42 10 3494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3490 Title A name given to the resource AYDIN GÖÇÜ, SÜRGÜN YAHUT YURT DIŞININ ÇEKIMI: MISIR Author Author Ulucan, Mehmet Abstract A summary of the resource. Voluntary or compulsory exiles are important events that affect the future of communities. Especially politic exiles have hardly been in every era subject. In Turkish history are encountered such exiles. The exiles that had been lived in Turkish literature, caused in a lot of ways changes and improvements. Of course exile places are important beside exile and banisher. In other words exile places have a different meaning according to exile and banisher. More importantly exile places of voluntary exiles are more important. In this announcement will we shortly mention about exile literature and we will discuss Egypt more where is an exile place. Keywords: Turkish Literature, Enlightened Immigration, Voluntary and compulsory Exile, Egypt. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f418c467b0fdfd06c1321c765bff71e6.doc b1a9a045f8b1ffac2857e32374ddf405 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f7475291f66cf8520984cbdddbbb5f54.pdf d0ced8ea9e49740a5f13217b263a8a92 PDF Text Text 1st International Annual Student Symposium yaşantısında Bektâşîliğin özel bir konumu vardır. Özellikle Balkanlarda yaşayan müslümanlar arasında en çok nüfûsa sahip olan Arnavutlar üzerinde Bektâşîlerin te’sirleri çoktur ve başlı başına bir araştırma konusudur.Bu anlatılan süreçten sonra ise Bektaşilikte büyük bir düşüş gerçekleşir. .Büyük bir ilgiden sonraki süreçte Bektaşilik Tarikatı’nın günümüzde etkilerinin hemen hemen hiç görülmemesi araştırılmaktadır.Biz bu çalışmamızda Bosna’da Bektaşilik Tarikatının gerileme sebepleri,halkın gözünde Bektaşilik Tarikatının dünü-bugünü hakkındaki görüşlerini kayıt altında takdim edeceğiz.Bektaşilik Tarikatı’nın Bosna ayağını bilinmeyen yönleriyle ortaya koymaya çalışacağız.Bu bilgileri röportaj yöntemiyle pekiştirmeye çalışacağız. AYVAZ DEDE Nurşen Özkan International Burch University / Sarajevo, Bosnia and Herzegovina Anahtar Kelime: Ayvaz Dede, Akhisar, Prusats, şenlik ÖZET Ayvaz Dede, Bosna-Hersek’te yaşamış en ünlü kişilerden biridir. Hakkında çok fazla bilgi bulunmamaktadır. 15. yüzyılda, Manisa-Akhisar’dan Bosna’nın Prusats bölgesine gelmiştir. Fatih Sultan Mehmet’in Bosna’yı fethi sırasında (1463), İslamiyeti yaymak için getirdiği 40 şeyhten biridir. Türkçe kaynaklara göre; 500 yıl önce Akhisar’dan gelmiş ve bugünde hala şenliklerle anılan Donyi Vakuf kentinin Prusats kasabasına gelmiştir. Halkın kıtlık çektiği bir dönemde kente su gelmesini önleyen dağın önünde 40 gün 40 gece ibadet edip Allah’a yalvarmıştır. İnanışa göre, 40. gece rüyasında iki koçun birbiriyle çarpıştığını gören Ayvaz Dede, uyandığında dağın yarıldığını ve oradan suyun aktığını görmüştür. Böylece, halk suya kavuşmuştur. Ayvaz Dede’nin doğum günü ve hayatı hakkında ortak bir fikir yoktur. Nereli olduğuna dair kesin olmamakla birlikte çok değişik rivayetler vardır. Bosna’nın kalbini kazanan değerli, saygı 46 | �BOOK OF ABSTRACTS gören bir derviştir. Ağzında kötü bir söz duyan olmamıştır. Allah’a karşı yakınlığından ve itinasından dolayı ‘Dede’ lakabı verilmiştir. Dağın yarılması hadisesinden sonra vefat ettiği söylenir. Bosna’da yaptığımız bu çalışma da Gazi Hüsrev Bey kütüphanesinden ve Tarih Enstitüsü’nden çıkardığımız kaynaklar 11 gazete haberi ve bir kitap olmak üzere toplam 12 kaynaktır. Türk-Boşnak kaynaklarında bilgi bununla kısıtlı olup; Bosna’da onun anısına her yıl anma şenlikleri düzenlenir. Haziranın son haftasında gerçekleştirilen bu şenlikler on binlerce kişiye her yıl ev sahipliği yapmaktadır. Bu şenlik kapsamında ülkenin her tarafından, ellerinde Osmanlı’yı temsil eden sancaklar, başlarında feslerle çok sayıda kişi Prusats’a gelmektedir. Boşnaklar Ayvaz Dede’ye ve bu şenliklere öyle önem vermiştir ki, Ayvaz Dede Şenlikleri’ni küçük Hac olarak nitelendirirler. Çalışımızın amacı, hakkında ortaya çıkan yanlış görüşleri Ayvaz Dede’den ayırıp doğru olan Ayvaz Dede’yi bilimsel âleme tanıtmaktır. Bosna’ya bıraktığı milli ve manevi duyguların insanlar tarafından daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır. Yapılan röportajlarla, bölgede önemli bir insan olmasına rağmen, sadece etkinlik kapsamında tanınan bu büyük zatın bu çalışmayla Bosna’da ve Dünya’da daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır. TANZİMATTAN SONRA BOSNA'DA YAPILAN EDEBİ ÇEVİRİLER Merve Kandemir International Burch University / Sarajevo, Bosnia and Herzegovina Anahtar Kelime: Çeviri , Edebi eser, Yazar, Bosna , Tanzimat ÖZET Bosna-Hersek'in Fatih Sultan Mehmet tarafından 1463 tarihinden fethedilmesinden itibaren 500 yıl boyunca Müslüman Türkler ve Boşnaklar arasında çok sıkı bir dil ve kültür etkileşimi olmuştur. İstanbul'a giderek Arapça, Farsça ve Türkçe öğrenen aydınlar arasından Osmanlı Türkçesi'yle | 47 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1411 Title A name given to the resource AYVAZ DEDE Author Author ÖZKAN, Nurşen Abstract A summary of the resource. Ayvaz Dede, Bosna-Hersek’te yaşamış en ünlü kişilerden biridir. Hakkında çok fazla bilgi bulunmamaktadır. 15. yüzyılda, Manisa-Akhisar’dan Bosna’nın Prusats bölgesine gelmiştir. Fatih Sultan Mehmet’in Bosna’yı fethi sırasında (1463), İslamiyeti yaymak için getirdiği 40 şeyhten biridir. Türkçe kaynaklara göre; 500 yıl önce Akhisar’dan gelmiş ve bugünde hala şenliklerle anılan Donyi Vakuf kentinin Prusats kasabasına gelmiştir. Halkın kıtlık çektiği bir dönemde kente su gelmesini önleyen dağın önünde 40 gün 40 gece ibadet edip Allah’a yalvarmıştır. İnanışa göre, 40. gece rüyasında iki koçun birbiriyle çarpıştığını gören Ayvaz Dede, uyandığında dağın yarıldığını ve oradan suyun aktığını görmüştür. Böylece, halk suya kavuşmuştur. Ayvaz Dede’nin doğum günü ve hayatı hakkında ortak bir fikir yoktur. Nereli olduğuna dair kesin olmamakla birlikte çok değişik rivayetler vardır. Bosna’nın kalbini kazanan değerli, saygı gören bir derviştir. Ağzında kötü bir söz duyan olmamıştır. Allah’a karşı yakınlığından ve itinasından dolayı ‘Dede’ lakabı verilmiştir. Dağın yarılması hadisesinden sonra vefat ettiği söylenir. Bosna’da yaptığımız bu çalışma da Gazi Hüsrev Bey kütüphanesinden ve Tarih Enstitüsü’nden çıkardığımız kaynaklar 11 gazete haberi ve bir kitap olmak üzere toplam 12 kaynaktır. Türk-Boşnak kaynaklarında bilgi bununla kısıtlı olup; Bosna’da onun anısına her yıl anma şenlikleri düzenlenir. Haziranın son haftasında gerçekleştirilen bu şenlikler on binlerce kişiye her yıl ev sahipliği yapmaktadır. Bu şenlik kapsamında ülkenin her tarafından, ellerinde Osmanlı’yı temsil eden sancaklar, başlarında feslerle çok sayıda kişi Prusats’a gelmektedir. Boşnaklar Ayvaz Dede’ye ve bu şenliklere öyle önem vermiştir ki, Ayvaz Dede Şenlikleri’ni küçük Hac olarak nitelendirirler. Çalışımızın amacı, hakkında ortaya çıkan yanlış görüşleri Ayvaz Dede’den ayırıp doğru olan Ayvaz Dede’yi bilimsel âleme tanıtmaktır. Bosna’ya bıraktığı milli ve manevi duyguların insanlar tarafından daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır. Yapılan röportajlarla, bölgede önemli bir insan olmasına rağmen, sadece etkinlik kapsamında tanınan bu büyük zatın bu çalışmayla Bosna’da ve Dünya’da daha iyi anlaşılmasını sağlamaktır. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PA Classical philology,PN Literature (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f1efad710d3c632f8d18245e0896ad24.docx 6865f6ce377c3e2e2dfd9d596e3c825b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4af21b25eedb87db8c74e4230870f449.pdf 1679d12cec8fdece68177d8fb0780a95 PDF Text Text AYVAZ DEDE’NİN İSLAMİ YÖNDEN BOŞNAKLARA ETKİSİ VE AYVAZ DEDE ŞENLİKLERİNE GENEL BAKIŞ Yunus Emre TERZİ International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Boşnak Halk Edebiyatı, Ayvaz Dede, Ayvaz Dede Şenlikleri. ÖZET Yüzyıllar boyu Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetinde kalmış olan, Balkanların içinde bize en yakın olanı Bosna’da Türk kültürünün tesiri çok fazla olmuştur. Yüzyıllar boyu bu etkileşimde İslamiyet’in önemli bir rolü vardır. İslamiyet Boşnaklarla aramızda gönül bağı kurmuştur. Bu bağlamda Bosna-Hersek’in Yunus Emre’si sayılan Horasan erenlerinden Ayvaz Dede’nin de Bogomilizm dini’ni yaşayan Boşnaklarla gönül bağı vardır. Bu çalışmada Bogomilizm dinini yaşayan Boşnaklara Ayvaz Dede’nin İslami yaşamının etkisi araştırılmıştır. Bununla birlikte Boşnak halkının gönlünde taht kuran, Yugoslavya Devleti’nin varlık gösterdiği zamanda kutlanmayan veya kutlanamayan lakin unutulmayan kendi devletlerini kurduklarında anılan Ayvaz Dede Şenliklerine genel bir bakışıda ele almaktadır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2188 Title A name given to the resource AYVAZ DEDE’NİN İSLAMİ YÖNDEN BOŞNAKLARA ETKİSİ VE AYVAZ DEDE ŞENLİKLERİNE GENEL BAKIŞ Author Author TERZİ, Yunus Emre Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Boşnak Halk Edebiyatı, Ayvaz Dede, Ayvaz Dede Şenlikleri. ÖZET Yüzyıllar boyu Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetinde kalmış olan, Balkanların içinde bize en yakın olanı Bosna’da Türk kültürünün tesiri çok fazla olmuştur. Yüzyıllar boyu bu etkileşimde İslamiyet’in önemli bir rolü vardır. İslamiyet Boşnaklarla aramızda gönül bağı kurmuştur. Bu bağlamda Bosna-Hersek’in Yunus Emre’si sayılan Horasan erenlerinden Ayvaz Dede’nin de Bogomilizm dini’ni yaşayan Boşnaklarla gönül bağı vardır. Bu çalışmada Bogomilizm dinini yaşayan Boşnaklara Ayvaz Dede’nin İslami yaşamının etkisi araştırılmıştır. Bununla birlikte Boşnak halkının gönlünde taht kuran, Yugoslavya Devleti’nin varlık gösterdiği zamanda kutlanmayan veya kutlanamayan lakin unutulmayan kendi devletlerini kurduklarında anılan Ayvaz Dede Şenliklerine genel bir bakışıda ele almaktadır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/eb8b6a67c92b900639d19d61e72a6e99.pdf 9ebdba44a40bde7ba0c25eb4a6a87f6c PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 yüzyılın ilk yıllarında Fuzuli geleneklerinin takipçisi olarak tanınmış kendisiyle hemfikir olan Aliağa Vahid, Ali Nazmi, Salman Mümtaz gibi şahsiyetlerle defalarca görüşmüştür. Novberi Füzuli yaratıcılığına o kadar hayran olmuş ki, şiirlerinden birinde kendisiyle aynı dönemde yaşamak, hatta onun kalemi, mürekkebi olmak istediğini belirtmiştir. Fuzuli şiirlerine yazılan tahmisler şairin