif‟in fikirlerine çok büyük bir önem verir. Onun kurtuluĢ reçetesine inanmıĢtır. Hayranlığı Âkif‟e bir methiye yazacak kadar estetik bir düzlemede kendini gösterir. BaĢiç, 26 ġubat 1914 yılında Misbah‟ın 18. Numaralı sayısında “Tahdis-i Nimet” baĢlıklı bir makale yayınlar. Misbah‟ın birinci sayfasında yayınlanan bu makale ve içerisinde yer alan manzum methiye tamamen Mehmet Âkif‟e hasredilmiĢtir. “Hakikat ve selamet gibi iki lâzıme-i edebiye ile icra-yı ihtiĢam eden ve maa‟l-iftihar genç üdebamız tarafından peyderpey lisan-ı mahallimize tercüme edilen dinî ve içtimaî makalatın muharriri, Darülfünun-ı Osmanî muallimlerinden Ģair-i hikmet-güftar, edib-i celilasar “Safahat” sahibi Mehmet Âkif Beyefendi Hazretlerine: Olmamak mümkün mü meftûn fazlına âlî-himem? Safha-yı kırtası tezyîn eyledikçe Ģiirlerin Âlem-i Ġslâmı ikaz eyleyen hikmetleri Lef ü neĢr etmektedir sanatça ulvî Ģiirlerin Vâcib-i tebcîl ü takdîs-i umum, “Hak Sesleri” Pek büyük bir aĢk ile ifhâm edendir Ģiirlerin Menba-ı ilm ü hikemdir nüsha-i vaaz u edeb Câmi-i ahkâm-ı Kur‟andır musanna Ģiirlerin Her dü âlemde saadet-i mucip insâniyeti Pek suhûletle bize ta‟lim edendir Ģiirlerin Nev-usûl üzre küĢâd ettin bize ders-i edeb Hikmet-i Ġslâm‟ı takdîr eyleyendir Ģiirlerin Az mı mazmûn, az mı mana, az mı hikmet gösterir? Çok mu meĢgul etse her sahib-i kemâli Ģiirlerin Dâim ol fazlına istidad-ı umum-ı müslimîn NeĢr-i nûr etsin cihâna hikmet-âmiz Ģiirlerin” (Misbah, 1914: S. 18, s. 1) 7 �Âkif nasıl ki bütün Ġslâm âleminin yegâne kurtuluĢunu ilimde, fende ilerlemek ve gerçek dini öğrenerek hurafelere kapılmadan dosdoğru yaĢamakta gördüyse BaĢiç de bütün bu fikirleri Bosna-Hersek Müslümanları için bir tavsiye olarak sürekli onlara hatırlatmıĢtır. BaĢiç, Âkif‟ten aldığı bu enerjiyle baĢta Bosna-Hersek Müslümanları olmak üzere diğer Ġslâm ülkelerinin geri kalmıĢlığını tembelliğe ve bilgisizliğe bağlar. BaĢiç de, tıpkı Âkif gibi, Ġslâm âleminin tembellikten ve cahillikten kurtulabileceğine inanır. Tavsiyesi durmadan çalıĢmaktır. “O halde, sosyal ve fen bilimlerinde, ahlakta yükselmek ve ilerlemek idealimiz olmalı, bu konuda çok çalıĢmalıyız!..” der. Ümitsiz değildir ve bu konuda BaĢiç, Âkif‟in ümitsizliği asla onaylamayan Ģu mısralarına sığınır: “Âtiyi karanlık görerek azmi bırakmak Alçak bir ölüm varsa, eminim, budur ancak.” Mehmet Âkif, hayatında Bosna-Hersek‟e hiç gelmemiĢtir. Hicaz‟a gitmiĢ, Almanya‟ya gitmiĢ, Mısır‟da bulunmuĢ, ancak bu topraklara hiç ayak basmamıĢtır. ġair, yazar, düĢünür, dava adamı, idealleri olan bir mustarip olarak henüz hayatta iken gelmediği bu yerlerde tanınmıĢ, bilinmiĢ ve de sevilmiĢtir. Onun manzumeleri Balkan Ģehirlerinin bu en uzak noktasında da o dağdan bu dağa çarparak kalpleri ve gönülleri tutuĢturmuĢtur. Bu ateĢin yanmasında ve yayılmasında elbette Bosna-Hersek Müslümanlarının büyük payı vardır. Âkif‟le aynı çağda yaĢayan kaç Ģair Bosna-Hersek‟te bilinir. Kaçının bir mısraı sınırları aĢıp ovalara, dağlara çarpa çarpa yayılmıĢ ve umutsuzlara umut olmuĢtur? Mehmet Âkif‟in BosnaHersek‟te tanınmasına, bilinmesine elbette zemin hazırlayan en önemli kiĢi Salih Safvet BaĢiç ve onun baĢmuharrir olarak yazılarını yayınladığı Misbah ve Yeni Misbah mecmuaları olmuĢtur. Ama bütün bunların ötesinde Âkif‟i buralara getiren mucize yine onun mısralarında gizlenen samimiyet, inanmıĢlık ve iradedir diye düĢünüyorum. Kaynakça CEYHAN, Abdullah, (1991), Sırat-ı Müstakîm ve Sebîlürreşad Mecmuaları Fihristi, Ankara, Diyanet ĠĢleri BaĢkanlığı Yayınları. DÜZDAĞ, M. Ertuğrul (2009), Safahat, Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. GEÇER, G. Osman (2009), Bosna-Hersek’te Bir Osmanlı Aydını: Salih Safvet Başiç, Tuzla, Bosna-Hersek, Tuzla Kantonu ArĢivi Yayınları. Kur‟an (2005), (Haz: Elmalılı Hamdi Yazır), Ġstanbul, Huzur Yayınevi. Misbah, I. Sene, Nu: 16-17, 15 Recep-1 ġaban 1331 (Haziran-Temmuz 1913), Saraybosna. 8 �Misbah, II. Sene, Nu. 18, 30 Rabiulevvel 1332/26 ġubat 1914, Saraybosna. Misbah, II. Sene, Nu: 7, 11 Muharrem 1332/10 Aralık 1913, Saraybosna. 9 �EK. I. “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” Misbah, I. Sene, Nu: 16-17, 15 Recep-1 ġaban 1331/20 Haziran-6 Temmuz 1913, Saraybosna. 10 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2194 Title A name given to the resource BOSNA-HERSEK’TE MEHMET AKİF ETKİSİ Author Author GEÇER, Genç Osman Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Mehmet Akif, Sebilürreşat, Misbah/Yeni Misbah. ÖZET Türk edebiyatı tarihinde çok az sayıda yazar hem yaşadığı dönemde hem de öldükten sonra doğup yetiştiği ülke sınırlarının dışında da tanınıp bilinmiş, fikirleri ve sanat anlayışı uzak coğrafyalara ulaşmak suretiyle geniş bir alanda etkili olabilmiştir. Mehmet Akif Ersoy daha hayatta iken bu geniş etki alanına ulaşmış ve başta İstanbul olmak üzere fikirleri ve sanat anlayışı bugünkü Anadolu sınırlarını aşarak geniş Türk kültür coğrafyasına yayılmıştır. Bu kültür coğrafyalarından biri de Bosna-Hersek’tir.1878’de Bosna-Hersek’in Avusturya-Macaristan Devleti tarafından işgali, bu ülkede başta siyaset olmak üzere, kültürel alanda da çok ciddi sorunların doğmasına neden olmuştur. Daha önce yüzünü İstanbul’a dönük tutan ve her anlamda buradan beslenen Bosna-Hersek aydını yüzünü Viyana başta olmak üzere Batı’ya çevirmiştir. Bu dönüş, Bosna-Hersek’in en geniş manada Osmanlı kültür dairesinden çıkmaya başladığının ifadesi olmuştur. Bu kopuştan rahatsızlık duyan ve ilişkileri güçlendirmek isteyen bazı Boşnak aydınları İstanbul ile yeniden temasa geçmeye başlamışlardır. Bunların başında Salih Safvet Başiç gelmektedir. Başiç, tahsil hayatını İstanbul’da tamamlamış ve 1910 yılında Bosna-Hersek’e dönmüştür. 