yaratıcılığında önemli yer tutmaktadır. Onun Fuzuli'nin “Ya Rab”, “Gül”, “Beni”, “Aşk”, “Bak”, “Çare”, “Sabah” ve başka redifli gazellerine yazdığı tahmisleri özellikle dikkat çekicidir Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Elyazmaları Enstitüsü'nde S-464 ve S-465 şifresile Növberinin avtografı olan 2 ciltten oluşan tahmisler toplusu korunmaktadır. AZERBAYCANIN GEDEBEY YÖRESİNİN TÜRK MENŞELİ ETNOTOPONİMLERİ Mehebbet PAŞAYEVA Azebaycan Devlet İktisat Universitesi / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Etnotoponim, kabile, halk, tarih, söykökü. ÖZET Malumdur ki, etnotoponimler halkın tarihini, etnogenezini, onun yayılma önem kesb edir. areallarını öğrenmek açısından son derece büyük Etnotoponimlerin müeyyen qrupu halqın teşekkülünde hansı kabile, tayfaların iştirak etdiyini, bu prosesin özünün ne zaman baş verdiyini müeyyenleşdirmeye imkan verir ve halkın tarih boyu yaşadığı ve yayıldığı arazini müeyyenleşdirmek için tutarlı kaynakdır. Her bir yer adı ait olduğu halkın dili, tarihi, etnoqrafiyası, dünya görüşleri, teşeklülû, etnogenetik yapısı, medeniyeti gibi özellikier hakkında çokyönlü bilgi verir. Yer adları sadece belirli bir yerin adını bildirmekle yanısıra, o yerlerde yaşayan halkın etnik yapısı gibi çeşitli özellikleri de bildirmektedir. Türk dünyasının ayrılmaz bir parçasi olan Azerbeycan insanların yerlesmiş olduklan en eski yerlerden biridir. Azerbaycan'ın tarihi geçmişi, cografi konumu ve halkların etnik menşeyi hakkrnda bilgi veren yer adları (toponimler) zaman zaman parçalanarak bir birinden ayrı kalmış Türk dünyasının büyük geçmisinin ögrenilmesi için degerli bir kaynaktır. Azerbaycanda tarihin eski devirlerinden 14 �BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 baslamış günümüze kadar korunmuş Türk menşeli yer adları mevcuttur. Tarihi milattan öncelere ait bu yer adları eski yazılı kaynaklar ve folktor arastrmalarında açık bir sekide ifade olunmuşdur.Azerbaycan türklerinin etnogenezinde bir çok kadim türk kavimleri iştirak etmişler. Bu kavimlerin her biri Azerbaycann arazisindeki toponimlerde adlarını koruya bilmişlerdir. Azebaycanın Gedebey yöresi tarih boyunca birçok türk kavimlerinin göç etdiyi arazilrden olmuştur. Bu kavimlerden Hun, Katak, Qarqar, Kıpçak ve b. bölgenin etnotoponimlerinin formalaşmasında mühüm rolu olmuşdur. Sunulan çalışmada Azerbaycan'nın zengin tarihe malik olan arazilerinden Gedebey yöresindeki yer adları incelenmiştir. Gedebey yöresi Azerbaycan Türk köklerinin daha derin katlarını, ümumtürk tarihinin eski çağlarını öyrenmek üçün misilsiz hazinedir. Makalede Azerbaycan'nın Gedebey yöresindeki mevcut olan bazı yer adları ve bu yerlere adlarını vermiş eski Türk menşeli tayfalarla bağlı bilgiler verilmiş, türk halklarının soy kökünde bulunan etnik tayfa ve kabile birlesmeleri ile bağlı tahliller aparılmıştır. Yer adları ile ilgili yöre halkı arasında dolaşan efsane ve rivayetlerde eski türk kültürünün izleri araştırılmış, zaman-zaman bu topraklara göç eden eski türk tayfalarından söz edilmis, bazı yer adlarının menseyi hakkında bilgi verilmiştir. ETHNO TOPONYMS OF THE TURKISH ORIGIN OF GEDEBEY REGION OF AZERBAIJAN One of the oldest places where people settled is the Azerbaijan is an integral part of the Turkish community. In Azerbaijan names of Turkish origin from the ancient times of history has been preserved until today. Toponyms which give information about Azerbaijani history, geographial position and origin of people. It is known that the ethno toponyms assume extremely important for studing history, ethnogenesis of nation. Some turkish communities took part in the formation of the ethnogenesis of Azerbaijani turks They kept their names in the toponyms of Azerbaijani ground. Gedebey region of Azerbaijan throughout the history of Azerbaijan has been one of regions of the migration of Turkish tribes. These tribes Huns, Kataks, Qarqars and etc. played an important role in the formation of the ethnonymis of the region. In present work investigated the land names of Gedebey region of Azerbaijan. Gedebey region is the unique treasure for studing the ancient history of Azerbaijani. In 15 �BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 the present article were given information about place names of Gedebey region of Azerbaijan. OZAN-AŞIK SANATININ KÜLTÜRÜMÜZDE YERİ Maarife HACIYEVA Azebaycan Devlet İktisat Universiteti / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Saz, söz, kültür, kimlik, milli, sanat. ÖZET Türk kültürünün kadim bir sahasını ifade eden saz-söz sanatının, milli kültürün kökünde dayandığını musiki ve folklor araştırıcıları ispatlamışlar. Türk dünyasının zengin kültürü ile bağlı olan saz-söz sanatı yüzyıllar boyu türklerin güclü sanat tribunu olmuş, onların milli-manevi değerlerinin bir kısmı da daha çok saz-söz sanatında korunup yaşamışdır. Çağdaş sazın ibtidai forması olan kopuz, çağdaş aşıkların ulu dedesi, selefi olan türk dünyasının milli kimliğinin bir belgesidir. Saz-söz türklerin manevi varlığının optimal kültürel kimliğini ifade etmektedir. Tarihi eskilere dayanan “kopuz” , “bağlama” adlanan saz tekmilleşerek “cüre” sazdan “tavar” saza, “tavar” sazdan daha iri saz olan “ustad saza”, daha doğruau üçtelliden on iki telliye kadar saz çeşidine dönüçmüşdür. Saz hem de türklerin musiki kültüründen haber veriyor. Bu kültürel aletde 200 civarında aşık havasının çalınıb günümüze kadar geldiyi tespit edilmişdir. Aşık havaları yeni aşık tarzı, şiir türlerinin de yaranmasına vesile olmuştur. Sazın aşık ifaçılık sanatına verdiyi töhfeler, aşığın ifaçılığında yaranan musiki regarengliyi, sazın aşık terminolojisine mahsus isimleri, saz-söz sanatında yeni-yeni havaların yaranıb zenginleşmesi, saz-söz sanatında kendine has geyim-kuşam halkın kadim kültüründen etnoğrafisinden haber verir ve türkülerin milli kimliyinde müstüsna rol oynamıştır. Sazın eşliyinde ortaya çıkan aşık sanatında musiki, şiiriyyat, dans, aktörlük ve ifaçılığı ihata etmesi aşık sanatının kendine has özelliyini ifade ediyor. Saz-söz sanatının bu özelliğini ilk defa Azerbaycan müziğinin klassiki Üzeyir Hacıbeyli “Koroğlu” operasında tatbik etmişdir. Kara Karayevin ve diger bestekarların da eserlerinde, opera, bale, simfonik ve kamera müziginde aşık havalarının intonasya özellikleri vardır. YUNESKOnun Keyri Maddi Medeni İrsinin Korunması üzre Komitesi 2009-cu il 16 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2630 Title A name given to the resource AZERBAYCANIN GEDEBEY YÖRESİNİN TÜRK MENŞELİ ETNOTOPONİMLERİ Author Author PAŞAYEVA, Mehebbet Abstract A summary of the resource. Malumdur ki, etnotoponimler halkın tarihini, etnogenezini, onun yayılma areallarını öğrenmek açısından son derece büyük önem kesb edir. Etnotoponimlerin müeyyen qrupu halqın teşekkülünde hansı kabile, tayfaların iştirak etdiyini, bu prosesin özünün ne zaman baş verdiyini müeyyenleşdirmeye imkan verir ve halkın tarih boyu yaşadığı ve yayıldığı arazini müeyyenleşdirmek için tutarlı kaynakdır. Her bir yer adı ait olduğu halkın dili, tarihi, etnoqrafiyası, dünya görüşleri, teşeklülû, etnogenetik yapısı, medeniyeti gibi özellikier hakkında çokyönlü bilgi verir. Yer adları sadece belirli bir yerin adını bildirmekle yanısıra, o yerlerde yaşayan halkın etnik yapısı gibi çeşitli özellikleri de bildirmektedir. Türk dünyasının ayrılmaz bir parçasi olan Azerbeycan insanların yerlesmiş olduklan en eski yerlerden biridir. Azerbaycan'ın tarihi geçmişi, cografi konumu ve halkların etnik menşeyi hakkrnda bilgi veren yer adları (toponimler) zaman zaman parçalanarak bir birinden ayrı kalmış Türk dünyasının büyük geçmisinin ögrenilmesi için degerli bir kaynaktır. Azerbaycanda tarihin eski devirlerinden baslamış günümüze kadar korunmuş Türk menşeli yer adları mevcuttur. Tarihi milattan öncelere ait bu yer adları eski yazılı kaynaklar ve folktor arastrmalarında açık bir sekide ifade olunmuşdur.Azerbaycan türklerinin etnogenezinde bir çok kadim türk kavimleri iştirak etmişler. Bu kavimlerin her biri Azerbaycann arazisindeki toponimlerde adlarını koruya bilmişlerdir. Azebaycanın Gedebey yöresi tarih boyunca birçok türk kavimlerinin göç etdiyi arazilrden olmuştur. Bu kavimlerden Hun, Katak, Qarqar, Kıpçak ve b. bölgenin etnotoponimlerinin formalaşmasında mühüm rolu olmuşdur. Sunulan çalışmada Azerbaycan'nın zengin tarihe malik olan arazilerinden Gedebey yöresindeki yer adları incelenmiştir. Gedebey yöresi Azerbaycan Türk köklerinin daha derin katlarını, ümumtürk tarihinin eski çağlarını öyrenmek üçün misilsiz hazinedir. Makalede Azerbaycan'nın Gedebey yöresindeki mevcut olan bazı yer adları ve bu yerlere adlarını vermiş eski Türk menşeli tayfalarla bağlı bilgiler verilmiş, türk halklarının soy kökünde bulunan etnik tayfa ve kabile birlesmeleri ile bağlı tahliller aparılmıştır. Yer adları ile ilgili yöre halkı arasında dolaşan efsane ve rivayetlerde eski türk kültürünün izleri araştırılmış, zaman-zaman bu topraklara göç eden eski türk tayfalarından söz edilmis, bazı yer adlarının menseyi hakkında bilgi verilmiştir. ETHNO TOPONYMS OF THE TURKISH ORIGIN OF GEDEBEY REGION OF AZERBAIJAN One of the oldest places where people settled is the Azerbaijan is an integral part of the Turkish community. In Azerbaijan names of Turkish origin from the ancient times of history has been preserved until today. Toponyms which give information about Azerbaijani history, geographial position and origin of people. It is known that the ethno toponyms assume extremely important for studing history, ethnogenesis of nation. Some turkish communities took part in the formation of the ethnogenesis of Azerbaijani turks They kept their names in the toponyms of Azerbaijani ground. Gedebey region of Azerbaijan throughout the history of Azerbaijan has been one of regions of the migration of Turkish tribes. These tribes Huns, Kataks, Qarqars and etc. played an important role in the formation of the ethnonymis of the region. In present work investigated the land names of Gedebey region of Azerbaijan. Gedebey region is the unique treasure for studing the ancient history of Azerbaijani. In the present article were given information about place names of Gedebey region of Azerbaijan. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/912d895fbd63421c55f4af7330a551a5.docx a523d39e4b4f53e8ce5c7e5ab618541f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e1f415190a0eef43f8c58d40e09d3740.pdf 12ddf0aad5849a9e11d05cde95151ba9 PDF Text Text AZERBAYCANIN ŞEKİ-ZAKATALA YÖRESİNİN TÜRK MENŞELİ ETNOTOPONİMLERİ Mehebbet PAŞAEVA Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, Arkeoloji ve Etnografi Enstitüsü, Bakü /Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Etnotoponim, Kabile, Halk, Tarih, Söykökü. ÖZET Insanların yerlesmiş olduklan en eski yerlerden biri de hiç süphe yok ki, Türk dünyasının ayrılmaz bir parçasi olan Azerbeycandır. Azerbaycanda tarihin eski devirlerinden baslamış günümüze kadar korunmuş Türk menşeli yer adları mevcuttur. Tarihi milattan öncelere ait bu yer adları eski yazılı kaynaklar ve folktor arastrmalarında açık bir sekide ifade olunmuşdur. Azerbaycan'ın tarihi geçmişi, cografi konumu ve halkların etnik menşeyi hakkrnda bilgi veren yer adları (toponimler) zaman zaman parçalanarak bir birinden ayrı kalmış Türk dünyasının büyük geçmisinin ögrenilmesi için degerli bir kaynaktır. Her bir yer adı ait olduğu halkın dili, tarihi, etnoqrafiyası, dünya görüşleri, teşeklülû, etnogenetik yapısı, medeniyeti gibi özellikier hakkında çokyönlü bilgi verir. Yer adları sadece belirli bir yerin adını bildirmekle yanısıra, o yerlerde yaşayan halkın etnik yapısı gibi çeşitli özellikleri de bildirmektedir. Malumdur ki, etnotoponimler halkın tarihini, etnogenezini, onun yayılma areallarını öğrenmek açısından son derece büyük önem kesb edir. Etnotoponimlerin müeyyen qrupu halqın teşekkülünde hansı kabile, tayfaların iştirak etdiyini, bu prosesin özünün ne zaman baş verdiyini müeyyenleşdirmeye imkan verir ve halkın tarih boyu yaşadığı ve yayıldığı arazini müeyyenleşdirmek için tutarlı kaynakdır. Azerbaycan türklerinin etnogenezinde bir çok kadim türk kavimleri iştirak etmişler. Bu kavimlerin her biri Azerbaycann arazisindeki toponimlerde adlarını koruya bilmişlerdir. Azebaycanın Şeki-Zakatala yöresi tarih boyunca birçok türk kavimlerinin göç etdiyi arazilrden olmuştur. Bu kavimlerden Hun, Avar, Savir, Katak, Bulqar, Hazar, Kıpçak, Tele, Muğal, Bucaq ve b. bölgenin etnotoponimlerinin formalaşmasında mühüm rolu olmuşdur. Sunulan çalışmada Azerbaycan'nın zengin tarihe malik olan arazilerinden Şeki-Zaqatala yöresindeki yer adları incelenmiştir. Şeki-Zakatala yöresi Azerbaycan Türk köklerinin daha derin katlarını, ümumtürk tarihinin eski çağlarını öyrenmek üçün misilsiz hazinedir. Makalede Azerbaycan'nın Şeki-Zaqatala yöresindeki mevcut olan bazı yer adları ve bu yerlere adlarını vermiş eski Türk menşeli tayfalarla bağlı bilgiler verilmiş, türk halklarının soy kökünde bulunan etnik tayfa ve kabile birlesmeleri ile bağlı tahliller aparılmıştır. Yer adları ile ilgili yöre halkı arasında dolaşan efsane ve rivayetlerde eski türk kültürünün izleri araştırılmış, zaman-zaman bu topraklara göç eden eski türk tayfalarından söz edilmis, bazı yer adlarının menseyi hakkında bilgi verilmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1873 Title A name given to the resource AZERBAYCANIN ŞEKİ-ZAKATALA YÖRESİNİN TÜRK MENŞELİ ETNOTOPONİMLERİ Author Author PASAEVA, Mehebbet Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Etnotoponim, Kabile, Halk, Tarih, Söykökü. ÖZET Insanların yerlesmiş olduklan en eski yerlerden biri de hiç süphe yok ki, Türk dünyasının ayrılmaz bir parçasi olan Azerbeycandır. Azerbaycanda tarihin eski devirlerinden baslamış günümüze kadar korunmuş Türk menşeli yer adları mevcuttur. Tarihi milattan öncelere ait bu yer adları eski yazılı kaynaklar ve folktor arastrmalarında açık bir sekide ifade olunmuşdur. Azerbaycan'ın tarihi geçmişi, cografi konumu ve halkların etnik menşeyi hakkrnda bilgi veren yer adları (toponimler) zaman zaman parçalanarak bir birinden ayrı kalmış Türk dünyasının büyük geçmisinin ögrenilmesi için degerli bir kaynaktır. Her bir yer adı ait olduğu halkın dili, tarihi, etnoqrafiyası, dünya görüşleri, teşeklülû, etnogenetik yapısı, medeniyeti gibi özellikier hakkında çokyönlü bilgi verir. Yer adları sadece belirli bir yerin adını bildirmekle yanısıra, o yerlerde yaşayan halkın etnik yapısı gibi çeşitli özellikleri de bildirmektedir. Malumdur ki, etnotoponimler halkın tarihini, etnogenezini, onun yayılma areallarını öğrenmek açısından son derece büyük önem kesb edir. Etnotoponimlerin müeyyen qrupu halqın teşekkülünde hansı kabile, tayfaların iştirak etdiyini, bu prosesin özünün ne zaman baş verdiyini müeyyenleşdirmeye imkan verir ve halkın tarih boyu yaşadığı ve yayıldığı arazini müeyyenleşdirmek için tutarlı kaynakdır. Azerbaycan türklerinin etnogenezinde bir çok kadim türk kavimleri iştirak etmişler. Bu kavimlerin her biri Azerbaycann arazisindeki toponimlerde adlarını koruya bilmişlerdir. Azebaycanın Şeki-Zakatala yöresi tarih boyunca birçok türk kavimlerinin göç etdiyi arazilrden olmuştur. Bu kavimlerden Hun, Avar, Savir, Katak, Bulqar, Hazar, Kıpçak, Tele, Muğal, Bucaq ve b. bölgenin etnotoponimlerinin formalaşmasında mühüm rolu olmuşdur. Sunulan çalışmada Azerbaycan'nın zengin tarihe malik olan arazilerinden Şeki-Zaqatala yöresindeki yer adları incelenmiştir. Şeki-Zakatala yöresi Azerbaycan Türk köklerinin daha derin katlarını, ümumtürk tarihinin eski çağlarını öyrenmek üçün misilsiz hazinedir. Makalede Azerbaycan'nın Şeki-Zaqatala yöresindeki mevcut olan bazı yer adları ve bu yerlere adlarını vermiş eski Türk menşeli tayfalarla bağlı bilgiler verilmiş, türk halklarının soy kökünde bulunan etnik tayfa ve kabile birlesmeleri ile bağlı tahliller aparılmıştır. Yer adları ile ilgili yöre halkı arasında dolaşan efsane ve rivayetlerde eski türk kültürünün izleri araştırılmış, zaman-zaman bu topraklara göç eden eski türk tayfalarından söz edilmis, bazı yer adlarının menseyi hakkında bilgi verilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d8e511cb1eee1379ba212736c9038b8f.docx 53f8a07b62bb540fb5da277051a3a8d5 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e90b196c76cd2a3045462aa90c19f3de.pdf 56700c4abe0b32b5640f0db953cde5af PDF Text Text AZERİ AĞIZLARI VE ÇAĞDAŞ TATAR DİLİNDE KULLANILAN BİR KISIM ESKİ TÜRK KÖKENLİ KELİMELERİN DİLBİLİM VE KÖKENBİLİM AÇISINDAN AÇIKLIANMASI Kübra KULİYEVA Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi, Nesimi Adına Dilbilim Araştırmaları Enstitütü, Dialektoloji, Dil Tarihi, Bakü / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Ağızlar, dil tarihi, dilbilmsel analiz, kökenbilimsel araştırma. ÖZET Dilin tarihinin eskiliyi halkın, onun bulunduğu coğrafi mekanın eskiliği demektir. Fakat o eskiliği koruyan ve tespit eden maddesel esasın da önemli etmen olduğunu unutmamak gerek. Dillerin öğrenilmesinde böyle bir esas olarak ağızlar ele alınmaktadır. Ağızlar canlı tarihtir, çünkü dil tarihinin öğrenilmesinde yazılı kaynakların yanısıra ağızlarda bulunan dil olgularının değeri büyüktür. Ağızlar eski dil ve kelime birimlerinin ilk yazılı anıtlarla karşılaştırılması, kelimelerin oluşum ve gelişim tarihinin izlenilmesi, araştırılması, onların yeniden yapılandırılması suretiyle eski biçimlerinin bulunmasına olanak sağlıyor. Türk dillerinin teşekkül ve biçimlenme dönemlerinden yüzyıllar geçmesine rağmen ağızlar yüzlerce eski sesbilgisel, dilbilgisel ve biçimbilgisel unsurların korunmasına imkan sağlamış, söz varlığının zenginleşmesinde rol oynamıştır. Azeri dili ve tarihinin biçimlenmesinde rolü olan kıpçak, oğuzselcuk boylarının dil özelliklerini, dilbilgisel ve biçimbilimsel unsurlarını ağızlar hala da yansıtmaktadır. Günümüz ağızlarda değişik Türk dillerinde, ayrıca Tatarcada kullanılan pek fazla kelimeye rastlamaktayız. Bu kelimeler Azericede ağız seviyesinde korunmasına rağmen Tatarcada edebi dilde kullanılıyor. Bunlara abzar, küp, adaş, baytal, aru, bike, xatın, əytü, təmiq ve diger kelimeleri örnek verebiliriz. Bu kelimelerin kökenbilim açısından araştırılması Azeri ve Tatar dilleriyle beraber tüm Türk dillerinin dil tarihinin öğrenilmesi için önem taşır. Şunu da kaydedelim ki, ağızlarda taşlaşarak kalan kelimelerin açıklanması günümüzün sorunlarından birine dönüşen bir meseleyi - halkımızın bu toprakların asıl sakinleri olgusunu da ortaya koymaktadır. Ağızlar eski boyların her türlü özelliklerini iyi şekilde koruyabilen yegane kaynaktır. Bu yüzden de yazılı kaynaklarda rastlanan özellikler ümumhalk dilinde bulunmasa bile, ağızlarda yaşayabilir ki, bu da araştırmalar için en değerli özelliktir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0cf769f62184b14fbba81aad9c8dc559.docx 9f288db7cc2b29109f0b9cc0dc3ac7fd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6f2bc0d263cc7cc7ea75e678791ff791.pdf 8ffcf817228032240f24b3a44118c857 PDF Text Text AZERİ AĞIZLARI ve ÇAĞDAŞ TATAR DİLİNDE KULLANILAN BİR KISIM ESKİ TÜRK KÖKENLİ KELİMELERİN DİLBİLİM ve KÖKENBİLİM AÇISINDAN AÇIKLIANMASI KÜBRA KULİYEVA1 ÖZET Dilin tarihinin eskiliyi halkın, onun bulunduğu coğrafi mekanın eskiliği demektir. Fakat o eskiliği koruyan ve tespit eden maddesel esasın da önemli etmen olduğunu unutmamak gerek. Dillerin öğrenilmesinde böyle bir esas olarak ağızlar ele alınmaktadır. Ağızlar canlı tarihtir, çünkü dil tarihinin öğrenilmesinde yazılı kaynakların yanısıra ağızlarda bulunan dil olgularının değeri büyüktür. Ağızlar eski dil ve kelime birimlerinin ilk yazılı anıtlarla karşılaştırılması, kelimelerin oluşum ve gelişim tarihinin izlenilmesi, araştırılması, onların yeniden yapılandırılması suretiyle eski biçimlerinin bulunmasına olanak sağlıyor. Türk dillerinin teşekkül ve biçimlenme dönemlerinden yüzyıllar geçmesine rağmen ağızlar yüzlerce eski sesbilgisel, dilbilgisel ve biçimbilgisel unsurların korunmasına imkan sağlamış, söz varlığının zenginleşmesinde rol oynamıştır. Azeri dili ve tarihinin biçimlenmesinde rolü olan kıpçak, oğuzselcuk boylarının dil özelliklerini, dilbilgisel ve biçimbilimsel unsurlarını ağızlar hala da yansıtmaktadır. Günümüz ağızlarda değişik Türk dillerinde, ayrıca Tatarcada kullanılan pek fazla kelimeye rastlamaktayız. Bu kelimeler Azericede ağız seviyesinde korunmasına rağmen Tatarcada edebi dilde kullanılıyor. Bunlara abzar, küp, adaş, baytal, aru, bike, xatın, əytü, təmiq ve diger kelimeleri örnek verebiliriz. Bu kelimelerin kökenbilim açısından araştırılması Azeri ve Tatar dilleriyle beraber tüm Türk dillerinin dil tarihinin öğrenilmesi için önem taşır. Şunu da kaydedelim ki, ağızlarda taşlaşarak kalan kelimelerin açıklanması günümüzün sorunlarından birine dönüşen bir meseleyi - halkımızın bu toprakların asıl sakinleri olgusunu da ortaya koymaktadır. Ağızlar eski boyların her türlü özelliklerini iyi şekilde koruyabilen yegane kaynaktır. Bu yüzden de yazılı kaynaklarda rastlanan özellikler ümumhalk dilinde bulunmasa bile, ağızlarda yaşayabilir ki, bu da araştırmalar için en değerli özelliktir. Anahtar Kelimeler: Ağızlar, dil tarihi, dilbilmsel analiz, kökenbilimsel araştırma. LINGUISTIC AND ETYMOLOGICAL EXPLANATION OF ANCIENT TURKISH WORDS USING IN MODERN TATAR LANGUAGE OF AZERBAIJAN LANGUAGE DIALECT AND ACCENT Abstract Ancient history of language means antiquity of folk and area of that geographical history. But we must not forget an important factor that material basics protects ancient. Such basics are dialect and accents. Dialects are alive history, because studying history of language are very valuable facts of dialect materials and written sources. Dialects creats opportunity to the comparison of ancient lexical units with initial written monuments, tracking the history of the establishment and development, investigation of the words, restoration archetypes by way reconstruction. 