1912 yılında Bosna-Hersek Cemiyeti İlmiyesi tarafından çıkarılmaya başlanan Misbah, sonradan Yeni Misbah adını alan mecmuada Türkçe makaleler yazmış; makalelerinde sık sık Akif’e atıfta bulunmuştur. Misbah ve Yeni Misbah sadece Başiç’in makaleleriyle değil aynı zamanda Sebilürreşat’ta yayınlanan Akif’in makalelerini “Akif’ten Bir Vaaz” genel başlığı altında Arap harfli Boşnakça olarak tercüme etmek suretiyle okuyucularına ulaştırmıştır. Mehmet Akif Ersoy’un Bosna-Hersek’te tanıtılması ve dolayısıyla geniş bir etki alanı oluşturması hem Sebilürreşat aracılığı ile hem de İstanbul’da tahsil görmüş Boşnak aydınları vasıtasıyla olmuştur. Bu sayede Akif sınırlarımızın çok uzağındaki Müslümanların uyanışına vesile olmuştur. Boşnakları da çilesine ortak eden Akif Türkiye’deki kadar etkili olmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d72a1b5bdb8a8ce5254a4ce456e65502.docx 9054f6afa419ab2ce02d2e1e48d97959 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/faf32fb0bbc69d584098a99c66db34ee.pdf 6f2a98a2ad857161f8f27644e4c44a51 PDF Text Text BOSNALI ALAEDDİN SABİT Şehla HALİLLİ Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, M.Fuzuli Adına Elyazmalar Enstitüsü, Türkdilli Elyazmaların Tetkiki Bölümü, Bakü / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Sabit, Divan, kaside. ÖZET Asıl adı Alaaddin Ali olan Alaaddin Sabit Bosnalı Bosnanın Uzica kasabasında doğmuştur. Doğduğu yıl tam olarak belli değil. Fakat Sabit hakkında ilk araştırmayı yapan Y.Ripka’ya göre o, 1650 yılında doğmuştur. Kendi memleketinde ilk eğitimini Halil efendiden aldıktan sonra tahsilini daha da ilerletmek için İstanbul’a gelmiş, Seydizade Mehmet Paşa’nın dairesine imam olmuştur. Bundan sonra bazı medreselerde müderrislik yapmış, bazı vilayetlerde de kadılık etmiştir. 1712 yılında İstanbulda vefat etmiştir. Divan, Zafername, Berbername, Derename, Amrü ül-Leys, Edhem ü Hüma gibi eserleri vardır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2258 Title A name given to the resource BOSNALI ALAEDDİN SABİT Author Author HALİLLİ, Şehla Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Sabit, Divan, kaside. ÖZET Asıl adı Alaaddin Ali olan Alaaddin Sabit Bosnalı Bosnanın Uzica kasabasında doğmuştur. Doğduğu yıl tam olarak belli değil. Fakat Sabit hakkında ilk araştırmayı yapan Y.Ripka’ya göre o, 1650 yılında doğmuştur. Kendi memleketinde ilk eğitimini Halil efendiden aldıktan sonra tahsilini daha da ilerletmek için İstanbul’a gelmiş, Seydizade Mehmet Paşa’nın dairesine imam olmuştur. Bundan sonra bazı medreselerde müderrislik yapmış, bazı vilayetlerde de kadılık etmiştir. 1712 yılında İstanbulda vefat etmiştir. Divan, Zafername, Berbername, Derename, Amrü ül-Leys, Edhem ü Hüma gibi eserleri vardır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548