1 Doç. Dr., Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Nesimi Dil Araştırmaları Enstitütüsü 1 �Although passed centuries from the period of formation and forming of Turkish languages, dialects and accents created an opportunity for hundreds old phonetic lexical and morphological elements and have great role in development of lexical base and language. Today we can meet a lot of different Turkish and Tatar words in dialects and accents. Although those words are in dialect level of Azerbaijan language, they are used in literary in Tatar language. We can show such examples as kup, abzar, adash, aru, xatin, aytu, tamiq, baytal, bike an etc. Etymological explanations of these words have importance in history of language. Let us note that, hundred words which remained in language of folk are used in Azerbaijan language dialect and accents inform us about aborigine living in Turkish kins. Dialects and accents preserve traces and features of ancient tribal. In case of phonetic events are not preserved in national language, in comparison the random words in written sources, grammatical features have great importance in accent and other Turkish languages. Key words: Dialect and accents, language history, linguistic analysis, etymological analysis GĠRĠġ Dilin tarihinin eskiliyi halkın, onun bulunduğu coğrafi mekanın eskiliği demektir. Fakat o eskiliği koruyan ve tespit eden maddesel esasın da önemli etmen olduğunu unutmamak gerek. Dillerin öğrenilmesinde böyle bir esas olarak ağızlar ele alınmaktadır. Ağızlar canlı tarihtir, çünkü dil tarihinin öğrenilmesinde yazılı kaynakların yanısıra ağızlarda bulunan dil olgularının da değeri büyüktür. Ağızlar eski dil ve kelime birimlerinin ilkel yazılı anıtlarla karşılaştırılması, kelimelerin oluşum ve gelişim tarihinin izlenilmesi, araştırılması, onların yeniden yapılandırılması suretiyle eski biçimlerinin bulunmasına olanak sağlıyor. Türk dillerinin teşekkül ve biçimlenme dönemlerinden yüzyıllar geçmesine rağmen ağızlar yüzlerce eski sesbilgisel, dilbilgisel ve biçimbilgisel unsurların korunmasına imkan sağlamış, söz varlığının zenginleşmesinde rol oynamıştır. Azeri dili ve tarihinin biçimlenmesinde rolü olan Kıpçak, Oğuz-Selcuk boylarının dil özelliklerini, dilbilgisel ve biçimbilimsel unsurlarını ağızlar hala da yansıtmaktadır. Günümüz ağızlarda değişik Türk dillerinde, ayrıca Tatarca'da kullanılan pek fazla kelimeye rastlamaktayız. Bu kelimeler Azerice'de ağız seviyesinde korunmasına rağmen, Tatarca'da edebi dilde kullanılıyor. Bunlara abzar, küp, adaş, baytal, aru, bike, xatın, eytü, temig ve diğer kelimeleri örnek verebiliriz. Bu kelimelerin kökenbilim açısından araştırılması Azeri ve Tatar dilleriyle beraber tüm Türk dillerinin dil tarihinin öğrenilmesi için önem taşır. 2 �ÇAĞDAġ AZERĠ AĞIZLARI ve TATARCADA KULLANILAN ORTAK ESKĠ KELĠEMELERĠN AÇIKLANMASI Tamu/temig – cehennem Bu eski kelime her iki dilde, fakat Tatarca'da edebi dil, Azerice'deyse ağızlarda görülmektedir. Azeri ağızlarında dami/damu biçiminde rastladığımız sözcük Tatarca'da ve “Oğuzname”de t varyantıyla kullanılmıştır: Tama olmasa, olmazdı tamu (Qğuzname,1987,130). Şunu da söyleyelim ki, bu kelime Azerice'de uzun süre dilde yaşamış, Arap asıllı cehennem kelimesi onu dilden çıkaramamış, her iki kelime bir süre paralel şekilde biribirinin eşanlamlısı olarak kullandıktan sonra dilin pasif kelime fonuna geçerek ağız seviyesinde sabitleşmiştir. Ama alıntı kelimeler dile girdiği zaman dil içi mücadelede bazan alıntı kelimelerin kazandığını da söylemek gerekir ki, bunun da sebepleri vardır. Başka deyişle, İslamın gelmesi bu açıdan Türk asıllı kelimelerin kaybına da yol açmış oldu. Şöyle ki, günümüz Türk dillerinde yaygın olan Arap kökenli cennet/behişt kelimelerinin de zamanında dilimizde aynı anlamları taşıyan kendine özgün karşılığı uçmağ kelimesi olmuştur. Araştırmalardan günümüzde ağız seviyyesinde kalan damu kelimesinin Azerice'ye ait bir sıra yazılı kaynaklarda belirli dönemlerde tamu şeklinde kullanıldığı belli oluyor. Eski Türk yazılı anıtlarında da rastlanan bu kelimeye çağdaş Türk dillerinde tam, tama, tamı, tamu, tamuk gibi biçimlerde rastlamaktayız. Kelimenin Moğolca'da da mevcutluğu onun kullanım coğrafisinin genişliğine delalet eder. Eski Türkçe'de tamuğ gibi kullanılan sözcük ilkel biçimini sadece Başkurt ve Kazak dillerinde korumuşdur (Başkirskorusskiy slovar,1950, 504; Russko-kazaxskiy slovar,1954,18). Diğer Türk dillerinde ise -ğ/-k ünsüzü düşmekle beraber, ünlüler arasında da sesbilim açısından değişiklikler olduğu görülmektedir. XIII. yüzyıl abidesi sayılan “Kısseyi-Yusuf” eserinde kelimenin ilkel biçimine rastlıyoruz: Uçmağ verüb tamuğ otın satun alman, Tamuğ içre bagi kalman süzler imdi (E.Alibeyzade,1982,124). Örnekten de görüldüğü gibi, nerdese XII.-XIV. yüzyıllarda bu sözcük en eski yazılı anıtlarımızda olduğu şekilde kullanılmış, dilin sonrakı gelişim sürecinde ğ ünsüzü düşerek, “Divanü-lügat-it-Türk”, “Kutadgu bilig” eserlerinde, “Dedem Korkut Kitabı”nda, ayrıca, Nesimi, Füzuli ve Hatayinin dilinde tamu/damu/dami/damı gibi biçimlerde kullanılmıştır. Q.Voroşil XII.-XIII. yüzyıl Ermeni abidelerinin dilinde tamuğ kelimesinin var olduğunu kaydediyor (G.Voroşil, V. Aslanov,1986,77-78). E.V.Sevortyan “Erken Orta Çağ Ermeni yazarların dilinde türkizmler” başlıklı makalesinde Erzincanlı Hovanesin dilinde tamuğ kelimesinin geçtiğini ve o dönem Ermeni yazarlarının Türk dillerinden çok sayıda kelimeler aldıklarını yazmaktadır ( Е.Sevortyan,1971,266). 3 �Azerice'nin Karabağ ağzında dami kelimesi günümüzde hem de “azap” anlamında kullanılıyor. Bize göre, en eski Türkler'in mitlojisi ve dinsel görüşlerinde cehennem, cennet kavramı olmadığı ve onların sadece bunu hem maddesel hem de maddesel olmayan dünya için “azap” gibi kabul ettiklerinden Karabağ ağzında kullanılan anlam daha eski biçim olarak kabul görülebilir. Dilimizin sonraki gelişim safhalarında İslamın getirdiyi Arap kökenli cehennem kelimesi yalnız Azerice'de değil, büyük çoğunlukla Türk dillerinde tamu kelimesini dilden çıkarmış, yada söz varlığının eskimiş kelimeleri sırasına geçmesine neden olmuştur. Ayutmağ/eytü – demek, söylemek Ayutmağ şeklinde Azeri ağızlarında, eytü biçiminde Tatarca'da mevcuttur. Azerice'de ağız seviyesinde tesadüf olunmasına rağmen, çağdaş Türk dillerinin büyük kısmında edebi dilde kullanılır. Genelde, kullanım hızına göre bütün yazılı abidelerimizde gerek umumtürk gerekse Azerice'nin değişik dönemlerine ait kaynaklarda sık sık tesadüf edilen sözcükdür. “Oğuzname”de bu kelimenin “aytmak, demek” ve “söylemek” kelimeleriyle paralel kullandığını görüyoruz: Öküz aytmıĢ: “Ben ölicek gönümü inek üstüne serün”; Eyü kendüyi gösterir; öldür ki, doğru söyleye; Atalar: “Babam öldi, iş başına düşmüş”demiĢler (Oğuzname,1987, 30,31,18) Azerice'nin Derbent ağzında “demek, söylemek” fiillerinin yanısıra aynı anlamda kullanılmaktadır. Kelimenin sesbilim-biçimbilimsel şekilleri, anlam farklılıkları, kelime türetme olanakları üzerine N.Hacıyeva ve A.Koklyanovanın beraber yazdıkları “Türk dillerinde konuşma fiilleri” adlı makalelerinde bilgi verilmektedir (G.Bağırov, 1966,91-92). B. Oruzbayeva bir sıra Türk dilleri için aynı derecede değerli olan sözcüklerin Kaşgarlı Mahmut “Divan”ında yansısını bulmasının öneminden bahsederken “Divan”ın günümüz Türk dillerinde taşlaşarak kalmış eski biçimbirimlerin yeniden yapılanması için önemli kaynak olduğunu kaydederek umumtürk asıllı eski ayt- fiilini de gösterir ve Kırgızca'da terkibinde ay- kökünü korumuş kayaşa (söylenen, homurdanıp duran), uşak-ayung (dedi-kodu), ayğak (haberci), kayşa yaksu (söylenen, inatçı, mız mız) kelimelerini örnek gösteriyor (B.Oruzbayeva, 1972,44). Kelimenin daha eski biçimi olan ay- fiili –ıt ekini dilin sonrakı gelişim sürecinde anlam değiştirmeksizin kabul etmiştir. Çağdaş Kırgız, Karakalpak, Noqay, Kumuk dillerinde de kaydettiğimiz manaları bildirmektedir. Kazak dilinde “seslemek, çağırmak” anlamlarında aytmak, “çekiştirmek” anlamında aytaktau, Tatar dilinde eytü, Başkurt dilinde eyteü, Özbek ve Uygurca'da ayt kullanılmaktadır. Oğuz grubu Türk dillerinden Azerice'nin ağızlarında ay kökü esasında ayamağ “hatırlamak”, aydırmax “demek, söylemek, anlatmak”, ayındırmax “deyerek utandırmak”, aynax “çalıp oynayan, şakayla konuşan” gibi türeme kelimeler oluşmuştur. Türkmence'de ayt şeklinde “demek” anlamında, günümüz Türkiye Türkçesi'nde aytışmak, aytaşmak biçiminde “tartışmak, müzakere etmek”, aytaşma gibi “tartışma, müzakere”, ayta şeklinde “muracaat etmek”, aytanç gibi “demeçte bulunmak”, aytar biçiminde “gazeteci, röportör”, aytmak gibiyse “demek” anlamında 4 �sözlüklerde yer almıştır. Genel olarak, bu kelimenin kelime türetme ve anlam bildirme imkanları geniştir. Şöyle ki, ayt sözcüğü Tuvaca “göstermek, dizilmek, açıklamak, yorumlamak” gibi biribirindən farklı anlamlar bildirmekle beraber, aytığ biçiminde “emir” anlamında, aytılğa şeklindeyse “tekit” manasında isim gibi kullanılarak ay- kökünü terkibinde korumuştur (Russkotuvinskiy slovar,1953,106). Altay dilinde de bu fiilin bir sıra türeme fiillerin, ayrıca, “rica, hüküm, ferman” bildiren aytı, “rica etmek, yoluna koymak, emretmek, mecbur edilmek” manası ifade eden aytıla, “söylenmek” anlamı bildiren aydış kelimelerinin oluşumunda rolü olmuştur (Russko-altayskiy slovar,1964,108). Xatun – kadın Bu kelime çoğunlukla türk dillerinin sözlüklerinde yer alarak, edebi dilinde kullanılmaktadır. Eski yazılı anıtlarda katun, xatun, yotuz, emlig, emgeç, kudaz gibi eşanlamlı biçimlerinin “hanım, kadın” anlamlarında kullanıldığı hallere tesadüf etmekteyiz. Türk dillerinden Tuva dilinde kaday, kat, Kırgızca'da katın, Altayca'da kadıt, Karaçay-Balkarca'da katın, Uygurca'da xatun, Türkmence'de xatın, Türkçe'de hatun, Tatarca'da katın ve s. şekillerde kullanıldığı görülüyor. Araştırma Oğuz grubu dilleri için h ~ x uygünluğunun önemli olduğunu, Tatarca'da ise çoğunlukla diğer türk dillerinde olduğu gibi k varyantının kullanıldığını göstermektedir. Bu, öteki Türk dillerinin sesbilim açısından eski unsurları daha fazla korumalarına örnek de olabilir. Azerice'de edebi dilde bu kelime yalnız “Xanım-xatın”, yani “çok hanımefendi bir kadın” ifadesinde yansısını bulduğu halde, şahış ismi olarak çok yaygındır. Ağızlardaysa “kadın” anlamı bildirmektedir. Bir kısım Türk dillerinde kelimenin eski biçimiyle beraber Arapça asıllı ayal kelimesi de kullanılır. Bu kelimenin hatunla eşit seviyede kullanıldığını diyebiliriz. Uygur ve Özbekçe'de aynı anlamda xotin-kizler, katun-kız tamlamaları türemiştir (L.Aşiraliyev,1966,28). Azeri yazılı abidelerinden “Esrarname”(C. Kahramanov, 1964, 64), “Şeyh Safi tezkiresi”nde (A.Sadıkov,1972,130) de geçiyor. Eski yazılı anıtlardan “yüksek görevli, yüksek zümreden olan erkeklerin hanımlarına hatun” denildiği belli oluyor. Bununla ilgili T.A.Bertagayev şöyle yazıyor: “Xatan unvan ismi de xan kelimesinden xan> xa + tan şeklinde türemiştir. Burada tan ek olarak kelimeye çokluk anlamı katmaktadır. Başka deyişle, bir şahsa ait olan çok şahıslar” anlamı ifade eder. Mesela, Dugartan “Dugarın ailesi veya Dugarın etrafında olanlar” anlamının ifade ettiği gibi. Buradan da xatan, xatun kelimelerinin xan kökünden oluştuğu, önce “hanın (kağanın) ailesi”, “hanımefendi” ~ “kraliçe” anlamları bildirdiği belli oluyor. Moğol mitolojisinde “eş”, “anne” anlamlarında” eskilerde ötgön, exe, Buryatça'da ejin ve başka kelimeler kullanılmıştır. Çok büyük ihtimalle o kelimeler daha eski olup, anaerkil dönemin kelimeleri, xatansa ataerkil zamana ait kelimedir (T.Bertagayev,1976, 49-50). T.Bertaqayev kelimenin Moğol kökenli olması düşüncesini 5 �savunmaktadır. Fakat bize göre kelime türk kökenli olup, Moğolcadan dilimize değil, Türk dillerinden Moğolca'ya Türk-Moğol ilişkileriyle bağlı geşmiştir., çünkü bu kökün esasında Türk dillerinde ka – dın, ka - rt – kadın, ke/ge – gelin gibi kelimeler de oluşmuştur. V.Osmanaliyeva da ge kökünün Tungus-Mancur dillerinde kadın anlamı taşıdığını, kelin, kadın, katun kelimelerinin aynı bir köke dayandığı düşüncesini savunur (V.Osmanaliyeva,1983,93). Biz de bu fikirden yanayız. Kelimenin Azerice'nin Kah ağzında bulunan xatınşı biçimi ilgiyi çekiyor. Zannimizce, bu biçim bileşik kelimeden türemiştir. Şöyle ki, zamanında xatun kişi şeklinde olan kelime zaman geçtikçe xatınşı şekline girmiş, başka deyişle basit kelimeye dönüşmüştür. –çi ekinin dilin belirli aşamalarında “adam, insan, şahıs” anlamı bildirən kişi kelimesinden oluşması üzerine bilgiler vardır. Diğer taraftan “Dedem Korkut kitabı”nda da kelimenin xatun kişi biçiminin kullanılması fikrimizin doğruluğuna sübuttur, diyebiliriz. Azbar – avlu, ev Çok az Azeri ağzında bulunmaktadır, başka deyişle, Azerbaycan dilinin Rusya sınırları içinde kalmış Derbent ve Tabasaran ağızlarında yaygındır. Tatarca'da ise edebi dil olgusudur. “Avlu”, “ev” anlamlarında kullanılmaktadır. K.Musayev kelimenin Türk asıllı olması düşüncesinden yana olmakla, onun komşu İber-Kafkas dillerine geçmesini de Kumukça'nın etkisi olarak kabul etmektedir, Çünkü Kumıkça'da azbar/abzar “avlu” anlamı ifade eder (K.Musayev,1975,34). Azbar kelimesinin Türk asıllı, hem de bileşik bir kelime olduğu düşüncesindeyiz. Bize göre bu kelime “küçük” anlamındaki az ve “mülk” anlamındaki eski bark/bar kelimesinden türemiştir, fakat kelimenin bileşik biçimde olması tüm hallerde onun dilin daha sonraki gelişim safhalarına ait olmasına, en azından da bir kısım Türk boylarının, ayrıca Kumıklar'ın oturak hayat biçimine gesmesinden sonraki dönemlere ait olmasına delalet eder. Son dönemlerde Başkurtça'da kelimenin anlamının daralarak “hayvanlar için yer” anlamında kullanıldığı gözlemleniyor (K.Musayev,1975,58). Kelimenin Kumukça'da hem azbar hem de albar biçimlerinin kullanılmasını Türk dillerinde z ~ r ~ l sesuygunluğuna dayanarak ağız unsuru olarak kabul edebiliriz. Arı – temiz Eski kelimelerden biri olarak bilinen arı kelimesi aynı grup içinde yer almayan Azeri Türkçesi ve Tatarca'da bulunmaktadır. Eski kelimeler sözlüğünde ariγ şeklinde geçmektedir (Drevnetyurkskiy slovar,1969,51). M. Räsänen Moğolca'yla bağlı olması düşüncesini savunmanın yanısıra umumaltay asıllı olasını da kaydeder (Ş. Gabeskeriya,1983,185). Kây ârî gân gerek şah hâzretinde (Ş.Gabeskeriya,1983,42). Azerice'de sadece “Aydan arı, sudan duru” ifadesinde kaldığı halde, ağızların büyük kısmında bu anlamıyla yaşamaktadır. Azeri edebi dilinde ar kökü esasında “temizlemek” 6 �anlamında arıtmak, “temizlenmek” anlamında arınmak, “zayıf” anlamında arıq, “zayıflamak” anlamında arıqlamaq gibi türeme kelimeler oluşmuştur. Baytal/beytal – dişi at Tatar ve Azeri dillerinde korunabilmiş eski kelimelerden baytal/beytalın da yorumlanması ilgi doğuruyor. Bu bay ve tal sözcüklerinin biraraya getirilmesiyle yapılmış bileşik kelimedir. Eski Türk kelimeleri sözlüğünde bay sözcüğünün “zengin”, “arsız, dikkatsiz” gibi farklı anlamlarının kaydedildiği görülmektedir. Büyük çoğunlukla Türk dillerinde “zengin” anlamında mevcuttur, fakat bir sıra durumlarda “sahip, eş, kahraman, başçı” gibi anlamlar da ifade etttiği haller kaydedilmiştir. Eski Türk yazılı kaynaklarında bay kelimesinin “zengin, soylu, bilinir, soylu soplu, temiz” gibi anlamlarını görebiliriz. N.Kudaçina baytal sözcüğünün genelde, Altaylar'da “neslin himayecileri için kesilecek kurbanlık at, kutsal ve yasak olunmuş hayvan” anlamı bildirdiğini ve böyle hayvanların ev işlerinde kullanılmasıının ve onlara evli kadınların binmesinin tamamen yasak olduğunu yazıyor (N.Kudaçina,1980,84). Kelimenin ilkel anlamının “zengin” olduğunu, diğer anlamların sonradan ortaya çıkışını kesinlikle söyleyebiliriz. Bize göre, bu sözcüğün açıklanması için “temiz soylu” anlamı daha uyğundur. Kelimeyi açıklamazdan önce –tal kısmının ek veya kelime olduğunu belirlemek gerekir. Mesela, Başkurtça'da tal ek olarak bir kısım isim ve sıfatların oluşumunda rol oynuyor (E.İşberdin,1981,13). Baytal kelimesinde de tal'ın ek olduğunu kabul etmemiz zannimizce, doğru olamaz. Çünkü tal burada kelimeye hiç bir sıfatlık anlamı katmıyor. V. Aslanovun tal üzerine ilginç bir görüşü vardır.Yazar t ~ l, y ~ ş ~ d ses uygunluğuna dayanarak dilin belirli safhalarında yaş kelimesinin tal/tel sesbilimsel biçiminin olduğunu yazıyor. Yazara göre, erken Orta Çağ'da ü yapım eki kelimeye eklenmekle ona talü/telü biçiminde “genç”, “yiğit”, “delikanlı” gibi anlamlar kazandırmış, daha sonralarsa “akılsız” anlamında kullanılmıştır (V.Aslanov,1984,43). Tal sözcüğünün anlam değiştirmesi olayı her halde XVI.-XVII. yüzyıl sonralarına tesadüf eder. Çünkü o zamana kadar talü/deli iyi anlam ifade ettiği içindir ki, “Köroğlu” destanında da yiğitlere deli denilmekteydi. Eğer V.Aslanovun görüşüne dayanarsak, o zaman baytal kelimesinin de anlamını kökenbilim açısından açıklamış oluruz. Bu halde baytal kelimesi için: baytal bileşik bir kelime olup “temiz”, “necabetli” anlamı bildiren bay ve “genç” “yiğit” anlamları ifade eden tal kelimelerinin biraraya getirilmesiyle yapılmıştır diyebiliriz. Bilhassa atla ilgili olduğundan “genç, delikanlı, temiz soydan at” gibi de açıklamak olur. Bu halde kelimeyi oluşturan tarafların her ikisinin Türk asıllı kelime olmasını söylemenin de yararı vardır. Sonuç Şunu da kaydedelim ki, ağızlarda taşlaşarak kalan kelimelerin açıklanması günümüzün sorunlarından birine dönüşen bir meseleyi - halkımızın bu toprakların asıl sakinleri olgusunu da 7 �ortaya koymaktadır. Ağızlar eski boyların her türlü özelliklerini iyi şekilde koruyabilen yegane kaynaktır. Bu yüzden de yazılı kaynaklarda rastlanan özellikler ümumhalk dilinde bulunmasa bile, ağızlarda yaşayabilir ki, bu da araştırmalar için en değerli özelliktir. Kaynakça 1. Oğuznamə, Bakı, Yazıçı, 1987. 2. Başkirsko-russkiy slovar, М., 1950; Russko-kazaxskiy slovar. М., 1954. 3. E. Alibeyzade Edebi şahsiyyet ve dil. Bakü, Yazıçı, 1982. 4. G. Voroşil, V. Aslanov İssledovaniye po istorii azerbaydjanskogo yazıka dopismennogo perioda. Baku, Еlm, 9186. 5. Е.Sevortyan Tyurkizmı u rannıx armyanskix pisateley.- Struktura i istoriya tyurkskix yazıkov. М., Nauka, 1971. 6. G.Bagırov Leksiko-semantiçeskoye pazbitiye glagola v azerbayedjanskom yazıke. Avtoreferat kand.diss., Baku, 1966. 7. B.Oruzbayeva Slovar Maxmuda Kaşgari kak istoçnik dlya izuçeniya leksiki 8. Kirgizskogo yazıka v istoriçeskom plane – ST, 1972, №1. 9. Russko-tuvinskiy slovar. М., 1953. 10. Russko-altayskiy slovar. М., 1964. 11. L.Aşiraliyev Drevniye tyurkskiye elementı v sovremennıx yazıkax. – İstoçniki formirovaniya tyurkskix yazıkov Sredney Azii I Yujnoy Sibiri. Frunze, 1966. 12. C.Kahramanov “Esrarname”, Bakü, 1964. 13. A.Sadıkov “Şeyh Safi” tezkiresinin dili , Bakü, 1972. 14. Bertagayev T.A.Ob etimologii xan – xatan, xatun i ob otnoşeniyax k xat. – Tyurkologiçeskoye issledovaniya. M., 1976. 15. V.Osmanaliyeva Kırgız tilindegi tuugançılıkka baylanışguu kee bir sözderün etimologiyası jönünde. – tyurkologiçeskoye issledovaniya, Frunze, 1983. 16. Musayev Leksika tyurkskix yazıkov b sravnitelnom osveşenii. M., 1975. 17. Drevnetyurkskiy slovar, M, 1969. 18. Ş.Gabeskeriya Leksika proizvedeniy Yunusa Emre. Tbilisi,1983 T.I. 19. N.Kudaçina K etimologii slova “bay” v altayskom yazıke – ST, 1980, №5. 20. E.İşberdin Hekotorıye voprosı razvitiya morfologiçeskoy strukturı slovo v başkirskom yazıke . – Voprosı leksikologii i leksikografii başkirskogo yazıka. 21. V.Aslanov Dahili berpa üsulü ve Azericenin yazıyakadarki fonomorfoloji ve leksiksemantik manzarasının öğrenilmesi. – Azerbaycan filolojisi meseleleri. 8 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1995 Title A name given to the resource AZERİ AĞIZLARI VE ÇAĞDAŞ TATAR DİLİNDE KULLANILAN BİR KISIM ESKİ TÜRK KÖKENLİ KELİMELERİN DİLBİLİM VE KÖKENBİLİM AÇISINDAN AÇIKLIANMASI Author Author KULİYEVA, Kübra Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Ağızlar, dil tarihi, dilbilmsel analiz, kökenbilimsel araştırma. ÖZET Dilin tarihinin eskiliyi halkın, onun bulunduğu coğrafi mekanın eskiliği demektir. Fakat o eskiliği koruyan ve tespit eden maddesel esasın da önemli etmen olduğunu unutmamak gerek. Dillerin öğrenilmesinde böyle bir esas olarak ağızlar ele alınmaktadır. Ağızlar canlı tarihtir, çünkü dil tarihinin öğrenilmesinde yazılı kaynakların yanısıra ağızlarda bulunan dil olgularının değeri büyüktür. Ağızlar eski dil ve kelime birimlerinin ilk yazılı anıtlarla karşılaştırılması, kelimelerin oluşum ve gelişim tarihinin izlenilmesi, araştırılması, onların yeniden yapılandırılması suretiyle eski biçimlerinin bulunmasına olanak sağlıyor. Türk dillerinin teşekkül ve biçimlenme dönemlerinden yüzyıllar geçmesine rağmen ağızlar yüzlerce eski sesbilgisel, dilbilgisel ve biçimbilgisel unsurların korunmasına imkan sağlamış, söz varlığının zenginleşmesinde rol oynamıştır. Azeri dili ve tarihinin biçimlenmesinde rolü olan kıpçak, oğuz- selcuk boylarının dil özelliklerini, dilbilgisel ve biçimbilimsel unsurlarını ağızlar hala da yansıtmaktadır. Günümüz ağızlarda değişik Türk dillerinde, ayrıca Tatarcada kullanılan pek fazla kelimeye rastlamaktayız. Bu kelimeler Azericede ağız seviyesinde korunmasına rağmen Tatarcada edebi dilde kullanılıyor. Bunlara abzar, küp, adaş, baytal, aru, bike, xatın, əytü, təmiq ve diger kelimeleri örnek verebiliriz. Bu kelimelerin kökenbilim açısından araştırılması Azeri ve Tatar dilleriyle beraber tüm Türk dillerinin dil tarihinin öğrenilmesi için önem taşır. Şunu da kaydedelim ki, ağızlarda taşlaşarak kalan kelimelerin açıklanması günümüzün sorunlarından birine dönüşen bir meseleyi - halkımızın bu toprakların asıl sakinleri olgusunu da ortaya koymaktadır. Ağızlar eski boyların her türlü özelliklerini iyi şekilde koruyabilen yegane kaynaktır. Bu yüzden de yazılı kaynaklarda rastlanan özellikler ümumhalk dilinde bulunmasa bile, ağızlarda yaşayabilir ki, bu da araştırmalar için en değerli özelliktir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8a1fd39029bad6d82ffe1f26316a2f29.pdf 2a28f75b9eb48b031e71f28cec02cece PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 BABUR-NÂME’DE KADINLA İLGİLİ SÖZ VARLIĞI Münevver TEKCAN Kocaeli Üniversitesi, Kocaeli / Türkiye Serpil Yazıcı ŞAHİN Kocaeli Üniversitesi, Kocaeli / Türkiye Anahtar Sözcükler: Baburn-nâme, Kadın, Söz Varlığı. ÖZET Türk dilinin tarihî söz varlığı içerisinde “kadın” kavramı, kadının tarihî görünümü ve dil kültür değişim sürecini göstermesi açısından oldukça adlandırmalar, benzetmeler-ilişkilendirmeler ve önemlidir. Çeşitli ekleşmelerle oluşan "kadın"la ilgili söz varlığı Türk dilinin kavram zenginliğini vurgulamasının yanı sıra sosyal bir statü göstergesi olarak kadının o toplumdaki yerini, temsilini ve yaşantısını yansıtması açısından da ayrıca önem taşımaktadır. Bu bağlamda, Türk ve dünya tarihindeki hatırat türünün öncü ve en önemli örneğini veren Babur’un (1483-1530) 16. yüzyılda kaleme aldığı Babur-nâme adlı eserinde, “kadın”la ilgili söz varlığı tespit edilecektir. “Kadın”la ilgili belirlenen kavramlar, tarihî süreç içerisinde kazandıkları anlamlarına göre incelenerek sınfılandırılacaktır. Söz konusu kavramların -tespit edebildiğimiz ölçüde- tarihî metinlerdeki kullanılışı ve çağdaş Türk dillerindeki uzantıları ortaya konulacaktır. Key Words: Babur-nama, Women, Vocabulary. The concept of woman in historical Turkic vocabulary is important to indicate the process as an evolving language and culture of women. Women related vocabulary is rich, constituted by various naming conventions, compounding, overarching, and evolving. It is also important to emphasise the Turkish concept of variety together with representation. The life of women in the society was an indication of status. In this context, women related vocabulary will be determined in the work named as Babur-name written in 16th century by Babur who wrote the most important and the pioneer memoirs sample in Turkish and world history. The concepts will be analized and clasified according to what is expressed with additional meaning in the historical 170 �BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 process by categorizing under the topics of the Corresponding Vocabulary of “Women”. Usage of these mentioned concepts in historical texts is expressed by the vocabulary and gained meanings. They are discussed as possible corresponding forms in modern Turkic Languages. BALKANLARDA YAŞAYAN ULAHLARIN (KARAKAÇANLAR) DİLLERİNDE TÜRKÇE UNSURLAR ABİDİN KARASU Türkiye Anahtar Kelimeler: Balkanlar, Dil İlişkileri, Ulahlar, Karakaçanlar, Makedonya. ÖZET Balkan yarımadası etnik, dilbilim, dinsel açıdan dünyanın en karmaşık bölgelerindendir. Bu coğrafyadaki ilginç etnik gruplardan biri de Ulah (Karakaçan)’ lardır. 1950 ‘li yıllara kadar yarı göçebe halinde yaşayan Ulahların geçim kaynağını hayvancılık oluşturmuştur. Balkanlara komünist rejimin gelmesiyle hayvanlarına el konulan ve yerleşik hayata geçen Ulahlar,bugün ağırlıklı olarak Bulgaristan, Yunanistan, Makedonya ve Romanya sınırları içinde yaşamaktadır. Ulahların kökeni tam olarak bilinmemekle birlikte Romalılaştırılmış kolonilerin soyundan geldiklerine inanılmaktadır. Dilbilimcilerin yaptıkları araştırmalara göre Ulah ve Rumen dillerinin aynı Latince temelli dilden türediği tespit edilmiştir. Türkçenin tarihsel süreç içinde en fazla etkilediği diller Balkan coğrafyasında yer almaktadır. Türkçenin, Balkan dillerine etkisiyle alakalı birçok incelenme yapılmasına rağmen küçük etnik gruplar üzerindeki etkisi yeterli araştırılmamıştır. Balkan coğrafyasında özel bir öneme sahip olan Ulahlar (Karakaçanlar) ve dilleri Türkçenin etkisine maruz kalmış ve binlerce Türkçe kelimenin yanında atasözü, deyim, Türkçe ekler ve fiiller almıştır. bılıgica<bilezik, binae< bina, cacac<kaçak, cacamac<kaçamak, direc<direk, dirvis<derviş, elbete<elbette, filan<filan, elbete<elbette, yera<yara, yama<yama, gule<gülle, halva<helva, ıbric<ibrik, ikindie<ikindi kelimeleri; “ala bin bereket versin”, “ala kerim”, “cacir keif”, “dur bakalım” gibi deyim 171 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2689 Title A name given to the resource BABUR-NÂME’DE KADINLA İLGİLİ SÖZ VARLIĞI Author Author TEKCAN, Münevver ŞAHİN, Serpil Yazıcı Abstract A summary of the resource. Türk dilinin tarihî söz varlığı içerisinde “kadın” kavramı, kadının tarihî görünümü ve dil kültür değişim sürecini göstermesi açısından oldukça önemlidir. Çeşitli adlandırmalar, benzetmeler-ilişkilendirmeler ve ekleşmelerle oluşan "kadın"la ilgili söz varlığı Türk dilinin kavram zenginliğini vurgulamasının yanı sıra sosyal bir statü göstergesi olarak kadının o toplumdaki yerini, temsilini ve yaşantısını yansıtması açısından da ayrıca önem taşımaktadır. Bu bağlamda, Türk ve dünya tarihindeki hatırat türünün öncü ve en önemli örneğini veren Babur’un (1483-1530) 16. yüzyılda kaleme aldığı Babur-nâme adlı eserinde, “kadın”la ilgili söz varlığı tespit edilecektir. “Kadın”la ilgili belirlenen kavramlar, tarihî süreç içerisinde kazandıkları anlamlarına göre incelenerek sınfılandırılacaktır. Söz konusu kavramların -tespit edebildiğimiz ölçüde- tarihî metinlerdeki kullanılışı ve çağdaş Türk dillerindeki uzantıları ortaya konulacaktır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1fc6ceaf0e1a23e367dcbbd3c106b0ad.pdf b9849a26f0363f17dd6d52dd1e7d5019 PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 BAĞDATLI RÛHÎ DİVANI’NDA RUMELİ ESİNTİLERİ Duygu KARAGÖZ Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Tokat / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bağdatlı Rûhî, Divan, Rumeli. ÖZET XVI. yüzyılın önde gelen şairlerinden biri olan Rûhî, Bağdat’ta dünyaya gelmiş ancak asıl itibariyle Rumelili bir şairdir. Ahdî ve Esrar Dede, tezkirelerinde onun Bağdat seferi sonrasında gönüllü olarak Bağdat’a yerleşen Rumelili bir Türkün oğlu olduğunu ifade etmişlerdir. Rûhî her ne kadar Bağdat doğumlu olsa da, onun şiirlerinde Rumeli’ye ait izler bulmak mümkündür. Bu bildiride, Bağdatlı olarak tanınan şairin, şiirlerinden hareketle, Rumeli’ye bakan yönleri ele alınacaktır. RUMELIAN IMPRESSIONS IN DIVAN OF BAĞDATLI RUHI ABSTRACT One of the prominent poets of the 16th century, Ruhi, though born in Baghdad, was a poet with a Rumelian origin. In their biographies, Ahdi and Esrarci Dede depict him as son of a Rumelian Turk who settled in Baghdad following the Baghdad War. Though Ruhi was born in Baghdad, it is possible to find traces of Rumelia in his poems. This paper will look at those aspects of the poet influenced by Rumelia based on his poems. 32 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2702 Title A name given to the resource BAĞDATLI RÛHÎ DİVANI’NDA RUMELİ ESİNTİLERİ Author Author KARAGÖZ, Duygu Abstract A summary of the resource. XVI. yüzyılın önde gelen şairlerinden biri olan Rûhî, Bağdat’ta dünyaya gelmiş ancak asıl itibariyle Rumelili bir şairdir. Ahdî ve Esrar Dede, tezkirelerinde onun Bağdat seferi sonrasında gönüllü olarak Bağdat’a yerleşen Rumelili bir Türkün oğlu olduğunu ifade etmişlerdir. Rûhî her ne kadar Bağdat doğumlu olsa da, onun şiirlerinde Rumeli’ye ait izler bulmak mümkündür. Bu bildiride, Bağdatlı olarak tanınan şairin, şiirlerinden hareketle, Rumeli’ye bakan yönleri ele alınacaktır. RUMELIAN IMPRESSIONS IN DIVAN OF BAĞDATLI RUHI ABSTRACT One of the prominent poets of the 16th century, Ruhi, though born in Baghdad, was a poet with a Rumelian origin. In their biographies, Ahdi and Esrarci Dede depict him as son of a Rumelian Turk who settled in Baghdad following the Baghdad War. Though Ruhi was born in Baghdad, it is possible to find traces of Rumelia in his poems. This paper will look at those aspects of the poet influenced by Rumelia based on his poems. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 771 Title A name given to the resource Bağlama Dayalı Dil Öğretimi ve Çağdaş Yöntemler Author Author Dinç, Ayşe KARLI, Elçin ÇETİN, Mustafa Abstract A summary of the resource. Eski çağlarda dil dendiğinde akla gelen ilk ve en önemli yapılar sözcükler olmuştur. Dil öğretimi salt sözcüklerin ezberlenmesi şeklinde algılanıyordu. Sözcükler bağlamdan soyutlanarak ya da akla gelen ilk anlam ve algılarıyla öğretiliyordu. Zamanla düşünce sistemleri her alanda olduğu gibi dilde de değişti ve gelişti. 19. yy’da yapılan tipolojik dil çalışmaları dillerin evrensel yönlerinin ortaya çıkmasına sebep oldu. Tipolojik dil çalışmalarının sonucunda 20.yy’da F. De Saussure dile sistem düşüncesini getirdi. Dildeki sözcükleri bir sistem içerisinde birbiriyle ilişkilendirerek sözcüklerin muhtevalarının(içerik) kavram ve kapsamını dil içi ve dil dışı bağlamla betimlenmesine kapı araladı. Saussure’ün ardından gelen dilbilimciler bunu daha da geliştirdi. Dildeki sistem düşüncesi bağlamın ortaya çıkmasına sebep oldu. Bağlam ise en belirgin şekilde dil öğretimi alanını etkilemiştir. Eski yöntemlerle yapılan dil öğretiminde sözcüklerin anlam tasnifi dikkate alınmadan daha çok onların şekli yönleri nazarda tutulurdu. Bu gelenek Saussure’la başlayan dile bakış açısının değişmesine paralel olarak yerini modern yaklaşımlara bırakmıştır. Günümüzde yeni yaklaşımlarla dil öğretim yöntemleri uygulanmakta ve dil öğretim araç gereçleri dil içi ve dil dışı bağlamı dikkate almaktadır. Bu bildiride bağlama dayalı dil öğretimi, dil öğretim materyalleri ve yöntemleri açısından değerlendirilecektir. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05-04 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1af86411e93916f17e401b978385f5ef.pdf 27e31b6274d7c1c2aec0a94dc2a3cb51 PDF Text Text BÂKİ`NİN ’’SÖYLEN SÖYLESÜN’’ REDİFLİ GAZELİNİN ŞERHİ VE YAPISALCILIK AÇISINDAN İNCELENMESİ Ali Rıza ÖZUYGUN1 Elif BARAN 2 ÖZET Bu çalışmada, XVII. Yüzyıl Klâsik Türk Edebiyatı şairlerinden Sultanü’ş-şuara (Şairler sultanı) olarak anılan Bâkȋ`nin “söylen söylesün” redifli gazeli incelenmiştir. Gazel; öncelikle klasik şerh metodu ile daha sonra da yapısalcılık açısından incelenmesinden oluşmaktadır. Öncelikle dilbilim ve yapısalcılık hakkında bilgi verilmiştir. Anahtar Kelimeler : Bâkȋ, Gazel, Şerh, Yapısalcılık Giriş Şerh kelime olarak keşfetmek, açıklamak, anlaşılanı açıklamak, kolay anlaşılması için izah etmek manalarına gelir. Edebiyat alanında “şerh” ve “belâgat” çalışmaları 8. yüzyılda başlamış, bilhassa Anadolu Osmanlı sahasında 20. yüzyılın başlarına kadar devam etmiştir. Öncelikle Kur’ân-ı Kerîm ve onun i‘câzı ile Hz. Muhammed’in hadislerini daha iyi, daha doğru anlayıp aktarabilme gayretleri, beraberinde Arap dili ve edebiyatı üzerinde yoğun bir düşünme sürecini başlatmış, bu süreç birçok ilim dalının doğup hızla gelişmesinin fikrî zeminini oluşturmuştur. Tefsir, hadis gibi konuyla doğrudan ilgili ilimlerin yanında, bu ilimlerin alt yapısını oluşturan nahiv, sarf, lugât, iştikak gibi dil; fesâhat, meânî, beyân, belâgat, aruz, kâfiye, inşâ gibi edebiyat bilimleri zamanla başlı başına birer ilmî disiplin hâline gelmişlerdir. Batı edebiyatında olduğu gibi doğu edebiyatında da yüzlerce yıllık bir geçmişe sahip olan “metin şerhi”, genel olarak “bir metnin, daha iyi anlaşılsın diye, o metni başkalarından daha iyi anladığı kanaatinde olan kişiler tarafından açıklanması” şeklinde tarif edilmektedir. “Metin şerhi” başlığı altında tıp, matematik, tarih, felsefe, nahiv, sarf, belâgat gibi ilimlere ait eserlerin yanında, kelâm, hadis gibi dînî karakterli metinler de şerhe konu edilegelmiştir. “Edebî metinler şerhi” ise bu ana başlık altında hatırı sayılır büyüklükte bir bölümü ifâde eden alt başlık sayılabilir. (Dağlar, 2007:163). Temelinde bir dilcilik faâliyeti olan şerh veya metin şerhi öncelikle, hangi dilde, sahada ve şekilde yazılmış olursa olsun, şerhe konu olan kelimeleri, cümleleri, mısraları, beyitleri bazen parçadan bütüne (kelime biriminden cümle veya mısra/beyit bütününe) bazen de bütünden parçaya (cümle veya mısra/beyit bütününden kelime birimine) ait olduğu dilin eserin yazıldığı dönemdeki durumunu gözeterek ele alır, gramer ve anlam düzlemi içindeki yerini tespit eder. Bu, şerhin dilciliği ilgilendiren kısmıdır. (Dağlar, 2007:293-294). Metin şerhinin bundan sonraki kısmı ise şârihin ve o konuda daha önceden fikirlerini beyan etmiş kişilerin yorumlarının yer aldığı, bazen de tartışıldığı kısımdır. Eğer şerh edilen metin hele edebî bir metin ise, bu kısımlar daha çok edebiyat araştırmacılarının ilgi alanına girmektedir. Ele alınan 1 2 Doç. Dr., International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Öğretim Üyesi International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Yüksek Lisans Öğrencisi �metinde geçen kelimelerin metnin yazıldığı dönemde veya ona yakın dönemlerde yüklenmiş olduğu manaların, yine aynı gelenek içinde yer alan şârihler tarafından tespiti ve te’yidi günümüz klâsik Türk edebiyatı araştırmacıları için emsalsiz veriler teşkil etmektedir. (Dağlar, 2007:294). Şerh edebiyatımıza bütünleyici bir nazarla bakıldığında ise Arapça, Farsça ve Türkçe olmak üzere üç dilden eserlere şerhlerin yazıldığı görülür. Şerh çalışmalarının sınırları, edebî eserleri de içine alarak zaman içerisinde genişler. İlk bakışta anlaşılmayan ince anlamlar ve mecazlar ihtiva etmeleri, edebî eserlerin de şerh edilmeleri sonucunu doğurur. (Gök, 2014:412). Günümüzde yapılan literatür ve tasnif çalışmaları sayesinde divanlardan, lügatlere yapılan şerhlere kadar her türden eserin şerh edildiğini öğrenmekteyiz. (Gök, 2014:413).Arapça, Farsça ve Türkçe yazılmış ve klâsik kabul edilen eserler için yapılmış Arapça, Farsça ve Türkçe şerhleri kastettiğimiz “Klâsik Şerh Edebiyatı” tek bir literatür yazısıyla sınırlanamayacak kadar kapsamlı bir konudur ve sayısız örneğe sahiptir. Tasavvufî ve klâsik olmak üzere 2 ana kola ayrılan Şerh Edebiyatı; hem nazım hem nesir birçok eseri muhtevî genel bir başlık olarak edebiyat tarihlerindeki yerini al mistir. Klâsik şerhler, genel mahiyetiyle, Arap ve İran edebiyatının klâsik kabul edilmiş eserlerine yapılan şerhlerin ortak adıdır ve bu eserlere “klâsik” denilmesinin sebebi, eserlerin kendi türleri içinde şaheser niteliğini hak etmiş olmasıyla izah edilmektedir. Klasik Türk şiirine, günümüzde geleneksel şerh yöntemi ve belagate dayalı estetik anlayışın yanı sıra modern eleştiri ve inceleme yöntemleri ile de yaklaşıldığı görülmektedir. Böylece sadece “Doğu” medeniyetine ait olduğu savunulan klasik şiirin “Batı’da üretilen yöntemlerle de incelenebileceği ortaya çıkmıştır.(Akçay t.y:1). Bu tanımlara baktığımızda metni serhetmenin amacının, metnin içerisinde yer alan sanatını, dilini ve estetik özelliklerini ortaya çıkarmak ve eseri daha anlaşılır kılmak olduğu anlaşılmaktadır. Tzevetan Todorov’a göre şerhin “dilbilimsel ve tarihsel” olmak üzere iki kanadı vardır.(Sahin, 2001:8). Geleneksel metot da konunun niteliğinin, eserin var edildiği tarih ve ortamın vasıflarının, çağın gelenek ve göreneklerinin ve sanatçı ile ilgili bilgilerin şârihin fikir ve inançlarının oluşturduğu bakış açısı ile değerlendirilmesinden ibarettir; bu şekildeki metne yaklaşma metodu “tarihsel”dir. Türk şiirinde 20. yüzyıla kadar popülerliğini sürdüren bu tür geleneksel şerhler “daha çok artsüremli çalışmalar olup, dili eskimiş, kadim eserleri incelemek, anlamak ve eleştirmekle yetiniyordu.”(Erdem, 2003:228-238 ). Tarlan`a göre metin şerhi edebi bir tenkit metodu değildir. Çünkü bir metnin edebi yönden eleştirisi metnin bedii değeri hakkında bir hüküm verir. Bedii güzellik yani estetik değer, tenkit edenin zevkiyle yakından ilgili olduğu, dolayısıyla kurallarını ve sınırlarını tayin etmenin güç olduğu düşünüldüğünde münekkidin şahsi zevklerinin tesiriyle yazdığı tenkitlerin de ikinci türden bir edebi metin olduğunu ve bunların şiiri anlamaya yetmeyeceğini söyler. Münekkid, edebi bir metni duyan ve hisseden kişiyse, metinler şerhçisi anlayan kişidir, diyerek ciddi bir ayrıma gider. Şerhçinin metodu bellidir, anladığını anlatabilir. Anlattıkları ise nesneldir, ölçülebilirdir. Söylediklerini belgelendirir, okuyanın zevkine karışmaz. Şerhin sonunda bir esere güzel veya çirkin hükmünü vermez. Yapmış olduğu iş laboratuvarda çalışan bir ilim adamı gibi tarafsızdır. Ortak özelliklerini bulur, sıralar, devrine ait özellikleri ortaya çıkarmaya çalışır.(Güleç, t.y: s. 85). 19. ve 20. yüzyıllarda Batı’da yapılan bilimsel keşif ve icatlar dil ve edebiyat çalışmalarını da etkilemiş, özellikle Ferdinand de Saussure’ün temellerini attığı yapısalcılık, dil çalışmalarını, �dilsel varlıkların algılanışını ve değerlendirilişini toptan değiştirmiştir. Gerçeği tek tek nesneler üzerinden değil, nesneler arasındaki ilişkiler yoluyla saptayan yapısal yöntem, adından da anlaşılacağı gibi incelendiği nesnenin yapısına yönelmektedir. “Saussure’ün dil hakkında öne sürdüğü en önemli, en etkin görüş “dil”in bir sistem olduğu görüşüdür. O ‘dil’deki ‘sistem’e dikkat çekip belli bir zaman diliminde, bir ‘dil durumu ’nu saptayıp dilin yapısını incelemek gerekliliğini vurgular, yani eşsüremli bir incelemenin önceliğini belirtir.” (Ucan,2003:209-219). 1950- 1960 yılları arasında büyük bir yayılma gösteren yapısalcılık, dilbilim dışında özellikle insanbilim alanında F. de Saussure’ün, R. Jakopson’un ve N. Trubetskoy’un çalışmalarının yanı sıra matematik ve mantıktan da yararlanan C. LeviStrauss’ta en ileri yöntemsel aşamasına ulaşmıştır. Yapısalcılık, göstergebilim alanında da etkisini güçlü bir biçimde duyurmuş, değişik doğrultularda gelişen çeşitli akımların kalkış noktasını oluşturmuştur (Vardar, 2002:219). Yapısalcılıkta eleştirici yansız olarak metne bakar. Ne yazar ne de diğer etkenleri dikkate alarak metne bakmaz. Metne tarafsız olarak karşıdan bakar ve kendi kurduğu modelle karşılaştırarak onu incelemeye çalışır. Yapısalcılık metni incelerken belirgin bir yol takip eder. İlk olarak eleştirmen metni birim parçalara böler. Bu parçalar anlambilimi, sözdizimi, söyleniş biçimi olarak üçe ayrılır. Bu inceleme sonucunda eleştirmen metni kendine has yönlerini bulup yorumlar (ERDEM, 2003:232). Öncelikle, gazel geleneksel yöntemle şerh edilecek daha sonra yapısalcı yaklaşımla bir inceleme yapılacaktır. Bâki `nin” Söylen söylesün “Redifli Gazeli Günümüz Türkçesine Çevirisi ve Şerhi 1.Söylemez küsmüş bana cânâne söylen söylesün Neyledüm ol yâr-ı âlî-şâne söylen söylesün (Sevgili bana küsmüş, benimle konuşmuyor. Söyleyin benimle konuşsun O, sani yüce sevgiliye ne yaptım? Söyleyin bana söylesin.) Divan edebiyatında, sevgili her zaman asığını pesinden koşturur, yüz vermez. Şair burada tecahül arif sanatını kullanmistir, bilir ancak bilmezden gelerek sorar. “Neyledüm” diyerek hem sevgiliden şikâyet eder, hem de “söylesin” diyerek medet umar. 2.Nâz ile güftâre gelmezse helâk eyler beni Ol cefâ vü cevri bî-pâyâne söylen söylesün (Nazlanıp durur da benimle konuşmazsa, helak olurum, O cefa ve eziyeti sonsuz olan sevgiliye söyleyin nazlı nazlı konuşsun benimle.) Sevgili hercaidir, nazlanır, aşığını peşinden koşturmak hoşuna gider.Sevgilinin yokluğu aşığa acı verir çünkü âşık sevgilinin aşkından beslenir, hayat bulur. Burada da şair, sevgilinin nazlanması devam ederse, helak olacağını söyleyip, O, naz etmekten usanmayan sevgiliye haber edilmesini, kendisiyle barışmasını, aksi takdirde bu acıya dayanamayıp, yok olacağını, helak olacağını soyluyor. �3.Derd-i aşkı gayrdan sorman ne bilsün çekmeyen Ânı yine âşık-ı nâlâne söylen söylesün (Aşk acısını aşk derdinden haberi olmayana sormayin, ne bilsin. Onu aşk ile inlemiş olana sorun, o, benim derdimi anlatsın.) Aşk acısıyla yanmamış olan benim derdimden anlamaz, siz onu aşk acısıyla inleyene söyleyin da sevgiliye haber etsin çünkü ancak beni O anlar. Gerçek âşık olmayan aşk derdinden anlamaz, şair, gerçek âşık olup aşk derdi çekenler kendini daha iyi anlayacağı için onlardan yardım istiyor. 4.Hâr zahmından neler çektiğimi gülzârda Bâğbân-ı bülbül-i giryâne söylen söylesün (Gül bahçesinde dikenin zahmetinden neler cektigimi, bahcivan olan bülbüle sorun size anlatsın.) Sevgili güldür, âşık ise bülbül. Gül bahçesi sevgilinin mekânıdır, dikenler ise âşığı sevgiliden uzak tutan sebeplerdir. Nasıl ki bülbül gül bahçesinde şakırsa, tıpkı onun gibi âşık da sevgilisine nağmeler dizer. Bülbülün ona yaptığı gibi O da sevgilisinin aklini çelmeye çalışır. Buradan yola çıkarak şair, bülbülden medet umuyor, güle yani sevgilisine haber etmesini istiyor. Çünkü bülbül o bahçenin ayni zamanda kapıcısıdır. Kapıcıdan, geldiğini sevdiğine haber vermesini istiyor. 5.Bâkıyâ din turmasun güftâre tâkat kalmadı Vaktidur ol hüsrev-i devrâne söylen söylesün (Ey Bâkȋ! Devrin güzellik sultanına söyleyin; benim söylemeye mecalim kalmadi, konuşmanın vaktidir artık benimle konuşsun.) Asik: Vuslati arzulayan bir dilenci, sevgili:Devrin Sultani, sairin dostlari ise elcidir. Asigin söz söyleyecek gücü kalmamistir. Asik vuslata ermek icin dostlarindan yardim dilenir, dostlarını sevdiğine elçi gönderir, dostlarindan, masukuyla konusup, onu vustlata razi etmelerini ummaktadir. B. Gazelin Yapısalcılık Açısından İncelenmesi 1. Nazım Şekli: Gazel Türk edebiyatında gazeller 4-15 beyit arasında değişmektedir. Dört beyitli gazeller yok denecek kadar azdır. Divanlarda bulunan bu gazellerin yarım mı kaldıkları, yoksa bazı beyitlerinin eksik mi yazıldığı belli değildir. Kesin bir kural olmamakla birlikte gazeller genellikle 5, 7, 9, 11 gibi tek sayılı beyitlerde yazılmışlardır. Gazel Âşıkane konulu bir gazeldir. Baki`nin bu gazelinde “söylen söylesün” redifinden yararlanılmıştır. Bu gazel 5 beyitten meydana gelmektedir. Bakinin divanında 548 gazel bulunmakta,548 gazelden 451 'inde; 21 kıt ‘adan 15' inde ve 31 matla'dan 18'inde redif bulunmaktadır.( Aydın, 2012:42) �2. Gazelin Vezni: Gazel, aruzun, remel bahrinin müsemmen kalıbı olan Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbıyla yazılmıştır. Aşağıdaki tablodan gazelin vezin unsurlarına baktığımızda; 4 kelimede med, 17 kelimede imale, 3 kelimede de vasl (ulama) yapıldığını görüyoruz. Beyitleri aruz kuralları açısından değerlendirecek olursak dengeli ve sağlam bir kuruluşu vardır. Gazelde anlam, ‘’söylen söylesün ‟ redifiyle daha netleşiyor. Gazelin kafiyesi cânâne, âlîşâne, bî-pâyâne, nâlâne, giryâne, devrâne kelimelerinde gecen ”ân”olup, zengin kafiyedir. Kafiyede ki ‘’â‟ kalın ve uzun sesiyle birlikte, redifin söylenişine bir zenginlik ve güçlü bir ses değeri vermektedir. Bâki’nin ‘‘söylen söylesün’’ redifli gazeli aruz açısından kusursuzdur. Bu durum Bâki’nin aruzdaki ustalığının bir göstergesidir. Gazelin yukarıdaki açıklanan aruz özellikleri aşağıdaki grafikte gösterilmiştir. Bu grafikte, gazeldeki ses uyumunu gözler önüne sermektedir. Tablo 1: Gazeldeki Aruz Vezni Unsurlarının Dağılımı Med İmale Zihaf Vasl 1.Beyit 0 2 0 1 2.Beyit 0 4 0 2 3.Beyit 1 4 0 0 4.Beyit 3 4 0 0 5.Beyit 0 1 0 0 3 Gazelde Kullanılan Ünlü ve Ünsüzler: Beyitler Yumuşak Ünsüzler Sert Ünsüzler Kalın Ünlüler 1 2 3 4 5 Toplam 32 33 29 36 30 160 11 6 11 7 14 49 9 7 12 10 15 53 İnce Ünlüler 20 72 23 68 16 68 17 70 15 74 91 352 Toplam Tablo 2: Gazelde kullanılan kalın ve ince ünlülerin beyitlere göre dağılımı. Beyitler 1.Beyit Kalın Ünlüler 9 İnce Ünlüler 20 29 Toplam 2.Beyit 3.Beyit 4.Beyit 5.Beyit 7 23 30 12 16 28 10 17 27 15 15 30 Tablo 3: Gazelde kullanılan yumuşak ve sert ünsüzlerin beyitlere göre dağılımı. Beyitler 1. Beyit 2. Beyit 3. Beyit 4. Beyit 5. Beyit Yumuşak 32 33 29 36 30 �Ünsüzler 11 6 11 7 14 Sert Ünsüzler 43 39 40 43 44 Toplam Kalın ve ince ünlülerin beyitlere göre dağılımının gösterildiği yukarıdaki grafiğe bakıldığında, toplamda kalın ve ince ünlülerin beyitlere neredeyse eşit dağıldığı görülmektedir. Gazelin ünlü ve ünsüz dağılımı, tablolarda gördüğümüz gibi birbiriyle uyum içindedir. Yumuşak ve sert ünsüzlerin de beyitlere dağılımının gösterildiği yukarıdaki grafiğe bakıldığında, toplamda yumuşak ve sert ünsüzlerin beyitlere eşit dağıldığı görülmektedir. Gazele hâkim olan harflerin, yumuşak sessiz harfler olduğunu goruyoruz. Buradan hareketle, gazelde anlamla yapı arasında uyum söz konusudur. 4 Gazelin Sözdizimi İncelemesi 5.1. Kelime Çeşitleri ve Yapıları Gazelde 61 kelime kullanılmıştır. Bu kelimelerden en fazlası 35 kelimeyle Türkçe, daha sonra 17 kelimeyle Farsça ve 11 kelimeyle de Türkçe olmuştur. Âşıkane konulu bir gazel olduğu için kelimeler Türkçe ağırlıklıdır. 5.2. Tamlama Çeşitleri ve Yapıları Gazeldeki isim ve sıfat tamlamalarının büyük çoğunluğu Farsça dilbilgisi kurallarına göre yapılmıştır. Türkçe, Farsça ve Arapça isim ve sıfatlar, Farsça tamlamalarda bir araya gelmişlerdir. Gazelde 5 adet ikili tamlama ve 1 tanesi de 3 kelimeden oluşan zincirleme isim ve sıfat tamlaması olmak üzere toplamda 6 tamlama vardir. Gazelde ağırlıklı olarak Farsça tamlamalar kullanıldığını görmekteyiz. Gazelin tamlama tablosu ise aşağıdaki gibidir. Tablo 4: Gazelde geçen tamlamalar. Tamlamalar yâr-ı âlî-şân Türü Farsça İ.T derd-i aşk Farsça İ.T âşık-ı nâlân Farsça S.T hâr zahmı Türkçe İ.T hüsrev-i devrân Farsça İ.T bâğbân-ı bülbül-i giryân Farsça İ.T Kelimelerin Özellikleri yâr Farsça âlî Arapça şân Arapça derd Farsça aşk Arapça âşık Arapça nâlân Farsça hâr Farsça zahmı Farsça hüsrev Farsça devrân Arapça bâğbân Farsça bülbül Farsça giryân Farsça İsim Sıfat İsim İsim İsim İsim Sıfat İsim İsim İsim İsim İsim İsim Sıfat �5.3. Gazelin Cümle Çeşitleri ve Yapıları Bâki`nin 5 beyitlik bu gazelinde 21 adet cümle vardır. Gazeldeki cümlelerin çoğu, fiil cümlelerinden oluşmaktadır. 20 fiil cümlesi, 1 adet isim cümlesi kurulmuştur. Genelde devrik cümlelerle dikkat toplanmıştır. ‘’Söylemez’’ kelimesiyle başlayan gazelde önce dikkat çekilerek, mana sonrakiler üzerinde yoğunlaştırılmıştır. Tablo 5: Gazelin Cümle Çeşitleri Cümle Sayısı 1.Beyit 6 2.Beyit 3 3.Beyit 4 4.Beyit 2 5.Beyit 6 Yüklemine Göre Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Fiil Isim Fiil Fiil Öğe Dizilişine Göre Devrik Kurallı Kurallı Devrik Kurallı Kurallı Devrik Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Devrik Kurallı Kurallı Kurallı Kurallı Anlamına Göre Olumsuz Emir Emir Olumlu Emir Emir Olumlu Emir Emir Emir Olumsuz Emir Emir Emir Emir Emir Emir Olumsuz Olumlu Emir Emir Yapısına Göre Basit Basit Basit Basit Basit Basit Girişik Bileşik Basit Basit Basit Basit Basit Basit Girişik Bileşik Basit Basit Basit Basit Basit Basit Basit 5.4. Gazelin Anlam İncelemesi Beyitler Gönderici 1. Beyit Sair 2.Beyit Sair İletilen Alıcı Şair, sevdiğinin küsmesinin sebebini merak ettiğinden dolayı bilmek istemesi Nazlı sevdiğinin nazından konuşmaması aşığı helak etmekte, aşığın hüzne gark olması Şairin dostları Şairin dostları �3.Beyit Sair 4.Beyit Sair 5.Beyit Sair Dertlinin halini, dert çekenler anlar, derdini aynı derdi çekenlerin anlatması Sevilenin sevene anlatılması ettiği eziyetin Şairin sevdiğinin konuşmamasına Takatinin kalmamasi, kuslugun sona erip, derhal sevdiğinin konuşmasını istemesi Şairin dostları Şairin dostları ve kendisi Şairin dostları Sonuç: Sairler Sultanı diye bilinen Mahmud Abdulbaki divan şairlerimizin önde gelen isimlerindendir. Doğduğu şehrin lehçesini şiirlerinde kullanarak, edebiyatımıza yenilik ve güzellik katmıştır. Bu çalışmada Baki`nin “söylen söylesün” isimli gazeli geleneksel şerhle birlikte ele alınmış, diğer taraftan da gazele yapısalcı bir bakışla değinilmiştir. Klasik şerhte fark edilemeyen, iç ve yapı bütünlüğü, biçim ve ses örgüsü incelenip, gazelin zenginliği kapsamlı bir şekilde tanıtılmaya çalışılmıştır. �Kaynakça AKÇAY, G. (t.y) Fuzuli ve Nedim`in “Eyler Beni” Redifli Gazellerinin Yapısalcı Yöntemle Karşılaştırılması, trbys.trakya.edu.tr/file/download/72228799/. AYDIN, H.(2012) Muhtevanin Çerçevesi Bâkî Divan Örnegi, Pr Dr Mine Mengi Adina Turkoloji Sempozyumu Bildirileri, s.42. DAGLAR, A. (2007) Klasik Türk Edebiyati Şerh Gelenegi Ve Haci İbrähim Efendi’nin Şerh-i Belagat’ina Dair, turkishstudies, s.163. DAGLAR , A. (2007):Vassâf Tarihi Şerhinden Hareketle Şerh Kaynakları Meselesi, Turkish Studies, ss.293- 294. GOK, T. (2014) Şem’i Şem’ullâh Ve Şerh-i Subhatü’l-Ebrâr’i Şem’î Şem’ullâh and His Şerh-i Subhatu’L-Ebrâr: jasstudies, s. 412. ERDEM, M. ( 2003) “Dilbilimsel Eleştiri”, Hece, Eleştiri Özel Sayısı, S. 6, Hece Yay, Ankara, s. 228-238. ERDEM, M. ( 2003). “Dilbilimsel Eleştiri”, Hece Eleştiri Özel Sayısı, Hece Yay, MayısHaziran-Temmuz, Özel Sayı:6, Ankara, s.232. GULEÇ ( t.y) Klasik Türk Edebiyatı Metinleri Nasıl Şerh Edilmeli? , journals.istanbul, s. 85, TODOROV, T, .( 2001), Poetikaya Giriş, Akt: Şahin, K. Metis Yayınevi, İstanbul, s.8 UCAN, H.( 2003) “Dil, Yazar, Metin, Eleştiri Bağlamında Yapısalcılık,” Hece Eleştiri Özel Sayısı 6, Ankara, s. 209-219. VARDAR, B.( 2002), Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, Multilingual Yay, İstanbul, s.219. YILMAZ, O.(2007), “Klâsik Şerh Edebiyatı Literatürü”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt: 5, Sayı: 9, İstanbul, s. 271-304. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3617 Title A name given to the resource BÂKİ`NİN ’’SÖYLEN SÖYLESÜN’’ REDİFLİ GAZELİNİN ŞERHİ VE YAPISALCILIK AÇISINDAN İNCELENMESİ Author Author ÖZUYGUN, Ali Rıza Baran, Elif Abstract A summary of the resource. Bu çalışmada, XVII. Yüzyıl Klâsik Türk Edebiyatı şairlerinden Sultanü’ş-şuara (Şairler sultanı) olarak anılan Bâkȋ`nin “söylen söylesün” redifli gazeli incelenmiştir. Gazel; öncelikle klasik şerh metodu ile daha sonra da yapısalcılık açısından incelenmesinden oluşmaktadır. Öncelikle dilbilim ve yapısalcılık hakkında bilgi verilmiştir. Anahtar Kelimeler : Bâkȋ, Gazel, Şerh, Yapısalcılık Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures