36 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b348c1097f3d13fb70cb60570faf7298.pdf d17440350b9bc2be19b8bd938372aa90 PDF Text Text 8 International Conference on Econmic and Social Studies - ICESoS’15 Information Systems at the Airport Amila Jašari Department of Information Technology Faculty of Engineering and Information Technologies Sarajevo, Bosnia and Herzegovina j.amilla@hotmail.com ABSTRACT Air traffic is a dynamic activity which trends partly depend on the general economy of the society. A phenomenon that is being researched as part of master’s thesis are information systems. The research problem (which is always wider than the object of research) are information systems in business in general, while the subject of research are information systems at airports in Sarajevo and Mostar. The established subject of research involves the processing of information systems, with a particular aspect of information systems at the airport. The research results will show the development of information systems at the airport in Sarajevo and Mostar. The research results will also show how the information systems at the airport in Sarajevo and Mostar are aligned with modern technology development. Keywords: RAD, information system, EDS, information technology 1. Introduction The organizational structure of the traditional airline has for decades been functional. The functional model will continue to be a good solution for those airlines that for most functions use outsourcing (catering, maintenance, etc.). Generally they do not use modern information systems, they provide a limited number of customer service and so on. Usually these are minor or so called low cost airline. The impact of information technology, the focus on passengers, increased competition, require more flexible business processes, faster response to requests from passengers, service differentiation over the competition, faster business decisions at all levels of management and so on. In order to meet these changes, airlines are adopting new organizational models in which there are separate business units that have more authority in decision-making and responsibility for their own profitability, but with a strong link between them. 2. Information Technology and Information Systems The information system in the simplest way could be defined as a system that handles information in order to meet the information needs of the organization. By similar reasoning we get one of the classic definition of an information system: „The information system is a set of interrelated components that work together on collecting, processing, storing and distributing information to support decision making and control in an organization“. Although today’s computer-based information systems is almost the rule, we must understand that the information system is not necessarily computerized. Organizations have a need and ways to handle information and before they invented machines to automate the processing of data and information. And today, the term information system almost automatically is associated with computers and other (mostly electronic) machines for the processing and transmission of data. However, we will not and may not equate information systems of organization and information technology on which it is based largely. Information system is a socio-technical system consisting of mutually coupled technological and sociological components that serve a common purpose. This setting is very important. It essentially determines the approach which should be in the areas and the development and use of information systems. People who use an information system called are called users: users of IS are individuals or groups who have the task of providing input or receiving output from the information system (Laudon and Laudon, 1984). �Reginal Economic Development - Business Perspectives 9 Generally speaking, the three activities of the IS organization is to produce the information needed for decision making, control activities, analyze problems and create new products and services. These activities are: input, processing and output.Input collects raw data from inside the organization or environment. Processing converts the raw inputs into form with meaning. Output data is presented and thus transmit certain information to users of the information system.Information systems also require feedback, output that returns the appropriate members of the organization to help them evaluate or correct certain phase inputs. Computer-based information systems rely on computer hardware, software and technology for the processing and dissemination of information.Computer programs or software are sets of operational instructions that direct and control the computer processing. Knowledge of computers and computer programs is important in designing solutions to organizational problems, but computers are only one part of the IS. 2.1. The development of information systems Standardization of models on which to build an information system is an important issue. Use of standardized development methods, techniques and tools is introduced in the development process, structuring it and thus makes it more susceptible to control and more efficient. But standardization on the other hand can produce too “harsh” understanding of the methodology by which the parts of the system being developed. Structured, traditional methods and models for the development of information systems often suffer from these ills. This is one of the important issues for managers who lead the development process. To find the answer to it, successful managers are finding a good balance between these two extremes. In connection with the use of traditional, structured methods of information system development, there are several essential problems, of which the most important are poor treatment of uncertainty and complexity. Although it is only in the last ten years it felt an urgent need for change in this field, the awareness of the existence of these problems existed since the seventies of the 20th century. Just because a long time ago there are approaches that are different from traditional structured approach. These are serious attempts to resolve the evident problems of a structured approach. In addition to various audits waterfall development model, appeared in various more or less serious and comprehensive approaches, among which are the following: prototyping, iterative development, RAD (Rapid Application Development). In addition, it is possible to identify many more or less different approaches. All alternative approaches are, more or less, focused on improving the development process in terms of getting a better final product and optimize the effort and cost invested in development. 2.2. Electronic air traffic Air traffic is a dynamic activity which trends partly depend on the general economy of the society. The impact of information technology, the focus on passengers, increased competition, require more flexible business processes, faster response to requests from passengers, service differentiation over the competition, faster business decisions at all levels of management and so on. In order to meet these changes, airlines are adopting new organizational models in which there are separate business units that have more authority in decision-making and responsibility for their own profitability, but with a strong link between them. 2.3. The organizational structure and business processes in air traffic The organizational structure of the traditional airline has for decades been functional. The functional model will continue to be a good solution for those airlines that for most functions use outsourcing (catering, maintenance, etc.). Generally they do not use modern information systems, they provide a limited number of customer service and so on. Usually these are minor or so called low cost airline. The main sectors in air traffic are airports, air Freight, airlines, air traffic control, Aerospace, travel and distribution, ground operations and department of government regulations in air traffic. Airports are faced with the problems of managing large numbers of passengers, cargo and plane. Some of the business processes within this sectors are: • Management operations at the airport (Airport Operations) - includes information flight, integrated data management, management planning, resources and others. • Operation luggage (Baggage Operations) - includes check-in baggage handling, sorting, tracking, control, baggage and others. • Operation of passengers (Passenger Operations) - includes check-in loading, scanning and checking passengers and others. �International Conference on Econmic and Social Studies - ICESoS’15 10 • Transportation • Communication and Infrastructure (Communication & Infrastructure) – includes infrastructure management, mobile communications, messaging, hybrid networks and others. Security (Transportation Security) - scanning of passengers, baggage. 2.4. The role of information technology in the evolution of business strategies in air traffic One of the first investors in information technology was American Airlines, which in 1962 introduced the SABRE computer reservation system. Computer reservation system (CRS) is a computerized system used for the collection, storage and processing of information, as well as management of transactions related to travel. CRS systems are controlled by by individual airlines, where agents accessing a single CRS system and make reservations for tickets. Online CRS systems are systems where clients themselves, via the web, access CRS system for searching services and the booking. The aim of the development of CRS system is to connect with travel agencies that represent MPs traditional airlines. In the mid 80s, CRS develops in comprehensive global distribution system (Global Distribution Systems, GDS), which offers a wide range of tourism products and services (transparency of air lines, reservation of accommodation, renting the car, etc.) and provides mechanisms for communication between airlines and travel agencies. Global Distribution Systems (GDS) in specific types of information system for distribution of tourism products. The global distribution system (Global Distribution System GDS) integrates all tourist services, linking service providers and end users, providing information from all segments of travel, provides booking and sale of required services and thus provides value-added services. GDS provides services to clients at departure and the respective destinations. 2.5. Technological solutions for air traffic Information systems for air traffic can generally be classified into four groups: • • • • Airline Management Solutions – includes solutions that help in the planning and control of resources such as airplanes, crew and others. Passenger Airline Solutions – includes processes sales of electronic tickets, check-in, etc. Airline Operations Solutions – includes operations pertaining to all aspects of flight planning, operations and others. Supplementary Airline Solutions - includes solutions for maintenance and repair of aircraft, cargo and others. Key issues facing the air transportation are optimization, cost savings, improvement of existing capacity, faster response to changes and others. Some of the solutions that help airlines in achieving these goals are management systems crew and operations control systems for planning and scheduling, management systems revenue, marketing solutions and others. The planning process needs to optimize performance taking into account both technical and operational characteristics of the equipment, availability of human resources, government regulations and operational constraints such as rules air traffic control and others. 3. Information Systems at Airports in Sarajevo and Mostar 3.1. Sectors 3.1.1. Sector for Air Traffic Operations and Aviation Services A very important link in the organization diagram of any Airport, including the Sarajevo and Mostar International Airport, is the Sector of Traffic Operations and Aviation Services. The complete structural organization of the service sector represents the symbiosis of sectors within it, whereas the formulation of “Team Work” gets into its full meaning. The Air Traffic Sector at Sarajevo and Mostar International Airport consists of the following services: (1) Department for Operational Activities, (2) Department for Passenger Ground Handling, (3) Ramp Handling Service,(4) Center for Training of Professional Staff, (5) The Winter Service Department. 3.1.2. Department for Passenger Ground Handling This service has several Units. A part of the service that performs registration of passengers is responsible for checking identity documents and documents for each flight passenger who intends to travel, as well as to register the �Reginal Economic Development - Business Perspectives 11 tickets and baggage to the final destination of travel. The staff in this service is trained to operate the system EDS (Automatic Passengers Registration, Instructions for loading the Aircraft).At the information desk, the traveller can get accurate information about the landing, takeoff, delays, information about the cancellation of flights, and all the information related to travel and the necessary instructions about other available services. The Personnel responsible for performing the processing of passengers are tasked to carry out the transfer of passengers from the building to the Aircraft and vice versa. This part of the work is currently being done by two Air Bridges in the most modern way and bus transfer if Aircrafts are parked on open positions. It is important to mention the assistance provided to poor mobile or immobile passengers, mothers with children, children travelling alone, as well as all other special categories of passengers. High officials from the public and political life are offered to enjoy the discretion of the VIP lounge. A stylish lounge serves to welcome and farewell high officials, but it is also suitable for organization of business meetings and press conferences. Within the Department of lost and found baggage the search for lost luggage and its storage is carried out including its delivery to the passenger who reported lost or missing luggage. The Department of lost and found baggage, employees professionally trained and friendly staff who operate at a highly sophisticated computer systems fortracing lost luggage (WORLD TRACER). 3.1.3. The Sector for the Airport Development ln the Organizational Scheme of the Airport this Sector has been existing since 2005. in the previous period, from August 1994 until 1996 under the Public Enterprise Airports of B&H the tasks of rebuilding and reconstruction were led by the Deputy Director of Reconstruction, who also prepared the projects and renovation plans.In the initial phase of works on the reconstruction of the Airport, staff was formed into a Team to implement the project. The PIU team (Project Implementation Unit), as it was called, had the task to monitor the stages of individual projects, to monitor daily dynamics and quality of work, to develop undefined situations by the project, procure Airport equipment and organize training for the use of high-quality equipment. The reconstruction of the technical facilities and Passenger Terminal has been successfully implemented and today the Airport has the most beautiful Airport Passenger Terminal in the region, equipped with modern systems and devices. In the period from 1997 to 2001 the reconstruction of the Headquarter buildings finished as well. The necessary equipment was purchased and installed according to the dynamic which was conditional in order to gain funding.As a logical resposne to all ongoing activities carried out during the reconstruction of the Airport, the Development Sector was formed.The constant development of Air Transport requires adequate responses of the Airport. The Development Sector monitors all developments in terms of new technologies, standards, regulations, requirements of Airlines, passengers. Experienced and professional staff employed in the Sector is able to independently produce and design solutions, technical specifications, project tasks, long-term spatial planning documents, investment programs, annual investment plans and to supervise the execution of works. 3.1.4. Sector for Information and Communication Technologies Aware of the fact that the information and communication technologies (ICT) are an important activity of each company in contemporary world, the Sarajevo and Mostar International Airport, in 1999, established a new Sector with the task of planning, development and maintenance of Airports ICT Systems. Today it is unthinkable that an authorized person in an extremely short period of time manually processes, prepares, and presents large volumes of data in demanding jobs, such as registering passenger/baggage, cargo, mail, balancing the weight of the Aircraft, generating reports, and creating a packet of information for travellers, Airlines, agencies and other participants in Airline Traffic.The Sarajevo and Mostar International Airports Sector for Information and Communication Technologies (ICT) provides tools and services for automated, continuous and accurate monitoring at the complete aerodrome complex, processes, human resources and installed ICT systems. As a confirmation of this statement, we will take into account the work of the Transport Sector, whose business processes are largely automated and supported by ICT systems, and security services, where the ICT systems are used at most benefits: CCTV, Access control, KD control, Alarm Systems, fire alarm, video analytics and others. Sarajevo and Mostar International Airport currently owns and exploits all ICT systems possessed by all other modern world Airports. In the Sector for Information and Communication Technologies engineers and technicians are employed who are trained and certified by the world-renowned companies (Siemens, Solari, Atraxis, Avex, Panduit, Cisco, Motorola, HP, Dell, SITA, DLink, Cerberus and others) in the field of self-maintenance of Airport ICT systems. It is important to note that all the training is completed according to International Standards and Programs. The scope �12 International Conference on Econmic and Social Studies - ICESoS’15 of responsibility and accountability of the Sector, and the need of possessing different knowledge and skills in the profession, impose an obligation to the employeesof the Sector to carry out the daily work activities together, and to develop and implement new projects, which form a compact and harmonious team. Thus, the individual’s awareness of the necessity of teamwork has been developed, which affects positive working atmosphere, professional staff response to work duties, strengthens creativity free of competition, with the aim of improving its business in our Sector and society as a whole. Most of the Airports ICT Systems that are currently used were developed by System users and employees in this Sector. 3.2. Information systems 3.2.1. FIDS – Flight Information Display System A flight information display system (FIDS) is a computer system used in airports to display flight information to passengers, in which a computer system controls mechanical or electronic display boards or TV screens in order to display arrivals and departures flight information in real-time. The displays are located inside or around an airport terminal. A virtual version of a FIDS can also be found on most airport websites and teletext systems. In large airports, there are different sets of FIDS for each terminal or even each major airline. FIDS are used to assist passengers during air travel and people who want to pick up passengers after the flight. Due to code sharing, one single flight may be represented by a series of different flight numbers, thus lines (for example, LH474 and AC9099), although one single aircraft operates that route at that given time. Lines may be sorted by time, airline name, or city. 3.2.2. HP – DSC – Departure Control System HP Departure Control Services Baggage Reconciliation is offered for flights handled fully in this departure control system (DCS) or a different one. In the HP system, baggage details are created automatically by bag tag printing, read-in, or manual claim tag input. These tags are read in the baggage room, and the system matches it with the existing baggage tag in the passenger record of the respective flight. The baggage reconciliation response then shows either an “ok to load” with the container number in green or “not ok to load” in red, depending on the passenger status—checked-in, boarded, or not checked-in. 3.2.3. World Tracer - System for Handling Lost Baggage World Tracer is a SITA / IATA service provided for the tracking of lost or delayed baggage. It has been in operation for many years and used by many airlines, such as Qantas, Lufthansa and Emirates. The system also allows for the rapid determination of mishandled baggage.The WorldTracer service operates globally and can exchange information with each of the current 2200+ member airports. It tracks and follows luggage for up to 100 days and it collaborates with other similar services. The WorldTracer internet interface allows passengers to track the bags by entering a transaction number. Whenever a baggage is found without an owner, it can be registered as an on-hand baggage. It is then automatically matched with various missing-baggage files (called AHLs) all over the world. Whenever an on-hand gets a likely match, the station that has registered the missing baggage receives an alert. The bag is matched based on the baggage’s routing number, tag number, passenger’s surname, type of baggage, and content. When a handling agent finds an on-hand which matches one of their AHLs, he/she can request the on-hand by sending a message to the station that registered the onhand baggage. The format of the tracking number is AAABBNNNNN, where AAA is the airport’s IATA-Code, BB is the airline’s IATA-Code, and NNNNN is a 5 digit tracking number. For example, PHLDL19676 is from Philadelphia International Airport, flew on Delta Airlines, and has the tracking number of 19676. 3.2.4. PAS – Public Announcement System A public address system (PA system) is an electronic sound amplification and distribution system with a microphone, amplifier and loudspeakers, used to allow a person to address a large public, for example for announcements of movements at large and noisy air and rail terminals or at a sports stadium. The term is also used for systems which �Reginal Economic Development - Business Perspectives 13 may additionally have a mixing console, and amplifiers and loudspeakers suitable for music as well as speech, used to reinforce a sound source, such as recorded music or a person giving a speech or distributing the sound throughout a venue or building. Simple PA systems are often used in small venues such as school auditoriums, churches, and small bars. PA systems with many speakers are widely used to make announcements in public, institutional and commercial buildings and locations. Intercom systems, installed in many buildings, have microphones in many rooms allowing the occupants to respond to announcements. 4. Conclusion Information systems are based on information and communication technologies. These technologies fall into the key generic technologies as they are penetrating all spheres of economy, science, social and private life and bring radical changes. As short term often is used as an ICT, in everyday speech involves the use of a wide range of technologies, from computer, which manipulate and manage data and information across the industrial robot developed in industries, communications technologies, such as the computer network, Internet, to radio and television. For this reason, often in everyday speech it can be heard in different contexts. The information system in the simplest way could be defined as a system that handles information in order to meet the information needs of the organization. By similar reasoning we get one of the classic definition of an information system: „The information system is a set of interrelated components that work together on collecting, processing, storing and distributing information to support decision making and control in an organization“. Generally speaking, the three activities of the IS organization is to produce the information needed for decision making, control activities, analyze problems and create new products and services. These activities are: input, processing and output. Air traffic is a dynamic activity which trends partly depend on the general economy of the society. The impact of information technology, the focus on passengers, increased competition, require more flexible business processes, faster response to requests from passengers, service differentiation over the competition, faster business decisions at all levels of management and so on. In order to meet these changes, airlines are adopting new organizational models in which there are separate business units that have more authority in decision-making and responsibility for their own profitability, but with a strong link between them. 5. References Bajgorić, N. (2012). Menadžment informacijskih tehnologija. Sarajevo: Ekonomski fakultet. Bocij, Chaffey, Greasley and Hicke (2003). Business Information Systems, 2nd edition. New Jersey: Prentice Hall. Čačić, K. (2013). Poslovanje hotelskih preduzeća. Beograd: Univerzitet Singidunum. Kaiser, C. and Helber, L.E. (1978). Tourism - Planning and Development. London: Heinemann, Ltd. Lagumdžija, Z., Zaimović, T., Šabić, Z., Kačapor, K., Grabovica, E. (2008). Menadžment informacioni sistemi: Kompetitivnost i informacione tehnologije. Sarajevo: Ekonomski fakultet. Laudon, K. C. and Laudon, J. R, (1984). Management Information Systems: Organization and Technology (3rd Edition). New York: McMillan Publishing, Inc. Njeguš, A. (2009). Poslovni informacioni sistemi. Beograd: Univerzitet Singidunum. Načinović, I. (2012). Informacijski sustavi i potpora u odlučivanju u logistici Rockwool Adriatica d.o.o. Rijeka: Ekonomski fakultet. Sarajevo International Airport, link: http://www.sarajevo-airport.ba/ Mostar International Airport, link: http://www.mostar-airport.ba/ � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3569 Title A name given to the resource Information Systems at the Airport Author Author Jasari, Amila Abstract A summary of the resource. Air traffic is a dynamic activity which trends partly depend on the general economy of the society. A phenomenon that is being researched as part of master’s thesis are information systems. The research problem (which is always wider than the object of research) are information systems in business in general, while the subject of research are information systems at airports in Sarajevo and Mostar. The established subject of research involves the processing of information systems, with a particular aspect of information systems at the airport. The research results will show the development of information systems at the airport in Sarajevo and Mostar. The research results will also show how the information systems at the airport in Sarajevo and Mostar are aligned with modern technology development. Keywords: RAD, information system, EDS, information technology Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3631 Title A name given to the resource Volume 5, Issue 1 Author Author Journal of Economic, and Social Studies Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Book PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/44be774f9952d17e528000b62a945398.pdf a774fdcccb97823272dd68ad72840695 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3632 Title A name given to the resource Volume 5, Issue 2 Author Author Journal of Economic, and Social Studies Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Book PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/38b2bcec896ec2e96b6772379ae18849.pdf 64236b52013013320d8a0036def1cabe PDF Text Text Journal of Economic and Social Studies Determinants of Foreign Direct Investment: An Empirical Analysis for Turkey Huseyin Kalyoncu Meliksah University Turkey hkalyoncu@meliksah.edu.tr Nadide Tuluce Meliksah University Turkey ntuluce@meliksah.edu.tr Zeynep Ozturk Yaprak Meliksah University Turkey zyaprak@meliksah.edu.tr Abstract: This paper aims to investigate empirically the determinants of FDI for Turkey over the annual period of 1975-2012. Our main interest is to study how different reflecting inflows of FDI in Turkey are. This study examines time series data evidence concerning empirical relevance between FDI attraction and its determinative effects. As a definition, FDI is a direct investment into production or business in a country by an individual or company of another country, either by buying a company in the target country or by expanding operations of an existing business in that country. Unit root and Johansen cointegration tests are used in order to analyze the determinants of FDI for Turkey. Our econometric model expresses foreign direct investment (FDI), as a function of market size (GDP), openness (OPEN) calculated as Export + Import/ GDP, inflation rate (CPI), energy production (EP), labor productivity (LABOR). The major results show that there is a positive effect of GDP, OPEN, EP and LABOR on FDI. But CPI’s effect on FDI is negative in the long run. Volume 5 Number 2 Fall 2015 Keywords: FDI; Time Series; Cointegration JEL Classification: F21, C22 Article History Submitted: 19 November 2014 Resubmitted: 1 July 2015 Resubmitted: 29 July 2015 Resubmitted: 8 September 2015 Accepted: 9 September 2015 http://dx.doi.org/10.14706/JECOSS15524 41 �Huseyin Kalyoncu, Nadide Tuluce, Zeynep Ozturk Yaprak Introduction Economic development of a country depends on utilization of resources for increasing productive capacity. In many developing countries, utilization of resources is rendered impossible by the scarcity of domestic capital. One of these economic problems of developing countries is that they do not have enough national savings to finance their investments. They are in constant need of foreign capital in forms of both direct and indirect investments. Foreign direct investment (FDI) is a process whereby the residents of the source country attain ownership of assets with the intention to control the production, distribution and other activities of a firm in the host country (Khachoo and Khan,2012). Foreign direct investment (FDI) is a way of international loan, by which those countries that have better investment opportunities at the present borrow from those that have capital surplus. FDI can be a crucial instrument to foster economic growth. FDI provides developing countries with the much needed capital for investments and enhances job creation, managerial skills and transfer of technology for less developed countries. Furthermore, FDI encourages technological development and also support the accumulation of physical capital. FDI plays a significant role in the development of international trade, and it helps to establish direct, stable, and long-lasting links between economies. The Organization for Economic Co-operation and Development (OECD) states that; FDI can serve as an important vehicle for local enterprise development, strengthening the competitiveness of both the recipient and investor (Groh and Wich, 2012). For example, Turkey in particular is pursuing further political and monetary integration with Europe. In that case maintaining a government effectiveness that is conducive to foreign investment and increases comparative advantage is integral to its integrationist aspirations. The significance of foreign direct investment (FDI) flows is well documented in literature for both the developing and developed countries. Foreign Direct Investment (FDI) inflows to developing countries have been substantially increasing and, compared to other capital flows, have remained the largest component of net resource flows to developing countries. FDI is a key element in international economic integration. FDI creates direct, stable and long-lasting links between economies. As a definition FDI is a direct investment into production or business in a country by an individual or company of another country, either by buying a company in the target country or by expanding operations of an existing business in that country. It encourages the transfer of technology and know-how between countries, and allows the host economy to promote its products more widely in international markets (Todaro, 1994). The role of foreign direct investment in the development of Turkish economy cannot be over emphasized. Foreign direct investment provides capital for investment; it enhances job creation and managerial skills, and possibly technology transfer. 42 Journal of Economic and Social Studies �Determinants of Foreign Direct Investment: An Empirical Analysis for Turkey We shall present our analysis with a brief history of the Turkish economy. Today, Turkey is one of the most attractive investment destinations for foreign investors. It benefits from a unique strategic location; a young, dynamic and skilled workforce, and a stable political and economic environment. Turkey received foreign investment inflows of only US$18m 33 years ago when it started to host foreign investors. Now, the cumulative value of foreign investments has surged to US$138.3b. While the aggregate volume of foreign investment inflows totalled only US$14.6b during the 80-year period from the establishment of the Turkish Republic to 2003, this figure rose to US$123.7b during the last decade. In other words, Turkey attracted 8.5 times more foreign inward investment over the last decade than it did in the previous 80 years. Turkey now plays a significant role in the global economy and world trade, standing out as a promising emerging market alongside Brazil, Russia, India and China. This status is underpinned by its robust local market and young population. Despite the global economic crisis and the political and social issues that have afflicted neighbouring regions, Turkey exported more goods in 2012 than ever before. Total exports valued at US$152.6b were supplied to 241 countries and regions worldwide. The well-trained and loyal workforce played a notable role in achieving this success. Turkey offers another layer of opportunity by serving as a frontier to other regions. Figure 1 shows the total amount of FDI inflows to Turkey in US Dollar at current prices and current exchange rates in millions. FDI flows to Turkey have been increased largely after 2004. FDI flows into Turkey fell in 2009 due to the global crisis similar to most developed and developing countries. After then FDI started to increase again. Figure 1. FDI Inflows to Turkey (US dollars in millions) Source: Central Bank of the Republic of Turkey, own construction Volume 5 Number 2 Fall 2015 43 �Huseyin Kalyoncu, Nadide Tuluce, Zeynep Ozturk Yaprak Table 1. FDI Inflow to Turkey by Year (USD million) 2010 2011 2012 2013 2014 FDI Total (Net) 9,099 16,176 13,282 12,457 12,530 Equity Investments (Net) 6,221 14,146 10,126 9,298 8,445 Inflows 6,256 16,137 10,759 9,866 8,699 Liquidation Outflows 35 1,991 633 568 254 Intra -company Loans* 384 17 520 110 -236 Real Estate (Net) 2,494 2,013 2,636 3,049 4,321 *Loans of companies with foreign capital are given by foreign partners (www.tcmb. gov.tr) Source: Central Bank of the Republic of Turkey (TCMB), Electronic Data Delivery System, Outstanding External Debt and Balance Of Payments Statistics According to the UNCTAD 2014 World Investment Report, Turkey has become the largest recipient of FDI in West Asia, and is among the fifteen most promising investors for 2014-2016. The country has adopted a series of legislative reforms to facilitate the reception of foreign investment, such as the creation of Investment Support and Promotion Agency of Turkey (ISPAT), a showcase effort undertaken to attract foreign operators. FDI inflows improved in light of the development of publicprivate partnerships for major infrastructure projects, the measures to streamline administrative procedures and strengthened intellectual property protection, the end of FDI screening and the structural reforms carried out with a view to the future accession into the EU. In 2014, Turkey announced a major national infrastructure development plan that should attract major foreign investment. In 2014, the joint venture of Koc Holding (Turkey) and Fiat (Italy) invested USD 300 million in developing automobile production. Also, a number of Chinese companies have invested up to USD 385 million in the electricity distribution company OEDAS. Finally, a Japanese group has invested USD 500 million in a steelworks plant in collaboration with a Turkish company. The countries of the European Union, the Gulf States and the United States are among the main investors in Turkey. The business climate deteriorated in 2014 according to the Doing Business report of the World Bank, the country losing 4 places (55th out of 189 countries). However, FDI amounted to USD 12.5 billion in 2014, an increase on 2013 (Central Bank of the Republic of Turkey, 2014). There exists vast literature on determinants and effects of FDI. The issue has increased in importance due to strong globalization processes. Many developed and developing countries try to attract FDI to support their economic growth and development. Dunning’s eclectic paradigm (1993) was initiating the investigation of the locational advantages of the host countries e.g., income levels, market size, skills, infrastructure, political and macroeconomic stability that determines cross-country pattern of FDI. The determinants of FDI have been analyzed in the literature in many studies. Numerous theoretical and empirical studies (Agarwal, 1980; Brainard, 1993;1997; Gastanaga et. al., 1998; Ekholm, 1998; Zhang and Markusen, 1999; Barros and 44 Journal of Economic and Social Studies �Determinants of Foreign Direct Investment: An Empirical Analysis for Turkey Cabral, 2001; Chakrabarti, 2001; Moosa, 2002) on the determinants of FDI lead us to select a set of explanatory variables that are widely used and found to be significant determinants of FDI. For example Markusen and Maskus (1999), Love and LageHidalgo (2000), Lipsey (2000), Lim (2001), and Moosa (2002), Asiedu (2006), Cleeve (2008), Mhlanga et al. (2010), Vijayakumar et al. (2010), Wang and Swain (1995), Liu (1997), Dees (1998) and Cheng and Kwan (1999) highlight how the domestic market size can relate to the location of FDI. Mainardi (1992) emphasizes the level of importance and growth prospectus of the real per capita GDP in taking investment decisions in a region. Lunn (1980), Schneider and Frey (1985), Culem (1988), Cheng and Gastanaga (2001) and Cleeve (2008), Mohammed and Sidiropoulos (2010) discuss the positive effects of GDP growth rate proxy of market growth. To foreign investors who operate in industries characterized by relatively large economies of scale, the importance of the market size and its growth is magnified. This is because they can exploit scale economies only after the market attains a certain threshold size. The most widely used measures of market size are GDP, GDP/capita and growth in GDP. The coefficients are usually positive. One of the determinants of FDI is labour cost. Labour cost is one of the major components of the cost function, it is mentioned that high nominal wage, other things being equal, deters FDI. This is true for labour-intensive production sectors. Therefore, conventionally, the expected sign for this variable is negative. The studies that find no significant or a negative relationship of wage and FDI are: Goldsbrough (1979), Saunders (1982), Kravis and Lipsey (1982), Flamm (1984), Wheeler and Mody, (1990), Sader (1993), Lucas (1993), Tsai (1994), Wang and Swain (1995), Barrell and Pain (1996), Cheng and Kwan (1999) and Botric and Skuflic (2006) sign that lower wages attract FDI positively. Nonetheless, there are other researchers who have found out that higher wages do not always deter FDI in all industries and have shown a positive relationship between labour costs and FDI (Moore, 1993; and Love and LaveHidalgo, 2000). Because higher wages indicate higher productivity, hi-tech research oriented industries in which the quality of labour matters, prefer high-quality labour to cheap labour with low productivity. Coughlin and Segev (2000) and Cheng and Gastanaga (2001), by the OLS method, indicate that labour productivities and rate of capable labours have positive impact on FDI. Recently, a few researchers have also studied the impact of specific policy variables on FDI in host countries. One of these policy variables is openness of trade. Gastanaga, Nugent, and Pashamova (1998) and Asiedu (2002) focus on policy reforms in developing countries as determinants of foreign direct investment inflows. They find corporate tax rates and degree of openness to foreign direct investment to be significant determinants of FDI. Kravis and Lipsey (1982), Culem (1988), Edwards (1990), Sun (2002), Kuo and Huang (2003), Asiedu (2006), Cleeve (2008), Mhlanga et al. (2010) find significant positive effects on FDI also. Schmitz and Bieri (1972) and Wheeler and Mody find insignificant effects of openness on FDI. Volume 5 Number 2 Fall 2015 45 �Huseyin Kalyoncu, Nadide Tuluce, Zeynep Ozturk Yaprak For foreign investors, economic stability of home country is very important. The economic stability conditions affect the profitability of investment projects. Therefore, foreign investors seek countries which have economic stability. One of the economic stability proxies is inflation rate. Low inflation policies are often offered to multinationals as an incentive to attract FDI inflows. Empirical studies (Schneider and Frey, 1985; Asiedu, 2006; Mohammed and Sidiropoulos, 2010) indicated a negative relationship between inflation and FDI. Likewise the effect of infrastructure on FDI flows is a fairly well-studied topic although the direction and magnitude of influence is generally positive. Biswas (2002) claimed that quality of infrastructure should increase FDI into the host country. He used phone lines per 1000 inhabitants for proxy of infrastructure. Similarly, Vijayakumar et al. (2010) also acknowledge that infrastructure index effects FDI positively. Looking at the fundamental determinants, Markusen (2002) argues that there are two factors that turn out to be crucial for the existence of horizontal FDI: the size of the local markets and the marginal production cost in the case of producing directly in the host market. The first factor is evident: firms invest abroad to serve the local host market. Therefore, the size of the local demand (known also as market size or market potential) will be a determinant for the firm’s investment decision. The second factor, the level of local production costs, will determine whether the firm produces locally to sell locally or it supplies the host market by exporting its home-based production. A large number of studies have been conducted to identify the determinants of FDI but no consensus view has emerged in the sense that there is now idely accepted set of explanatory variables that can be regarded as the “true” determinants of FDI. Chakrabarti (2001) attributes the lack of consensus to“the wide differences in perspectives, methodologies, sample-selection and analytical tools”. Research on FDI has been one of the most crucial areas of international economics. Although there is sizeable research on the determinants of FDI, empirical studies on FDI in developing countries such as Turkey are relatively scarce. This study is important because Turkey had experienced declining and fluctuating foreign investment inflows. Besides, Turkey alone cannot provide all the funds needed to invest in various sectors of the economy. The objective of this study, therefore, is to identify the long run relationship between FDI and some macroeconomic variables. To accomplish this purpose, in this work we have reviewed empirical evidence on the relationship between FDI and other economic variables. This study has modelled FDI with macroeconomic variables in Turkey. The objective of this paper has been to focus solely on the relationship between FDI inflows and macroeconomic variables for Turkey. Cointegration technique, proposed by Engle and Granger (1987) and extended by Johansen (1988), has been applied to evaluate the long-run hypothesis that our variables are cointegrated. The basic idea is that individual time series wander considerably but economic forces tend to make these series stationary. Given the basic economic model, FDI has been hypothesized to be cointegrated with the economic growth, openness, inflation and electricity consumption. 46 Journal of Economic and Social Studies �Determinants of Foreign Direct Investment: An Empirical Analysis for Turkey Finally, we employed cointegration approach to determine the long-run factors contributing to FDI in Turkey. It is important to use this approach in our cointegration test as, during the sample period, the Turkish economy has been subject to serious economic developments. This paper is organized as follows: Section 2 begins by illustrating the inherently multivariate nature of cointegration analysis: several variables must be involved, and this determines the form of the statistical tools required. Section 3 explains econometric methodology. Section 4 presents empirical result. Section 5 concludes. Model Specification and Data The determinants of FDI have been analyzed in the literature in many studies using different models. In order to investigate empirically, the determinants of FDI for Turkey following empirical models were used: FDI t = β 0 + β1GDPt + β 2 OPEN t + β 3 CPI t + β 4 E P t + u t (1) FDI t = β 0 + β1GDPt + β 2 OPEN t + β 3 CPI t + β 4 LABORt + u t (2) where t denotes time, and the variables are defined as: • • • • • • FDI denotes the net foreign direct investments in flows as % of GDP, GDP is gross domestic product (US$) (proxy of market size) , OPEN is openness index (total trade -export+ import / GDP), CPI is consumer price index (annual % - proxy of inflation-as an indicator of macro economic instability) EP is electricity production (kWh-proxy of availability of infrastructures) LABOR is labour productivity (real output divided by total labour input) The data obtained from the World Development Indicators is in yearly format and spans a period of 1975-2012 except labour productivity data. This data has been taken from the OECD online database. The time span allows us to use 38 observations for our time series analysis. E Views 8 is used for all estimations. All data are expressed in real terms. As a first step, we estimate a VAR system for Turkey. We use the Schwarz’ Information Criteria statistics to choose the lag-length. As a general check of our specification we always checked whether the residuals follow a normal distribution, and whether there is any heteroscedasticity or serial correlation. We moved to the cointegration test only after the residuals were homoscedastic and normally distributed. As for the form of the cointegration vector, we preferred to assume that our data is difference stationary and there is no linear deterministic trend in our data. Volume 5 Number 2 Fall 2015 47 �Huseyin Kalyoncu, Nadide Tuluce, Zeynep Ozturk Yaprak Methodology By bridging the gap between domestic savings and investment and bringing the latest technology and management know-how from developed countries, foreign direct investment (FDI) can play an important role in achieving rapid economic growth in developing countries (Mottaleb and Kalirajan, 2010). To shed light on the potential drivers of FDI to Turkey, we perform cointegration methods. Before modelling the data, we consider its basic stationary properties. The preliminary step of our analysis is to check the time series variables are stationary or non-stationary. Most of the time series data generally have trend, cycle, and/or seasonality. By removing these deterministic patterns, the remaining series must be stationary. Therefore, a test of the null hypothesis of non-stationarity is conducted via the well-known Dickey-Fuller procedure. Stationarity in a time series implies to a condition where the series has a constant mean and constant variance. This implies that the mean and variance of stationary time series do not vary over time. We first study the stationarity property of the time-series variables used in the study. The first step in statistical testing the non-stationarity of time series data is to test for random walk. Testing this means to find out whether the variables contain unit root. This is also called the Unit Roots Test. As discussed earlier using the non-stationery series in estimating relations may give spurious results. In case the first difference is stationary (has no unit root) then the series is described having integration of order 1 and is denoted I(1). If two time series are integrated of order or I(1), it is well known that the correlation coefficient between them will tend towards plus or minus unity, whether an economic relationship between them exists or not. One important property of variables having I(1) property is that their linear combination can be I(0). This means the linear combination non-stationary series of I(1) can be stationary. These variables are described as cointegrated variables. A necessary condition for testing for a long-run relationship between variables is that these variables are I(1), i.e., stationary in first differences. We, therefore, use the classical unit root tests, namely, the Augmented Dickey-Fuller (ADF) test (Dickey and Fuller, 1981; Said and Dickey, 1984). ADF test is based on the null hypothesis that a unit root exists in the time series. The null hypothesis is that the variables in question contain unit root and the alternative hypothesis is that the variables are trend stationary. The ADF statistics suggests that all variables are I (1). To determine whether a long-run relationship exists foreign direct investment, economic growth, openness, inflation rate and electricity production are considered. We must not only test whether both variables are integrated of the same order, but we need to find evidence for a cointegration. Here we apply the JJ (1990) procedure to test for the presence of a cointegration. 48 Journal of Economic and Social Studies �Determinants of Foreign Direct Investment: An Empirical Analysis for Turkey Once it is established that series are I(1), we can proceed to test for a long-run relationship between the series. If such a relationship exists, series are cointegrated. To achieve this, we start out with the vector auto regression approach of Johansen (1988) and Johansen and Juselius (1990). In the JJ method, two tests are used to determine the number of cointegrating vectors (r): the trace test and the maximum eigenvalue test. In the trace test, the null hypothesis is that the number of cointegrating vectors is less than or equal to r, where r is 0, 1, or 2. In each case, the null hypothesis is tested against a general alternative. In the maximum eigenvalue test, the null hypothesis r = 0 is tested against the alternative that r = 1, r = 1 against the alternative r = 2, etc. Empirical Results We first perform unit root tests in levels and first differences in order to determine univariate properties of the series used in this study. We, therefore, use the classical unit root tests, namely, the Augmented Dickey-Fuller (ADF) test. The ADF test is based on the null hypothesis that a unit root exists in the time series. The null hypothesis is H0: φ = 0 and the alternative hypothesis is H1: φ ≠ 0. First order integrated series can present stationary linear combinations (I(0)). In these cases, we say variables are cointegrated. It means there is a long-run equilibrium linking the series, generating a kind of coordinated movement over time. In the light of econometric setting presented in the previous section, the empirical results are discussed in this section. The analysis is started by the test of the stationarity properties of the data series. This is the prime requirement for cointegration causality test. The results are presented in Table 1. It is evident from the table that the calculated ADF statistics are less than their critical values in all cases, suggesting that the variables are not level stationary. The results indicate that for Turkey, all the variables are non-stationary in their levels but stationary in their first differences. This means that we can proceed with the Johansen cointegration tests for these countries. However, they are stationary in their first differences. The values in brackets indicate the lag structure in ADF. The Schwarz’s Information Criterion (SIC) was used to determine the number of lags for the cointegration tests. These results indicate that the cointegrating technique has to be applied in order to analyse the long-run relationship between these variables. Johansen and Juselius (JJ) (1990) cointegrating method is utilized for this purpose. Volume 5 Number 2 Fall 2015 49 �Huseyin Kalyoncu, Nadide Tuluce, Zeynep Ozturk Yaprak Table 2. Unit Root Test Results Series ττ Level First Difference τµ τµ τµ ττ τµ FDI -0.548250 (0) 2.915183 (0) -5.352229 (5)* -3.912278 (0)* GDP -1.170291 (0) 1.763019 (0) -5.987356 (0)* -5.330377 (0)* OPEN -2.763083 (0) -1.052409 (0) -5.417465 (0)* -5.497118 (0)* CPI -2.390373 (0) -1.973490 (0) -7.225054 (0)* -7.080614 (0)* LABOR -2.441679 (6) -2.449072 (6) -7.004778 (1)* -7.127342 (1)* EP -2.301159 (0) 0.545275 (0) -6.302344 (0)* -6.109945 (0)* Source: Author’s own calculations. Note: The t statistics refer to the ADF tests. The subscripts μ and τ indicates the models that allow for a drift term and both a drift and a deterministic trend, respectively. Asterisk (*), shows significance at 5% level. Figures in parentheses indicate the lag length. The critical values are obtained from MacKinnon (1991) for the ADF test. ADF test examines the null hypothesis of a unit root against the stationary alternative. The Johansen cointegration test identified cointegrating relationship between FDI inflows and explanatory variables. To find which variables adjust to the long run cointegrating relations, we focus on cointegration in the Vector Autoregressive model (VAR). The VAR model will provide a feasible empirical system for the analysis of our integrated economic time series. Before undertaking cointegration tests, let us first specify the relevant order of lags (p) of the vector autoregression (VAR) model. The Schwarz’s information criterion (SIC) is used to determine the optimal lag length. The SIC criterion yield a VAR (3) for two models. Having confirmed the existence of unit roots for all the data series, the next step is to check possibility of long run equilibrium relationship between them. The cointegration test is applied for the same at the individual level as well as panel level. The Johansen’s maximum likelihood test has been applied. The estimated results of Johansen’s test are reported in Table 2. The results from the trace and max-eigenvalue test are reported in the tables below together with the normalized cointegration vector: 50 Journal of Economic and Social Studies �Determinants of Foreign Direct Investment: An Empirical Analysis for Turkey Table 3. Johansen-Juselius Maximum Likelihood Cointegration Tests Model I: FDI t = β 0 + β 1GDPt + β 2 OPEN t + β 3 CPI t + β 4 E P Trace Test t + ut Maximum Eigenvalue Test Null Alternative Statistic 95 % Critical Value Null Alternative Statistic 95 % Critical Value r=0 r≥1 136.02 69.81 r=0 r=1 53.05 33.87 r≤1 r≥2 82.96 47.85 r≤1 r=2 40.41 27.58 r≤2 r≥3 42.55 29.79 r≤2 r=3 24.90 21.13 r≤3 r≥4 17.65 15.49 r≤3 r=4 17.63 14.26 r≤4 r≥5 0.012 3.84 r≤4 r=5 0.01 3.84 Source: Author’s own calculations. Model II: FDI t = β 0 + β 1GDPt + β 2 OPEN t + β 3 CPI t + β 4 LABORt + u t Trace Test Maximum Eigenvalue Test Null Alternative Statistic 95 % Critical Value Null Alternative Statistic 95 % Critical Value r=0 r≥1 176.0855 69.81889 r=0 r=1 82.56708 33.87687 r≤1 r≥2 93.51844 47.85613 r≤1 r=2 47.27528 27.58434 r≤2 r≥3 46.24316 29.79707 r≤2 r=3 26.15473 21.13162 r≤3 r≥4 20.08843 15.49471 r≤3 r=4 18.41811 14.26460 r≤4 r≥5 1.670316 3.841466 r≤4 r=5 1.670316 3.841466 Source: Author’s own calculations. Notes: We have employed the Schwarz’s information criterion (SIC), in the determination of lag length in the VAR model. The cointegration tests confirm our initial hypothesis regarding the long-run relationship between FDI and other variables. For the first model, the implementation of the JJ procedure indicates that there is a long-run equilibrium relationship among Volume 5 Number 2 Fall 2015 51 �Huseyin Kalyoncu, Nadide Tuluce, Zeynep Ozturk Yaprak FDI, GDP, OPEN, CPI and EP. Also there is a long-run equilibrium for the model two. Table 4. Estimates of Long-Run Cointegrating Vectors FDI GDP OPEN CPI EP 1.000 732,5 8.66E-10 -73,96 0,265 (243,1) (1,6E-09) (33,8) (0,57) FDI GDP OPEN CPI LABOR 1.000 624.19 1.30E-09 -45.68 5.74 (6.9E-10) (26.12) (20.92) (128.36) Source: Author’s own calculations. Note: Numbers in parentheses are standard errors. Estimates of long-run cointegrating vectors are given in Table 8. Our econometric estimates of FDI functions for Turkey suggest that GDP as a proxy of market size related to location of FDI and most effective determinants in model one and two. This means that foreign investors prefer big market size because of scale economies. There is a positive relationship between openness and FDI but this is a small relationship in case of Turkey. There is a negative relationship between FDI and CPI. For foreign investors, home country’s economic stability is important. As CPI is the used proxy of economic stability, results of models are as expected. Energy production is used as a proxy of infrastructure and we found that EP affects FDI positively. Labour productivity is related to FDI positively. High labour productivity means low labour cost. Low labour cost attracts FDI for labour-intensive production sectors. Labour productivities and rate of capable labours have positive impact on FDI. Conclusion During the past ten years we have seen a tremendous growth of foreign direct investment. Further economic development of Turkey depends to a large extent on continuous FDI and policy-making that will facilitate inward investment. The modelling strategy adopted in this study involves two steps: • determining the order of integration of the variables by employing unit-root tests; • if the variables are integrated in the same order, we apply the Johansen – Juselius(1990, 1992, 1994) maximum likelihood method of cointegration 3 to obtain the number of cointegrating vector(s). The long-run relationship between FDI, GDP, OPEN, CPI, EP and LABOR is tested 52 Journal of Economic and Social Studies �Determinants of Foreign Direct Investment: An Empirical Analysis for Turkey by conducting cointegration test over the period 1975 to 2012.In the first place, the intention of the study is to examine the long-run linear relationship between FDI and explanatory variables. The empirical results at the first phase proved that none of the series is stationary and has to be differenced in order to convert the series into stationary. All these series are statistically significant at first difference order and are integrated in the same order. The next test of cointegration established that the FDI inflows are said to have long run linear relationship with GDP, openness, consumer price index, electricity production and labour productivity. Based on the cointegration analysis, stability of these macroeconomic variables will expectedly attract more FDI into Turkey for sustainable economic growth. The above-findings have important policy implications. Firstly, since the market size of the host country has significant effect on FDI, there is need for continuous increase and growth of the nation’s Gross Domestic Product. Secondly, the major results show that there is a positive effect of market size, openness, energy production and labour productivity on FDI. But CPI as a proxy of market stability affects FDI negatively in the long run. At the same time, we provide evidence that is complementary to Açıkalın, Gülve Yaşar (2006), as well as Düzgün (2007) in one important respect. These empirical findings have important key policy implications for Turkish economy. FDI inflows of Turkey can be used to predict the decisions of foreign residents who want to invest in this host economy in the long run with these empirical findings. The scope of this study could be much broader in terms of analyzing the effect of differences in FDI inflows, combined market size, openness, consumer price index, electricity production and labour productivity. This would perhaps give a much broader and clear picture of the determinants of FDI inflows to Turkey. There are many other questions that we should take into consideration in further development of this study. However, it is worth mentioning that the determinants of the FDI and effects on growth in the cointegration framework seem to offer new suggestions for future research. References Açıkalın, S., Gül, E., & Yaşar, E. (2006).Ücretlerve Büyümeile Doğrudan Yabancı Yatırımlar Arasındaki İlişkinin Ekonometrik Analizi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16, 271-282. Agarwal, J. P. (1980). Determinants of foreign direct investment: A survey. Weltwirtschaftliches Archiv, 116(4), 739-773. Asiedu, E. (2002). On the determinants of foreign direct investment to developing countries: is Africa different? World Development, 30, 107-19. Asiedu, E. (2006). Foreign direct investment in Africa: the role of natural resources, market size, government policy, institutions and political instability. World Economy, 29(1), 63-77. Volume 5 Number 2 Fall 2015 53 �Huseyin Kalyoncu, Nadide Tuluce, Zeynep Ozturk Yaprak Barrell, R., & Pain, N. (1996). An econometric analysis of US foreign direct investment. The review of economics and statistics, 78, 200-207. Barros, P.P., & Cabral, L.M.B. (2001). Government subsidies to foreign direct investment, CEPR Working Paper, February. Biswas, R. (2002). Determinants of foreign direct investment. Review of Development Economics, 6(3), 492-504. Botrić, V., & Škuflić, L. (2006). Main determinants of foreign direct investment in the southeast European countries, Transition Studies Review, 13(2), 359-377. Brainard, S.L. (1993). An empirical assessment of the factor proportions explanation of multinationals sales, NBER Working Paper No. 4580. Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research. Brainard, S.L. (1997). An empirical assessment of the proximity–concentration tradeoff between multinational sales and trade. American Economic Review, 87(4), 520–544. Chakrabarti, A. (2001). The determinants of foreign direct investment: sensitivity analyses of cross-country regressions. Kyklos, 54(1), 89-114. Cheng H., & Gastañaga V. (2001). Factors affecting foreign direct investment — with an analysis of the disparity between the coastal and western regions of China. Review of Pacific Basin Financial Markets and Policies, 4(4), 479-493. Cheng, L. K., & Kwan, Y. K. (1999). FDI stock and its determinants. In: Wu, Y. (Ed.), Foreign Direct Investment and Economic Growth in China, Chapter 3. Edward Elgar, Cheltenham, 42-56. Cleeve, E. (2008). How effective are fiscal incentives to attract FDI to Sub-Saharan Africa? The Journal of Developing Areas,42(1), 135-153. Coughlin, C. C., & Segev, E. (2000). Foreign direct investment in China: a spatial econometric study. World Economy, 21(1), 1-23. Culem, C. G. (1988). The locational determinants of direct investments among industrialized countries. European Economic Review, 32, 885-904. Dees, S. (1998). Foreign direct investment in China: determinants and effects. Economics of Planning, 31, 175-194. Dickey, D. A., & Fuller, W. A. (1981). Likelihood ratio statistics for autoregressive time series with a unit root. Econometrica: Journal of the Econometric Society, 49,10571072. 54 Journal of Economic and Social Studies �Determinants of Foreign Direct Investment: An Empirical Analysis for Turkey Dunning, J.H. (1993). Multinational Enterprises and the Global Economy, Harrow: Addison-Wesley. Düzgün, R. (2008). Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarıve Yurtiçi Yatırımlar Arasındaki Eşbütünleşm İlişkisi: Türkiye Örneği, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 187-204 Edwards, S. (1990). Capital flows, foreign direct investment and dept. equity swaps in developing countries, National Bureau of Economic Research (Cambridge, M.A.), Working Paper No: 3497. Ekholm, K. (1998). Proximity advantages scale economies, and the location of production. In: The geography of multinational firms, Springer US, 59-76. Flamm, K. (1984). The volatility of offshore investment. Journal of Development Economics, 16(3), 231-248. Gastanaga, V. M., Nugent, J.B., & Pashamova B. (1998). Host country reforms and FDI inflows: how much difference do they make? World Development, 26(7), 12991314. Goldsbrough, D.G. (1979). The role of foreign direct investment in the external adjustment process. International Monetary Fund Staff Papers, 26,725-754. Groh, A. P., & Wich, M. (2012). Emerging economies’ attraction of foreign direct investment. Emerging Markets Review, 13(2), 210-229. Huang, J. T., Kuo, C. C., & Kao, A. P. (2003).The inequality of regional economic development in China between 1991 and 2001. Journal of Chinese Economic and Business Studies, 1(3), 273-285. Johansen, S., & Juselius, K. (1990). Maximum likelihood estimation and inference on cointegration with applications to the demand for money. Oxford Bulletin of Economics and statistics, 52(2), 169-210. Khachoo, A. Q., & Khan, M. I. (2012). Determinants of FDI inflows to developing countries: a panel data analysis. MPRA Paper No. 37278 Kravis, I. B., & Lipsey, R. E. (1982).The location of overseas production and production for export by US multinational firms. Journal of International Economics, 12(3), 201223. Lim, M. E. G. (2001). Determinants of, and the Relation Between, Foreign Direct Investment and Growth: A Summary of the Recent Literature (No. 1-175). International Monetary Fund. Volume 5 Number 2 Fall 2015 55 �Huseyin Kalyoncu, Nadide Tuluce, Zeynep Ozturk Yaprak Lipsey, R. E. (2000). Interpreting developed countries’ foreign direct investment, National Bureau of Economic Research, Working Paper 7810, 1–24. Liu, X., Song, H., Wei, Y., & Romilly, P. (1997). Country characteristics and foreign direct investment in China: A panel data analysis. Weltwirtschaftliches Archiv, 133(2), 313-329. Love, J. H., & Lage-Hidalgo, F. (2000). Analysing the determinants of US direct investment in Mexico. Applied Economics, 32(10), 1259-1267. Lucas, R. E. (1993). On the determinants of direct foreign investment: evidence from East and Southeast Asia. World Development, 21(3), 391-406. Lunn, J. (1980). Determinants of US direct investment in the EEC: Further evidence. European Economic Review, 13(1), 93-101. Mainardi, S. (1992). Foreign direct investment in Latin America and South East Asia: relevance of macroeconomic and policy-related factors. Giornale degli Economisti e Annali di Economia, 51(5-8) 259-279. Markusen, J. R., & Maskus, K. E. (1999). Discriminating among alternative theories of the multinational enterprise (No. w7164). National Bureau of Economic Research. Meyer, K. E. (2003). FDI spillovers in emerging markets: A literature review and new perspectives. Copenhagen Business School (Mimographed.). Mhlanga, N., Blalock, G., & Christy, R. (2010). Understanding foreign direct investment in the southern African development community: an analysis based on project‐level data. Agricultural Economics, 41(3‐4), 337-347. TCMB (Central Bank of the Republic of Turkey), (2014).Outstanding External Debt and Balance Of Payments Statistics. Electronic Data Delivery System, RetrievedMay 7, 2014, from: http://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TCMB+EN/TCMB+EN/Main+Menu/ STATISTICS/Statistical+Data+%28EDDS%29 Todaro, M.P. (1994). Economic Development (5th Edition). New York and London: Longman. 56 Journal of Economic and Social Studies � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2927 Title A name given to the resource Determinants of Foreign Direct Investment: An Empirical Analysis for Turkey Author Author KALYONCU, Hüseyin TULUCE, Nadide YAPRAK, Zeynep Ozturk Abstract A summary of the resource. Abstract: This paper aims to investigate empirically the determinants of FDI for Turkey over the annual period of 1975-2012. Our main interest is to study how different reflecting inflows of FDI in Turkey are. This study examines time series data evidence concerning empirical relevance between FDI attraction and its determinative effects. As a definition, FDI is a direct investment into production or business in a country by an individual or company of another country, either by buying a company in the target country or by expanding operations of an existing business in that country. Unit root and Johansen cointegration tests are used in order to analyze the determinants of FDI for Turkey. Our econometric model expresses foreign direct investment (FDI), as a function of market size (GDP), openness (OPEN) calculated as Export + Import/ GDP, inflation rate (CPI), energy production (EP), labor productivity (LABOR). The major results show that there is a positive effect of GDP, OPEN, EP and LABOR on FDI. But CPI’s effect on FDI is negative in the long run. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed HB Economic Theory https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c08b74ed247c09fea8dea85d4b3bdd4d.docx 828ccc28f15f9a68912e561dec2d9099 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/873820169b4288378ffa89104d189b2f.pdf beeb66ff3ef96b684303b42dca3f2d98 PDF Text Text Izvorni naučni rad Prof. dr Gordana Kovaček-Stanić, redovni profesor Pravnog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu doc. dr Sanja Radovanović, docent Pravnog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu PRAVO DETETA NA IZDRŽAVANJE U UPOREDNOM PORODIČNOM ZAKONODAVSTVU I SUDSKOJ PRAKSI: MODELI ODREĐIVANJA VISINE IZDRŽAVANJA Sažetak: Razvoj deteta, pored emotivne, zavisi i od materijalne sigurnosti. Dete, meĎutim, zbog svoje psihofizičke nezrelosti, nije u stanju da sopstvenim radom stiče prihode radi namirenja svojih potreba. U ovom, materijalnom aspektu, dete u potpunosti zavisi od svojih najbliţih. Uobičajeno okruţenje u kojem se zadovoljavaju ţivotne potrebe deteta jeste porodica. Kada je ona funkcionalna, drţava se ne meša u meĎusobne odnose njenih članova. MeĎutim, kada se odnosi unutar porodice poremete, najugroţeniji njen član postaje briga društva. U tom smislu, većina savremenih pravnih sistema pruţa posebnu zaštitu poloţaju dece u pravnom poretku. U ovom radu nastojimo da prikaţemo konkretna rešenja koja nude pojedine drţave u pogledu izdrţavanja deteta. U prvom delu rada analiziraju se opšta pravila za odreĎivanje dečjeg izdrţavanja u uporednom evropskom pravu i posebna pravila koja postoje u situaciji kada roditelji imaju zajedničko staranje posle razvoda braka, odnosno u slučaju naizmeničnog boravišta deteta. Opšta pravila se analiziraju u pravu Velike Britanije, Nemačke, Danske i Rusije, a posebna u pravu Velike Britanije, Švedske, Norveške i Holandije. U drugom delu rada analiziraju se odredbe Porodičnog zakona Srbije koje se odnose na pitanja izdrţavanja maloletnog deteta. S obzirom na to da je ovim Zakonom predviĎeno da se izdrţavanje odreĎuje za svaki slučaj posebno, prikazana je relevantna sudska praksa u Srbiji, koja daje okvire tumačenju relevantnih okolnosti u pogledu izdrţavanja, kao prava deteta. Ključne reči: izdrţavanje deteta, naizmenično boravište, zajedničko staranje, potrebe deteta, mogućnosti davaoca izdrţavanja, visina izdrţavanja. 1. Uvod Egzistencija ljudske jedinke, od roĎenja, pa do smrti, zavisi od zadovoljavanja različitih potreba. Pojedine od njih, koje bismo mogli nazvati osnovnim, zajedničke su za svako društvo. Tu se, prvenstveno, misli na ishranu, smeštaj, odevanje. Druge su, pak, definisane kulturološkim okruţenjem pojedinca. Zajednički imenitelj svih ovih potreba jeste njihov materijalni izraz, s kojim u čvrstoj vezi stoji evolucija ljudskog društva, ali i individualni motiv 53 �privreĎivanja. Maloletna deca, zbog svoje ţivotne dobi i (ne)mogućnosti da sopstvenim radom stiču prihode radi namirenja sopstvenih potreba, u imovinskom smislu (a time i egzistencijalnom) su u odnosu zavisnosti od drugih, odraslih i radnosposobnih osoba. Prirodno okruţenje u kojima se njihove potrebe zadovoljavaju jeste nuklearna porodica. Iz roditeljske ljubavi i brige proizilazi izdrţavanje, radi pruţanja materijalne sigurnosti deci. MeĎutim, pravna sigurnost nalaţe da se jednom takvom, prirodnom odnosu, radi zaštite najslabijih članova jednog društva, obezbedi i pravna regulacija. Time odnos izdrţavanja postaje pravni odnos, koji svoj puni izraz dobija tek kada se odnosi u nuklearnoj porodici naruše. Drugim rečima, zakonom se uspostvalja obligacioni odnos izmeĎu maloletnog deteta, kao poverioca izdrţavanja, i roditelja, odnosno bliskih srodnika, kao duţnika izdrţavanja. Obligacioni odnos nastaje na osnovu zakona i obaveza izdrţavanja se najčešće dobrovoljno izvršava. 1 MeĎutim, nisu retke situacije da poverilac izdrţavanja svoje pravo ostvaruje prinudnim putem. U ovom radu se prvenstveno analizira jedan element ove zakonske obligacije, a to je visina izdrţavanja. Modeli odreĎivanja visine izdrţavanja proučavani su u uporednom evropskom pravu i posebno u pravu Srbije. Analizirana se opšta pravila za odreĎivanje dečjeg izdrţavanja u uporednom evropskom pravu i posebna pravila koja postoje u situaciji kada roditelji imaju zajedničko staranje posle razvoda braka, odnosno u slučaju naizmeničnog boravišta deteta. Opšta pravila se analiziraju u pravu Velike Britanije, Nemačke, Danske i Rusije, a posebna u pravu Velike Britanije, Švedske, Norveške i Holandije. Kada se radi o pravu Srbije analizirane su odredbe Porodičnog zakona Srbije koje se odnose na pitanja izdrţavanja maloletnog deteta. S obzirom na to da je ovim Zakonom predviĎeno da se izdrţavanje odreĎuje za svaki slučaj posebno, prikazana je sudska praksa koja daje okvire tumačenju relevantnih okolnosti u pogledu izdrţavanja, kao prava deteta. 2. Pravo deteta na izdržavanje u uporednom pravu 2.1. Opšta pravila za određivanje dečjeg izdržavanja U mnogim evropskim zemljama postoje unapred odreĎeni iznosi izdrţavanja kada se radi o dečjem izdrţavanju. U nekim pravima izdrţavanje se uvek odreĎuje prema datim iznosima, a koji su odreĎeni u zavisnosti od postavljenih kriterijuma, dok u drugim postoje opšta pravila, ali i mogućnost da se iznos izdrţavanja odredi prema okolnostima svakog posebnog slučaja. 1 Pajtić B.; Radovanović S.; Kneţević M., Prerequsites for the Existence of a Staturory Duty to Provide Child Support to Adult Children in Regular Education Under Serbian Law, Zbornik Matice srpske za društvene nauke, br. 3/2014, str. 749 54 �1.1.1. Velika Britanija U Velikoj Britaniji postoje četiri stope koje se mogu koristiti za izračunavanje dečjeg izdrţavanja. Radi se o izdrţavanju koje daje ne-rezidentni roditelj. To su: osnovna stopa (basic rate), redukovana stopa (reduced rate), minimalna stopa (flat rate) i nulta stopa (null rate). Osnovna stopa je uobičajena stopa, koja se koristi ako ni jedna druga stopa ne moţe da se primeni, redukovana stopa se koristi u slučaju ne-rezidentnog roditelja čija su nedeljna primanja od 100 do 200 funti, minimalna stopa se koristi u slučaju nerezidentnog roditelja koji prima socijalnu pomoć ili čija su nedeljna primanja ispod 100 funti, a nulta stopa se primenjuje na specifične kategorije nerezidentnih roditelja u odnosu na koje nije realno očekivati da će davati izdrţavanje (npr. zatvorenici).2 Osnovna stopa se primenjuje u slučaju ne-rezidentnog roditelja čija su nedeljna primanja 200 funti ili više. MeĎutim, ako su primanja ne-rezidentnog roditelja viša od 2000 funti nedeljno, roditelj koji se stara o detetu moţe traţiti povećanje (“top-up“ order). Osnovna stopa je procenat ili deo nedeljnih primanja ne-rezidentnog roditelja prema kliznoj skali koja zavisi od broja dece. Uzimaju se u obzir deca za koju se traţi izdrţavanje (“qualiyfing children“) i ostala deca (“relevant other children“). Ako ne-rezidentni roditelj nema drugu decu, tada je osnovna stopa 15 procenata za jedno dete, 20 procenata za dvoje dece, a 25 procenata za troje i više dece. Rezultati istraţivanja su pokazali da se u potpunoj porodici za izdrţavanje jednog deteta izdvaja trećina primanja, tako da je to bio empirijski razlog da se procenti odrede na ovaj način. Posle separacije roditelj koji se stara o detetu učestvuje u odgajanju deteta kroz snošenje troškova stana, hrane, grejanja, TV pretplate, predstavlja jedan od argumenata u prilog stava Vlade po kome se u procesu odreĎivanja izdrţavanja, ne uzimaju u obzir primanja roditelja koji se stara o detetu. Situacija je malo komplikovanija ako ne-rezidentni roditelj ima pastorka ili dete iz nove veze. U takvom slučaju se primanja ne-rezidentnog roditelja prvo umanjuju za 15, 20 ili 25 procenata u zavisnosti od toga koliko ima druge dece.3 Redukovana stopa se primenjuje na dečje izdrţavanje ako su neto nedeljna primenja nerezidentnog roditelja izmeĎu 100 i 200 funti, a ne mogu se primeniti ni minimalna ni nulta stopa. Procenat redukovane stope zavisi od broja dece koja treba da dobiju izdrţavanje, i to one koja zajedno traţe izdrţavanje i ostale relevantne dece. Razlog koji opravdava redukovanu stopu je u tome što bi ne-rezidentnim roditeljima sa niskim primanjima bilo teško da plaćaju izdrţavanje u fiksnim nivoima, a da pri tom zadrţe adekvatan ţivotni strandard za sebe. Iznos izdrţavanja se izračunava tako što se odgovarajući procenat primenjuje na primanja veća od 100 funti i taj iznos se doda iznosu od 5 funti 2 Wikeley N., Child Support, Law and Policy, Hart Publishing, 2006, str. 300-312. Primenjuju se sledeći propisi: Schedule 1 to the 1991 Child Support Act- as amended (Dodatak 1 na Zakon o dečjem izdrţavanju -inoviran) i Child Support -Maintenance Calculation and Special Cases Regulations iz 2000, SI 2001/155 (Pravilnik o dečjem izdrţavanju -Izračunavanje izdrţavanja i specijalni slučajevi). 3 Ibid. 55 �nedeljno. Krajnji efekat je da roditelj plaća 5 funti na prvih 100 funti, ai posle toga se dodaje procenat na ostatak primanja preko 100 funti. 4 Princip koji objašnjava postojanje minimalne stope je u stavu da i roditelji koji primaju socijalnu pomoć treba da budu odgovorni za odgajanje svoje dece, a ne samo roditelji koji imaju prihode. Iako ima simboličnu vrednost, obaveza davanja minimalne stope moţe da pomogne dugoročno, stvaranjem navike ne-rezidentnih roditelja sa niskim primanjima da plaćaju dečje izdrţavanje, makar na skromnom nivou. Postoji široko prihvaćena podrška javnog mnjenja tom principu, ali se ne-rezidentni roditelji mnogo manje slaţu sa tim stavom, naročito oni sa niskim primanjima. Minimalna stopa je 5 funti nedeljno. Minimalna stopa se primenjuje ako se nulta stopa ne moţe primeniti i ako su ispunjeni sledeći uslovi: da su neto nedeljna primanja nerezidentnog roditelja 100 funti ili manje, ili da on ili njegov partner primaju neku vrstu socijalnog davanja ili penziju. Po rečima autora Wikeley-a, postojanje nulte stope predstavlja pobedu pragmatizma nad principom da postoje slučajevi u kojima nije moguće naplatiti čak ni minimalnu stopu. Ne-rezidentni roditelj je subjekt primene nulte stope ako ima neto nedeljna primanja manje od 5 funti ili spada u kategoriju ljudi koji uopšte nemaju prihode, ili alternativno, imaju primanja za koja se ne isplati traţiti dečje izdrţavanje (na primer studenti, Ďaci, zatvorenici itd). Naravno postoje izuzeci, te činjenica da se radi o redovnom studentu ne znači nuţno da će pojedinačni dobrostojeći studenti izbeći obavezu plaćanja izdrţavanja.5 U istraţivanju prikazanom u literaturi navodi se podatak da je doprinos za izdrţavanje deteta u Velikoj Britaniji 222 funte mesečno, a što čini 12,9% nacionalnih prosečnih primanja.6 1.1.2. Nemačka U Nemačkoj postoje dva načina odreĎivanja izdrţavanja koje moţe traţiti maloletnik koji ne ţivi u istom domaćinstvu sa roditeljima – jedan je individualno obračunato izdrţavanje, a drugi „odreĎeno” izdrţavanje.7 „OdreĎeno” izdrţavanje zavisi od uzrasta deteta, a izračunava se prema proseku koji su roditelji u mogućnosti da plaćaju i prema proseku potreba deteta, a odreĎuje se zakonskom odlukom Federalnog parlamenta. Ovaj oblik izdrţavanja se objašnjava idejom koja je u tome da se izbegne dokazivanje konkretnih potreba deteta i mogućnosti roditelja i time olakša poloţaj deteta. U kasnijem postupku o izmeni izdrţavanja, meĎutim, roditelj ima mogućnost da dokaţe da su potrebe deteta manje nego što je uobičajeno ili da su prihodi roditelja suviše 4 Ibid. Ibid. 6 Skinner C.; Davidson J., Recent trends in child maintenance schemes in 14 countries, 23 International Journal of Law, Policy and the Family 2009, str. 81. 7 Zakon o izdrţavanju deteta iz 1998. godine, koji čini deo Nemačkog graĎanskog zakonika (BGB). Individualno obračunato izdrţavanje - par. 1610 I, II, BGB, „odreĎeno” izdrţavanje - par. 1612a BGB. Navedeno prema Frank R., Parentage Law Reformed, The International Survey of Family Law, Bainham A. (ed.), 1997, str. 173-175. 5 56 �niski da zadovolje odreĎeno izdrţavanje. Zakon predviĎa jednostavnije i brţe usklaĎivanje nego ranije, na taj način što federalno Ministarstvo pravde „odreĎeno” izdrţavanje svake dve godine ponovo obračunava i objavljuje u federalnom sluţbenom pravnom listu. Orijentir za usklaĎivanje je promena u prosečnim neto primanjima. Ovaj sistem usklaĎivanja znači da se „odreĎeno” izdrţavanje prilagoĎava promenjenoj ekonomskoj situaciji automatski, bez sudskog postupka. I pre donošenja ovog zakona je vaţio princip po kome su roditelji obavezni da dele sva raspoloţiva sredstva sa svojom maloletnom decom čak i u slučaju krizne situacije. To znači da roditelj ne moţe da traţi da se utvrdi da su njegova sredstva nedovoljna da pokriju izdrţavanje deteta. Zakon proširuje ovaj princip i na decu do 21. godine i to ako ţive sa svojim roditeljima a nisu zaključili brak, ili ako su na školovanju.8 Osim toga, Zakon proširuje mogućnost suda da traţi neophodne informacije direktno od trećih lica, naročito poslodavaca, u slučaju da stranka odbije da dâ informacije ili daje netačne informacije.9 Zakonom iz 2007. godine odreĎen je minimalni iznos dečjeg izdrţavanja, primenom odreĎenog iznosa koji je osloboĎen poreza.10 Ovaj Zakon uvodi izmene u sistem prioriteta i predviĎa da zahtev maloletnog deteta, a takoĎe i zahtev punoletnog deteta ako to dete nije sklopilo brak, ako nije napunilo 21 godinu, ţivi sa roditeljima i pohaĎa školu, ima prvenstvo u slučaju postojanja više poverilaca. Osim toga, ovaj Zakon menja rok u kojem bivši supruţnik ima pravo na izdrţavanje, tako da je sada taj rok 3 godine od roĎenja deteta, dok je ranije bio 8 godina. Drugim rečima, od roditelja se očekuje da prihvati plaćeno zaposlenje pre nego šte dete napuni 4 godine. Sudija ima mogućnost da prolongira ovaj period ako to smatra pravičnim i razumnim. 11 U istraţivanju prikazanom u literaturi dobijen je podatak da je doprinos za izdrţavanje deteta u Nemačkoj 159 funti mesečno, a što čini 10,0% nacionalnih prosečnih primanja.12 1.1.3. Danska Prema pravu Danske13 postoje samo dva egzaktna kriterijuma za odreĎivanje dečjeg izdrţavanja. Prvi je broj dece ne-rezidentnog roditelja, dok nije od značaja da li postoje druga deca koja ţive sa tim roditeljem. Drugi kriterijum su ukupna primanja ne-rezidentnog roditelja. Nisu od značaja druge 8 Ibid. Par. 1603 II BGB. Ibid. 10 Zakon iz 2007 (revidiran par. 1612a BGB) navedeno prem Kroll K., The Reform of German Mintenance Law, The International Survey of Family Law, Atkin B. (ed.), 2007, str. 91, Dethloff N.; Kroll K., Strengthening Children’s Rights in German Family Law, The International Survey of Family Law, Atkin B. (ed.), 2008, str. 121. 11 Op. cit. Dethloff N.; Kroll K., 2008, str. 129, 125, par. 1570 i 1615 BGB. 12 Op. cit. Skinner S.; Davidson J., 2009, str. 81. 13 Zakon: Lovbekendtgorelse 2003-05-15 nr. 352 om borns forsorgelse, senest aendret ved L 200506-24 nr. 542. Navedeno prema Kronborg A.; Jeppesen de Boer C., The Child`s Right to Two Parents: Facilitating and Financing Joint Parenting, Verschraegen, B., (ed.): Family Finances, Wien: Jan Sramek Verlag, 2009, str. 623. 9 57 �obaveze tog roditelja, niti primanja roditelja koji se stara o detetu. Jednostavnost ovog reţima pokazuje da se radi o sistemu koji ima opšti karakter i ne zavisi od specifičnog porodičnog ţivota. Visina izdrţavanja koje se daje roditelju koji se stara o detetu se odreĎuje prema dijagramu, a na osnovu broja dece i primanja ne-rezidentnog roditelja. MeĎutim, roditelji mogu da sačine privatni ugovor o izdrţavanju deteta i da uzmu u obzir i druge elemente. S obzirom da slučajevi izdrţavanja potpadaju pod poreski sistem, nadleţni organ koji naplaćuje izdrţavanje je opština, za razliku od većine pravnih sistema u kojima je za rešavanje sporova o zakonskom izdrţavanju nadleţan sud. U teoriji se navodi da je ovo jedan od razloga zbog kojih je ovaj sistem efikasan. Ministarstvo pravde odreĎuje iznose izdrţavanja. Standardan i minimalni iznos se bazira na prosečnim primanjima roditelja. U 2008. godini to je bio iznos od 145 Eu mesečno po detetu. Sistem je integrisan u sistem socijalne zaštite. Opština roditelja koji se stara o detetu daje izdrţavanje za dete, a nakon toga se naplaćuje od ne-rezidentnog roditelja. U sistemu izdrţavanja se ne vodi računa o ranijem načinu ţivota deteta, niti je politika da se odrţi takav način ţivota, tako da se moţe desiti da roditelj koji se stara o detetu bude nezadovoljan, jer npr. dete neće moći više da pohaĎa privatnu školu ili da nastavi da ţivi u porodičnom domu. Roditelj koji se stara o detetu ne zavisi od ne-rezidentnog roditelja, jer je zaštićen kroz sistem socijalnih davanja. Danski sistem izdrţavanja postavlja predvidive i jasne granice izmeĎu finansijske odgovornosti drţave i porodice. Po rečima autora Kronborg i Jeppesen de Boer princip supsidijarnosti (porodica dolazi pre drţave) je manje naglašen, dok je princip solidarnosti (društvo vodi brigu o svojim graĎanima) naglašeniji. Specifična odredba je uvedena 2007. godine u Zakon o roditeljskoj odgovornosti, a kojom se regulišu troškovi transporta deteta.14 OdreĎeno je da su oba roditelja jednako odgovorna za ove troškove, tako da je ne-rezidentni roditelj duţan da snosi troškove odvoĎenja deteta, a roditelj koji se stara o detetu je odgovoran za povratak deteta. Izuzetak je moguć ako su primanja roditelja značajno različita. Oba roditelja mogu da traţe finansijsku pomoć za ove troškove od opštine. Cilj ovih odredaba ja da motiviše roditelje da saraĎuju. Autori Kronborg i Jeppesen de Boer su kritični prema ovim odredbama, navodeći da je za rešavanje konflikta roditelja bolji okvir materijalno pravo od toga da se teret prebacuje na roditelja koji se primarno brinu o detetu, a u ime slobode, jednakosti i demokratije.15 1.1.4. Rusija Po pravu Rusije, visina izdrţavanja ne moţe biti manja od iznosa koji je odreĎen pravom i to kao procenat od primanja i/ili drugog prihoda roditelja. Za jedno dete, taj iznos je jedna četvrtina, za dvoje dece jedna trećina, a za troje i 14 15 Ibid. Foraeldreansvarsloven par. 21, stk. 3. Ibid. 58 �više dece je polovina od primanja i/ili drugog prihoda roditelja (čl. 8 Porodičnog kodeksa Rusije iz 1995. godine).16 1.2. Posebna pravila za određivanje dečjeg izdržavanja u slučaju zajedničkog staranja (naizmeničnog boravišta) deteta Zajedničko staranje o detetu posle razvoda braka predstavlja pravni izraz shvatanja po kome se smatra poţeljnim da se odnosi izmeĎu oba roditelja i deteta odrţe istim ili sličnim, iako se radi o situaciji poremećenih odnosa roditelja kao supruţnika, koji su rezultirali razvodom braka.17 Koncept zajedničkog staranja obuhvata dve komponente ovog pojma – zajedničko pravno, zakonsko staranje (joint legal custody) i fizičko, faktičko, rezidencijalno zajedničko staranje (physical, actual, residential joint custody), koje se, u novije vreme, označava kao naizmenično (podeljeno) boravište deteta (alternting, shared residence). Zajedničko pravno staranje obuhvata odlučivanje o bitnim pitanjima vezanim za dete, ličnim i imovinskim, te zastupanje deteta. Zajedničko fizičko staranje znači da se oba roditelja i faktički staraju o detetu, tako da dete u stvari ima dva doma.18 U ovom delu radu se analiziraju posebna pravila o dečjem izdrţavanja u slučaju zajedničkog staranja, ali prvenstveno ako postoji naizmenično boravište deteta, s obzirom da je ova situacija specifična. 1.2.1 Velika Britanija Prilikom odlučivanja na koji način treba tretirati zajedničko staranje u sistemu staranja o detetu, autor Wikeley ističe da se kreatori politike suočavaju sa dva fundamentalna pitanja. Prvi se odnosi na minimalni prag koji treba primeniti pre nego što se ne-rezidentni roditelj kvalifikuje za redukciju njegove obaveze izdrţavanja deteta. Drugo pitanje je kakvu metodologiju treba koristiti prilikom modifikacije iznosa izdrţavanja deteta.19 Zakonom iz 2000. godine20 u Velikoj Britaniji je prag za postojanje zajedničkog staranja sniţen na 52 noći godišnje koje dete provodi sa nerezidentnim roditeljem. Ranije je prag bio 104 noći. Prilikom pripremanja predloga Zakona o izdrţavanju, penzijama i socijalnoj zaštiti iz 2000. godine, Vlada je istakla dvostruki razlog za proširenje granice vezane za pravila o zajedničkom staranju. Prvi je taj što se kontinuirani i odgovarajući kontakt izmeĎu dece i njihovih ne-rezidentnih roditelja smatra u najboljem interesu dece 16 Семейный кодекс и брачный договор, (1996) Социальная защита, бр. 5. Kovaček Stanić G., Zajedničko vršenje roditeljskog prava, Glasnik Advokatske komore Vojvodine, 2006, No 1-2, str. 32-45. 18 U teoriji se u takvim slučajevima govori o novom obliku porodice – o tzv. bi-nuklearnoj porodici. Ahrons C. R., The Binuclear Family: Parenting Roles and Relationships, Parent-Child Relationship Post-Divorce, Kopenhagen 1984, str. 54-79. 19 Op. cit. Wikeley str. 312. 20 Ibid. Child Support, Pensions and Social Security Act 2000 (Zakon o izdrţavanju, penzijama i socijalnoj zaštiti). 17 59 �i zbog toga treba da bude podrţavan kao stvar principa. Ovo reflektuje širi fenomen u trendovima u porodičnom pravu i u drţavnoj politici koji ističe zapaţene prednosti koje ima zajedničko staranje. Drugo, istraţivanja pokazuju jasnu korelaciju izmeĎu redovnog kontakta i plaćanja izdrţavanja. Prema analizama, zajedničko staranje jača emocionalnu dobrobit dece, a takoĎe utiče na poboljšavanje plaćanja izdrţavanja. Iz toga proizilazi da drţavni razlozi za reviziju pravila o zajedničkom staranju imaju koren u širim razlozima javne politike, eksplicitan cilj nije uski cilj kompenzacije troškova ne-rezidentnom roditelju koje on ima brinući se o deci. Autor Wikeley navodi da je problematičan pokušaj bazirati individualnu obavezu izdrţavanja deteta na stvarnim troškovima vezanim za dete. Postoje jasni praktični razlozi zašto finansijsko prilagoĎavanje ne bi trebalo da bude primarna svrha pravila o zajedničkom staranju. Jasno je da bi postojale ozbiljne teškoće u pokušaju da se pravilno kvantifikuju stvarni ekstra troškovi koje ima ne-rezidentni roditelj koji vrši zajedničko staranje, bilo individualno, bilo uopšte. Osim toga, iako je verovatno da se ne-rezidentni roditelj suočava sa višim troškovima vezanim za dete ako ima zajedničko staranje, iz toga ne proističe da će roditelj koji se stara o detetu imati manje troškove, jer su mnogi troškovi fiksni, kao što su troškovi stanovanja. S obzirom da se individualna obaveza izdrţavanja deteta ne bazira na stvarnim troškovima vezanim za dete, vidi se da je sa stanovišta politike, precizno finansijsko prilagoĎavanje pravila vezanih za zajedničko staranje, pitanje od malog značaja. MeĎutim, ne-rezidentni roditelji imaju sasvim drukčiju perspektivu; po njihovom mišljenju, primarni cilj pravila vezanih za zajedničko staranje bi trebalo da adekvatno reflektuje njihov povećan finansijski doprinos za izdrţavanje dece, tako što bi njihova obaveza izdrţavanja bila smanjena. Kada se radi o primeni osnovne i redukovane stope u slučaju zajedničkog staranja, iznos izdrţavanja se umanjuje, na taj način što se primenjuju odreĎeni razlomci koji se zatim oduzimaju od iznosa izdrţavanja. Tako, ako dete provodi sa ne-rezidentnim roditeljem od 52 do 103 noći godišnje, tada se oduzima jedna sedmina, ako provodi od 104 noći do 155 noći godišnje oduzimaju se dve sedmine, ako provodi od 156 do 174 noći godišnje oduzimaju se tri sedmine, a ako provodi više od 175 noći oduzima se polovina. Na ovakva smanjenja se primenjuju i specijalna pravila koja uzimaju u obzir broj dece za koje se daje izdrţavanje. Kada se radi o primeni minimalne stope na roditelja koji prima neko socijalno davanje, a dete sa njim provodi najmanje 52 noći godišnje, tada se izdrţavanje od 5 funti redukuje na nulu. Ovakva olakšica se, meĎutim, ne primenjuje na roditelja čija su primanja manje od 100 funti nedeljno, što se u teroiji smatra nepravilnim.21 21 Ibid. 60 �1.2.2. Švedska U Švedskoj je naizmenično boravište za decu čiji roditelji ne ţive zajedno, postalo izuzetno poularno poslednjih decenija.22 Procenjuje se da je u 1992/1993. godini 4 procenta dece imalo naizmenično boravište kod oba roditelja. U 2005. godini se procenjuje da od aproksimativno 500.000 dece roditelja koji ne ţive zajedno, 21 procenat ţivi naizmenično sa oba roditelja, a da je taj broj danas i veći. Naizmenično boravište je u većini slučajeva rezultat dogovora izmeĎu roditelja. MeĎutim, u švedskom pravu postoji mogućnost, uvedena 1998. godine, da sud odredi zajedničko staranje i naizmenično boravište i protiv volje jednog roditelja, ako je to u najboljem interesu deteta.23 Jedino ograničenje je da se ovakve odluke ne mogu doneti protiv volje oba roditelja. Ovim amandmanom je poslata poruka da je naizmenično boravište bez sumnje solucija koja se generalno smatra u najboljem interesu deteta. U praksi se smatra da naizmenično boravište postoji ako dete provodi više od 40 procenata vremena sa jednim roditeljem i manje od 60 procenata vremena sa drugim roditeljem. Kada se radi o izdrţavanju, prema švedskom pravu, u slučaju naizmeničnog boravišta deteta, uopšte nije potrebno davati izdrţavanje. Ako se radi o izdrţavanju uopšte, ono zavisi od potreba deteta i ekonomskih mogućnosti roditelja. Autor Singer ističe da se vrlo mala paţnja poklanja ekonomskim aspektima naizmeničnog boravišta, te da postoji podrška mišljenju da nedostatak regulative predstavlja problem. Postoje dokazi da raspodela troškova vezanih za dete predstavlja izvor sukoba izmeĎu roditela koji su izabrali naizmenično boravište. TakoĎe se navodi da ekonomski aspekti postaju odlučujući faktor prilikom izbora ili odbacivanja naizmeničnog boravišta. Roditelj koji bi, prema opštim pravilima, snosio veći teret troškova vezanih za dete, ima koristi od naizmeničnog boravišta, dok roditelj koji ima manju ekonomsku snagu ima razloga da odbaci naizmenično boravište. Autor Singer dalje ističe da je potrebno razmotriti rodni aspekt, a s obzirom da očevi imaju više koristi od nepostojanja regulative i konsekventno od naizmeničnog boravišta kao načina da izbegnu plaćanje izdrţavanja, jer u najvećem broju slučajeva očevi imaju veća primanja od majki. S druge strane, ističe da su potrebe deteta koje ima naizmenično boravište veće nego deteta koji ţivi u jednom domu, jer je potrebno da sve stvari u kući ima dvostruko. Smatra da nije najbolje rešenje da roditelji dele sve troškove prema svojim ekonomskim mogućnostima, nezavisno od vremena koje provode sa detetom, nego da je ekonomski racionalno da se troškovi podele, tako da jedan roditelj bude odgovoran za odreĎene troškove, nezavisno od stvarnog staranja o detetu, kao što su izdaci za odeću, plaćanje vanškolskih aktivnosti ili plaćanje dnevnog čuvanja. 22 Singer A., Time is money?- Support for Children wuth Alternating Residence, Family Finances, Verschragen B. (ed.) Wien: Jan Sramek Verlag, str. 591-601. 23 Ibid. Act on Custody, Residence and Access (Zakon o staranju, boravištu i pristupu odn. ličnim odnosima) 1998. Prop. (Goverment Bill) 1997/98 Vardnad, boende och umgange. 61 �1.2.3 Norveška24 U Norveškoj se u slučaju naizmeničnog (dvojnog) boravišta isplaćuje izdrţavanje za dete, koje se izračunava na osnovu Pravilnika o odreĎivanju i izmeni iznosa izdrţavanja.25 Pretpostavlja se da roditelji imaju jednake dnevne troškove za vreme koje dete ţivi sa svakim od njih, ako je to vreme jednako za oba roditelja. Izdrţavanje se izračunava prema opštim pravilima, ali se iznos izdrţavanja imućnijeg roditelja smanjuje za polovinu. Primer je dat u Uputstvu organa uprave koji je nadleţan za odreĎivanje izdrţavanja26: ako otac zaraĎuje 310.000 norveških kruna a majka 180.000 norveških kruna godišnje, otac pokriva 63,3% troškova (310/310+180). Pošto se radi o dvojnom boravištu, iznos se umanjuje za 50%, tako da je obaveza oca samo 13,3% ukupnih troškova izdrţavanja. Ako je dete uzrasta od 14 godina troškovi su 6.277 norveških kruna mesečno, a otac treba da plaća 830 norveških kruna mesečno (13,3% od 6277 norveških kruna). Autor Antokolskaia zaključuje da je doprinos imućnijeg roditelja, kada se radi o naizmeničnom boravištu, prilično mali.27 1.2.4. Holandija Prema pravu Holandije, roditelji su odgovorni za izdrţavanje deteta proporcionalno svojim mogućnostima. Troškovi podizanja deteta se računaju prema Uputstvu koje je donela Komisija za odreĎivanje izdrţavanja holandskog Društva za sudsko odlučivanje.28 Holandski sistem odreĎivanja izdrţavanja se bazira na pretpostavci da dete ne treba da izgubi nivo ţivotnog standarda kao posledicu razvoda braka, nego da treba da ima isti ţivotni standard kao njegovi roditelji. Sumarno rečeno, troškovi odgajanja deteta predstavljaju procenat neto primanja oba roditelja. Slično je i kada se radi o naizmeničnom boravištu. Ako roditelji imaju pribliţno ista primanja, nije potrebno da se plaća izdrţavanje, jer se pretpostavlja da roditelji daju izdrţavanje u naturi. Ali, ako jedan roditelj ima značajno veća primanja, on treba da plaća izdrţavanje drugom roditelju. Kalkulacija troškova se razlikuje, smatra se da su troškovi stanovanja viši za 16% kada se radi o naizmeničnom boravištu, nego kada se radi o situaciji jednog boravišta, jer dete treba da ima dva odgovarajuća smeštaja, umesto jednog. U 24 O zajedničkom staranju u Norveškoj u: Sverdup T., Equal Parenthood: Recent Reforms in Child Custody Cases, in Atkin B. (ed), The International Survey of Family Law, Jordan Publishing, Bristol, 2011, str. 304-309. 25 Pravilnik o odreĎivanju i izmeni iznosa izdrţavanja - Regulation governing determimatiom and alteration of maintenance payment (Sec 8, Sec 1-7). http://www.nav.no/rettskildene+oversatt+til+engelsk.104470cms 26 Antokolskaia M., Child Maintenance in Shared Residence Arrangements from a Comparative Perspective: Care Instead of Money?, Solidarities between Generations, Fulchiron H. (ed.), Bruylant, 2013, str. 310. Arbeids – og velferdsforvaltningen (Instruction of administrative body in charge for determination of the maintenance payments- Uputstvo organa uprave koji je nadleţan za odreĎivanje izdrţavanja). 27 Ibid. 28 Uputstvo se naziva Tremanormen, doneto od strane Comission for maintenance contributions of the Dutch Association for Judical Adjudication. Ibid. 62 �Holandiji je uveden alternativan sistem koji se isključivo primenjuje na naizmenično boravište, po kome se pravi razlika izmeĎu različitih troškova, onih koje imaju oba roditelja (npr. dnevni troškovi i troškovi stanovanja) i troškova koje snosi svaki roditelj pojedinačno (npr. troškovi školovanja, hobija i praznika). Autor Antokolskaia ističe da ovaj sistem dobija na popularnosti.29 2. Pravo deteta na izdržavanje posle razvoda braka odreĎivanje izdržavanja u pravu Srbije - Prema Porodičnom zakonu Srbije (PZS), maloletno dete ima pravo na izdrţavanje od roditelja, a ukoliko oni nisu ţivi ili nemaju dovoljno sredstava za izdrţavanje, maloletno dete ima pravo na izdrţavanje od drugih krvnih srodnika u pravoj ushodnoj liniji.30 Izdrţavanjem treba da se zadovolji širok spektar potreba deteta, od egzistencijalnih, obrazovnih, pa do kulturnih, socijalnih. Konvencijom o pravima deteta iz 1989. godine31 je predviĎeno da dete ima pravo na odmor i slobodno vreme, na igru i rekreaciju, te učešće u kulturnom i umetničkom ţivotu (čl. 31), tako da izdrţavanje treba da omogući ostvarivanje i ovih prava deteta. Smisao izdrţavanja jeste zadovoljenje osnovnih ţivotnih potreba maloletnog deteta. Po pravilu, ono se odreĎuje u novcu, ali se poverilac i duţnik izdrţavanja mogu sporazumeti da se izdrţavanje daje i na drugi način. Najčešće je reč o obezbedjivanju hrane, smeštaja i slično. Izdrţavanje se, nadalje, odreĎuje prema potrebama poverioca izdrţavanja i mogućnostima duţnika izdrţavanja.32 Vezano za odreĎivanje izdrţavanja, PZS uvodi novinu koja ima za cilj poboljšanje poloţaja deteta. PredviĎeno je da visina izdrţavanja treba da omogući najmanje takav nivo ţivotnog standarda za dete kakav uţiva roditelj duţnik izdrţavanja. Često se dešava u praksi da kada roditelji ne ţive zajedno, naročito posle razvoda braka, roditelj daje izdrţavanje za dete koje detetu ne omogućava ţivotni standard kakav uţiva taj roditelj. Razlozi za to su različiti, a tome umnogome doprinosi nemogućnost traţioca izdrţavanja da dokaţe kakve sve prihode ili imovinu ima roditelj od koga se traţi izdrţavanje. Odredba koja je uneta omogućava da se izdrţavanje za dete odredi pravičnije nego do sada. U nekim ranije vaţećim zakonima, izdrţavanje deteta od strane roditelja podlegalo je, takoĎe, stroţim pravilima u odnosu na druge oblike izdrţavanja.33 PZS uvodi 29 Ibid. Čl. 154, st. 1. i 2. Porodičnog zakona, Službeni glasnik Republike Srbije, br. 18/2005 (u daljem tekstu: PZS) 31 Usvojena rezolucijom Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 1763 A (XVII) od 7. movembra 1962. godine, ratifikovana u Jugoslaviji 1964, Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori, br. 13/64. 32 Čl. 160, st. 1 PZS 33 Tako je u Zakonu o odnosima roditelja i dece Vojvodine bilo predviĎeno da se prilikom odreĎivanja izdrţavanja uzima u obzir ne samo ono što roditelji zaraĎaju, nego i ono što su neopravdano propustili da zarade (čl. 52/1), te da se maloletnoj deci odreĎivanjem izdrţavanja 30 63 �minimalnu sumu izdrţavanja, kao orijentacionu sumu o kojoj sud treba da vodi računa pri odreĎivanju izdrţavanja.34 Minimalna suma izdrţavanja je suma koju kao naknadu za hranjenike periodično utvrĎuje ministarstvo u čiju nadleţnost spadaju poslovi porodične zaštite. Minimalna suma izdrţavanja predstavlja, dakle, orijentir koji sud treba da ima u vidu prilikom odreĎivanja izdrţavanja u konkretnom slučaju.35 Kada se radi o zajedničkom vršenju roditeljskog prava posle razvoda braka, u PZS ne postoje posebna pravila vezana za izdrţavanje. Pretpostavka je da će se roditelji dogovoriti o izdrţavanju, a s obzirom da je uslov za odreĎivanje zajedničkog vršenja roditeljskog prava sporazum roditelja (čl. 75/2 PZS)36. 2.1. Potrebe deteta Za maloletno dete sе ne vezuju nikakvi uslovi u pogledu sticanja svojstva poverioca u obligacionom odnosu zakonskog izdrţavanja. Sama činjenica maloletstva, koja pretpostavlja nemogućnost da se sete samostalno stara o sebi je dovoljna da izmedju roditelja i deteta nastane obligacioni odnos. Taj odnos postoji od samog rodjenja i traje, po pravilu, do punoletstva. Maloletnici, kao poverioci izdrţavanja, zbog svojih godina i (ne)zrelosti, te (ne)sposobnosti da se samostalno izdrţavaju, predstavljaju posebnu kategoriju izdrţavanih lica od njih se ne očekuje nikakav doprinos u cilju obezbedjivanja uslova za samostalan ţivot u finansijskom smislu. Štaviše, ukoliko imaju imovinu iz koje se stiču prihodi ili su u radnom odnosu, njihova duţnost da učestvuju u sopstvenom izdrţavanju je supsidijarna u odnosu na duţnost roditelja i krvnih srodnika.37 Ukoliko dete odrasta u celovitoj porodici, obaveza izdrţavanja deteta se izvršava spontano. Ţelja svakog roditelja jeste da svom detetu obezbedi srećno detinjstvo, kvalitetno obrazovanje, fizički i društveni razvoj ličnosti, u skladu sa svojim mogućnostima. Stoga se pitanje izdrţavanja najčešće i ne postavlja u ovim idealnim okolnostima. Na ţalost, kada se odnosi u porodici naruše, bilo voljom roditelja, bilo nesrećnim slučajem, sem što su se prekinuli snovi o zajedničkom porodičnom ţivotu, dete postaje višestruko ugroţeno, prvenstveno posmatrano sa psihološkog aspekta, ali je u praksi vrlo značajan materijalni aspekt. obezbeĎuju onakvi ţivotni uslovi u kojima ţive roditelji, a posebno roditelj koji daje izdrţavanje (čl. 52/4), Službeni list 2/75. 34 Čl. 160, st. 1 PZS 35 O tome više u: Kovaček Stanić G., Dete u porodici sa jednim roditeljem : izdržavanje i porodični dom, Zbornik radova Pravnog fakulteta u Novom Sadu, 2008, Vol. 42, No. 1-2, str. 341358 i u: Kovaček Stanić G., Child in a Single (Absent) Parent Family: Maintenance and Family Home, U: Verschraegen, B., (ed.): Family Finances, Wien: Jan Sramek Verlag, 2009, str. 637646. 36 „Sporazumom o zajedničkom vršenju roditeljskog prava roditelji deteta pismeno se saglašavaju da će roditeljska prava i duţnosti obavljati zajednički, meĎusobnim sporazumevanjem, koje mora biti u najboljem interesu deteta. Sastavni deo sporazuma o zajedničkom vršenju roditeljskog prava jeste i sporazum o tome šta će se smatrati prebivalištem deteta”, (čl. 76 PZS). 37 Čl. 154, st. 3 PZS 64 �U tom konteksu jedno od pitanja jeste izdrţavanje deteta. Zakon postavlja kao kriterijum za izdrţavanje potrebe izdrţavanog lica, o čemu sudovi odlučuju u svakom konkretnom slučaju. Podrazumeva se da izdrţavanje treba da bude odreĎeno u iznosu kojim se mogu zadovoljiti najosnovnije, egzistencijalne potrebe. Tu se, naravno, misli na ishranu, stanovanje, garderobu i obuću. MeĎutim, potrebe se ovim ne iscrpljuju, već sud mora da vodi računa i o drugim okolnostima koje utiču na pravilan razvoj deteta. Stoga se često uslov potreba odreĎuje u dinamičnom značenju, kojem se dodaju pomoćni kriterijumi kao što je uzrast deteta, interesovanja, različite sklonosti. Tako, sud prilikom odreĎivanja sume izdrţavanja uzima u obzir sportske aktivnosti, dodatnu nastavu i slično.38 Sledstveno, ukoliko dete pokazuje naročite sklonosti i interesovanja za različite aktivnosti, definisanje potreba deteta bi trebalo i njih da obuhvate. Ipak, nameće se pitanje da li se potrebe deteta moraju shvatiti u bezuslovnom značenju, ili bi kao korektiv trebalo imati u vidu činjenicu da nije moguće zadovoljiti sve potrebe deteta? Zakonska odredba prema kojoj maloletnom detetu treba da se obezbedi standard najmanje jednak onom koji ima roditelj davalac izdrţavanja39 ima funkciju ekstenzivnog tumačenja potreba deteta. MeĎutim, kako se izdrţavanje opredeljuje imajući u vidu oba kriterijuma: potrebe deteta i mogućnost davaoca izdrţavanja, jasno je da se potrebe deteta ne mogu tumačiti izolovano od drugog kriterijuma. 2.2. Mogućnosti davaoca izdržavanja Prema odredbi Zakona, mogućnosti duţnika izdrţavanja zavise od njegovih prihoda, mogućnosti za zaposlenje i sticanje zarade, njegove imovine, njegovih ličnih potreba, obaveze da izdrţava druga lica te drugih okolnosti od značaja za davanje izdrţavanja.40 U situacijama u kojima roditelj davalac izdrţavanja ostvaruje dovoljno prihoda iz kojih mogu da se zadovolje potrebe deteta, kao primarni kriterijum, ne postoje veći problemi u pogledu opredeljivanja visine izdrţavanja. Naime, kao dopunski kriterijum javlja se i odredba prema kojoj detetu treba da se obezbedi najmanje ţivotni standard koji uţiva roditelj davalac izdrţavanja. MeĎutim, nizak standard ili, štaviše, vrlo teški uslovi za ţivot koji mogu dovesti u pitanje i zadovoljavanje sopstvenih osnovnih ţivotnih potreba roditelja davaoca izdrţavanja mogu pitanje odreĎivanja visine izdrţavanja učiniti sloţenijim. Imajuči u vidu uobičajene ţivotne situacije, moţe se postaviti sledeće pitanje: da li roditelj koji ne ostvaruje nikakve prihode moţe da bude 38 Presuda Okruţnog suda u Novom Sadu, br. Gţ. 3371/2006, od 27.juna 2006. godine; Presuda Vrhovnog kasacionog suda, br. Rev. 1268/2014, od 22.oktobra 2014. godine; Presuda Apelacionog suda u Beogradu, br. Gţ2. 329/2014 od 16.aprila 2014. godine; Presuda Vrhovnog kasacionog suda, br. Rev. 1153/2014, od 23.oktobra 2014. godine (sve odluke u pravnoj bazi ParagrafLex). 39 Čl. 162, st. 3 PZS 40 Čl. 160, st. 3 PZS 65 �obavezan na davanje izdrţavanja? Dalje, da li roditelj koji ostvaruje prihode, ali istovremeno ima i velike troškove moţe da bude obavezan na iznos koji ugroţava njegovu egzistenciju? U srpskoj pravnoj teoriji, koja je velikim delom prihvaćena i od strane sudske prakse, nije sporno da potrebe deteta treba da budu zadovoljene na uštrb roditeljskih.41 Ovaj stav se čini potpuno jasnim i pravičnim, s obzirom na to da je maloletnom detetu neophodna roditeljska pomoć. Posmatrano iz ugla porodičnog prava, izdrţavanje je bezuslovno pravo deteta čije ostvarivanje se ne sme dovesti u pitanje. Ipak, ukoliko ovaj problem posmatramo u kontekstu obligacionog odnosa, što ono zapravo i jeste u svojoj sadrţini, nameće se donekle elastičniji pristup. Štaviše, sudska praksa je donekle precizirala ovaj stav, na način da izdrţavanje do nivoa ugroţavanja egzistencije roditelja duţnika izdrţavanja moţe da bude odreĎeno samo ukoliko se oba roditelja nalaze u istoj ili sličnoj finansijskoj situaciji. U suprotnom, obavezivanje preko minimalne sume bi se moglo smatrati neopravdanim: „Prvostepeni sud je pogrešno zaključio da dosudjenim iznosom na ime izdrţavanja maloletnog deteta neće biti ugroţena egzistencija tuţenog....Duţnik izdrţavanja nema nepokretne imovine, nema obavezu izdrţavanja drugih lica osim maloletnog deteta, te imajući u vidu da ostvaruje prihod od X dinara, ugrozio bi svoju egzistenciju plaćanjem ovog iznosa na ime izdrţavanja...Zaključak drugostepenog suda je da se potrebe deteta mogu zadovoljiti doprinosom tuţenog (u minimalnom iznosu, prim. autora), a da ostatak iznosa za izdrţavanje u obavezi da izmiri tuţilja neposrednim angaţovanjem oko deteta, kao i prihodima koje ostvaruje u visini od prosečno XY dinara“.42 Dalje pitanje koje se nameće jeste da li nastaje obaveza izdrţavanja i u situaciji kada roditelj davalac izdrţavanja nije u radnom odnosu, odnosno ne ostvaruje nikakve prihode. Osvrnućemo se na pojedine odluke iz domaće sudske prakse: „...Naime, okolnost da je tuţeni nezaposlen ne moţe ga osloboditi obaveze izdrţavanja deteta jer maloletno dete ima pravo na izdrţavanje od roditelja. Tuţeni je, kako su to pravilno ocenili i niţestepeni sudovi zdrav i radno sposoban tako da moţe u okviru svoje radne sposobnosti da obavlja različite poslove i da ostvaruje zaradu neophodnu za izdrţavanje lica koje je po zakonu duţan da izdrţava.“43 Slično, Apelacioni sud odbija ţalbu tuţene, navodeći da je „tuţena u mogućnosti da snosi navedeni (minimalni iznos) trošak, bez ugroţavanja egzistencije, i pored toga što u ţalbi navodi da je nezaposlena i podstanar, jer je 41 Cvejić-Jančić O., Porodično pravo – roditeljsko i starateljsko pravo, Pravni fakultet u Novom Sadu, 2000, str. 49; Draškić M., Porodično pravo i prava deteta, Sluţbeni glasnik, 2009, str. 381,382; Ponjavić Z., Porodično pravo, Sluţbeni glasnik, 2014, str. 379; Kovaček-Stanić G., Porodično pravo – partnersko, dečje i starateljsko, Pravni fakultet u Novom Sadu, 2014, str. 221. 42 Presuda Apelacionog suda u Beogradu, Gţ2. 87/2014 od 4. decembra 2013, u pravnoj bazi ParagrafLex 43 Presuda Vrhovnog kasacionog suda, Rev. 1153/2013(1) od 23. oktobra 2013, u pravnoj bazi ParagrafLex 66 �radno sposobna...Zbog toga je u obavezi da učini sve što je u njenoj mogućnosti da ostvari izvore prihoda za izdrţavanje maloletnog deteta, jer u slučaju izdrţavanja maloletnog deteta obaveza izdrţavanja ne prestaje čak i kad duţnik izdrţavanja izgubi mogućnost za davanje izdrţavanja ili davanje izdrţavanja postane za njega očigledno nepravično.“44 Ovim sudskim odlukama se potvrdjuje napred navedeni stav. Ipak, budući da je cilj izdrţavanja zadovoljenje potreba deteta, postavlja se pitanje da li je u ovakvim slučajevima dovoljno obavezati roditelje ili je potrebno obavezom obuhvatiti druga lica koja ulaze u krug obveznika izdrţavanja, odnosno krvne srodnike u pravoj ushodnoj liniji.45 Naime, u vremenu u kojem ţivimo nije neobično da je roditelj koji je obavezan na davanje izdrţavanja nezaposlen niti moţe da nadje zaposlenje. Stoga i izvršenje sudske odluke o izdrţavanju moţe da bude dovedeno u pitanje, a samim tim i cilj zakonske obaveze. Štaviše, Krivičnim zakonikom je predviĎeno da se moţe izreći novčana kazna ili kazna zatvora do dve godine onom ko ne daje izdrţavanje licu za koje je po zakonu duţan da izdrţava, a ta duţnost je utvrĎena izvršnom sudskom odlukom ili izvršnim poravnanjem pred sudom ili drugim nadleţnim organom, u iznosu i na način kako je to odlukom odnosno poravnanjem utvrĎeno.46 Istina, predviĎa se da se osuĎeni neće kazniti ukoliko nije davao izdrţavanje iz opravdanih razloga,47, ali to ne umanjuje činjenicu da se lice poziva na krivičnu odgovornost čak i zbog okolnosti na koje ne moţe da utiče. Pored toga, mišljenje suda o sposobnosti za rad, u nekim slučajevima moţe navesti duţnika da izvore prihoda stiče radnim angaţovanjem van zakonskih propisa (tzv. rad na crno), što predstavlja dodatni problem za drţavu i opšte interese. 2. 3. Visina i način davanja izdržavanja Dok se mogućnost davanja izdrţavanja oslanja na sposobnost roditelja davaoca izdrţavanja da sopstvenim radom ostvaruje prihode, odreĎivanje visine izdrţavanja predstavlja zapravo konkretizovanje zakonske obligacije. U tom smislu, Zakonom je predvidjeno da se izdrţavanje moţe odrediti u fiksnom mesečnom novčanom iznosu ili u procentu od redovnih mesečnih novčanih primanja.48 Ukoliko se izdrţavanje odreĎuje u procentu od redovnih mesečnih novčanih primanja duţnika izdrţavanja (zarada, naknada zarade, penzija, autorski honorar, itd.), visina izdrţavanja, po pravilu, ne moţe biti manja od 15% niti veća od 50% redovnih mesečnih novčanih primanja duţnika izdrţavanja umanjenih za poreze i doprinose za obavezno socijalno osiguranje.49 Kao što je već rečeno, ako je poverilac izdrţavanja dete, visina izdrţavanja treba 44 Presuda Apelacionog suda u Beogradu, Gţ2. 323/2012(2) od 28. marta 2013, u pravnoj bazi ParagrafLex 45 Čl. 154, st. 2 PZS 46 Čl. 195, st. 1 Krivičnog zakonika (KZS), Sluţbeni glasnik Republike Srbije, br. 85/05, 88/05, 107/05, 72/09, 119/09, 121/12, 104/13 47 Čl. 195, st. 2 KZS 48 Čl. 162, st. 1 PZS 49 Čl. 162, st. 2 PZS 67 �da omogući najmanje takav nivo ţivotnog standarda za dete kakav uţiva roditelj duţnik izdrţavanja.50 Pri tom, zakonodavac predviĎa da lice koje je duţnik izdrţavanja moţe da bude obavezan na minimalnu sumu izdrţavanja koja se kao naknada za hranjenike odnosno za lica na porodičnom smeštaju periodično utvrĎuje od strane ministarstva nadleţnog za porodičnu zaštitu, u skladu sa zakonom.51 Iako se zakonskim odreĎivanjem mogućnosti duţnika izdrţavanja, u smislu kriterijuma za izdrţavanje, obuhvataju kategorije kao što su imovina, lične potrebe, obaveza da izdrţava druga lica, te druge okolnosti od značaja za odreĎivanje izdrţavanja, čini nam se da ove vrednosti stoje, zapravo, u neposrednoj vezi upravo sa pitanjem visine izdrţavanje. Drugim rečima, kada se u sudskom postupku utvrdi da je roditelj koji se poziva na izdrţavanje radno sposoban i u mogućnosti da stiče prihode obavezan da izdrţavanje daje, odnosno postaje duţnik iz ove zakonske obligacije, imovina kojom on raspolaţe, prihodi koje mesečno ostvaruje, rashodi i slično, predstavljaju polazište za odreĎivanje iznosa izdrţavanja. MeĎutim, primetno je u sudskoj praksi da ne postoje ujednačeni kriterijumi u pogledu rashoda roditelja duţnika izdrţavanja o kojima sud treba, takoĎe, da vodi računa. Tako je, u jednoj odluci Apelacionog suda u Beogradu navedeno da je prvostepeni sud pravilno odmerio visinu izdrţavanja time što je uzeo u obzir i troškove kredita koje roditelj duţnik ima52. U drugoj odluci, pak, Vrhovni sud Srbije ističe da „bez obzira na činjenicu što tuţilac ima odreĎena kreditna zaduţenja, to ne moţe uticati na smanjenje obaveze izdrţavanja prema njegovoj maloletnoj deci.“53 Kada je reč o načinu na koje se izdrţavanje daje, ono moţe biti naturalno (smeštaj, hrana, odeća, obuća), ukoliko se o tome poverilac i duţnik izdrţavanja izričito sporazumeju, a u suprotnom, izdrţavanje se odreĎuje u novcu.54 Ipak, u sporovima povodom odreĎivanja izdrţavanja, u visinu izdrţavanja roditelja kome je dete povereno uračunava se svakodnevna nega i staranje o maloletnoj deci.55 Novčani iznos, kako je već navedeno, moţe da bude odreĎen fiksno ili procentualno, na mesečnom nivou. 3. Zaključna razmatranja U uporednom evropskom pravu u mnogim zemljama postoji model odreĎivanja izdrţavanja po kome su iznosi dečjeg izdrţavanja unapred odreĎeni, izraţeni fiksno ili procentualno. UporeĎujući pravila za njihovo odreĎivanje, moţe se zaključiti da postoje dva osnovna pristupa. Prvi, po kojem se uzima u obzir svaka pojedinačna situacija u kojoj postoji zahtev za dečje izdrţavanje i 50 Čl. 162, st. 3 PZS Čl. 160, st. 4 PZS 52 Presuda Apelacionog suda u Beogradu, Gţ.2 35/2010 od 28. januara 2010, u pravnoj bazi ParagrafLex 53 Presuda Vrhovnog suda Srbije, Rev. 1177/2009 od 7. maja 2009, u pravnoj bazi ParagrafLex 54 Čl. 161 PZS 55 Presuda Vrhovnog suda Srbije, Rev. 3463/2008 od 17. decembra 2008, u pravnoj bazi ParagrafLex 51 68 �drugi, po kome se iznos izdrţavanja odreĎuje opšte, kao prosečan iznos. Primer za prvi pristup je pravo Velike Britanije, a za drugi pravo Nemačke. Tako se u Velikoj Britaniji, iznos izdrţavanja odreĎuje prema nivou primanja roditelja, a prema broju dece koja traţe izdrţavanje, te broju ostale, relevantne dece. Primenjuju se četriri stope: osnovna, redukovana, minimalna ili nulta, u zavisnosti od visine primanja roditelja, a u okviru koje se primenjuju procenti koji zavise od broja dece. U Nemačkoj, meĎutim, iznos izdrţavanja je odreĎen fiksno, prema prosečnim primanjima i prosečnim potrebama dece, a zavisi samo od uzrasta deteta. U Srbiji ne postoje fiksni iznosi izdrţavanja, nego se iznos izdrţavanja uvek odreĎuje individualno, u svakom posebnom slučaju, uzimajući u obzir potrebe deteta i mogućnosti roditelja koji daje izdrţavanje. Pravila o tome da dete treba da ima isti ţivotni standrad kao roditelj koji daje izdrţavanje, te o minimalnoj sumi kao orijentiru, uvedena su da bi se poboljšao poloţaj deteta u praksi. Ipak, smatramo da bi uvoĎenje unapred odreĎenog iznosa izdrţavanja u pravni sistem Srbije bilo od koristi. Primena unapred odreĎenog iznosa doprinela bi ujednačenju visine izdrţavanja koja se odreĎuje u praksi, te bi uticala na povećanje nivoa pravne sigurnosti, s obzirom da bi stranke u postupku unapred mogle da izračunaju koliki iznos izdrţavanja mogu da očekuju. Kada se radi o pravu deteta na izdrţavanje u slučaju zajedničkog staranja sa naizmeničnim boravištem deteta, u uporednom evropskom pravu postoje dva različita stava u odnosu na dečje izdrţavanje. U jednom broju zemalja izdrţavanje se ne odreĎuje i ne postoji obaveza njegovog davanja. Smatra se da su troškovi roditelja jednaki s obzirom da dete ima naizmenično boravište i ţivi sa oba roditelja naizmenično. Tako je u pravu Švedske, te Holandije (u Holandiji uz uslov da roditelji imaju pribliţno ista primanja). Nasuprot ovom modelu, postoji stav prema kome se izdrţavanje isplaćuje, ali se iznos izdrţavanja, po pravilu, umanjuje u odnosu na iznos prema opštim pravilima (na primer, za polovinu u pravu Norveške, ili u zavisnosti od toga koliko vremena dete ţivi sa svakim od roditelja, prema zakonodavstvu Velike Britanije). U literaturi se favorizuje sistem po kome bi se dnevni troškovi i troškovi stanovanja odreĎivali prema vremenu koje dete provodi kod tog roditelja, a ostali troškovi (odeća, obuća, troškovi školovanja, troškovi vanškolskih aktivnosti, zdravstveni troškovi, odmori, praznici itd.) prema ekonomomskoj snazi oba roditelja. U pravu Srbije zakonske odredbe o izdrţavanju maloletnog deteta, a time i sudska praksa, ne razdvajaju na jasan način okolnosti koje se uzimaju u obzir u vezi sa mogućnošću izdrţavanja i visinom izdrţavanja. U tom smislu, bilo bi preciznije mogućnost izdrţavanja ceniti sa aspekta radne sposobnosti, odnosno angaţovanosti, a visinu izdrţavanja sa aspekta prihoda koje ostvaruje roditelj-duţnik izdrţavanja. U prilog tome govori i činjenica da u sudskoj praksi, koju i pravna teorija podrţava, obaveza izdrţavanja nastaje ukoliko roditelj ima sposobnost da se radno angaţuje, nezavisno od činjenice da li postoji radni odnos iz kojeg stiče prihode za sopstveno izdrţavanje i za izdrţavanje maloletnog deteta. Pitanje visine izdrţavanja se postavlja tek nakon što se utvrdi da mogućnost izdrţavanja, odnosno sticanja zarade postoji. To, nadalje, znači, 69 �da ukoliko se utvrdi da roditelj duţnik izdrţavanja ima radnu sposobnost, on postaje duţnik zakonske obaveze izdrţavanja. Ali, kako odrediti iznos na koji novčana obaveza glasi, ako prihoda nema? Minimalna suma, koja je Zakonom predviĎena kao orijentir, u tim slučajevima moţe da bude suviše visoka. OdreĎivanje iznosa izdrţavanja, kada roditelj-duţnik nema prihoda iz kojih se ono moţe namiriti dovodi u pitanje minimalnu materijalnu sigurnost deteta, Štaviše, ukoliko roditelj duţnik nema imovine, moguće je da se pravosnaţna i izvršna sudska odluka ne bi mogla ni izvršiti. Istina, Porodični zakon obavezom izdrţavanja u drugom redu obuhvata i srodnike deteta. Sem slučajeva kada drugi roditelj nije ţiv, u sudskoj praksi je ova zakonska mogućnost, meĎutim, prilično zanemarena. Imajući u vidu realne ţivotne okolnosti, mogli bismo reći da je marginalizovanje srodnika kao duţnika izdrţavanja neopravdano. Pored toga, teţnja ka pravičnom rešenju koje podrazumeva obavezivanje oba roditelja da učestvuju u izdrţavanju deteta ima još jedan aspekt, koji zavreĎuje komentar. Naime, obaveza roditelja (i srodnika) da izdrţavaju maloletno dete je podeljena, a ne solidarna.56 Posmatrano iz ugla maloletnog poverioca, smatramo da bi solidarnost duţnika bila bliţa duhu posebne zaštite koju dete kao poverilac treba da ,uţiva u pravnom poretku. U pravu Srbije ne postoje posebne zakonske odredbe koje se odnose na dečje izdrţavanje u situaciji zajedničkog vršenja roditeljskog prava posle razvoda braka, ali se pretpostavlja da će se roditelji sporazumeti o tome. U praksi je još uvek uobičajeno da u ovom slučaju dete ţivi sa jednim roditeljem, dok je naizmenično boravište vrlo retko u praksi (zajedničko staranje ima uglavnom pravnu, a ne i faktičku prirodu). Iz toga proizilazi da bi roditelj sa kojim dete ne ţivi trebalo da daje izdrţavanje. U slučaju naizmeničnog boravišta, bio bi prihvatljiv stav da se napravi razlika izmeĎu dnevnih troškova i troškova stanovanja, te ostalih troškova (npr. troškovi školovanja, vanškolskih aktivnosti, hobija, odmora i praznika). Dnevne troškove i troškove stanovanja trebalo bi da snosi svaki roditelj pojedinačno i to prema vremenu koje dete provodi kod njega, dok bi sve ostale troškove trebalo deliti prema ekonomskoj snazi svakog roditelja. 56 Presuda Vrhovnog kasacionog suda, Rev. 14/2014 od 11. juna 2014, u pravnoj bazi ParagrafLex 70 �Gordana Kovaček-Stanić, full Professor, Faculty of Law, University of Novi Sad Sanja Radovanović, Assistant Professor Faculty of Law, University of Novi Sad CHILD’S RIGHT TO MAINTENANCE IN THE COMPARATIVE FAMILY LAW AND IN COURT PRACTICE: MODELS OF DETERMINATION OF THE MAINTENANCE AMOUNT Summary: In the comparative European law, the amounts of the child maintenance are set in advance, as fix amounts or in percents. It could be noticed that there are two different approaches to determining these amounts. According to the first approach, the maintenance amount differs from particular situation, but according to second, maintenance amount is always the same, and it is the average amount. The first approach is used in the UK and the second one is used in Germany. Thus in UK the maintenance amount is calculated according to non-resident parent weekly net incomes, having in mind number of qualifying children and number of relevant other chidren. There are four rates: a basic rate, a reduced rate, a flat rate and a nil rate. In Germany, the maintenance amount is fixed sum, calculated in advance, having in mind average income and average needs of the child of the certain age. In Serbia, fixed amount does not exist in the law, thus the amount is calculated in every particular case, having in mind needs of the chld and economic ability of the parent. In Serbia, there are two important rules whose aim is to improve economic status of the child in practice. First one states that the child has to have the same living standard as the parent who pays maintenance. The other one is the rule on minimal sum which the judge has to consider in determining the maintenance amount. The author is of the opinion that introducing amount determined in advance in Serbian law, would standardize amounts in court practice and would be helpful for the parents to know in advance which amount could be expected. In the context of alternating residence of the child, there are two different approaches to child maintenance. According to one, there are no legal grounds for obliging a parent to provide special maintenance payments, since the child is considered to live permanently with both parents (law in Sweden and in the Netherlands, but in the Netherlands only if the incomes of the parents are close to equal). According to the another approach, maintenance payments are reduced (in half in Norway; or having in mind what time a child spends with each parent, in the UK). The system which suggests that daily expenses and housing expenses should be calculated according to time which a child spends with each parent, but other expenses (e.g. schooling, hobbies, holidays) should be divided between parents according to their economic abilities, seems as most appropriate one. In Serbian law, the legal provisions on the enforcement of a minor child, and thus the case law, do not clearly separate circumstances which are taken into 71 �account in connection with the possibility of serving and amount of support. This is verified by the fact that in the case law, and legal theory supports it, the obligation to support arises if a parent has the ability to engage in work, irrespective of the fact whether he is employed or not. The question of maintenance is relevant only after determination of the ability to sustain or to earn money. This further means that if it is determined that the parent-support debtor has the ability to work, he becomes a debtor legal support obligation. If we leave aside the usual situation that parent actually acquire income, remains a contentious issue to what extent interests of the child, in terms of minimum basic needs, are protected. Namely, if the court determines the amount of maintenance, it is not provided the minimum financial security of a child if the parent debtor has no income from which it can be settled. Moreover, if the parent debtor has no resources, it is possible that the final and enforceable court decision could not be enforced. True, Family law duty of supporting in the second row includes relatives of the child. Except cases when the other parent is deceased, in the case law, however, is quite neglected this possibility. Bearing in mind the real-life circumstances, which were previously discussed, we could say that this marginalization of relatives as debtor of maintenance is unjustified. Specific legal provisions relating to children's subsistence in a situation of joint parenting after divorce are not consisted in the Serbian law, but it is assumed that parents will agree on that. In practice, it is still common that in this situation child lives with one parent, while the split (alternately) residence is very rarely in practice (joint custody has mostly legal, not factual nature). It follows that the parent with whom the child lives should give support. In the case of joint residence, would be acceptable attitude to distinguish between the daily expenses and housing costs, and other costs (e.g., costs of education, extracurricular activities, hobbies, holidays and public holidays). Daily expenses and housing costs should be borne by each parent individually and by the time the child spends with him, while all other costs should be shared according to the economic strength of each parent. Key words: child support, alternating residence, joint custody, child needs, maintenance amount, parents capacity 72 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2988 Title A name given to the resource PRAVO DETETA NA IZDRŽAVANJE U UPOREDNOM PORODIČNOM ZAKONODAVSTVU I SUDSKOJ PRAKSI: MODELI ODREĐIVANJA VISINE IZDRŽAVANJA Author Author KOVAČEK STANIĆ, Gordana RADOVANOVIĆ, Sanja Abstract A summary of the resource. Razvoj deteta, pored emotivne, zavisi i od materijalne sigurnosti. Dete, međutim, zbog svoje psihofizičke nezrelosti, nije u stanju da sopstvenim radom stiče prihode radi namirenja svojih potreba. U ovom, materijalnom aspektu, dete u potpunosti zavisi od svojih najbližih. Uobičajeno okruženje u kojem se zadovoljavaju životne potrebe deteta jeste porodica. Kada je ona funkcionalna, država se ne meša u međusobne odnose njenih članova. Međutim, kada se odnosi unutar porodice poremete, najugroženiji njen član postaje briga društva. U tom smislu, većina savremenih pravnih sistema pruža posebnu zaštitu položaju dece u pravnom poretku. U ovom radu nastojimo da prikažemo konkretna rešenja koja nude pojedine države u pogledu izdržavanja deteta. U prvom delu rada analiziraju se opšta pravila za određivanje dečjeg izdržavanja u uporednom evropskom pravu i posebna pravila koja postoje u situaciji kada roditelji imaju zajedničko staranje posle razvoda braka, odnosno u slučaju naizmeničnog boravišta deteta. Opšta pravila se analiziraju u pravu Velike Britanije, Nemačke, Danske i Rusije, a posebna u pravu Velike Britanije, Švedske, Norveške i Holandije. U drugom delu rada analiziraju se odredbe Porodičnog zakona Srbije koje se odnose na pitanja izdržavanja maloletnog deteta. S obzirom na to da je ovim Zakonom predviđeno da se izdržavanje određuje za svaki slučaj posebno, prikazana je relevantna sudska praksa u Srbiji, koja daje okvire tumačenju relevantnih okolnosti u pogledu izdržavanja, kao prava deteta. Ključne reči: izdržavanje deteta, naizmenično boravište, zajedničko staranje, potrebe deteta, mogućnosti davaoca izdržavanja, visina izdržavanja. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General),K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/67d6e2ff482fbb07738aa15046591f29.pdf ace69c0686a96ccaec1a37bf688ea368 PDF Text Text Journal of Economic and Social Studies An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Emira Kozarević Faculty of Economics, University of Tuzla Bosnia and Herzegovina emira.kozarevic@untz.ba Meldina Kokorović Jukan Faculty of Economics, University of Tuzla Bosnia and Herzegovina meldina.kokorovic@untz.ba Amra Softić Indirect Taxation Authority of BiH Bosnia and Herzegovina amrasoftic@outlook.com Abstract: The purpose of this paper is to investigate the level of SME banking development in Bosnia and Herzegovina (BH). By using a structured questionnaire, the authors discuss perceptions of the banking sector representatives in BH regarding SME banking and their future plans for the management of credit risk associated with financing the SME sector. One of the main findings of this research is that the SME sector is becoming a strategic sector for BH banks and banks are willing to increase their involvement with SME clients. Authors also present results on current level of banks’ exposure to SMEs, types of financial services offered to SME clients by BH banks, drivers of banks’ involvement with SMEs, obstacles to further development of banks’ involvement with SMEs. Based on the banks’ responses and results of research conducted, suggestions to policy makers are given, such as tax reforms, interest rate subventions to SMEs, improvement of judiciary, simplifying administrative procedures. Also, some recommendations are given to banks, such as the need for better understanding the requirements of SME clients providing them more personal approach and creating a partnership, as well as lobbying the government bodies to change regulations governing SME sector. Volume 5 Number 1 Spring 2015 Keywords: Financial System; Small and Medium-Sized Enterprises (SMES); SME Banking; Comparative Experiences; Bosnia and Herzegovina (BH) JEL Classification: G21 Article History Submitted: 11 August 2014 Resubmitted: 13 October 2014 Resubmitted: 9 November 2014 Resubmitted: 23 December 2014 Accepted: 20 January 2015 http://dx.doi.org/10.14706/JECOS S11519 107 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic Introduction Since SMEs are the primary moving mechanism of new job creation and increase of gross domestic product, their growth and development are the priority amongst the goals of national economies for developed countries of the world as well as for countries in transition. On the other hand, financial system plays an important role in achieving these goals with the main purpose of preserving the stability of national economy. For the last few years, the main focus of the financial system (mostly, banking sector) towards the real sector has been expanding. From the position of being observed by the financial institutions as too complex for risk management, the SME sector became the strategic goal for the institutions around the world. Furthermore, in the aftermath of the global financial crisis, SMEs are facing many challenges and limitations in their business operations. Reduced accesses to market, reduced managers’ ability to managing resources as well as limited access to capital are marked as the most important challenges for SMEs to overcome. Growth of SME banking, in terms of crediting and providing a wide range of banking services to SMEs, is the result of the fact that banks, besides understanding the needs of SMEs, are managing to find the answers to challenges of high credit risk. Due to the information technology development, the banking sector is increasing its support for development and growth of SMEs through the increase of financial support and also through the consulting services as a response to the challenges faced by this sector. The aim of this paper is to point out the importance of SME banking, as a contributor to bank profitability, in developed part of the world as well as in developing countries. Moreover, the objective is to investigate the level of SME banking development in BH. The BH banking system is consisted of Central bank, two banking agencies and 27 banks. Central Bank of BH maintains monetary stability by issuing domestic currency, convertible mark, according to the currency board arrangement. Banking agencies, as authorities for bank supervision and licensing, are established on entity level as Banking Agency of the Federation of BH and Banking Agency of Republic of Srpska. According to latest data available, total assets of 27 BH banks at the end of June 2014 were BAM 23,607.4 million. This paper is divided into three parts. The first part of the paper discusses the phenomena of SME segment “bancarization”, focusing on the motives for a greater involvement of banks in financing SMEs in the developed part of the world. In the second part of the paper a brief review of recent literature on SME banking is given. 108 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina In the third part of the paper the results of the empirical study on SME banking development in BH are presented. By using a structured questionnaire, a discussion is given of the perceptions of the banking sector in BH towards its orientation to the SME sector and future plans for their support as well as for the management of credit risk associated with financing the SME sector. The Theoretical Framework of the Phenomena of SME Segment “Bancarization” The phenomena of SME segment “bancarization” is a syntagm used by de la Torre et al. (2009) to describe increased involvement of banks in financing SMEs as a strategic sector that in the last decade increased banks’ returns all over the world. Growing interest of banks in the SME sector lies in the fact that entrepreneurs and SMEs represent the most efficient segment of the economy in most of the countries in the world. These enterprises have the highest contribution to the increase in employment, gross domestic product (GDP), and trade, which makes them the basis of national economies growth and development. Their role is especially important in transitional and developing countries facing problems of high unemployment, low degree of economic activity, inadequate competitiveness, and lack of investment. As a stable source of new job creation, SMEs have an important social function to absorb labor surplus in transition processes. Importance of SMEs in the world economy was also observed by financial institutions. In that respect, many of the banking institutions recognized the SME sector as a strategic sector for increasing banks’ profit margins (Beck et al., 2009; de la Torre et al., 2009). According to the European Commission’s (EC) SMEs’ Access to Finance survey for 2013, the most common provider of loans to EU SMEs were banks, providing the loan to 85 per cent of all SMEs that borrowed in the last two years, where the most common amount (36 per cent of all loans) was €100,000 to €1 million, but just over half (52 per cent) borrowed less than €100,000 (EC, 2013). In addition, de la Torre et al. (2010) find that, in order to serve SMEs, banks are developing new business models, technologies, and risk management systems to provide a holistic approach to SMEs through a wide range of products and services, with fee-based products rising in importance. SME banking per se is an “industry in transition”. From a market that was considered too difficult to serve, it has now become a strategic target of banks Volume 5 Number 1 Spring 2015 109 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic worldwide. SME banking appears to be growing fastest in emerging markets (lowand middle-income countries) where this gap has been the widest. More and more emerging market banks are developing strategies and creating SME units. In the International Finance Corporation’s SME Banking Knowledge Guide it is indicated that importance of SME sector has been recognized by the governments around the world. In that respect, governments are more involved in creating positive environment for development of SME banking by addressing issues of legal and regulatory barriers, creating credit infrastructure, etc. Furthermore, in the same guide it is indicated that banks better understanding of SMEs needs and tailored approach to overcoming credit risk associated with SMEs can be observed as the most important factor of SME banking growth. New approach in creating tailored financial products/services for SMEs is shown to be beneficial for banks in terms of increase in their returns on assets from operations with SMEs Literature Review on SME Banking Development Development of commercial banking is related to the need of corporations for debt financing (loans) mostly in the USA. But during the 1990s, major regulatory changes impacted lending patterns of the US banks, changing the focus of the US banks from lending to large corporations to small businesses, which was the turning point for SME banking in the USA and, at the same time, for the rest of the world. Analyzing transformation of the US banking industry in the light of many major regulatory changes that occurred in the period from 1974 to 1994, Berger et al. (1995) found that the major change in lending patterns of the US banks was related to a significant decline in lending to large business borrowers due to the increase of different (cheaper) types of financing in the growing the US debt market. Furthermore, Berger and Udell (1995) as well as Strahan and Weston (1998) observed that due to the bank consolidation under the Riegle-Neal Act of 1994, large banks decreased their involvement with SMEs, while an important role remained for community based banks in extending loans to small businesses. Later on, Berger and Udell (2002) and Vera and Onji (2010) found that bank consolidation in the USA did not affect small-business lending. Moreover, they found that large banks seem to be more actively involved in lending to small businesses. According to the survey of the US Small Business Administration (SBA, 2013), the value of small business loans outstanding to the value of total business loans outstanding for depository lenders in 2012 was 67.32 per cent. 110 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Early research of the European banking system was conducted by Vitols (1998), who focused on German banks. This research showed that SMEs within German manufacturing sector, which accounted for almost 60 per cent of manufacturing employment, had the highest demand for long term debt capital. Analyzing debt account of SMEs and large companies, Vitols found that long-term bank debt accounted for 18.5 per cent of the balance sheet liabilities of small companies as opposed to 4 per cent for large companies, showing a strong market for SME loans. In the early 2000s several researches discussed the demand side of SME lending (Schiffer and Weder, 2001; IADB, 2004; Beck, Demirgüç-Kunt and Maksimovic, 2005; Beck, Demirgüç-Kunt, Laeven and Maksimovic, 2006), while no comprehensive research existed on the supply side of bank financing to SMEs across countries. The first worldwide comprehensive study on SME banking was conducted by Beck, Demirgüç-Kunt and MartínezPería (2008). The intention of this survey was to investigate bank financing to SMEs around the world, focusing on three main areas: banks’ perception of the SME segment, drivers and obstacles to SME financing, and banks’ perception of the role of government programs to support SME finance and of banking prudential regulations. Beck et al. (2008) found significant differences in exposure, lending practices, business models, as well as drivers and obstacles of SME finance for banks operating in developed vis-à-vis developing countries. The differences between developed and developing countries are likely to reflect deficiencies in the contractual and informational frameworks in developing countries and less stable macroeconomic environment. Motivated by the previously mentioned survey, de La Tore et al. (2009, 2010) conducted a similar research amongst Argentinean and Chilean banks, analyzing drivers and obstacles to banking SMEs. In developing banking sectors of Argentina and Chile, banks began targeting SMEs due to the significant competition in the corporate and retail sectors. This research showed that banks limited the range of products they offer to SMEs to cope with macroeconomic and contractual risk, which is observed in emerging economies. De la Torre et al. also learnt that banks discovered a key, untapped segment and were making substantial investments to develop the relation with SMEs and compete for them. Additionally, the research showed that banks were developing the internal structures and mechanisms to work with SMEs, adapting their business and risk models to reduce the costs and risks of Volume 5 Number 1 Spring 2015 111 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic the segment. As a part of this process, banks still need to obtain better measures of their exposure to the segment, in terms of income, costs or risk. Several studies on SME banking development, focusing on transition economies in Europe, showed that, in case of Poland, there are noticeable patterns of change in how the banks regard the SME sector through changes in policies and strategies of commercial banks for increased interaction with medium-sized firms. This clearly indicates that there are specific responses in the commercial banking sector to the specific circumstances of transition (Feakins, 2004). On the other hand, in case of Croatia, commercial banks lack consistency in the loan approval criteria; hence, the low loan approval rate was likely a consequence of credit rationing due to lack of loan assessment skills amongst loan officers and might be a sign of high risk aversion or lack of relevant business and market research data needed for evaluation of the SME business projects (Cziráky et al., 2005). The SME Banking in Bosnia and Herzegovina: Current Position and Development Perspectives The Methodology and Research Data In order to assess the current position and development perspectives on BH banking sector involvement with SMEs, a questionnaire consisting of 16 questions was created. The questionnaire was designed to address three broad areas. The first area refers to measuring the extent of banks’ involvement with SMEs; the second area refers to analyzing the determinants and driving forces of the degree of banks’ financing to SMEs, such as demand factors, competition, corporate strategy, and macroeconomic, regulatory, and institutional factors; and the last one refers to investigating obstacles to banks’ future involvement with the SMEs sector, focusing on understanding the government role in enhancing overall economic environment to strengthen the relation between the banking and SME sectors. The questionnaire was sent to 23 banks in BH. The data presented in this paper were calculated based on the sample of 10 banks (i.e. 37 per cent of all BH banks), which returned the filled questionnaire. Each of them has SMEs amongst their clients. To classify SMEs, all surveyed banks use average annual sales. However, a variety of ranges is noticeable, indicating that there is not a unified criterion to define the segment as a whole. For 40 per cent of the banks, a company is considered to be a 112 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina small enterprise (SE) when its average annual sales are below BAM 2 million. Average annual sales of BAM 3 million or less classify a company as an SE in 20 per cent of the banks. For 10 per cent of the banks this limit is BAM 5 million, while the same percentage of banks consider a company with average annual sales of under BAM 300,000 as an SE. One fifth of the banks do not classify SE and medium enterprise (ME) as different segments at all, defining them as a unique SME segment of clients, with the average annual sales limits of BAM 3 million and BAM 5 million. The lower limit of average annual sales for ME ranges from BAM 300,000 to BAM 5 million, while the upper limit ranges from BAM 3 million to BAM 100 million. Besides average annual sales, 30 per cent of the banks have other criteria to define the SME segment, such as branch, market position, and total credit exposure under BAM 500,000. The Current Position of the BH Banks Involvement with the SME Sector All the surveyed banks have SMEs amongst their clients, as well as entrepreneurs who are defined as enterprises or crafts, which do not operate for more than 3.5 years. The banks have different levels of exposure to the SME segment in terms of loans (Table 1). The ratio of SME loans to total loans varies from 5 per cent to 70 per cent, with the average of 23.3 per cent, while the ratio of SME loans to total corporate loans is higher: from 7 per cent to 85 per cent, with the average of 38 per cent. Table 1: Banks’ Exposure to the SME Segment in Terms of Loans Ratio of SME loans to total loans Ratio of SME loans to total corporate loans 5,0 % 7,0 % 9,0 % 20,0 % 12,0 % 20,0 % 17,0 % 31,0 % 18,0 % 40,0 % 25,5 % 50,0 % 30,0 % 50,7 % 70,0 % 85,0 % Source: Authors research When it comes to banks’ exposure to entrepreneurs, 40 per cent of the banks did not have the data on such exposure. For the rest of them, the ratio of entrepreneurs loans to total loans varies from 0.5 to 15 per cent, with the average of 5.7 per cent, while the ratio of entrepreneurs loans to total corporate loans ranges from 0.9 to 13.58 per cent with the average of 8.1 per cent. Volume 5 Number 1 Spring 2015 113 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic Banks’ involvement with the SME sector is also analyzed through deposits (Table 2). The range of SME deposits to total deposits ratio is 2 to 55 per cent, and its average is 16.1 per cent. Besides that, SME deposits to total corporate deposits ratio varies from 4 to 50 per cent, with the average of 24.2 per cent. Table 2: Banks’ Involvement with the SME Segment in Terms of Deposits Ratio of SME deposits to total deposits Ratio of SME deposits to total corporate deposits 2,00 % 4,00 % 5,50 % 12,47 % 6,09 % 14,00 % 10,00 % 20,00 % 18,00 % 45,00 % 55,00 % 50,00 % Source: Authors research Most of the SME clients come from the trade and services branches (Figure 1). Production is in the second place, with 90 per cent of the banks having SME clients from this branch. Also, 40 per cent of the banks pointed out that they have SME clients from other branches such as associations, information technologies, construction, agriculture, transport, real estate, mining, energy, and recycling. Figure 1: Branches of Banks’ SME Clients 100% 80% 60% 40% 20% 0% Trade Services Production Other Source: Authors research In respect to maturity of loans offered to SME clients by the surveyed banks, most of the banks (60 per cent) categorize loans as short term, medium term, and long term, while the remaining 40 per cent of the banks do not make differences between medium term and long term, classifying all loans with over one year maturity as long term loans. The types of loans are presented in Table 3. 114 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Table 3: Types of Loans to SME Clients Loan maturity Loan type Short term overdraft, amortizing loan, revolving loan, bullet loan, credit Medium term working capital loan, permanent working capital loan Long term investment loan, working capital loan, permanent working capital loan, fixed asset loan, consolidation loan, lombard loan, amortizing loan Source: Authors research Most of the surveyed banks (80 per cent) could not give a precise answer to the question about the average amount of loan given to SMEs, but they gave the information on ranges of SME loan amounts. The minimum amount of loan given to SMEs is BAM 1,000, while maximum is BAM 5 million. It is obvious that there is not a unified approach to SME lending and that banks have individual approaches to each SME, depending on client’s needs, branch, creditworthiness, collateral, etc. Regarding the products which banks use to engage with SMEs, besides primary deposit-credit activities, bank guarantees and payment system are mostly used by all the banks (Figure 2). Letter of credit is the next most used service (60 per cent of banks), followed by e-banking (50 per cent), and business cards (40 per cent of the banks). Custody and consulting services are offered to SMEs by 30 per cent of the surveyed banks, while the least used services for SMEs are foreign exchange services, POS terminals, and factoring. Volume 5 Number 1 Spring 2015 115 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic Figure 2: Other Banking Products/Services for SME Clients Bank guarantee Payment system Letter of credit E-banking Business cards Custody services Consulting Foreign exchange services POS terminal Factoring 0% 20% 40% 60% 80% 100% Source: Authors research Banks usually require some collateral to grant loans to SMEs. The most commonly used collateral is mortgage. The second mostly used collateral is equipment and vehicle pledge, which is reported by 70 per cent of the banks. Furthermore, a high percentage of banks (60 per cent) use bills of exchange and deposits for collateral purpose. Also, important collateral is a co-borrower or a guarantee, while other collaterals such as insurance policies, securities, cession, protective clauses, payment orders, currency clauses, and precious metals are the least mentioned types of banks’ protection from SMEs default. Banks were asked to indicate the driving forces for SME lending and to explain how significant these factors are in defining their level of involvement with the segment. The options available to qualify the importance of these factors vary from not significant to extremely significant. Figure 3 shows the percentage of the surveyed banks that consider these factors to be significant or extremely significant drivers. The percentage of the banks that consider these factors not significant is not presented. 116 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Figure 3: Drivers of Banks’ Involvement with SMEs Other Possibility to seek out SMEs through existing relations with large clients Excessive exposure to retail customers Excessive exposure to large companies Intense competition for domestic (BiH) companies Intense competition for large companies Perceived profitability 0% Important 50% 100% Very important Source: Authors research A high level of perceived profitability of the SMEs segment is banks’ main motivation for lending to SME clients, because banks expect high profits that will compensate for the higher risks of the segment. The possibility to seek out SMEs through existing relations with large clients was mentioned as a significant driver of banks’ involvement with the segment. Many large companies’ buyers and suppliers are SMEs, which are already assessed by large companies and characterized as suitable for business cooperation. Also, being in business relations with large companies makes SMEs business safer and more stable. Another important motive is intense competition for domestic (BH) companies and for large companies, since high competition in these segments decreases bank profitability. According to banks’ answers, participation in segments of large companies and retail customers has grown, causing excessive exposure to these Volume 5 Number 1 Spring 2015 117 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic segments and therefore being a motive for turning to SME clients. Other driving forces, mentioned by 20 per cent of banks, are banks’ strategic orientation to corporate sector, and therefore SMEs, as well as risk dispersion. All the banks surveyed stressed out the intention to increase their involvement with the SME sector in the future. Besides that, the banks which are subsidiaries of foreign banks and bank groups declared that their “parent” banks encourage SME financing. Obstacles to Banks’ Future Involvement with the SME Sector After discussing the extent of BH banks’ involvement with SMEs, as well as motives for such involvement, it is important to determine what obstacles banks face through financing SMEs. For this purpose, the banks were asked to indicate the obstacles to SME lending and to explain how significant these obstacles are in their level of involvement with the segment. The options available to qualify the importance of obstacles vary from not significant to extremely significant. Figure 4 shows the percentage of the banks that consider these factors to be significant or extremely significant obstacles. The percentage of the banks that consider these factors not significant is not presented. Figure 4: Obstacles to Banks’ Involvement with the SMEs 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Important Very important Source: Authors research 118 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Competition amongst the banks in the SME segment is considered as the most important obstacle for SME financing. Therefore, the banks in BH have to compete for SMEs with all their resources in order to stay in the market and/or to increase market share. The second largest obstacle is regulation, with 20 per cent of the banks finding it very important and 60 per cent of banks finding it important. Further explanations by banks indicate that these regulations include not only banking regulation, but also taxes, high documentation requirements, lack of legal uniformity, and weak overall legal environment. SME-specific factors, i.e. factors intrinsic to their nature, are evaluated as very important obstacle by 10 per cent of the banks and important by 70 per cent of the banks. It is obvious that the banks find SMEs harder to deal with in comparison to other clients, which could be connected to high risks and lack of information which characterize SMEs. The fourth important obstacle concerns macroeconomic factors. The banks in BH feel the consequences of overall macroeconomic instability and imbalance, which affects them on the side of financing sources and on the side of lending as well. The obstacles given the lowest importance are lending technology to SMEs, lack of adequate demand, and bank-specific factors, which are considered unimportant by most of the banks. When asked about possible areas in which government action could help enhance banks’ incentives to increase SME lending, the banks provided similar answers. These responses could be summarized as follows: • tax policy, • interest rate subventions, • dispute settlement, • administrative procedures, • legal uniformity, • liquidity, and • SME environment. Tax reforms in the form of tax reliefs and lower tax burden for SMEs could have a positive effect on SMEs business and thus enhance demand for banks’ services. Interest rate subventions would lead to a decrease in financing costs for SMEs, keeping banks’ profit at the same level at the same time. Of course, government should finance only the interest rates for loans directed to production, development, and new job creation. Slow dispute settlement process burdens regular business activities for banks and also for SMEs, which is why banks suggest improvement of Volume 5 Number 1 Spring 2015 119 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic judiciary. Complicated administrative procedures should be simplified through reducing the quantity of documentation as well as the time for its gathering. Because of a complex inner structure of BH, from municipalities, through cantons, entities to state level, there is a problem of different regulations. That is why banks suggest the unifying of regulations at the state level and deeper communication between institutions, which would facilitate banks and SMEs’ business activities. A significant problem in BH is illiquidity of companies, which affects their creditworthiness. That is why government should make some steps towards solving this problem, for example with strong regulation on collection of receivables. General liquidity of BH economy could be improved by decreasing the reserve requirement for commercial banks. At the end, fostering SME environment implies developing strong overall business environment, increasing support and investment in SME sector, stimulating production, encouraging start-ups, and protecting domestic production. Some banks also suggested measures which could be applied on a micro level, such as improving and simplifying the necessary documentation for opening bank accounts and loans, accepting weaker collaterals, focusing more on production companies, analytically considering client’s needs, and offering appropriate types of loans. There is a need for partner relationship between bank and SMEs, with bank helping its client to use the best products/services to meet the needs, and client being fair and stable. Conclusions and Recommendations Using evidence from BH, this paper investigates a degree of SME banking development with the emphasis on drivers and obstacles to banks involvement with SMEs clients. One of the main findings of this research is that the SMEs sector is becoming a strategic sector for banks. This trend is observed in both, developed and developing countries around the world, as reported in the reviewed literature. According to the data provided by the banks in BH, the ratio of SME loans to total corporate loans (which can be considered as the most important indicator of banks’ involvement with SMEs) ranges from 7 to 85 per cent, with the average of 38 per cent. Besides granting loans, banks offer a wide spectrum of different financial services to SMEs clients that will compensate the higher risks of the segment. 120 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina All the banks surveyed stressed out the intention to increase their involvement in the SME sector in the future. Also, the banks which are subsidiaries of foreign banks and bank groups declared that their “parent” banks encourage SME financing. Regarding obstacles to further development of banks’ involvements with SMEs, the surveyed banks identified intense competition amongst banks for SME clients. Besides that, regulation of the banking sector as well as tax regulation of SMEs is seen as a highly important limiting factor for increasing banks’ lending activities to SME clients. Furthermore, the surveyed banks identified several areas of government actions which can be undertaken to strengthen the relationship between the financial sector and SMEs. The first action is related to comprehensive tax reforms aiming at lowering tax burden for SMEs in order to boost SME development, which will increase the need for banks to foster that development. The second action is related to the creation of stable funds for interest rate subventions to SMEs, while the third action is related to improvement of judiciary in terms of simplifying administrative procedures and reducing the number of necessary documentation for starting and maintaining a business. Fostering SME environment implies developing strong overall business environment, increasing support and investment in the SME sector, stimulating production, encouraging start-ups, and protecting domestic production. At the end, banks suggested measures which could be applied on a micro level (e.g. improving and simplifying the necessary documentation for opening bank accounts and loans, accepting weaker collaterals, focusing more on production companies, etc.). There is a need for partnership between bank and SMEs, with bank helping its client to use the best products/services to meet the needs, and client being fair and stable. As the survey shows, regardless of the fact that SMEs are a risky client segment, banks are willing to increase their involvement with SME clients. This finding is important in terms of further development and strengthening of the SME sector which is a key developing force of BH and other developing economies. Based on the survey data regarding obstacles faced by the banks involved with SME sector, several concrete actions to foster relations with SME clients on the banks side can be undertaken. Volume 5 Number 1 Spring 2015 121 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic First of all, in order to stay competitive in their demand of different financial products/services to SME clients, banks need to better understand the requirements of SME clients. This can be undertaken by surveying both existing and potential clients. More personal approach needs to be introduced when doing business with this client segments, meaning that banks products should be more customized to the need of each particular client. SME clients need to see banks as partners who are ready to offer not just financial source for financing their needs, but also financial advice. Secondly, in order to address issues of inadequate regulation posed to SME clients, banks need to engage in lobbying the government bodies to change regulations governing SME sector. In that respect, the Banking Agency of the Federation of BH and of Republic of Srpska as the state supervisory bodies for banks, together with banks should start initiatives to change laws on taxation of SMEs. The following systematic measures in taxation of SMEs that should be considered and are proven in the EU taxation practices (EC, 2008), to strengthen SMEs capital (and, therefore, to decrease the riskiness of SME clients for banks): • Deferral of corporate income tax. In other words, corporate income tax should be paid when profit is not retained in the companies, on the portion of profit paid to the owners. • Allowance for corporate equity (ACE). This incentive is the only tax measure that takes the investment in own equity into consideration. Corporate tax systems discriminate in favour of debt financing since they allow the deduction of interest, but do not take into account the cost of capital in the form of equity financing. This discrimination, commonly known as the “interest tax shield”, encourages debt financing since it lowers the relative cost of debt. The ACE increases the attraction of investment and neutralises tax competition as far as own equity is concerned. It attracts investments because the investment in own equity is compensated regardless of risk. • Reduction of tax rate for SMEs for the portion of retained earnings. 122 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina From banks’ perspective, SMEs have access to external financial resources in the form of bank loans of different maturities. The next research question resulted from this research is related to the level of bank financial resources available for SMEs. In that respect, further research will be focused on investigating possible obstacles for SMEs to use banks’ financial sources and other financial services as well as identifying necessary steps and activities to bring together SME clients and banks to an efficient and profitable cooperation between these two sectors. References Abdulsaleh, A. M. & Worthington, A. C. (2013). Small and medium-sized enterprises financing: A review of literature. International Journal of Business and Management, 8(14), 36-54. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.5539/ijbm.v8n14p36 Beck, T. & Demirgüç-Kunt, A. (2006). Small and medium-size enterprises: access to finance as a growth constraint. Journal of Banking and Finance, 30, 2931-2943. Beck, T., Demirgüç-Kunt, A., Laeven, L. & Maksimovic, V. (2006).The determinants of financing obstacles. Journal of International Money and Finance, 25, 932-952. Beck, T., Demirgüç-Kunt, A. & Martínez Pería, M. S. (2008). Banking SME around the world: Lending practices, business models, drivers and obstacles, World Bank Policy Research Working Paper 4785. Berger, A. N., Kashyap, A. K. & Scalise, J. M. (1995). The transformation of the U.S. banking industry: What a long, strange trip it’s been. Brookings Papers on Economic Activity, 2, 55-218. Berger, A. N. & Udell, G. F. (2002). Small business credit availability and relationship lending: The importance of bank organizational structure. Economic Journal, 112, 32-53. Cziráky, D., Tišma, S. & Pisarović, A. (2005). Determinants of the low SME loan approval rate in Croatia. Small Business Economics, 25, 347-372. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1007/s11187-004-6481-0 Volume 5 Number 1 Spring 2015 123 �Emira Kozarevic, Meldina Kokorovic Jukan, Amra Softic De la Torre, A., Martínez Pería, M. S. & Schmukler, S. L. (2009). Drivers and obstacles to banking SMEs: The role of competition and the institutional framework. CESifo working paper, No. 2651. Retrieved from: http://hdl.handle.net/10419/30413 De la Torre, A., Martínez Pería, M. S. & Schmukler, S. L. (2010). Bank involvement with SMEs: Beyond relationship lending. Journal of Banking and Finance, 34, 2280-2293. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1596/1813-94504649 EC (2008). Effects of Tax Systems on the Retention of Earnings and the Increase of own Equity, Summary Report of the Expert Group Retrieved from: http://ec.europa.eu/enterprise/newsroom/cf/itemdetail.cfm?item_id=3403 EC (2013). 2013 SMEs Access to Finance survey – analytical report, European Commission. Retrieved from: http://ec.europa.eu/enterprise/policies/finance/files/2013-safe-analyticalreport_en.pdf Feakins, M. (2004). Commercial bank lending to SMEs in Poland, Small Business Economics, 23, 51-70. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1023/B:SBEJ.0000026025. 04815.bc IADB (2004). Unlocking Credit: The Quest for Deep and Stable Lending. The Johns Hopkins University Press. International Finance Corporation (2010). The SME Banking Knowledge Guide, Retrieved from: Washington DC. http://www.ifc.org/wps/wcm/connect/b4f9be0049 585ff9a192b519583b6d16/SMEE.pdf?MOD=AJPERES Schiffer, M. & Weder, B. (2001). Firm size and the business environment: Worldwide survey results. International Finance Corporation Discussion Paper 43. Strahan, P. E. & Weston, J. (1998). Small business lending and the changing structure of the banking system. Journal of Banking and Finance, 22, 821-845. 124 Journal of Economic and Social Studies �An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Vitols S. (1998). Are German banks different? Small Business Economics, 10, 79-91. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1023/a:1007947230547 Vera, D. & Onji, K. (2010). Changes in the banking system and small business lending, Small Business Economics, 34, 293-308. Retrieved from: http://dx.doi.org/10.1007/s11187-008-9119-9 US Small Business Administration (2013). Small Business Lending in the United States in 2012, Washington, DC. Retrieved from: http://www.sba.gov/sites/default/files/files/sbl _12study.pdf Volume 5 Number 1 Spring 2015 125 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2836 Title A name given to the resource An Overview of Small and Medium-Sized Banking Development in Bosnia and Herzegovina Author Author KOZAREVIĆ, Emira KOKOROVIĆ JUKAN, Meldina SOFTIĆ, Amra Abstract A summary of the resource. Abstract: The purpose of this paper is to investigate the level of SME banking development in Bosnia and Herzegovina (BH). By using a structured questionnaire, the authors discuss perceptions of the banking sector representatives in BH regarding SME banking and their future plans for the management of credit risk associated with financing the SME sector. One of the main findings of this research is that the SME sector is becoming a strategic sector for BH banks and banks are willing to increase their involvement with SME clients. Authors also present results on current level of banks’ exposure to SMEs, types of financial services offered to SME’s clients by BH banks, drivers of banks’ involvement with SMEs, obstacles to further development of banks’ involvement with SMEs. Based on the banks’ responses and results of research conducted, suggestions to policy makers are given, such as tax reforms, interest rate subventions to SMEs, improvement of judiciary, simplifying administrative procedures. Also, some recommendations are given to banks, such as the need for better understanding the requirements of SME clients providing them more personal approach and creating a partnership, as well as lobbying the government bodies to change regulations governing SME sector. Keywords: Financial system; Small and medium-sized enterprises (SMEs); SME banking; Comparative experiences; Bosnia and Herzegovina (BH) Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed HB Economic Theory https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e9ac5d785d60f0f99283256e82fb73d9.docx 1f8c27c0287e58a8ebd99e3d17776dc1 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e98c5a8235a338b3e5c1309cd329ac2e.pdf a5548f68bbb527640eb78f6e04ddcaec PDF Text Text Stručni članak Dr sci. Boris Krešić, docent Pravni fakultet, Univerzitet u Tuzli OSTVARIVANJE PRAVA NA DJEČJI DODATAK – ANALIZA STANJA U TUZLANSKOM KANTONU Sažetak: Nepostojanje jedinstvene implementacije Zakona kojim se reguliše pitanje zaštite porodice sa djecom rezultira nedosljednostima u implementaciji prava djeteta širom Federacije Bosne i Hercegovine, pri čemu su djeca u sličnim situacijama podložna varijacijama u ispunjavanju njihovih prava zavisno od područja na kojima su nastanjeni. Kantonalna ministarstva za rad i socijalnu politiku se uglavnom fokusiraju na poslove koji se odnose na registraciju korisnika i ocjenjivanje formalno pravnih kriterija za ostvarivanje prava na socijalnu pomoć, a ne na pružanje podrške samoj porodici i djeci. U pogledu dječjeg dodatka, kao vida socijalne pomoći, autor se u radu ograničava na analizu zakonskih propisa koji se odnose na ostvarivanje ovog prava. U tom će pogledu daljnja analiza biti ograničena na ostvarivanje prava na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu. Ključne riječi: dječji dodatak, najbolji interes djeteta, siromaštvo. 1. Uvod Socijalnim pravima potrebno je omogućiti zaštitu ranjivih skupina u društvu, osiguranje socijalnih rizika, suzbijanje siromaštva i jačanje socijalne kohezije i socijalne uključenosti. Svrha socijalnih prava je zaštita od socijalnih rizika svih članova društva, te zaštita posebno ranjivih skupina društva s ciljem ublažavanja nejednakosti. Evropska socijalna povelja (revidirana) 1 (u daljem tekstu: Povelja) unapreĎuje opseg i sadržinu prava koja su regulisana Evropskom konvencijom o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda i fokusira se na njihovu ekonomsku i socijalnu dimenziju. Povelja je jedan od najvažnijih izvora ekonomskih i socijalnih prava za države koje nisu članice Evropske unije. Države potpisnice Povelje su se obavezale da osiguraju graĎanima i graĎankama pravo na stanovanje, zdravlje, obrazovanje, zapošljavanje, pravnu i socijalnu zaštitu, slobodu kretanja i nediskriminaciju. Bosna i Hercegovina je potpisala Evropsku 1 Kao komplementaran instrument Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima koja štiti graĎanska i politička prava, Evropska socijalna povelja, evropski ugovor potpisan u Torinu 1961. godine, unapreĎuje zaštitu osnovnih socijalnih i ekonomskih prava graĎana država potpisnica. Evropska socijalna povelja je dopunjena, novi tekst objedinjuje u jedan instrument prava koja su zajamčena Poveljom iz 1961. godine i Dodatnim protokolom iz 1988. godine zajedno sa amandmanima na ova prava i novim pravima. Otvorena za potpis 3. maja 1996. godine, izmijenjena Povelja je stupila na snagu 1. jula 1999. godine. 233 �socijalnu povelju 11. maja 2004. godine, a ratifikovala je 7. oktobra 2008. godine.2 Članom 16. Povelje ureĎuje se pravo porodice na socijalnu, pravnu i ekonomsku zaštitu. Radi osiguranja potrebnih uvjeta za puni razvoj porodice, koja je osnovna ćelija društva, države potpisnice su preuzele obavezu da promovišu ekonomsku, pravnu i socijalnu zaštitu porodičnog života, sredstvima kao što su socijalne i porodične naknade, fiskalni aranžmani, stanovi za porodicu, beneficije za mlade bračne parove i druga odgovarajuća sredstva. U skladu sa članom 17. stav 1. tačka a.) i c.) države potpisnice su dužne da osiguraju djelotvorno korištenje prava djece i mladih da odrastu u okruženju koje potiče puni razvitak njihove ličnosti i njihovih fizičkih i mentalnih kapaciteta. Obaveza država je i da, bilo direktno ili u saradnji sa javnim i privatnim organizacijama, preduzmu sve odgovarajuće i potrebne mjere kreirane u cilju: a) osiguranja da djeca i mladi, uvažavajući prava i obveze njihovih roditelja, imaju brigu, pomoć, obrazovanje i obuku koju trebaju, posebno predviĎanjem osnivanja ili održavanja institucija i službi dovoljnih i adekvatnih za ovu svrhu; b) zaštite djece i mladih od zanemarivanja, nasilja i eksploatacije; c) predviĎanja zaštite i posebne pomoći od države za djecu i mlada lica privremeno ili konačno uskraćene za pomoć njihove porodice; U smislu prakse Evropskog komiteta za socijalna prava, pravo na socijalnu pomoć, da bi bilo efikasno, mora biti: jasno definisano zakonom, zasnovano na objektivnim kriterijima, ostvarljivo, i ne smije podlijegati nikakvoj drugoj uvjetovanosti osim potrebe korisnika za socijalnom pomoći. Visina pomoći mora biti adekvatna, tj. ne može biti izrazito neproporcionalna u odnosu na indeks kretanja troškova života ili utvrĎenog iznosa minimalne plaće. Smatra se da država ne ispunjava standarde ljudskih prava prema pravu na socijalnu sigurnost svojih graĎana ukoliko ne obezbijedi minimum socijalne sigurnosti. Ovaj minimum, koji je država dužna obezbijediti podrazumijeva da svi graĎani imaju pravo na osnovnu medicinsku njegu, stanovanje ili sklonište, i mogućnost školovanja.3 Minimum socijalne sigurnosti koji je potrebno obezbijediti zavisi od životnog standarda u datoj državi. U zemljama Evropske unije se smatra da ljudi žive u siromaštvu ako su njihovi prihodi i resursi toliko niski da ne mogu sebi 2 Na osnovu člana V. 3. (d) Ustava Bosne i Hercegovine i saglasnosti Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine (Odluka PS BiH broj 206/08 od 17. juna 2008. godine), Predsjedništvo Bosne i Hercegovine na 42. sjednici održanoj 16. jula 2008. godine, donijelo je Odluku o ratifikaciji Evropske Socijalne povelje. 3 United Nation, Economic and Social Council, The right to social security (art. 9),Thirty-ninth session 5-23 November 2007, str. 16. Preuzeto sa web stranice, dana 20.02.2015. godine: http://www.bayefsky.com/general/cescr_gen_comment_19_2007.pdf 234 �priuštiti životni standard koji se smatra prihvatljivim u društvu u kojem žive.4 Pomoć siromašnim osobama ne mora uvijek biti pružena u vidu davanja odreĎenog finansijskog iznosa. U izvještajima UNICEF-a uzimaju se različiti indikatori kako bi se odredio napredak u ostvarivanju prava djeteta i njihovog blagostanja. Tako se prilikom odreĎivanja blagostanja u obzir uzimaju sljedeći indikatori: pristup zdravstvenoj zaštiti, obrazovanje, smrtnost djece, sigurnost, antisocijalno ponašanje i sl.5 2. Socijalna zaštita u FBiH Zakon o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodice sa djecom Federacije Bosne i Hercegovine6 (u daljem tekstu: Zakon o socijalnoj zaštiti Federacije BiH) definira socijalnu zaštitu kao djelatnost usmjerenu na osiguranje socijalne sigurnosti graĎana Federacije Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Federacija BiH) i njihovih porodica u stanju socijalne potrebe (član 1.).7 U Ustavu Federacije BiH propisuje se zajednička nadležnost Federacije BiH i kantona za socijalnu zaštitu.8 Ministarstvo rada i socijalne politike Federacije BiH nadležno je, izmeĎu ostalog, za planiranje i programiranje, donošenje zakona iz ove oblasti, te koordiniranje djelatnosti socijalne zaštite izmeĎu kantona. Kantoni, odnosno kantonalna ministarstva rada i socijalne politike 9, nadležna su za provoĎenje socijalne politike, donošenje kantonalnih zakona iz ove oblasti i uspostavu službi socijalne zaštite. Oni mogu donositi posebne propise iz ove oblasti, te mogu garantovati i šira prava od prava definiranih zakonom na nivou Federacije BiH. Zajedničke nadležnosti rezultiraju da se na području Federacije BiH i kantona trenutno primjenjuje 11 zakona, te brojni podzakonski akti koji normiraju ostvarivanje socijalne zaštite. Pravo porodice na socijalnu, pravnu i ekonomsku zaštitu ima za cilj da podstakne razvoj porodice, kao osnovne jedinice zajednice, što državama članicama nalaže preduzimanje mjera u cilju unapreĎenja ekonomske, pravne i socijalne zaštite porodičnog života – dječji dodaci, poreske olakšice, podrška za stanovanje, podrška budućim bračnim partnerima, itd. Osnovna prava koja ostvaruju porodice sa djecom u FBiH su: dodatak na djecu, naknada umjesto plaće ženi - majci u radnom odnosu, za vrijeme dok odsustvuje s posla radi 4 O socijalnoj isključenosti vidi šire: European Commission, Jointreport on social inclusion 2004, May 2004. Preuzeto sa web stranice, dana 15.02.2015. godine: http://ec.europa.eu/employment_social/social_inclusion/ docs/final_joint_inclusion_report_2003_en.pdf. 5 UNICEF Office of Research, Child well-being in rich countries A comparative overview, April 2013. Preuzeto sa web stranice, dana 15.02.2015. godine: http://www.unicefirc.org/publications/pdf/rc11_eng.pdf. 6 Sl. novine FBiH, broj: 36/99,54/04, 39/06 i 14/09. 7 Član 1. Zakona o socijalnoj zaštiti Federacije BiH. 8 Ustav Federacije BiH, III. Podjela nadležnosti izmeĎu federalne i kantonalne vlasti, član 2. 9 Ministarstva kantona koja su nadležna za provoĎenje socijalne politike nemaju jedinstven naziv u svim kantonima, pa se termin „ministarstva rada i socijalne politike“ u tekstu naveo kao zajednički za sve kantone. 235 �trudnoće, poroĎaja i njege djeteta, novčana pomoć za vrijeme trudnoće i poroĎaja žene - majke koja nije u radnom odnosu, jednokratna pomoć za opremu novoroĎenog djeteta, pomoć u prehrani djeteta do šest mjeseci i dodatna ishrana za majke - dojilje, posebni psihosocijalni tretman bračnih partnera, koji žele djecu i trudnica, smještaj djece uz osiguranu ishranu u ustanovama predškolskog odgoja, osiguranje jednog obroka u vrijeme nastave u osnovnim školama i školarine i stipendije Ďacima i studentima. U daljem dijelu rada analizirat će se isključivo dječji dodatak kao jedno od osnovnih prava koje ostvaruje porodica sa djecom.10 3. Pravo na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu Pravo na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu (u daljem tekstu: TK) ureĎeno je Zakonom o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (u daljem tekstu: Zakon o socijalnoj zaštiti TK).11 Ovaj zakon donesen je 2000. godine i do sada je doživio sedam izmjena i dopuna. Nakon stupanjana snagu Zakona o izmjenama i dopunama zakona o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom krajem 2006. godine, a zbog nedostatka finansijskih sredstava, do maja 2007. godine, vršena je isplata samo uvećanog dječjeg dodatka.12 U prvobitnom tekstu Zakona o socijalnoj zaštiti TK dječji dodatak nisu mogla ostvarivati djeca nezaposlenih roditelja. Odlukom Ministarstva za rad i socijalnu politiku TK uveden je dječji dodatak i za ovu kategoriju. Isplata po ovom osnovu započela je u maju 2007. godine. Zbog porasta broja korisnika i nedostatka sredstava u budžetu, Ministarstvo je, uz saglasnost Vlade TK, donijelo Odluku o stavljanju van snage Odluke o odobravanju sredstava za dječji dodatak za djecu nezaposlenih roditelja, sa primjenom od 01.10.2008. godine. Tako je pravo na dječji dodatak za djecu nezaposlenih roditelja ostvareno za 9 mjeseci u 2008. godini.13 Zbog navedenih poteškoća u ostvarivanju prava na dječji dodatak nezaposlenih roditelja pokrenuta je inicijativa za izmjene i dopune Zakona o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom TK u dijelu koji se odnosi na dodatak na djecu.14 Vlada TK je na sjednici održanoj dana 20.10.2009.godine donijela Odluku o visini dodatka za djecu 10 Član 89. Zakona o socijalnoj zaštiti FBiH. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (prečišćeni tekst), ''Službene novine TK'', broj: 05/12, 07/14. 12 Izvještaj o radu Ministarstva za rad i socijalnu politiku Tuzlanskog kantona za 2007. godinu. Preuzeto sa web stranice, dana 10.03.2015. godine: http://www.vladatk.kim.ba/Ministarstva/MRSP/programi_izvjestaji/Izvjestaj_o_radu_../Ministarst va/MRSP_za_2007_godinu.pdf 13 Izvještaj o radu Ministarstva za rad i socijalnu politiku Tuzlanskog kantona za 2009. godinu. Preuzeto sa web stranice, dana 10.03.2015. godine: http://www.vladatk.kim.ba/Ministarstva/MRSP/2009/03%20 IZVJESTAJ %20O%20RADU%202009_Ministarstva%20za%20rad.pdf. 14 Izmjene i dopune navedenog Zakona usvojene su od strane Skupštine TK 13.10.2009. godine. (Sl. Novine TK, broj 11/09). 11 236 �nezaposlenih roditelja.15 Primjetno je da se u periodu od maja 2007. godine pa do oktobra 2009. godine pravo na dječji dodatak za odreĎene kategorije lica ureĎuje odlukama a ne Zakonom, što je u suprotnosti sa praksom Evropskog komiteta za socijalna prava. 16 Ovakav trend nastavlja se i u budućnosti, pa se tako i danas pravilnicima i odlukama uskraćuje pravo na dječji dodatak odreĎenoj kategoriji lica. Zakonom o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom TK – prečišćeni tekst, dječji dodatak ureĎen je u četvrtoj glavi pod naslovom „Zaštita porodice s djecom“, članovima 80 – 88. 3. Korisnici prava na dječji dodatak Pravo na dječji dodatak pripada djetetu do navršene 15. godine života.17 Djeca starija od 15 godina života ostvaruju pravo na dječji dodatak:18 1. ako se nalaze na redovnom školovanju u osnovnim, srednjim i višim školama, akademijama ili fakultetu, a najduže do navršene 27. godine života. Pojam “redovno školovanje” tumači se tako da obuhvata svako školovanje, bez obzira na to o kakvom statusu studenta se radi, tj. da li se školuje kao budžetski ili samofinansirajući student. S druge strane redovnim školovanjem se ne bi trebao smatrati student koji je redovno upisan na studij, a ne ispunjava svoje obaveze (polaganje ispita i sl.).19 U TK dječji dodatak se isplaćuje svim studentima koji se nalaze u statusu redovnog ili samofinansirajućeg (student za vlastite potrebe) studenta, bez obzira da li ispunjavaju svoje obaveze na fakultetima. 2. ako su nesposobni za samostalan život i rad, a nesposobnost je nastupila do 15. godine života ili u toku redovnog školovanja, za cijelo vrijeme trajanja nesposobnosti.20 15 Po navedenoj Odluci visina dječjeg dodatka za djecu nezaposlenih roditelja za 2009.godinu je iznosila 30,00 BAM, izuzimajući porodice sa troje i više djece za koje se dodatak na djecu isplaćivao u iznosu od 38,00 BAM. 16 Opšti komentari Komiteta za ekonomska socijalna i kulturna prava, para 35. Preuzeto sa web stranice, dana 15.02.2015. godine. http://www.bgcentar.org.rs/bgcentar/wpcontent/uploads/2013/04/Op%C5%A1ti-komentari-Komiteta-za-ekonomska-socijalna-i-kulturnaprava.pdf 17 Član 84. st. 1. Zakona o socijalnoj zaštiti TK: „Pravo na dječji dodatak obvezno pripada djetetu do navršene 15. godine života ukoliko ispunjava uvjete predviĎene ovim zakonom”. 18 Član 84. st. 2. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 19 Bubić S.,Traljić N., Roditeljsko i starateljsko pravo, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarjevo, 2007, str. 158. 20 Nalaz i mišljenje o nesposobnosti za samostalni rad i privreĎivanje, nalaz i mišljenje o postojanju potrebe za pomoći i njegom od strane druge osobe, i nalaz i mišljenje o postojanju osnova za ostvarivanje prava na osposobljavanje za život i rad, daju u prvom, odnosno u drugom stepenu ljekarske komisije Instituta za medicinsko vještačenje zdravstvenog stanja Sarajevo s kojim Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i povratak Tuzlanskog kantona (u daljem tekstu: Ministarstvo) zaključuje posebne ugovore (član 8. Zakona o socijalnoj zaštiti TK). 237 �Pravo na dječji dodatak imaju samo porodice koje imaju prebivalište u TK.21 Ovo pravo osigurava se porodici čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi iznos od 15% prosječne plaće.22 Ukupan prihod domaćinstva čine prihodi koje članovi domaćinstva ostvaruju na temelju:23 1. plaća i drugih primanja iz radnog odnosa; 2. starosne, invalidske i porodične penzije; 3. poljoprivredne djelatnosti; 4. primanja po propisima o boračko-invalidskoj zaštiti i zaštiti civilnih žrtava rata; 5. prihoda ostvarenih na temelju imovinskog prava, i 6. dopunskog rada. Prihodom od poljoprivrednih djelatnosti smatra se katastarski prihod iz prethodne godine koji se dijeli sa 12 mjeseci i s brojem članova domaćinstva. Prihodom ostvarenim po temelju imovinskog prava smatra se prihod ostvaren prodajom imovine ili davanjem u zakup ili najam. Prihodom se ne smatra: novčana naknada na osnovu invaliditeta za tjelesno oštećenje, novčana naknada za pomoć i njegu od strane druge osobe, dodatak na djecu i stipendije učenika i studenata. Prema odredbi člana 81. stav 1. da bi se ostvarilo pravo na dječji dodatak mjesečni prihod po članu domaćinstva ne smije prelaziti 15% prosječne plaće. Riječ je o prosječnoj neto plaći ostvarenoj u prethodnoj godini u TK.24 Prema podacima Federalnog zavoda za statistiku prosječna plaća u TK za 2013 godinu25 iznosila je 738 BAM. Pravo na dječji dodatak u 2014 godini imale su porodice čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva nije prelazio 110,7 BAM.Prioritet u ostvarivanju prava imaju djeca iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće.26 U ovom slučaju mjesečni prihod po članu domaćinstva nije smio prelaziti 51,66 BAM. Zakonodavac nije uzeo u obzir ostale indikatore siromaštva, pa tako pravo na dječji dodatak može ostvariti i porodica koja u vlasništvu ima poslovne prostorije, dva ili više stanova ili više hektara obradive zemlje ali ne ostvaruje bilo kakve prihode od iznajmljivanja tih nekretnina. Način uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće utvrĎuje se općim aktom kojeg donosi Ministar rada, socijalne politike i povratka TK.27 Iz teksta zakona nedvosmisleno proizlazi da se općim aktom ureĎuje način uspostavljanja i ostvarivanja prava za djecu iz „prethodnog 21 Član 80. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. Član 81. st. 1. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 23 Član 15. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 24 Član 7. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 25 Predmet analize je dječji dodatak u 2014. godini, te je iz tog razloga i uzeta prosječna plaća iz prethodne godine (2013). 26 Član 81. st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 27 Član 81. st. 4. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 22 238 �stava“, odnosno za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće. Zakon nije uredio način ostvarivanja prava na dječji dodatak za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 15% prosječne plaće, niti je normirao da će se način ostvarivanja ovog prava utvrditi podzakonskim aktom. Ovakav stav zakonodavca upućuje na zaključak da se prilikom donošenja navedenog akta, odnosno prilikom donošenja izmjena i dopuna zakona, unaprijed znalo da porodice koje imaju mjesečne prihode iznad 7% prosječne plaće neće ostvarivati pravo na dječji dodatak. Ministar rada, socijalne politike i povratka donio je Uputstvo o načinu uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak i uvećani dječji dodatak28 (u daljem tekstu: Uputstvo) kojim se reguliše način uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće i uvećani dječji dodatak za djecu sa smetnjama u razvoju. Kako niti navedenim Uputstvom, a niti Zakonom nije ureĎeno ostvarivanje prava na dječji dodatak u slučaju kada mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 15%, opravdano se može postaviti pitanje na koji način ova lica ostvaruju pravo na dječji dodatak, odnosno koje su dokumente dužni dostaviti kako bi ostvarili ovo pravo. Na direktan upit Ministarstvu za rad, socijalnu politiku i povratak TK o ostvarivanju prava na dječji dodatak odgovoreno je da pravo na dječji dodatak imaju samo djeca iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće. “Ako se utvrdi da mjesečni prihod po članu domaćinstva prelazi 7% prosječne plaće po članu domaćinstva oni ne mogu ostvariti pravo na dječji dodatak. Pošto su budžetska sredstva ograničena iskoristila se zakonska odredba da prioritet u ostvarivanju prava imaju djeca iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće”.29Ovom obrazloženju mora se uputiti ozbiljna kritika jer se u zakonu eksplicitno navodi da „pravo na dječji dodatak osigurava se porodici čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi iznos od 15% prosječne plaće”,30 dok „prioritet u ostvarivanju prava imaju djeca iz porodice u kojim mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće“31 što se nikako ne može tumačiti na način da se odreĎenoj kategoriji u potpunosti uskrati ostvarivanje prava na dječji dodatak. Ovome u prilog ide činjenica da se u zakonu navodi da „se pravo na dječji dodatak osigurava“, iz čega proizlazi obaveza nadležnih organa da ovim licima osiguraju ostvarivanje prava na dječji dodatak. 28 Član 1. Uputstva o načinu uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak i uvećani dječji dodatak broj: 09/1-14-2820-1/14 od 30.04.2014. godine. 29 Odgovor Ministarstva za rad, socijalnu politiku i povratak TK na postavljeni upit autora o ostvarivanju prava na dječji dodatak u porodicama čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi iznos od 15% prosječne plaće. 30 Član 81. st. 1. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 31 Član 81 st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 239 �4. Visina dječjeg dodatka Iznos dječjeg dodatka za svaku kalendarsku godinu utvrĎuje Vlada TK posebnom odlukom, najkasnije 30 dana od dana donošenja budžeta Kantona u visini od 2,5 do 5% prosječne plaće iz prethodne kalendarske godine, izuzimajući porodice s troje i više djece za koje iznos dječjeg dodatka ne može biti manji od 5% prosječne plaće.32 Odlukom o visini dječjeg dodatka utvrĎen je iznos dječjeg dodatka za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće u TK, u visini od 20 BAM po jednom djetetu mjesečno, izuzimajući porodice sa troje i više djece za koje se dječji dodatak utvrĎuje u visini od 40 BAM mjesečno po svakom djetetu iz te porodice.33 Visina novčanog iznosa utvrĎuje se na osnovu priliva sredstava u budžet kantona a ne na osnovu stvarnih potreba korisnika. Navedenom Odlukom nije utvrĎena ni visina dječjeg dodatka za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva prelazi 7% prosječne plaće. Na ovaj način, suprotno osnovnom načelu hijerarhije pravnih akata, se podzakonskim aktima uskraćuje pravo ureĎeno u zakonu. Djetetu bez oba ili jednog roditelja, porodici koja ima dijete ometeno u fizičkom ili psihičkom razvoju, djeci oboljeloj od celijakije, TBC, leukemije, karcinoma i šećerne bolesti i porodici u kojoj su oba ili jedan roditelj invalidi, pripada pravo na dječji dodatak bez obzira na imovinske uvjete, uvećan za 50%.34 U izvještaju o radu Ministarstva za rad, socijalnu politiku i povratak TK za 2014. godinu navedeno je da uvećani dječji dodatakiznosi 50 BAM. Visina uvećanog dječjeg dodatka je odreĎena Odlukom resornog ministra35 iako je u zakonu jasno navedeno da iznos dječjeg dodatka za svaku kalendarsku godinu utvrĎuje Vlada TK posebnom odlukom. Dječji dodatak isplaćuje se za vrijeme školskog raspusta36 i za vrijeme dok je dijete, uslijed bolesti ili liječenja, spriječeno da izvršava svoje obveze u školi odnosno fakultetu, ali najdalje do navršene 27. godine života.37Dječji dodatak ne pripada djeci koja su smještena u ustanove dječje i socijalne zaštite, osim u slučaju kada roditelji, usvojitelj ili srodnik koji je dužan da izdržava to dijete, snosi troškove smještaja u punom iznosu.38 Dječji dodatak prestaje za dijete koje stupi u brak ili vanbračnu zajednicu. Ukoliko se utvrdi da se dječji dodatak nenamjenski koristi, nadležni organ starateljstva može odrediti da se dječji dodatak isplaćuje drugom roditelju ili osobi kod koje se dijete nalazi na izdržavanju.39 32 Član 81 st. 2. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. Član I. Odluke o visini dječjeg dodatka, broj: 02/1-14-2820/14 od 15.04.2014. godine. 34 Član 83. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 35 Prema saznanju autora i usmenom razgovoru sa zaposlenicima Ministarstva za rad, socijalnu politiku i povratak, postoji Odluka resornog ministra o visini uvećanog dječjeg dodatka. 36 Član 84. st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 37 Član 85. st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 38 Član 86. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 39 Član 87. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 33 240 �Tabela 1.: Pregled broja korisnika dodatka na djecu u 2014. godini40 Redni Općina Dodatak na djecu broj Djeca nezaposlenih roditelja Uvećani dodatak Broj Broj djece korisnika 1 Banovići 614 974 119 2 Čelić 465 846 22 3 Doboj Istok 335 574 36 4 Gračanica 773 1293 89 5 Gradačac 1372 2519 95 6 Kalesija 1311 2223 100 7 Kladanj 323 570 46 8 Lukavac 1022 1662 182 9 Sapna 436 792 30 10 Srebrenik 1081 1837 135 11 Teočak 264 481 23 12 Tuzla 1544 2648 361 13 Živinice 1631 2844 206 Ukupno : 11171 19263 1444 Ukupan iznos novčanih 6.794.790,00 sredstava u BAM dječji U 2014.godini pravo na dodatak na djecu ostvarilo je ukupno 11.171 korisnika, odnosno 19.263 djece i 1.444 djece uvećanog dodatka na djecu. Ukupan iznos novčanih sredstava u 2014. godini na ime dodatka na djecu iznosi 6.794.790,00 BAM. Dječji dodatak za djecu čiji su roditelji zaposleni, isplaćuje iz svojih sredstava poslodavac kod kojeg je roditelj u radnom odnosu, dok isplatu dječjeg dodatka ostalim korisnicima ureĎuje ministar, posebnim aktom. 41 Navedeni iznos koji se izdvaja za plaćanje dječjeg dodatka nije konačan iz razloga što nisu uračunati iznosi koje isplaćuju poslodavci. 5. Dokazivanje uslova za ostvarivanje prava na dječji dodatak Uputstvom su odreĎeni i dokumenti kojima se dokazuje ispunjavanje uslova za ostvarivanje prava na dječji dodatak. Rješenja o utvrĎivanju prava i visini dječjeg dodatka donose mjesno nadležni centri za socijalni rad. Za ostvarivanje prava na dječji dodatak potrebno je dostaviti: 40 41 Izvještaj o radu Ministarstva za rad i socijalnu politiku Tuzlanskog kantona za 2014. godinu. Član 88. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 241 �1. 2. 3. 4. Kopiju CIPS-ove lične karte i potvrde prebivališta, Izvod iz matične knjige roĎenih za dijete/djecu, Ovjerene izjave o zajedničkom domaćinstvu, Uvjerenja o ostvarenim prihodima iz člana 15. Zakona o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (prečišćeni tekst), izdatog od nadležnog organa, 5. Uvjerenja porezne uprave o ostvarenim/neostvarenim prihodima iz radnog odnosa, 6. Uvjerenja nadležne općinske službe da se ne obavlja dopunska djelatnost za oba roditelja, i 7. Ovjerene izjave da roditelj ne ostvaruje prihode i nije zaposlen/a izvan granica BiH.42 Navedenim dokumentima potrebno je dokazati da porodica ne ostvaruje zakonom odreĎeni mjesečni prihod. Može se zaključiti da je osnovni kriterij za odreĎivanje prava na dječji dodatak, a nije drugačije ni u pogledu ostvarivanja ostalih prava iz socijalne zaštite, prihodovni cenzus. Naime, da bi se ostvarila odreĎena socijalna prava potrebno je dokazati da se u porodici ne ostvaruje zakonom odreĎeni minimum prihoda. Za ostvarivanje prava na uvećani dječji dodatak potrebno je dostaviti: 1. Kopiju CIPS-ove lične karte i potvrde prebivališta, 2. Izvod iz matične knjige roĎenih za dijete/djecu, 3. Nalaz i mišljenje Komisije za procjenu sposobnosti i odreĎivanje podrške djeci i omladini sa posebnim potrebama i 4. Medicinsku dokumentaciju kojom se potvrĎuje navedeno oboljenje.43 Ukoliko nadležni organi zahtijevaju naplatu za izdavanje navedenih uvjerenja, onda su centri za socijalni rad dužni službenim putem tražiti izdavanje uvjerenja od nadležnih organa.44 Na ovaj način se podnosioci zahtjeva oslobaĎaju dodatnih materijalnih troškova. Za porodice rastavljenih ili razvedenih roditelja neophodan je i dokaz o učešću u izdržavanju od strane roditelja i dokaz o izvršavanju obaveze učešća (ukoliko nema dokaza obavezno se prilaže ovjerena izjava roditelja da se ne vrši obaveza izdržavanja) u izdržavanju od strane roditelja, radi sagledavanja ukupnih prihoda po članu domaćinstva.45 Ovdje se mora postaviti pitanje da li nadležni organ, u ovom slučaju organ starateljstva, nakon dostavljanja ovog dokaza ima obavezu pokretanja postupka za izvršenje odluke o izdržavanju ili dokaz o učešću u izdržavanju služi samo za ocjenjivanje postojanja odreĎenog 42 Član 2. Uputstva o načinu uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak i uvećani dječji dodatak. 43 Član 3. Uputstva. 44 Član 2 st. 2. Uputstva. 45 Član 2. st. 3. Uputstva. 242 �zakonskog prihodovnog cenzusa. Naime, u Porodičnom zakonu Federacije BiH46 propisana je obaveza organa starateljstva da pokrene postupak za dosuĎenje izdržavanja ili podnese sudu prijedlog za izvršenje odluke o izdržavanju ukoliko to ne učini roditelj djeteta.47 Iz navedenih zakonskih i podzakonskih propisa vidljivo je da se kao model za odreĎivanje siromaštva primjenjuje verifikovani imovinski cenzus. Ovaj model podrazumijeva prikupljanje informacija o svim izvorima prihoda koji se provjeravaju potvrdama. Ako su prihodi domaćinstva ispod utvrĎenog minimuma, smatra se da pojedinac ili domaćinstvo ispunjava uslove za socijalna davanja. Nije neuobičajeno da prihodovni cenzus ne bude nezavisno potvrĎen ili da provjeru potvrda socijalni radnici obavljaju na "kvalitativan" način, pa su to tzv. jednostavni prihodovni cenzusi.48 U zemljama u kojima su ekonomske aktivnosti u velikoj mjeri u neformalnoj ekonomiji, kakva je i Bosna i Hercegovina, prihodi od formalnog rada, kao što su plaće, su netačan pokazatelj socijalnog položaja datog domaćinstva, što vodi prelijevanju socijalnih naknada nesiromašnim segmentima stanovništva.49 Kako bi se poboljšao status najsiromašnijih, a naročito kako bi se poboljšao status djece, potrebno je pristupiti drugačijem metodu ciljanja. Kao prihvatljiv model može se predložiti uvoĎenje indirektnog imovinskog cenzusa.50 Indirektni imovinski cenzus podrazumijeva pribavljanje alternativnog indikatora za socijalni status domaćinstava. Prema ovom sistemu siromaštvo se izračunava na osnovu lako uočljivih karakteristika koje su povezane sa njim, kao što su lokacija i kvalitet stambene jedinice, sastav stambene jedinice, obrazovanje i zanimanje glave domaćinstva, ili posjedovanje trajnih roba, nekretnina i sl. Korištenje lako uočljivih karakteristika umjesto zvaničnih dokumenata o prihodima čini ovaj model adekvatnim za kontekst zemalja u kojima je prisutan veliki nivo neformalnosti u ekonomiji.51 Razlika izmeĎu prihodovnog i imovinskog cenzusa ogleda se u činjenici što kod prvog osnovni kriterij za ostvarivanje prava 46 Porodični zakon FBiH (''Sl. novine FBiH'' broj: 35/05, 41/05, 31/14). Članom 239. Porodičnog zakona Federacije BiH normirano je: „(1) Organ starateljstva, u ime maloljetnog djeteta, pokrenut će i voditi postupak za dosuĎenje, odnosno za povećanje izdržavanja, ako roditelj sa kojim dijete živi bez opravdanih razloga ne koristi to pravo. (2) Ako roditelj ne traži izvršenje odluke o izdržavanju, organ starateljstva će u ime maloljetnog djeteta podnijeti sudu prijedlog za izvršenje“ 48 Mastricht Graduate School of Governance, Ciljanje isplata budžetskih novčanih naknada Teorija i iskustva iz odabranih zemalja, maj 2013, str. 4. 49 Izvještaj Svjetske banke pod nazivom: Socijalna davanja u Bosni i Hercegovini (BiH): Kreiranje održivog sistema socijalne zaštite zasnovanog na stvarnim pravima ukazuje da gotovinski transferi za financiranje socijalnih programa u BiH ne dopiru do većine najsiromašnijih i najugroženijih. Nalazi studije pokazuju da je sadašnji sistem socijalno nepravičan, ima negativne uticaje na tržište rada i fiskalno je neodrživ. Sredstva trebaju biti mnogo bolje ciljana da bi došla do onih kojima su potrebna, za razliku od onih koji ispunjavaju različite, na pravima zasnovane, kriterije. 50 Indirektni imovinski cenzus je prvi put sproveden u Čileu 1980. a druge latinoameričke zemlje slijedile su ovaj primjer narednih godina pošto su ciljani pristupi socijalnoj potrošnji za siromašne postali popularniji u svjetlu finansijskih ograničenja i politika koje su stremile da se ograničeni resurse usmjere onima koji ne mogu zadovoljiti ni osnovne potrebe. Vidi šire: Mastricht Graduate School of Governance (supra note 48) 51 Ibid, str. 5. 47 243 �predstavlja ukupan prihod članova domaćinstva, dok se kod drugog pored prihoda u obzir uzima i imovinsko stanje korisnika prava.52 Primjena indirektnog imovinskog cenzusa na dječji dodatak značila bi bolju preraspodjelu ionako minimalnih sredstava koja se izdvajaju za ovu kategoriju korisnika socijalne pomoći. 6. Zaključak Iz zakonskih i podzakonskih propisa koji se odnose na pravo na dječji dodatak u TK da se zaključiti da se ovo pravo temelji uglavnom na statusu, a u manjoj mjeri na potrebi korisnika. Ostvarivanje prava na dječji dodatak zavisi od prihoda članova domaćinstva, bez obzira na njihovo imovinsko stanje. Tako postoji mogućnost da ovo pravo koriste porodice kojima, na osnovu stvarnog imovinskog stanja, ono nije potrebno. Pravo na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu osigurava se onim porodicama čiji prihodi po članu domaćinstva ne prelazi 15%, odnosno 7%, prosječne plaće u Tuzlanskom kantonu. Zakonskim propisom, kao ni podzakonskim propisima (Pravilnikom i Odlukom) nije propisan način ostvarivanja prava na dječji dodatak porodica čiji prihodi po članu domaćinstva prelaze 7% prosječne plaće. Visina dječjeg dodatka u iznosima od 20 BAM, 40 BAM i 50 BAM, u zavisnosti o kojoj kategoriji djece se radi, nije dovoljna za podmirenje osnovnih potreba korisnika, te se davanjem ovako malih novčanih iznosa ne postiže svrha socijalne zaštite. Potrebno je razviti sistem socijalne pomoći koji će novčane naknade i usluge, u ovom slučaju dječji dodatak, usmjeriti prema korisnicima kojima je najpotrebniji. Kako bi se poboljšao status korisnika dječjeg dodatka neophodno je pored prihodovnog cenzusa primijeniti i imovinski cenzus. 52 Tako u Kantonu Sarajevo pravo na dječji dodatak ne mogu ostvariti porodice u kojima je jedan od članova zajedničkog domaćinstva vlasnik preduzeća ili samostalne radnje ili ima registriranu dopunsku djelatnost, vlasnik je ili posjednik motornog vozila, osim ako su u pitanju osobe sa invaliditetom koje po propisima iz oblasti poreske i carinske politike mogu uvesti ili na domaćem tržištu kupiti motorno vozilo kao ortopedsko ili drugo pomagalo (član 135. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (prečišćeni tekst), ''Službene novine KS'', broj: 38/14.). 244 �Boris Krešić, Ph.D., Assistant Professor Law Faculty, Tuzla University EXERCISING THE RIGHT TO CHILDREN’S ALLOWANCE – ANALYSIS OF THE SITUATION IN THE TUZLA CANTON Abstract: The lack of unique implementation of the Law which regulates the protection of family with children results in inconsistencies in the implementation of child’s rights throughout Bosnia and Herzegovina Federation, whereby the children in similar situations are susceptible to variations in exercising their rights, depending on the territory of their residence. Cantonal ministries for labor and social policy mainly focus on administrative affairs related to the registration of users and assessment of formal–legal criteria for exercising the right to social care, instead on providing support to the family and children. In terms of children’s allowance, as a form of social care, the author of the paper focuses only on the analysis of the legal regulations pertaining to exercising this right. In this respect, the analysis is limited on the realization of the right to children’s allowance in the Tuzla Canton. Key words: children’s allowance, best interests of the child, poverty. 245 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2999 Title A name given to the resource OSTVARIVANJE PRAVA NA DJEČJI DODATAK – ANALIZA STANJA U TUZLANSKOM KANTONU Author Author KREŠIĆ, Boris Abstract A summary of the resource. Nepostojanje jedinstvene implementacije Zakona kojim se reguliše pitanje zaštite porodice sa djecom rezultira nedosljednostima u implementaciji prava djeteta širom Federacije Bosne i Hercegovine, pri čemu su djeca u sličnim situacijama podložna varijacijama u ispunjavanju njihovih prava zavisno od područja na kojima su nastanjeni. Kantonalna ministarstva za rad i socijalnu politiku se uglavnom fokusiraju na poslove koji se odnose na registraciju korisnika i ocjenjivanje formalno pravnih kriterija za ostvarivanje prava na socijalnu pomoć, a ne na pružanje podrške samoj porodici i djeci. U pogledu dječjeg dodatka, kao vida socijalne pomoći, autor se u radu ograničava na analizu zakonskih propisa koji se odnose na ostvarivanje ovog prava. U tom će pogledu daljnja analiza biti ograničena na ostvarivanje prava na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu. Ključne riječi: dječji dodatak, najbolji interes djeteta, siromaštvo. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General),K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d07837faf69f581819261b8003c13331.pdf cb8180171440254cb66fa2f82291639f PDF Text Text PREGLEDNI NAUČNI RAD Ресторативна правда у законодавству Републике Србије Restorative Justice in the Legislation of the Republic of Serbia Dр Миомира Костић Правни факултет, Универзитет у Нишу e-mail: kostic_miomira@yahoo.com Dр Дарко Димовски Правни факултет, Универзитет у Нишу e-mail: darko.dimovski@yahoo.com Сажетак: Промене у кривичном законодавству у односу на пунолетне и малолетне учиниоце кривичних дела уносе извесне конкретне елементе ресторативне правде у домаћи, традицонално ретрибутивни кривичноправни систем. Кривични законик Републике Србије прописује ослобођење од казне у чл. 58. Суд може ослободити од казне и учиниоца кривичног дела за које је прописана казна затвора до пет година, ако после извршеног кривичног дела, а пре него што је сазнао да је откривен, отклони последице дела или надокнади штету проузроковану кривичним делом. Законик о кривичном поступку Републике Србије чланом 283. уводи начело опортунитета у случају кривичног гоњења пунолетних учинилаца кривичних дела. Закон о малолетним учиниоцима кривичних дела и кривичноправној заштити малолетних лица РС предвиђа алтернативне моделе реакције на малолетничку делинквенцију. Овај модел значи удаљавање малолетника од кривичног правосуђа и избегавање стигматизације малолетника вођењем кривичног поступка, изрицањем васпитних мера и казне. Удаљавање од класичног ретрибутивног модела огледа су у изрицању васпитних налога. Уједно, посебне обавезе, као врста васпитних мера упозорења и усмеравања, садрже неке елементе ресторативне правде, што се отелотворује у извињењу оштећеном и надокнади проузроковане штете у оквиру сопствених могућности; а са становишта локалне заједнице волонтерско укључивање у рад хуманитарних организација или у послове социјалног, локалног или еколошког садржаја. Један од предлога за будућа решења у домаћем кривичном законодавству односи се на примену ресторативне правде у затворима. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 Кључне речи: ресторативна правда, Република Србија. ЈЕЛ класификација: K14 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15219 Историја чланka Достављен: 01.09.2014. Рецензиран: 30.11.2014. Прихваћен: 05.01.2015. 217 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски Abstract: Restorative Justice, Republic of Serbia. Changes in the criminal law in relation to adult and juvenile offenders bring about certain specific elements of restorative justice in domestic, traditionally retributive criminal justice system. The Criminal Code of the Republic of Serbia provides acquittal in the art. 58 The court may acquit the perpetrator of a crime which is punishable by prison sentence of up to five years, if after committing the crime, but before he found out that he was discovered, remove the consequences of the crime or compensate for the damage caused by the crime. In article 283 of the Criminal Procedure Code of the Republic of Serbia has been introduced the principle of opportunity for criminal prosecution of adult offenders. Law on Juvenile Criminal Offenders and Criminal Protection of Juveniles RS provides alternative modes of reaction to juvenile delinquency. This model means distancing of juveniles from the criminal justice system and avoiding stigmatization of minor criminal proceedings, by pronouncing of corrective measures and penalties. Moving away from the classic retributive model are reflected in the imposition of corrective orders. Also, special obligations, as a kind of corrective measures warning and guidance, contain some elements of restorative justice, which embodies in the apology to the injured and compensation for damage caused within its capabilities; and from the standpoint of community volunteer involvement in the work of humanitarian organizations or activities of social, local or environmental. One of the proposals for the reform of domestic criminal law refers to the use of restorative justice in prisons. 218 Keywords: Restorative Justice, Republic of Serbia. JEL Classification: K14 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15219 Article History Submitted: 01.09.2014. Resubmited: 30.11.2014. Accepted: 05.01.2015. Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије 1. Уводна разматрања Систем кривичног правосуђа, спроводећи ретрибутивну правду, усмерен је да одговори на питања о томе који је закон прекршен, ко га је прекршио и како санкционисати кривца тако да се постигне специјална превенција. Приступ ресторативне правде састоји се у стратегији окупљања и дискусије у оквиру локалне заједнице, окренут је појединцу и може се применити и у ширим градским срединама. Циљ је постизање јединствених решења која су прихватљива за људе у одређеним околностима и с обзиром на културне прилике које владају. Временом, у теоријским расправама и практичној примени, ресторативна правда, као појам и процес, добила је значење кључног елемента друштвене правде. Ресторативној правди приписује се способност враћања правде у друштвену заједницу у којој је традиционални кривичноправни систем повезан са мерама опресије унутар заједнице. Те мере изричу органи формалне друштвене контроле у централизованом, статичном кривичном поступку који своје оправдање налази у општој, за све грађане доступној правди.1 Теоријска разматрања о стандардима, вредностима и обезбеђивању спровођења ресторативне правде често истичу занемаривање социјалних тежњи и традиције приликом усвајања овог процеса. Ресторативна правда се некада разматра само као могућност остваривања већег обима права жртава поред утемељеног кривичноправног система ретрибутивне правде, а некада опет као равнотежа између права делинквената и права жртава. Ипак и поред извесних несугласица и недоследности у спровођењу, ресторативна правда применом својих принципа обезбеђује реституцију жртава и друштвене заједнице, промовише реинтеграцију делинквената и поправљање односа између жртве, делинквента и друштвене заједнице. У процесу ресторативне правде предвиђена је могућност да се делинквентна понашања доживе као крајње озбиљна делања према којима ће се поступати без повишене репресије и без искључивања делинквената из друштвене заједнице и процеса реституције жртава. Како неки аутори истичу, ресторативна правда даје изглед на избегавање тзв. "нултог износа", при чему бенефиције жртава погађају Видети: М. Костић, „Ресторативна правда – смисао и могућности примене“, Социјална мисао, часопис за теорију и критику социјалних идеја и праксе, Београд 2-3/2005., 45. 1 Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 219 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски делинквента, не у његовим правима, већ у повећаном обиму обавеза због свог понашања.2 Данас се највећи број различитих активности у процесу ресторативне правде одвија од стране агенција за пружање друштвених услуга, школа, законодавних органа и одељења за превенцију. Ове активности повезују заједнички елементи: лечење, посредовање између жртве и учиниоца, извињење (осећање стида) и реинтеграција. Зато је приликом дефинисања ресторативне правде неопходно садржајно објединити све ове процесе. Ресторативна правда се одређује као „процес помоћу кога стране, од којих свака учествује у дотичном кривичном делу, приступају заједно да колективно реше како да савладају последице злочина и његове импликације у будућности”.3 Ресторативна правда захтева потпуно учешће и сагласност свих оних који су на било који начин били погођени извршењем кривичног дела – жртве, делинквента, њихових породица и пријатеља, као и особа из друштвене заједнице. Затим, ресторативна правда покушава да исцели оно што је уништено. Зато се процес усмерава на потребе жртве (шта је потребно учинити да се траума зацели; повраћај осећања сигурности), делинквента (шта је потребно урадити да се зло више никада не понови; шта предузети да се делинквент понаша у сагласности са постигнутим договором) и чланова заједнице (шта ће им помоћи да се они осећају сигурно; које кораке треба предузети за унапређење заједнице тако да има мање изгледа да се злочин догоди у будућности). Следеће што је неопходно је да постоји потпуна и непосредна одговорност свих учесника. Оптужене особе суочавају се са својим жртвама и другима који трпе последице злочина и којима је дата могућност да објасне своје понашање, преузму пуну одговорност и буду део процеса који одлучује о начину како да обједини потребе свих заинтересованих. Такође, ресторативна правда тежи да врати у целину све оно што је било „раздвојено”, уништено кривичним делом. Наиме, злочин дели чланове једне друштвене заједнице на „ми-они” начин размишљања. Ресторативне расправе налазе начина да превазиђу ту разлику, тако да „ми и они” буду поново повезани унутар једне друштвене заједнице постављене на здравим основама. Повраћај у једну целину свих чланова заједнице онемогућава изолацију унутар заједнице. Изолација се иначе јавља као природан пратилац злочина. То је отуђеност коју осећају како делинквент 2 К. McEvoy, H. Mika, В. Hudson, „Introduction – Practice, Reformance and Prospects for Restorative Justice”, Britisj Journal of Criminology, London 2002, 469. 3 T. Cavanagh, Adopting New Values for the Courts: What is Restorative Justice? The Court Manager, 1998, 13/ 2/3, 24-27. Williamsburg,, VA: National Association for Court Management 220 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије и жртва, тако и остали чланови друштвене заједнице који трпе последице. Међутим, ресторативна расправа не може да повеже жртву и делинквента у нешто што је већ постојало као нездрав, злостављајући однос. На крају, расправа у ресторативној правди стреми ка томе да оснажи заједницу, с циљем да се спречи даље повређивање тиме „што ће изградити односе и обратити пажњу на значајна социјална питања која су на првом месту узроци злочина“.4 У литератури постоји и мишљење по коме је ресторативна правда „начин размишљања, начин понашања и начин расуђивања”.5 Током деведесетих година прошлога века неки писци су описали ресторативну правду као одговор на криминално понашање које захтева да буду надокнађени губици као последице злочина од којих су патиле жртве, да се олакша успостављање мира и остваре мирољубиви односи између супротних страна. Током 1991. у Канади ресторативна правда је описивана као постојање принципа који подржавају и обештећују жртву уз посредовање, обештећују друштвену заједницу и уз помоћ којих се учествује у рехабилитацији делинквената уз ограничену употребу рестрикција и надзора.6 2. Ресторативна правда у домаћем кривичном законодавству Пратећи сва она достигнућа теорије и праксе кривичноправног реаговања на криминалитет, у домаћем кривичном законодавству дошло је до извесних промена које указују на постепено, али доследно прихватање свих оних условно „новина“ које прате увођење и примену процеса ресторативне правде у нас. С друге стране, чак и законска решења која изричито прописују могућност примене процеса ресторативне правде наилазе на отпор, и стручне и опште јавности, где се објективни недостатак подзаконских аката често узима као субјективни изговор у непримењивању појединих решења. Промене у кривичном законодавству у односу на пунолетне и малолетне учиниоце кривичних дела уносе извесне конкретне елементе ресторативне правде у домаћи, традиционално ретрибутивни кривичноправни систем. 4 S. Coward, „Restorative Justice in Cases of Domestic Violence: Healing Justice?“ Directed Interdisciplinary Studies, Carleton University 2000, 7. 5 Bria Huculak, судија из Канаде који је учествовао на PATHS конференцији изложио је ову дефиницију 1995. Види: ibid. 6 Ibid. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 221 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски Кривичним закоником РС7 предвиђено је више могућности отклањања или ублажавања штете причињене кривичним делом. Тако, одустајање од кажњавања представља меру која се најчешће примењује да би се избегло изрицање кратке казне затвора, уколико тежина дела, лична својства учиниоца и његово понашање после извршеног дела указују да се таквом казном не би постигла сврха кажњавања. Ова мера се примењује у току трајања кривичног поступка и њени најчешћи облици су: одлагање изрицања казне и ослобођење од казне. Одлагање изрицања казне постоји, на пример, у кривичном законодавству Француске, када постоје услови за остварење социјалног рекласмана кривца, за надокнаду штете настале извршењем дела или за отклањање сметњи проузрокованих кривичним делом. Суд у поступку одређује датум када ће одлучивати о казни и тада учиниоцу може да изрекне казну која је прописана законом, може га ослободити од казне или одложити изрицање казне. Одлагање може бити праћено обавезом учиниоца дела да испуни неки судски налог. Испуњавање тих налога у року који је одредио суд може бити основ да суд преступника ослободи од казне. Посебна могућност је да код одлагања изрицања казне буде одређено проверавање понашања преступника у трајању од шест месеци до две године.8 Ослобођење од казне постоји када суд у кривичном поступку утврди да је једно лице извршило кривично дело за које је кривично одговорно, али га ослобађа од казне. Тада се доноси осуђујућа пресуда и учинилац се сматра осуђеним лицем, без обзира на то што је ослобођен од казне. Осуда се уводи у казнену евиденцију и брише после одређеног временског периода, уколико осуђено лице не изврши ново кривично дело. Изрицање мера безбедности уз ослобађање од казне није искључено, мада се у пракси ретко примењује.9 КЗ Републике Србије прописује ослобођење од казне у чл. 58. Наиме, суд може ослободити од казне учиниоца кривичног дела само када закон то изричито предвиђа.10 Закоником је прописано ослобођење од казне и у случају 7 Кривични законик РС – KZRS, Службени гласник РС бр. 85/2005, 88/2005 - испр., 107/2005 испр., 72/2009, 111/2009, 121/2012 и 104/2013 8 С. Константиновић-Вилић, М. Костић, Пенологија, I издање, СВЕН, Ниш 2006, 261. 9 Љ. Јовановић, Д. Јовашевић, Кривично право I, Општи део, Полицијска академија, Београд, 2003., стр. 278-279. 10 Суд може ослободити од казне учиниоца кривичног дела из нехата кад последице тог дела тако тешко погађају учиниоца да изрицање казне у таквом случају очигледно не би одговарало сврси кажњавања. Осим тога, законодавац је предвидео ослобођење од казне у следећим случајевима: 222 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије поравнања учиниоца и оштећеног, када суд може ослободити од казне учиниоца кривичног дела за које је прописана казна затвора до три године или новчана казна ако је на основу постигнутог споразума сам оштећени испунио све обавезе из тог споразума (чл. 59). Суд може ослободити од казне и учиниоца кривичног дела за које је прописана казна затвора до пет година, ако после извршеног кривичног дела, а пре него што је сазнао да је откривен, отклони последице дела или надокнади штету проузроковану кривичним делом. Примена овог решења води скретању тока кривичног поступка у каснијој фази, на главном престресу и доводи до значајне улоге саме жртве која има значајно, активно учешће у делу који се односи на постизање споразума између жртве, односно оштећеног и учиниоца о обавезама које учинилац треба да испуни. Важно је да се подзаконским актима регулише сам ток постизања споразума, чији механизам још није заживео у пракси. Следећа новина коју уводи законодавац јесте извршење једне или више обавеза које чине садржину заштитног надзора, а изричу се уз условну осуду са заштитним надзором. Условна осуда са заштитним надзором или пробација (probation) је карактеристична за англоамеричка законодавства. Пробација значи условно одлагање казне и стављање осуђеника на пробу током одређеног времена уз вршење надзора. Пробација се примењује од средине XIX века у земљама англоамеричког подручја, као административна мера предузета према осуђеним лицима током преваспитног третмана или као једна од мера социјалне заштите, када се примењује према криминалцима и према лицима код којих постоје социјалнопатолошке појаве. Предност пробације у односу на условну осуду је у успостављању заштитног надзора. У току заштитног надзора осуђеном се могу наметати извесне обавезе: да редовно или телефонски контактира са полицијом; да не напушта пребивалиште; да не излази из куће у вечерњим часовима; да врати предмет одузет кривичним делом; да накнади причињену штету оштећеном или да се подвргне лечењу од болести зависности. Ове обавезе уз условну осуду са заштитним надзором извршавају се у оквиру локалне заједнице. Без обзира на свој назив, условна осуда са заштитним надзором није само варијанта условне осуде, већ посебна кривична санкција. И једна и друга имају исти ужи заједнички циљ. Ипак, засебност ове кривичне санкције огледа се у прекорачење нужне одбране (чл. 19 ст. 3), прекорачење крајње нужде (чл. 20 ст. 3), неподобни покушај (чл. 31), добровољни одустанак и доборовољни одустанак од саучесништва (чл. 32). Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 223 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски посебном начину њене примене и заштитном надзору који је неопходан за њено спровођење. Условна осуда са заштитним надзором подразумева додатно учешће државе у односу на учиниоца кривичног дела ради његовог друштвеног прилагођавања, чиме она добија другачији смисао у односу на саму условну осуду.11 Примарна улога друштвеног ангажмана у заштитном надзору над осуђеним лицем одређује њену аутентичност. Њена примена ипак захтева углавном исте претпоставке као и примена условне осуде. Ову санкцију треба применити према делинквенту коме није целисходно изрећи условну осуду. Због пропуста начињених током његовог васпитања, њему је потребно осигурати помоћ и надзор у циљу поправљања, преваспитања и спречавања поврата. Тако, од једне алтернативне мере у односу на казну затвора, условна осуда прераста у врсту третмана на слободи. Тиме она губи карактер мере која има за циљ генералну превенцију, што је њена основна мањкавост у односу на савремене мере криминалне политике. Примена ове алтернативне санкције захтева добро упознавање личности делинквента клиничком методом, којом ће бити утврђени сви релевантни ендогени и егзогени фактори који су довели до извршења дела. Међутим, важно је организовати службу која ће се бавити спровођењем ове мере, што излази из оквира класичног пенитенцијарног третмана или ванинституционалног третмана, било пунолетних било малолетних делинквената. Такође, у неким пенолошким расправама о овој санкцији присутан је став који говори против давања потпуне слободе учиниоцу, већ се инсистира на ограниченој слободи која ће представљати мањи изазов за осуђеника. Зато се моменат судске индивидуализације сматра одлучујућим приликом доношења одлуке о примени ове мере. Кривични законик РС прописује у чл. 71 условну осуду са заштитним надзором и предвиђа могућност суда да одреди стављање под заштитни надзор учиниоца коме је изречена условна осуда за одређено време у току времена проверавања. У чл. 73 прописане су обавезе обухваћене заштитним надзором, од којих су за реституцију односа учиниоца и жртве посебно значајне: испуњење обавеза издржавања породице, чувања и васпитања деце и других породичних обавеза, као и отклањање или ублажавање штете причињене кривичним делом, а нарочито измирење са жртвом учињеног кривичног дела (т. 4 и 10). 11 Видети опширније: С. Константиновић-Вилић, М. Костић, 257-258. 224 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије Законик о кривичном поступку Републике Србије12 чланом 283. уводи начело опортунитета у случају кривичног гоњења пунолетних учинилаца кривичних дела. Jавни тужилaц у Републици Србији може, примењујући начело опортунитета, да одложи кривично гоњење према осумњиченима за кривична дела за које је предвиђена новчана казна или казна затвора до пет година, ако осумњичени прихвати да испуни једну или више обавеза: 1) да отклони штетну последицу насталу извршењем кривичног дела или да накнади причињену штету; 2) да на рачун прописан за уплату јавних прихода уплати одређени новчани износ, који се користи за хуманитарне или друге јавне сврхе; 3) да обави одређени друштвенокорисни или хуманитарни рад; 4) да испуни доспеле обавезе издржавања; 5) да се подвргне одвикавању од алкохола или опојних дрога; 6) да се подвргне психосоцијалном третману ради отклањања узрока насилничког понашања и 7) да изврши обавезу установљену правноснажном одлуком суда, односно поштује ограничење утврђено правноснажном судском одлуком. Осумњичени је дужан да прихваћену обавезу изврши у року који не може бити дужи од годину дана. Ако осумњичени изврши ове обавезе, јавни тужилац ће одбацити кривичну пријаву, тако да се решење може посматрати као облик скретања традиционалног кривичног поступка, односно као диверзиона мера. У случају кривичних дела за које је прописана казна затвора до три године, јавни тужилац може одбацити кривичну пријаву ако је осумњичени, услед стварног кајања, спречио наступање штете или је штету у потпуности већ надокнадио, а јавни тужилац, према околностима случаја, оцени да изрицање кривичне санкције не би било правично (чл. 284). На научним и стручним скуповима организованим неколико година након увођења начела опортунитета у наше кривично законодавство на тему ресторативне правде од стране Виктимолошког друштва Србије13 могла су се чути размишљања о томе да се ово начело ретко када примењује у пракси, јавни тужиоци нису заинтересовани за примену ових одредби, сматрају их сувише компликованим, а посебно постоји примена високог степена аутоцензуре, као последице страха да ће, поступајући по одредбама Законика, бити жигосани као корумпирани. Међутим, јавни тужиоцу су, након добијања препоруке од стране Министарства правде Републике Србије да прво установе да ли постоји могућност примене условног одлагања кривичног 12 Законик о кривичном поступку - ЗКПРС, Сл. гласник РС бр. 72/2011, 101/2011, 121/2012, 32/2013, 45/2013 и 55/2014 13 Округли сто „Ресторативна правда и права жртава“, Виктимолошко друштво Србије, Правни факултет у Нишу – Катедра за кривичноправне науке, Ниш, 23. новембар 2006. године; Округли сто „Ресторативна правда и права жртава“, Виктимолошко друштво Србије, Крагујевац, 7. децембар 2006. године Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 225 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски поступка, почели да чешће примењују ово начело, с циљем скретања од кривичног поступка. За разлику од ранијих одредби закона о материјалном, процесном и извршном кривичном праву у односу на малолетне извршиоце кривичних дела, које су се заснивале на традиционалном систему заштите права малолетника и третирања малолетних делинквената на класичан начин, Закон о малолетним учиниоцима кривичних дела и кривичноправној заштити малолетних лица РС,14 предвиђа алтернативне моделе реакције на малолетничку делинквенцију. Овај модел значи удаљавање малолетника од кривичног правосуђа и избегавање стигматизације малолетника вођењем кривичног поступка, изрицањем васпитних мера и казне.15 Диверзионе мере су васпитни налози који су предвиђени Законом у чл. 5, 6, 7 и 8. Услови за примену једног или више васпитних налога су: 1. да је малолетник извршио кривично дело за које је законом прописана новчана казна или казна затвора до пет година; 2. да је малолетник признао извршење кривичног дела, 3. да је препознао своју одговорност према оштећеном с обзиром на кривично дело које је извршио. Сврха васпитних налога је да се не покреће кривични поступак према малолетнику или да се покренути поступак обустави, да се применом васпитног налога утиче на правилан развој малолетника и јачање његове личне одговорности како убудуће не би чинио кривична дела. Закон предвиђа више врста васпитних налога, од којих је са становишта жртве посебно значајно поравнање са оштећеним, како би се накнадом штете, извињењем, радом или на неки други начин отклониле, у целини или делимично, штетне последице дела; а са становишта локалне заједнице укључивање, без накнаде, у рад хуманитарних организација или послове социјалног, локалног или еколошког садржаја.16 14 Закон о малолетним учиниоцима кривичних дела и кривичноправној заштити малолетних лица РС - ЗМУКДРС, Службени гласник РС, бр. 85. 15 Видети: С. Константиновић-Вилић, М. Костић, Извршење казни и других кривичних санкција у Републици Србији, I издање, СВЕН, Ниш 2006, 95. 16 Осим тога, као васпитни налози предвиђени су: редовно похађање школе или редовно одлажење на посао, подвргавање одговарајућем испитивању и одвикавању од зависности изазване употребом алкохолних пића или опојних дрога, укључивање у појединачни или групни третман у одговарајућој здравственој установи или саветовалишту. 226 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије Васпитни налог према малолетнику може применити надлежни јавни тужилац за малолетнике или судија за малолетнике. Приликом избора васпитног налога узеће у обзир у целини интерес малолетника и оштећеног. Осим тога, примењивањем једног или више васпитних налога не сме да се омета школовање или запослење малолетника. Трајање васпитног налога је одређено на временски период од најдуже шест месеци у ком року се може заменити другим васпитним налогом или укинути. Приликом избора и примене васпитних налога потребна је сарадња родитеља, усвојиоца или стараоца малолетника. Закон не предвиђа у чему ће се састојати та сарадња, као начин на који ће се спроводити ове диверзионе мере, тако да је остало да се подзаконским актима регулише низ питања везаних за конкретну примену васпитних налога. Васпитним мерама упозорења и усмеравања припадају и посебне обавезе које се могу изрећи малолетнику када суд оцени да је одговарајућим захтевима или забранама потребно утицати на малолетника и његово понашање (чл. 14). Закон таксативно набраја десет посебних обавеза и предвиђа да се малолетнику може изрећи једна или више ових обавеза, од којих су са становишта жртве посебно значајне: извињење оштећеном; и надокнада проузроковане штете у оквиру сопствених могућности; а са становишта локалне заједнице волонтерско укључивање у рад хуманитарних организација или у послове социјалног, локалног или еколошког садржаја. Критеријуми за избор посебних обавеза су: карактеристике личности малолетника, прилике у којима малолетник живи и спремност малолетника да сарађује у остваривању обавеза. Суд води рачуна о овим критеријумима и одлучује коју ће обавезу изрећи малолетнику уз васпитну меру, затим упозорава малолетника да му у случају неиспуњења једне или више посебних обавеза оне могу бити замењене неком другом обавезом, односно другом васпитном мером и такође врши надзор над извршењем посебних обавеза (судија за малолетнике суда који је судио у првом степену) о чему може тражити и мишљење органа старатељства (чл. 14 ст. 3, 7 и 8, чл. 101 ст. 1 и 2). У случају изрицања посебне обавезе која се састоји у накнади проузроковане штете, суд ће одредити висину и начин накнаде штете радом малолетника и то највише шездесет часова у периоду од три месеца, колико може трајати ова посебна обавеза, али тако да тај рад не омета школовање или запослење малолетника (чл. 14 ст. 5). У овим случајевима не тражи се пристанак жртве, а када се ради о примени обавезе накнаде штете, суд одређује висину и начин накнаде Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 227 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски штете радом малолетника, тако да се жртва не појављује као активни актер нити се узимају у обзир њене потребе, осећања и размишљања. Посебне обавезе се могу изрећи малолетнику приликом изрицања било које од васпитних мера, не само мера појачаног надзора. Сврха изрицања посебних обавеза је да малолетник преузме већи степен одговорности за своје понашање и да се над његовим понашањем врши одређени надзор од суда и стране стручних лица. Постоји извесна сличност између посебних обавеза и диверзионих мера, али се оне не могу изједначити. Смисао изрицања диверзионих мера је да се оне изричу уместо санкције, не уз санкцију и да на њих малолетник сам пристаје. Посебне обавезе се изричу у току кривичног поступка и за њихово изрицање није потребна сагласност или пристанак малолетника. 3. Уместо закључка Ресторативна правда, уместо ретрибуцији тежи ка поновном успостављању стања нарушеног извршењем кривичног дела, што се постиже применом разних метода: посредовањем између учиниоца кривичног дела и жртве, извињењем, мирењем, накнадом штете или другим облицима надокнаде причињене штете жртви. Оно што не постоји у одредбама домаћег кривичног законодавства јесте примена ресторативне правде у затворима, што би био један од предлога за будућа законска решења. Ресторативна правда се примењује у неким земљама у установама за извршење казне затвора као посебан систем или као део казне. С обзиром на то да се у оквиру концепције ресторативне правде криминалитет сагледава као повреда или нането зло, извршилац кривичног дела треба да настоји да отклони или исправи последице учињеног дела. При томе се потенцирају потребе жртве и шири утицај криминалитета на друштво у коме преступник живи, како би се постојећи конфликт разрешио на најбољи могући начин. На први поглед изгледа да је примена казне затвора антитеза идеала примене ресторативне правде и да се принцип ресторативне правде не може применити у затворској средини и на осуђеничку популацију. Међутим, када затвор сагледамо као институцију у којој се осуђеници припремају да се врате у друштво и да више не врше кривична дела, онда затвор може да буде сагледан и као идеална околина за практичну примену ресторативног процеса. 228 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије Постоји неколико различитих начина како се принципи ресторативне правде могу применити унутар самог затворског контекста. Најпре је неопходно препознати да криминалитет није нешто што се дешава само унутар затворских зидина и применити методе ресторативне правде у оним случајевима када осуђеници признају извршено дело за које се налазе у затвору и сматрају се одговорним за своје поступке. Други услов за примену ресторативне правде је одређена врста извршеног деликта. У практичној примени ресторативно пресуђење се примењује у следећим случајевима: 1. оштећење имовине, 2. вербални деликти (претње и увреде), 3. туче, 4. делинквенција малолетника.17 За спровођење процеса ресторативног пресуђења одговорно је затворско особље које је завршило мултидисциплинарну обуку и које поступа по посебним протоколима. Протоколима се предвиђају основни принципи примене ресторативне правде у затворским условима. У три затвора у Енглеској – Бристол, Норвич и Винчестер (Bristol, Norwich и Winchester) у протоколима је предвиђено да је за примену ресторативног процеса потребно присуство „службеника извештача” тј. особе одговорне за извештај о затворенику, самог затвореника, било које жртве која може да буде оштећена, гувернера који пресуђује и могуће групе особља затворског крила. Сва ова лица треба да дају пристанак да учествују у овом процесу и ако било ко од њих одустане, процес се зауставља без обзира на фазу у којој се налази и наставља се са кривичном процедуром. Протоколом је такође предвиђено:  за иницирање ресторативног процеса неопходно је признање кривице затвореника, ако затвореник против кога се води поступак не призна одговорност, било би пожељно да се традиционално пресуђује;  када не може да се постигне договор о репарацији не треба никога присиљавати у доношењу одлуке, преговарање може да се настави или може да се размисли о алтернативним начинима решавања ситуације;  сви састанци морају да буду добровољни и да све странке дају свој пристанак;  затвореник не сме да буде приморан да потписује било какве споразуме и, уколико се то догоди, може да обустави даљу сарадњу;  споразуми о репарацији треба да се односе на околности случаја и да не буду у несагласности са преступником; Restorative Justice in Prisons, „With a little imagination and a lot of courage, prisons culd become a natural setting for Restorative Justice” Kimmett Edgar, Oxford Centre for Criminological Research, Prison Service Journal / Resource Book and Report, 2002. 17 Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 229 �Dр Миомира Костић & Dр Дарко Димовски  док води састанак, фацилитатор не треба да показује на чијој је страни, да исказује своја мишљења или усмерава поступак. У ресторативном процесу приликом примене ресторативне правде неопходно је придржавати се следећих принципа: 1. укључивање жртве, затвореника и чланова затворске средине у процес; 2. обезбеђивање сигурне околина за рад; 3. претходно прихватање одговорности од стране затвореника; 4. све стране учествују у потпуности на добровољној бази; 5. све стране имају пуну подршку пре, за време и после процеса; 6. затвореник активно учествује; 7. пажљива припрема свих странака; 8. сви фацилитатори треба да буду искусни и тренирани; 9. закључци са састанака треба да имају елементе репарације; 10.требало би да постоји повратни одговор о процесу како од особља, тако и од затвореника.18 Примена ресторативне правде у затворским условима вишеструко користи затвореницима. Могућност репарације развија код затвореника сопствени смисао вредности, јер су у ситуацији да помогну другима, својој породици и друштву. Способност да буду великодушни битан је део хуманости. Затим, ресторативна правда уводи друштво у затвор и затворенике чини видљивијим онима који су ван затворских зидина. Ресторативна правда омогућава да друштво препозна своју одговорност према затвореницима јер су затвори део друштвеног контекста. Ипак, најважније је да примена ресторативне правде омогућава да затвореници на прави начин сагледају своје понашање и штету коју је такво понашање проузроковало. Уколико се ресторативан приступ користи за решавање дисциплинских преступа затвореника, онда циљ није једноставно кажњавање затвореника који је прекршио неко затворско правило, већ је циљ да се затворенику помогне да разуме како да живи као део друштва унутар затвора.19 18 19 Ibid, 80. Видети опширније: С. Константиновић-Вилић, М. Костић, М. (2006а), 111-113. 230 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Ресторативна правда у законодавству Републике Србије 4. Литературa             Restorative Justice in Prisons, „With a little imagination and a lot of courage, prisons culd become a natural setting for Restorative Justice” Kimmett Edgar, Oxford Centre for Criminological Research, Prison Service Journal / Resource Book and Report, 2002. S. Coward, „Restorative Justice in Cases of Domestic Violence: Healing Justice?“ Directed Interdisciplinary Studies, Carleton University 2000, 7. T. Cavanagh, Adopting New Values for the Courts: What is Restorative Justice? The Court Manager, 1998, 13/ 2/3, 24-27. Williamsburg,, VA: National Association for Court Management Закон о малолетним учиниоцима кривичних дела и кривичноправној заштити малолетних лица РС - ЗМУКДРС, Службени гласник РС, бр. 85. Законик о кривичном поступку - ЗКПРС, Сл. гласник РС бр. 72/2011, 101/2011, 121/2012, 32/2013, 45/2013 и 55/2014 К. McEvoy, H. Mika, В. Hudson, „Introduction – Practice, Reformance and Prospects for Restorative Justice”, Britisj Journal of Criminology, London 2002, 469. Кривични законик РС – KZRS, Службени гласник РС бр. 85/2005, 88/2005 испр., 107/2005 - испр., 72/2009, 111/2009, 121/2012 и 104/2013 Љ. Јовановић, Д. Јовашевић, Кривично право I, Општи део, Полицијска академија, Београд, 2003., стр. 278-279. М. Костић, „Ресторативна правда – смисао и могућности примене“, Социјална мисао, часопис за теорију и критику социјалних идеја и праксе, Београд 2-3/2005., 45. Округли сто „Ресторативна правда и права жртава“, Виктимолошко друштво Србије, Правни факултет у Нишу – Катедра за кривичноправне науке, Ниш, 23. новембар 2006. године; Округли сто „Ресторативна правда и права жртава“, Виктимолошко друштво Србије, Крагујевац, 7. децембар 2006. године С. Константиновић-Вилић, М. Костић, Пенологија, I издање, СВЕН, Ниш 2006, 261. С. Константиновић-Вилић, М. Костић, Извршење казни и других кривичних санкција у Републици Србији, I издање, СВЕН, Ниш 2006, 95. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 231 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2856 Title A name given to the resource Restorative Justice in the Legislation of the Republic of Serbia Author Author Kostić, Miomira Dimovski, Darko Abstract A summary of the resource. Abstract: Restorative Justice, Republic of Serbia. Changes in the criminal law in relation to adult and juvenile offenders bring about certain specific elements of restorative justice in domestic, traditionally retributive criminal justice system. The Criminal Code of the Republic of Serbia provides acquittal in the art. 58 The court may acquit the perpetrator of a crime which is punishable by prison sentence of up to five years, if after committing the crime, but before he found out that he was discovered, remove the consequences of the crime or compensate for the damage caused by the crime. In article 283 of the Criminal Procedure Code of the Republic of Serbia has been introduced the principle of opportunity for criminal prosecution of adult offenders. Law on Juvenile Criminal Offenders and Criminal Protection of Juveniles RS provides alternative modes of reaction to juvenile delinquency. This model means distancing of juveniles from the criminal justice system and avoiding stigmatization of minor criminal proceedings, by pronouncing of corrective measures and penalties. Moving away from the classic retributive model are reflected in the imposition of corrective orders. Also, special obligations, as a kind of corrective measures warning and guidance, contain some elements of restorative justice, which embodies in the apology to the injured and compensation for damage caused within its capabilities; and from the standpoint of community volunteer involvement in the work of humanitarian organizations or activities of social, local or environmental. One of the proposals for the reform of domestic criminal law refers to the use of restorative justice in prisons. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/97c6b33e8f1250c36a1cffbd2b5f9d13.pdf cbf7a3726b93718da015d33725c38c59 PDF Text Text IZVORNI NAUČNI RAD Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Prison Violence Prevention: a Restorative Approach Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Odsjek za kriminologiju, Edukacijsko-rehabilitacijski fakultet, Sveučilište u Zagrebu e-mail: irmakv@yahoo.com Sažetak: Politike zaoštravanja kaznene reakcije prema kriminalitetu vrlo često kao praktičnu posljedicu imaju povećanje broja zatvorenika, što u situaciji nedovoljnih zatvorskih kapaciteta dovodi do problema prenapučenosti. Prenapučenost je smatra jednim od rizičnih faktora za razvoj konflikata i nasilno ponašanje kao način rješavanja tih konflikata. Obzirom na prenapučenost, koja postoji u hrvatskom penalnom sustavu, provedeno je istraživanje s ciljem utvrđivanja incidencije i strukture nasilnog ponašanja, utvrđivanja prediktorskih obilježja, analize postojećih mehanizama prevencije nasilja te predlaganja unapređenja prevencije nasilja u penalnom sustavu. Obuhvaćeni su različiti oblici i pravci nasilja: nasilje zatvorenika prema drugim zatvorenicima (viktimiziranost i viktimiziranje), nasilje zatvorenika prema osoblju te korištenje sredstava prisile prema zatvorenicima. Korišten je kvantitativni i kvalitativni pristup. Anketirano je 353 zatvorenika, 154 djelatnika pravosudne policije i 193 djelatnika ostalih službi. Na temu dobivenih generalnih rezultata su realizirane fokus grupe ili strukturirani intervjui sa zatvorenicima i djelatnicima zatvora. U radu se prezentiraju generalni deskriptivni podaci i diskutiraju mogućnosti prevencije nasilja u penalnom sustavu korištenjem programa utemeljenih na principima restorativne pravde. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 Ključne riječi: Nasilje u zatvorima, prevencija, restorativni pristup. JEL klasifikacija: K14 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15216 Historija članka Dostavljen: 14.11.2014. Recenziran: 30.11.2014. Prihvaćen: 02.12.2014. 131 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Abstract: “Getting tough on crime” policies often result in increased number of inmates, which, in the situation of insufficient prison capacity leads to the problem of overcrowding. Overcrowding is considered one of the risk factors for the development of conflict and violent behavior as a way of resolving these conflicts. Due to the overcrowding that exists in the Croatian penal system, a survey was conducted to determine the incidence and structure of violent behavior, determining the predictive characteristics, analyzes the existing mechanisms of prevention of violence and proposing improvements for prevention of violence in the penal system. Included are various forms and directions of violence: “prisoner to prisoner” violence (experience of victimization and victimizing other prisoners), “prisoner to staff” violence and use of force against prisoners. Quantitative and qualitative approaches were applied. Sample comprised of 353 prisoners, 154 of warders and 193 employees of other departments. After getting results of quantitative research, focus groups or structured interviews (on the results) were conducted with prisoners and prison staff. This paper brings general descriptive data and discuss the possibilities of preventing violence in the penal system using programs based on the principles of restorative justice. 132 Keywords: prison violence, prevention, restorative approach. JEL Classification: K14 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15216 Article History Submitted: 14.11.2014. Resubmited: 30.11.2014. Accepted: 02.12.2014. Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup 1. Uvod Populistički odgovor na pojedina teška kaznena djela redovito nosi sa sobom podizanje gornjih okvira granica kazneno-pravnih sankcija za počinitelje kaznenih djela. To je realitet ne samo Hrvatske, nego i brojnih drugih zemalja.1 Jedna od posljedica takvog pokušaja „instant“ rješenja pojedinih oblika kriminaliteta nerijetko povlači za sobom povećanje broja izrečenih bezuvjetnih kazni zatvora što rezultira u povećanom broju zatvorenika.2 U situaciji ne-povećanja zatvorskih kapaciteta i broja osoblja vremenom dolazi do problema prenapučenosti zatvorskog sustava koji stvara poteškoće u organizaciji svakodnevnog života zatvorenika, predstavlja dodatni stres i za zatvorenike i za osoblje te u konačnici utječe na uskraćivanje prava zatvorenicima koje im država garantira svojim pozitivnim pravnim propisima, a zbog čega onda zatvorenici tuže državu.3 Frustriranost uvjetima prenapučenosti može dovesti do povećanja konflikata te posljedično i do pojave nasilnog ponašanja. Naravno, prenapučenost ne treba promatrati kao isključivi kauzalni čimbenik za razvoj nasilnog ponašanja u penalnom sustavu, no, u istraživanju situacijskih ili deprivacijskih čimbenika i dalje zauzima značajno mjesto.4 Pojašnjavajući značaj prenapučenosti u okviru deprivacijskog modela objašnjenja nasilja u zatvoru, Megargee5 navodi: “U zatvorskom okruženju, u kojem su prenapučeni uvjeti više kronični nego privremeni i gdje su na okupu ljudi skloni asocijalnom ponašanju, postoji jasna veza između ograničenja osobnog prostora i pojave agresivnog 1 Više o kritici takvog pristupa u F. Riklin, The death of common sense. Revue internationale de criminologie et de police technique, 4/1997,387-399. P. Chevigny, The populism of fear. Punishment and society, 1/2003,77-96. M. Tonry, Crime and punishment in America, u: Tonry, M. (ed.): The handbook of crime and punishment. Oxford University Press, 1998. J. Pratt, Penal Populism. Abingdon, OX: Routledge, 2007. 2 Tako je primjerice, udio bezuvjetne kazne zatvora u ukupnom broju izrečenih kazneno-pravnih sankcija u Hrvatskoj od 8,7% 2004. godine porastao na 19,7% 2010. godine. Više o kriminalitetu i sankcioniranju kriminaliteta u Hrvatskoj u I. Kovčo Vukadin, Analiza dinamike i strukture kriminaliteta u Republici Hrvatskoj u razdoblju između dviju velikih reforma kaznenog zakonodavstva (1997.-2011.), Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu (HLJKPP), 2/2011, 359-416. Posljedica prethodno navedenog je porast broja zatvorenika u hrvatskom penalnom sustavu sa 2803 2003. godine na 5165 2010. godine. 3 O tužbama protiv Republike Hrvatske više u M. Pleić, Međunarodni instrumenti zaštite prava zatvorenika i nadzora nad sustavom izvršavanja kazne zatvora. HLJKPP, 1/2010, 301-500. 4 O incidenciji i istraživanim korealtima nasilnog ponašanja u zatvorskom sustavu više u I. Kovčo Vukadin, M. Mihoci, Nasilje u penalnim ustanovama. HLJKPP, 1/2010, 333-367. 5 E.I. Megargee, Population density and disruptive behavior in a prison setting. Prison violence, ed. A. Cohen, G.F. Cole, R.G. Bailey. Lexington, Mass: D.C. Health and company, 1976. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 133 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin ponašanja.“ Lawrence i Andrews6 u istraživanju povezanosti subjektivnog iskustva prenapučenosti i percepcije agresivnog ponašanja nalaze da je prenapučenost povezana s uzbuđenjem i stresom te smanjenim psihičkim dobrostanjem. Zatvorenici koji doživljavaju prenapučenost znatno češće interpretiraju određena ponašanja kao agresivna i nasilna. Temeljem rezultata provedenih istraživanja koja daju različite rezultate u odnosu na prediktivnu vrijednost prenapučenosti u objašnjenju nasilnog ponašanja u zatvorima bi se moglo zaključiti kako bi se činjenicu ne-povećanja nasilja u uvjetima prenapučenosti moglo sagledavati kao indikator pozitivne socijalne klime u konkretnom zatvoru. Sve prethodno navedeno je poslužilo kao motiv za provođenje istraživanja s ciljem utvrđivanja incidencije i značajnih korelata nasilja u hrvatskom penalnom sustavu, obzirom da takvo istraživanje u Hrvatskoj još nije provedeno. Cilj rada je predstavljanje istraživačkog projekta i deskriptivnih rezultata u odnosu na incidenciju i okolnosti nasilnog ponašanja te razmatranje preventivnih aktivnosti u kontekstu restorativnog pristupa. 2. Metodološki okvir rada 2.1. Cilj istraživanja Odsjek za kriminologiju Edukacijsko-rehabilitacijskog fakulteta i Središnji ured Uprave za zatvorski sustav Ministarstva pravosuđa su koncem 2011. godine i u prvoj polovici 2012. godine proveli istraživanje nasilja u hrvatskom penalnom sustavu. Ciljevi istraživanja su bili slijedeći:  utvrditi incidenciju i strukturu nasilnog ponašanja u penalnim ustanovama  utvrditi značajna prediktorska obilježja  analizirati postojeće mehanizme prevencije i reakcije na nasilno ponašanje (način praćenja i bilježenja, vrsta pomoći koja se nudi osobi koja je doživjela nasilje, pravne posljedice nasilnog ponašanja) 6 C. Lawrence, K. Andrews, The influence of perceived prison crowding on male inmates’ perception of aggressive events. Aggressive behavior, 30/2004, 273-283. 134 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup  na temelju pregleda postojećih znanstveno utemeljenih prediktivnih instrumenata i programa, predložiti uvođenje takvih instrumenata i programa za hrvatski penalni sustav. Za provođenje istraživanja je dobivena suglasnost Etičkog povjerenstva Edukacijsko-rehabilitacijskog fakulteta. Za potrebe ovog rada se prezentiraju deskriptivni podaci o doživljenom (za zatvorenike i manifestiranom) nasilju i okolnostima doživljenog fizičkog nasilja. 2.2. Instrument Za potrebe istraživanja su kreirana tri upitnika (za zatvorenike, za djelatnike pravosudne policije i za djelatnike ostalih službi koji svakodnevno dolaze u kontakt sa zatvorenicima). Sva tri upitnika su imala zajedničke skupine varijabli, ali i neke specifične. U Tablici 1. su navedeni sadržaji za svaki upitnik. Tablica 1. Korišteni instrumenti sadržaj upitnika upitnik zatvorenici nasilno ponašanje doživljeno manifestirano sredstva prisile doživljeno kvaliteta radnog okruženja upitnik agresivnosti  (Buss i Perry, 1992) Skala kritičnog incidenta (Kercher i Martin,1975) socio-demografski  podaci pravosudna policija ostalo osoblje doživljeno doživljeno primijenjeno        Lista nasilnih oblika ponašanja obuhvaća provokativna ponašanja (ruganje, provokacija gestama, verbalna provokacija, pljuvanje na osobu), prijeteća ponašanja (verbalna prijetnja, prijetnja obitelji, prijetnja oružjem), verbalno nasilje (psovanje, nazivanje pogrdnim imenima, vikanje), fizičko nasilje (šamar, udarac u lice, udarac u Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 135 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin tijelo – rukom ili nogom, nasilno hvatanje za odjeću ili dio tijela, udarac s nekim objektom, pokušaj davljenja, premlaćivanje, bacanje nekog objekta na osobu, napad s nekim oružjem, odgurivanje) i seksualno nasilje (prisiljavanje na neku seksualnu radnju). Svi sudionici su odgovarali na pitanje izloženosti ovim oblicima nasilnog ponašanja od strane zatvorenika, a zatvorenici su pitani i o osobnom manifestiranju tih oblika ponašanja prema drugim zatvorenicima. Primjena sredstava prisile je definirana Zakonom o izvršavanju kazne zatvora i predstavlja legalne oblike prisile prema zatvorenicima. Bez obzira na legalno opravdanje primjene sredstava prisile, u svojoj osnovnoj prirodi ipak predstavljaju nasilno ponašanje te su iz tog razloga uvršteni u istraživanje. U sredstva prisile spadaju: 1. zahvati za privođenje i tehnike obrane, 2. palica, 3. raspršivač s dopuštenim neškodljivim tvarima, 4. električni paralizator, 5. mlazovi s vodom, 6. podražavajuća kemijska sredstva, 7. vatreno oružje. Za primjenu sredstva prisile su ovlašteni isključivo djelatnici pravosudne policije. Zatvorenike je pitano koliko često su prema njima bila primijenjena navedena sredstva prisile, a djelatnike pravosudne policije je pitano koliko često su oni primijenili pojedino sredstvo prisile. 7 Kvaliteta radnog okruženja (za djelatnike pravosudne policije i ostalog osoblja) je ispitivana korištenjem slijedećih skala koje se često koriste u procjeni penalnog radnog okruženja:  skala stresa na poslu8  skala kvalitete supervizije9  skala podrške kolega10  skala percepcije sigurnosti na poslu11  skala organizacijske podrške za politiku ne-diskriminacije12  skala konflikta posao- obitelj.13 7 I. Kovčo Vukadin, V. Žakman –Ban, Zbirka propisa o izvršavanju kazne zatvora, Pravni fakultet, Zavod za kaznenopravna i kriminološka istraživanja „Ivan Vučetić“, Split, 2010. 8 M. Griffin, Gender and stress: a comparative assessment of sources of stress among correctional officers, Journal of contemporary Criminal Justice, 22/2006, 4-25. 9 Ibid. 10 Ibid. 11 Ibid. 12 Ibid. 13 Ibid. 136 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Buss i Perry-ev upitnik agresivnosti se vrlo često koristi u ispitivanju nasilnog ponašanja kako bi se utvrdila povezanost analiziranih oblika nasilnog ponašanja sa dobivenim rezultatom na Upitniku agresivnosti. Upitnik agresivnosti je primijenjen u sva tri analizirana subuzorka sudionika istraživanja. U anketiranju djelatnika pravosudne policije je primijenjena skala kritičnog incidenta („The Critical Incident Scale“) koju su razvili Kercher i Martin, a u kasnijim istraživanjima koristili Crouch i Alpert, Jenne i Kersting i Tewksbury i Collins.14 U skali se navodi niz realističkih situacija iz zatvorskog života, a od djelatnika pravosudne policije se traži da označe svoju vjerojatnu reakciju u konkretnoj situaciji. Svi istraživači su prilagođavali skalu posebnostima analizirane populacije i zatvorskih okolnosti. U ovom istraživanju je korišteno 11 situacija koje su koristili Tewksbury i Collins. Ponuđene reakcije su prilagođene hrvatskom penalnom sustavu na način da su poredane od ne-reagiranja, preko razgovora i smirivanja situacije do primjene sredstava prisile. Osim opisanih instrumenata, korišteni su i opći socio-demografski podaci (spol, dob, obrazovanje, ustanova, ukupni staž, staž u zatvorskom sustavu, pohađanje seminara ili tečajeva o agresivnosti, tj. nasilju, potreba edukacija u odnosu na postupanje u nasilnim situacijama, a kod zatvorenika duljina izrečene kazne, ranija osuđivanost, vrsta kaznenog djela). Svi sudionici su zamoljeni da daju prijedloge za poboljšanje sigurnosti u zatvoru. Nakon dovršenog anketiranja i unosa podataka u SPSS program, napravljena je deskriptivna statistika za podatke o incidenciji i strukturi nasilnih oblika ponašanja za uzorak zatvorenika i uzorak osoblja. Studenti diplomskog studija Socijalne pedagogije su, u okviru studentske prakse u kaznionicama (Glina, Turopolje, Lipovica, Požega i Lepoglava) i zatvorima (Zagreb, Bjelovar, Split) tijekom studenog i prosinca 2012. godine, realizirali fokus grupe i/ili strukturirane intervjue sa zatvorenicima i osobljem na temu nasilja u kaznenim tijelima prema dobivenim rezultatima. 14 R. Tewksbury, S.C. Collins, Aggression levels among correctional officers: reassessing sex differences, The Prison Journal, 3/2006, 327-343. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 137 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin 2.3. Uzorak sudionika istraživanja Istraživanje je provedeno u kaznionicama15 u Lepoglavi, Turopolju, Glini, Požegi (kaznionicama za muškarce, žene i maloljetne počinitelje kaznenih djela) i Lipovici, zatvorima16 u Zagrebu, Bjelovaru, Zadru, Varaždinu, Splitu, Šibeniku, Sisku, Karlovcu, Puli, Gospiću, Osijeku, Rijeci i Dubrovniku te u Zatvorskoj bolnici u Zagrebu.17 Prikaz broja popunjenih anketa, iskoristivih anketa i udjelu pojedinog dijela populacije u ukupnoj populaciji u zatvorskom sustavu (zatvorenici i osoblje) (prema godišnjem izvješću Središnjeg ureda Uprave za zatvorski sustav za 2012. godinu) je dan u Tablici 2. Tablica 2. Broj prikupljenih i korištenih upitnika i udio subuzorka u ukupnoj populaciji u 2011 godini zatvorenici pravosudna ostalo policija osoblje popunjeni upitnici 425 280 203 iskoristivi upitnici 401 262 202 % u odnosu na broj u ukupnom 10,8% 16,44 19,6 zatvorskom sustavu u 2011. 15 U kaznionicama se izvršava kazna zatvora izrečena u trajanju duljem od 6 mjeseci. Za izvršavanje kazne zatvora u Hrvatskoj je ustrojeno 7 kaznionica, jedna kaznionica je namijenjena izvršavanju maloljetničkog zatvora, a jedna kaznionica je namijenjena izvršavanju kazne zatvora za žene. 16 U zatvorima se izvršava mjera istražnog zatvora, kazna zatvora izrečena u prekršajnom i drugom postupku te kazna zatvora izrečena u kaznenom postupku u trajanju do 6 mjeseci. U Hrvatskoj postoji 12 zatvora. 17 U zatvorskoj bolnici u Zagrebu se izvršava kazna zatvora izrečena punoljetnim muškim osobama kojima je uz kaznu zatvora izrečena i mjera sigurnosti obveznog psihijatrijskog liječenja. Osim toga, u zatvorskoj bolnici u Zagrebu se obavlja liječenje zatvorenika iz cijelog penalnog sustava Republike Hrvatske. 138 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup 3. Rezultati i diskusija 3.1. Opći podaci o sudionicima istraživanja Pri prikaza deskriptivnih podataka o nasilnom ponašanju je vrijedno iznijeti opće podatke o sudionicima istraživanja. Podaci o spolu sudionika pokazuju kako su u subuzorku zatvorenika i pravosudne policije dominantno zastupljeni muškarci, dok je u skupini ostalog osoblja udio žena veći od udjela muškaraca. Ovakva spolna distribucija uzorka je očekivana obzirom na znatno manji udio žena u osuđeničkog populaciji koji rezultira i sličnom spolnom distribucijom djelatnika pravosudne policije. U kategoriji ostalog osoblja se taj udio „normalizira“. Tablica 3. Spolna struktura sudionika istraživanja (%) zatvorenici pravosudna policija muškarci 82,2 88,1 žene 17,8 11,9 ostalo osoblje 49,7 50,3 Raspon dobi zatvorenika se kreće u rasponu od 17 do 85 godina (srednja vrijednost 36,60, standardna devijacija 11,449). U subuzorku djelatnika pravosudne policije je najzastupljenija dobna kategorija od 35 do 44 godine (43,9%), dok se u subuzorku ostalog osoblja primjećuje najčešća zastupljenost nešto starije kategorije sudionika – od 45 do 54 godina (49%). Tablica 4. Dobna struktura sudionika istraživanja (%) pravosudna policija 18-24 godine 3,4 25-34 godine 29,4 35-44 godine 43,9 45-54 godine 22,9 55-65 godina 0,4 ostalo osoblje 0,5 14,4 28,4 49,0 7,7 Obzirom da se ispitivanje izloženosti nasilju u ovom istraživanju odnosilo na ukupni boravak u kaznenom tijelu, tj. ukupni staž djelatnika, važno je imati informaciju o stupnju sigurnosti odjela u kojem je zatvorenik proveo najveći dio svog vremena, odnosno u kojem je osoblje radilo.18 18 U čl. 22 Zakona o izvršavanju kazne zatvora se navodi kako, prema stupnju sigurnosti i ograničenju slobode kretanja, kaznionice mogu biti zatvorene, poluotvorene i otvorene te da, bez obzira na stupanj Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 139 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Iz tablice 5. je razvidno kako je više od polovice zatvorenika uglavnom boravilo u zatvorenim odjelima, nešto više od polovice u poluotvorenim odjelima, dok je najmanji broj zatvorenika najveći dio svog boravka u kaznionici proveo u otvorenim odjelima što odgovara i logici smještaja zatvorenika u takve odjele. Djelatnici pravosudne policije su najveći dio svog staža proveli u zatvorenim odjelima što također odgovara logici strukture radnih mjesta djelatnika pravosudne policije koja nije zastupljena u uvjetima otvorenog tipa, tj. minimalnog stupnja sigurnosti. Ostalo osoblje je u više od polovice svog radnog staža također bilo zaposleno u odjelima maksimalne sigurnosti. Tablica 5. Stupanj sigurnosti odjela u kojem su proveli najveći dio vremena boravka / rada (%) zatvorenici pravosudna policija ostalo osoblje zatvoreni 60,3 91,7 68,0 poluotvoreni 36,1 8,3 19,3 otvoreni 3,6 0,0 12,2 U okviru osnovnog opisa uzorka interesirao nas je i podatak o duljini izrečene kazne zatvora obzirom da se to obilježje često analizira u kontekstu ispitivanja nasilja u zatvorskom okruženju. Tablica 6. sadrži podatke o duljini izrečene kazne zatvora iz koje je razvidno da je kazna zatvora analiziranom uzorku zatvorenika najčešće izrečena u trajanju od jedne do tri godine (44,3%), dok se s porastom duljine kazne zatvora smanjuje njen udio u analiziranom uzorku s izuzetnom najdulje izrečene kazne zatvora – u trajanju od 15 i više godina. sigurnosti i ograničenje slobode, u svom sastavu mogu imati zatvorene, poluotvorene i otvorene odjele. Zatvori su, prema stupnju sigurnosti i ograničenju slobode kretanja zatvorenika, ustanove zatvorenog tipa. Zatvorska bolnica je, prema stupnju sigurnosti, također ustanova zatvorenog tipa. Zakon o izvršavanju kazne zatvora, Narodne novine, 190/03, 76/07, 27/08, 83/09, 18/11, 48/11, 56/13, 150/13, 150/13. 140 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Tablica 6. Duljina izrečene kazne zatvora (%) do 1 godine 1-3 godine 3-6 godina 6-9 godina 9-12 godina 12-15 godina 15 i više godina % 11,2 44,3 26,1 8,0 4,3 2,7 3,5 Komplementaran podatak za djelatnike osoblja je podatak o duljini radnog staža u zatvorskom sustavu. Iz podataka prezentiranih u Tablici 7. se može zaključiti kako analizirani uzorak djelatnika penalnih ustanova čini iskusno osoblje – kako u subuzorku djelatnika pravosudne policije, tako i u subuzorku ostalog osoblja (najčešće se radi o djelatnicima sa 10 do 20 godina radnog staža u penalnom sustavu). Tablica 7. Duljina radnog staža u zatvorskom sustavu (%) pravosudna policija do 1 godine 0,8 1-5 godina 13,4 5-10 godina 13,7 10-20 godina 42,4 20 i više godina 29,8 ostalo osoblje 4,6 15,3 21,9 32,7 25,5 3.2. Nasilno ponašanje Sudionici istraživanja (zatvorenici i djelatnici osoblja) su zamoljeni da iskažu koliko puta su od zatvorenika doživjeli pojedine oblike nasilnog ponašanja tijekom ukupnog boravka/radnog staža u penalnom sustavu. Zatvorenici su dodatno zamoljeni da iskažu koliko puta su se oni ponašali na takav način prema drugim zatvorenicima. Ponuđene kategorije su bile: 1. nikada, 2. jednom, 3. dva do tri puta, 4. četiri do pet puta, 5. šest do sedam puta, 6. osam do devet puta, 7. deset i više puta. Za potrebe ovog rada su sve varijable nasilnog ponašanja pretvorene u binarne varijable (1. nije doživljeno i 2. doživljeno) te su u Tablici 8. prezentirani podaci o postotku osoba koje su doživjeli neki od analiziranih oblika nasilnog ponašanja. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 141 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Najčešći oblici nasilnog ponašanja kojima su zatvorenici bili izloženi su vikanje (35,5%) i verbalna provokacija, a potom, po visini relativnih frekvencija, slijede nazivanje pogrdnim imenima (33,5%), ruganje (33,1%), psovanje (32,7%) i verbalna prijetnja (30,2%). Zatvorenici najrjeđe iskazuju prisiljavanje na neku seksualnu radnju u okviru doživljenih oblika nasilja. U smislu oblika nasilnog ponašanja se može zaključiti kako se najčešće radi o verbalnom nasilju, provokativnom ili prijetećem ponašanju, dok je fizičko nasilje relativno rijetko zastupljeno. U smislu samoiskaza o vlastitom nasilnom ponašanju prema drugim zatvorenicima, uočava se donekle slična struktura – najzastupljenije je verbalno nasilje – 23,3% zatvorenika iskazuje da su vikali na druge zatvorenike, 22,3% zatvorenika iskazuje da su druge zatvorenike nazivali pogrdnim imenima te 21,2% zatvorenika navodi kako je psovalo druge zatvorenike. Djelatnici pravosudne policije su najčešće bili izloženi verbalnim provokacijama (51,4%), te verbalnim prijetnjama (46,7%), provokaciji gestama (45,0%) i vikanju (41,3%) od strane zatvorenika. Uočene razlike u visini relativnih frekvencija valja promatrati u kontekstu duljine boravka, tj. staža u ustanovi – djelatnici pravosudne policije najčešće rade u penalnom sustavu 10 do 20 godina, dok su zatvorenici najčešće na izdržavanju kazne u trajanju od jedne do tri godine. Slična situacija se uočava i kod djelatnika drugih ustrojstvenih jedinica u kaznenim tijelima – najčešće su doživjeli vikanje (38,8%) i verbalno provociranje (38,4%), te provokaciju gestama (24,8%) i psovanje (24,3%). Nešto više relativne frekvencije uočene u subuzorku pravosudne policije se mogu objasniti činjenicom konstantnijeg neposrednog kontakta zatvorenika sa djelatnicima pravosudne policije i činjenice da su djelatnici pravosudne policije neposredno zaduženi za ograničavanje slobode kretanja i ponašanje zatvorenika. Temeljem prezentiranih podataka se može zaključiti kako fizičko nasilje između zatvorenika te zatvorenika prema osoblju nije značajnije izraženo u hrvatskom penalnom sustavu. 142 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Tablica 8. Doživljeni i manifestirani oblici nasilnog ponašanja da (%) zatvorenici zatvorenici pravosudna doživljeno manifestirano policija ošamario 5,3 14,3 0,4 udario u lice 9,1 13,6 3,8 udario u tijelo (rukom) 11,0 13,1 6,9 udario nogom 8,1 10,3 4,2 nasilno hvatao za odjeću 12,8 13,6 15,7 nasilno hvatao za dio tijela 9,0 9,7 11,2 udario s nekim objektom 6,0 4,4 2,7 pokušao daviti 2,8 3,4 1,5 pretukao 4,1 6,8 0,8 verbalno prijetio da će vam 30,2 14,4 46,7 nauditi prijetio nekim oružjem 6,6 1,8 6,5 prijetio vašoj obitelji 6,4 2,1 19,2 rugao vam se 33,1 13,3 29,9 prijetio gestama 17,8 10,0 32,4 provocirao gestama 28,4 12,5 45,0 verbalno provocirao 35,3 16,8 51,4 bacio nešto na vas 12,0 5,5 8,9 napao s nekim oružjem 5,3 2,6 2,7 odgurnuo vas 16,1 14,8 12,4 psovao vas 32,7 21,2 37,2 nazivao pogrdnim imenima 33,5 22,3 32,2 vikao na Vas 35,5 23,2 41,3 pljunuo vas 5,6 2,6 prisilio vas na neku 1,8 1,0 seksualnu radnju ostalo osoblje 0,0 0,5 0,2 1,5 5,0 3,0 1,0 0,0 0,0 28,5 2,0 9,5 18,0 18,5 24,8 38,4 5,4 1,5 3,0 24,3 20,9 38,8 U svrhu stjecanja uvida u okolnosti fizičkog nasilja, sudionici istraživanja su pitani o okolnostima u kojima se desilo fizičko nasilje. Sudionici istraživanja su dobili uputu da u slučaju da su doživjeli više fizičkih napada, zamisle onaj koji je, po njihovom mišljenju bio najteži te da na pitanja o okolnostima odgovaraju u odnosu na taj napad. Prva od analiziranih okolnosti je prostor u kojem se fizički napad desio. Iz rezultata prezentiranih u Tablici 9. je razvidno kako se fizički napad na zatvorenika najčešće dešava u njihovim sobama (11,4%), napad na djelatnike Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 143 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin pravosudne policije u hodniku (12,7%) i u sobama zatvorenika (11,9%), a napad na djelatnike ostalih službi u hodniku (2,5%). Tablica 9. U slučaju da Vas je (drugi) zatvorenik fizički napao, u kojim prostorima se to desilo? zatvorenici pravosudna ostalo osoblje policija ćelija /soba 11,4 11,9 2,0 hodnik 5,8 12,7 2,5 dvorište 5,3 5,0 1,0 restoran 1,8 0,8 0,0 radiona 3,3 0,0 0,5 sanitarni čvor 4,3 3,5 0,5 prostori zdravstvene zaštite 1,3 2,7 0,5 prostori prijama i otpusta 1,5 3,9 0,5 prostori izobrazbe 1,5 0,4 0,0 prostori za posjete 1,3 3,5 1,5 prostori za grupni rad 1,0 0,8 0,0 prostori za obavljanje 1,5 2,3 2,0 razgovora sa zatvorenikom dnevni boravak 6,3 1,2 0,0 drugo 3,3 4,7 0,0 Slijedeća analizirana okolnost je vrijeme, odnosno doba dana kada se fizički napad desio. Kod zatvorenika (Tablica 10.) je najzastupljenije poslijepodnevno vrijeme – od 12 do 18 sati (12%), kod djelatnika pravosudne policije dnevno radno vrijeme (13,2% od 12 do 18 te 12,5% od 6 do 12 sati), a slična distribucija je zamjetna i kod djelatnika ostalih službi. 144 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Tablica 10. Vrijeme kada se napad desio zatvorenici pravosudna policija 0-6 2,3 2,0 6-12 6,8 12,5 12-18 12,0 13,2 18-0 8,3 8,2 ostalo osoblje 1,0 3,0 3,0 2,5 Osim mjesta i vremena, interesirao nas je i podatak o vrsti aktivnosti tijekom koje se desio fizički napad. Iz Tablice 11. je vidljivo kako se napad najčešće dešava tijekom slobodnih aktivnosti (8,9%) te za vrijeme dnevnog odmora (8,4%). Tablica 11. Vrsta aktivnosti u kojoj se napad desio za vrijeme doručka/ručka/večere tijekom obavljanja posla tijekom slobodnih aktivnosti u šetnji za vrijeme dnevnog odmora za vrijeme noćnog odmora drugo zatvorenici 6,1 3,8 8,9 5,6 8,4 4,6 4,3 Aktivnosti pravosudne policije i djelatnika ostalih službi su drugačije strukturirane od aktivnosti zatvorenika pa su i rezultati prikazani u posebnoj tablici iz koje je razvidno kako se napad na djelatnika pravosudne policije najčešće dešava u situacijama kršenja kućnog reda (11,9%) koje podrazumijeva intervenciju djelatnika pravosudne policije, dok se kod djelatnika ostalih službi sa istim učešćem (1,6%) pojavljuju: odbijanje zapovijedi, podjela terapije i razgovor sa zatvorenikom. Određene situacije nisu prisutne kod djelatnika ostalih službi (preprata, šetnja, pretraga sobe) jer su one moguće jedino kod djelatnika pravosudne policije. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 145 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin Tablica 12. Situacija u kojoj se desio napad prijam zatvorenika preprata šetnja odbijanje zapovijedi pretraga sobe/osobe oduzimanje zabranjenih predmeta testiranje na opojne droge fizički sukob zatvorenika podjela terapije obroci samoozljeđivanje zatvorenika kršenje kućnog reda tijekom posjete tijekom obavljanja razgovora sa zatvorenikom za vrijeme rada (na radnom mjestu) za vrijeme grupnog sastanka Drugo pravosudna policija 4,2 3,5 6,9 1,5 3,9 6,6 1,2 5,8 5,8 4,6 7,3 11,9 4,3 3,1 3,1 0,4 1,6 ostalo osoblje 0,5 1,6 0,5 0,5 0,5 1,6 0,5 1,1 0,5 0,5 1,6 1,1 0,0 0,0 U kontekstu stjecanja uvida u posebno osposobljavanje ili usavršavanje u odnosu na pitanja agresivnosti, tj. nasilja, djelatnicima penalnih ustanova je postavljeno pitanje jesu li pohađali neki seminar ili tečaj o agresivnosti ili nasilju. Iz Tablice 13. je razvidno kako su djelatnici pravosudne policije nešto češće pohađali neki tečaj ili edukaciju iz područja agresivnosti, odnosno nasilja što je vjerojatno refleksija percepcije da je sigurnost penalnih ustanova (a što podrazumijeva odsustvo agresivnog ili nasilnog ponašanja) primarna zadaća djelatnika pravosudne policije. Tablica 13. Jeste li pohađali neki seminar / tečaj o agresivnosti ili nasilju? % pravosudna policija ostalo osoblje ne 62,9 72,8 da, prošle godine 10,9 6,9 da, ranije 26,2 20,2 146 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup Osim pitanja o prethodnom pohađanju nekog seminara ili edukacije u odnosu na pitanja agresivnosti, tj. nasilja, djelatnicima penalnih ustanova je postavljeno i pitanje njihove procjene potrebe za dodatnim edukacijama u odnosu na postupanje u nasilnim situacijama. Dobiveni rezultati (Tablica 14.) svjedoče o potrebi dodatnih edukacija u odnosu na postupanje u nasilnim situacijama koja je nešto izraženija u subuzorku djelatnika pravosudne policije. Tablica 14. Smatrate li da vam je potrebna neka dodatna edukacija u odnosu na postupanje u nasilnim situacijama? % pravosudna policija ostalo osoblje ne 44,7 55,7 da 55,3 44,3 Ranije je već navedeno kako su svi sudionici istraživanja zamoljeni da daju svoje prijedloge za poboljšanje sigurnosti u zatvorima. Slijede odgovori koje su dali zatvorenici. Imate li kakve prijedloge za poboljšanje sigurnosti zatvorenika?               "smanjiti broj zatvorenika /rasteretiti zatvore /uvjetni otpust" "više pogodnosti (onima koji zaslužuju)" "odvajanje s obzirom na KD, dob, psih. stabilnost /grupiranje sličnih /odvojiti pokajnike, one koji su teretili druge" "više bavljenja sportom /slobodnih aktivnosti /šetnje /boravka na otvorenom" "maknuti drukere" "čuvari bi trebali biti susretljiviji /manje arogantni /profesionalno se odnositi /dostojanstveno se ponašati" "upozoriti fizički snažnije" "obratiti pažnju na potrebe zatvorenika" "razgovor /podrška /razgovor s psihologom (stručnim suradnikom) /više rada sa zatvorenicima" "informiranje zatvorenika o njihovim pravima" "obrazovanje cijelog kadra" "bolja hrana" "bolja liječnička skrb" "više posla (rada) za zatvorenike" Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 147 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin                          "vanjska kontrola /izvan pravosuđa /uprave za zatvorski sustav" "ne demonstriranje sile /smanjiti agresivnost komandira / smanjiti psihološku torturu /maltretiranje" "dodatno obrazovanje pravosudne policije" "ništa se ne može učiniti" "poboljšanje kućnog reda" "prebacivanje u poluotvoreni (na pola kazne)" "grupiranje u sobe s obzirom na dob /bračni status /(ne)pušenje" "da zatvorenici sami rješavaju svoje probleme /ne miješanje pravosudne" "više prava i slobode govora za zatvorenike" "strogo kažnjavanje nasilja /pojačati strogoću" "osvijestiti one koji šute zbog straha" "dati zatvorenicima sve što zahtijevaju (sukladno zakonu)" "ne dozvoliti da te drugi maltretiraju" "savjetovanje mladih zatvorenika sa starijima" "jednak odnos prema svima (bez obzira na materijalni status zatvorenika)" "puštati doma za vikend" "ne drukati" "educirati zatvorenike o toleranciji i suživotu" "psihičke bolesnike smjestiti u bolnice, a ne zatvor" "postavljanje kamera" "ćelijski sustav" "izdvojiti nasilnike" "manje ljudi u sobama /ćelijama" "provođenje tretmana" "individualizacija" Iz navedenih prijedloga je razvidno kako se određeni broj njih odnosi na izmjene pravnih propisa koji uređuju izvršavanje kazne zatvora, neki se odnose na način organizacije života u kaznenim tijelima, a neki se odnose na područje stavova i ponašanja. Interesantno je primijetiti kako se neke od navedenih preporuka nalaze i u znanstvenoj literaturi razvoja programa prevencije nasilja u zatvorima. 148 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup 4. Restorativni odgovor na nasilno ponašanje u zatvorima Restorativna pravda kao koncept nije rezultat evolucije ljudske civilizacije – ona je postojala u preddržavnom razdoblju reagiranja na kršenje normi u obliku kompenzacije ili nadoknade štete žrtvi kaznenog djela. Danas se o restorativnoj pravdi govori kao o alternativi klasičnom kaznenopravnom sustavu, no mnogi restorativni programi i intervencije se razvijaju i u okviru postojećeg kaznenopravnog sustava. Ne postoji univerzalno prihvaćena definicija restorativne pravde. Marshall19 navodi jednu generalnu definiciju restorativne pravde kao postupka u kojem sve strane zajednički rješavaju kako se nositi s posljedicama kaznenog djela i njegovim učinkom u budućnosti. Zehr20 definira restorativnu pravdu kao model pravde koji uključuje žrtvu, počinitelja i zajednicu u potrazi za rješenjima koja promoviraju popravak, pomirenje i vraćanje osjećaja sigurnosti. Osnovno razumijevanje restorativne pravde kao koncepta je u tome što polazi od drugačije percepcije kaznenog djela – dok klasični kazneno-pravni sustavi kazneno djelo percipiraju kao povredu zakona, restorativna pravda kazneno djelo sagledava kao poremećaj društvenih odnosa. U klasičnom kazneno-pravnom sustavu država uzima pravo rješavanja konflikta kroz svoja tijela i službe, dok se u okviru restorativne pravde polazi od ideje da se konflikt koji je prouzročen kaznenim djelom mora riješiti na način aktivnog sudjelovanja onih koji su direktno (ili indirektno) u njega uključeni. U kontekstu restorativne pravde se daje znatno veća uloga žrtvi kaznenog djela koja je pretrpjela neposredno stradanje pa je restorativna pravda postala „prirodan“ okvir za zastupanje većih prava žrtve u kazneno-pravnoj reakciji na kriminalitet. U Udžbeniku Ujedinjenih naroda o programima restorativne pravde21 se navode osnovne pretpostavke restorativne pravde: 1. odgovor na kazneno djelo mora u što je moguće većoj mjeri popraviti štetu koju je pretrpjela žrtva; 2. počinitelje treba dovesti do razumijevanja o neprihvatljivosti njihovog ponašanja i stvarnim posljedicama za žrtvu i zajednicu; 3. počinitelji mogu i trebaju prihvatiti odgovornost za svoje ponašanje; 4. žrtve trebaju imati mogućnost izraziti svoje potrebe i sudjelovati u određivanju najadekvatnijeg načina reparacije i 5. zajednica ima 19 T.F. Marshall, Restorative justice: an overview. Home Office, Research development and Statistics Directorate, London, UK, 1999, 5. 20 H. Zehr, The little book of restorative justice, Intercourse, PA, Good Books, 2002, 32. 21 UNODC, Handbook on restorative justice programme,. Criminal justice handbook series, UN, New York, 2006, 8. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 149 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin odgovornost doprinosa ovom procesu. Kao četiri krucijalna elementa restorativnog procesa se navode slijedeća: 1. identificirana žrtva, 2. dobrovoljo sudjelovanje žrtve, 3. počinitelj koji prihvaća odgovornost za svoje ponašanje, 4. dobrovoljno sudjelovanje počinitelja. Restorativna pravda, kao drugačija filozofija društvene reakcije na kriminalitet, svojevrsnu rupturu socijalnog tkiva koja nastaje počinjenjem kaznenog djela, je našla svoje područje primjene i na kraju kaznenog postupka – u stadiju izvršavanja kazne zatvora kao najtežeg oblika formalne društvene reakcije na kriminalitet. Dhami i sur.22 su napravili pregled i ponudili klasifikaciju restorativnih programa koji se realiziraju u zatvorima. 1. programi koji su usmjereni na delinkventno ponašanje (offending behavior programs), 2. programi osvještavanja o žrtvama (victim awareness programs), 3. rad u zajednici (community service work), 4. programi posredovanja između žrtve i počinitelja (victim-offender mediation) i 5. zatvori sa kompletno usvojenom restorativnom fiozofijom (prisons with a complete restorative justice philosophy). Kada govorimo o reagiranju na manifestirano i prevenciji budućeg nasilnog ponašanja u zatvorima u kontekstu restorativnog pristupa, tada zapravo govorimo o prevenciji i rješavanju konflikata koji su sastavni dio svakog institucionalnog suživota. Zatvore možemo promatrati kao specifičnu (mikro) zajednicu čija se populacija može, prema ulozi, svrstati u jednu od tri glavne grupe: 1. uprava, 2. osoblje, 3. zatvorenici. Ta zajednica ima svoja specifična pravila ponašanja koja su određena pravnim propisima svake države i specifičnom klimom koja predstavlja složenu rezultantu svih međusobnih odnosa unutar te zajednice i odnosa s „vanjskim svijetom“. Ako uzmemo u obzir temeljna načela restorativne pravde i pozicije pojedinih članova te zajednice, jasno je da restorativnu pravdu kao način rješenja konflikata možemo promišljati na razini konflikata i nasilnog ponašanja između zatvorenika. U toj situaciji postoji zatvorenik - mogući (ili realni) počinitelj nasilnog ponašanja i zatvorenik kao moguća (ili realna) žrtva takvog ponašanja. Osim razvoja modela zatvora sa kompletno usvojenom restorativnom filozofijom, teoretski je moguće primijeniti programe koji su usmjereni na nasilno ponašanje, programe osvještavanja o žrtvama i programe posredovanja između žrtve i počinitelja. Svaki od razvijenih 22 M.K. Dhami, G. Mantle, D. Fox., Restorative justice in prisons, Contemporary Justice Review, 4/2009, 433-448. 150 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup programa u tom kontekstu bi mogao imati svoje pozitivne rehabilitacijske i restorativne učinke. No, u promišljanju uvođenja takvih programa valja imati na umu i specifičnosti zatvorskog okruženja kao zajednice i postaviti pitanja učinka takvih programa na zatvorsku socijalnu klimu. Specifična pitanja koja se u tom promišljanju nameću jesu pitanja dobrovoljnosti žrtve za sudjelovanje u takvim programima (zbog priznavanja statusa „žrtve“ koje može imati reputacijske posljedice za zatvorenika), dobrovoljnosti počinitelja za sudjelovanje u takvim programima (obzirom da se voljnost za sudjelovanje u ne-obveznim aktivnostima u zatvorskom sustavu nerijetko vezuje za zatvorenikovo očekivanje određenih pogodnosti pa se postavlja pitanje intrinzične motivacije za sudjelovanje u programu i stvarnog utjecaja programa na počinitelja), pitanje voditelja takvih programa (u situaciji da članovi osoblja vode takve programe se s njihove strane postavlja pitanje dodatnog honoriranja takve aktivnosti, a može se desiti i određeni konflikt uloga). Obzirom da je cilj ovog rada osvrt na restorativni pristup prevenciji nasilja u zatvoru u Hrvatskoj, neophodno je opisati što od restorativnih elemenata aktualno postoji u hrvatskom zatvorskom sustavu. Formalna kazneno-pravna reakcija na delinkventno ponašanje u Hrvatskoj je utemeljena na resocijalizacijskoj doktrini što je razvidno iz članka 41. Kaznenog zakona Republike Hrvatske23 i članka 2. Zakona o izvršavanju kazne zatvora.24 Temeljna filozofija hrvatskog zatvorskog sustava je razvidna iz definiranja osnovnih zadaća zatvorskog sustava: „zaštita društva od počinitelja kaznenih djela i postizanje svrhe izvršavanja kazne zatvora: organizacija života zatvorenika i motivacija zatvorenika da se osposobi za samostalni život na slobodi u skladu s društvenim normama, istovremeno umanjujući štetne posljedice koje uvjetuje život u zatvoru. Pristup kojim bi se na bilo koji način dodatno ugrožavalo ljudsko dostojanstvo, pogoršavala kvaliteta života, ugrožavala zaštita temeljnih ljudskih prava, uskraćivalo pravo na zdravstvenu zaštitu i slično, u konačnici samo bi pogoršalo 23 Članak 41. KZRH: Svrha kažnjavanja je izraziti društvenu osudu zbog počinjenog kaznenog djela, jačati povjerenje građana u pravni poredak utemeljen na vladavini prava, utjecati na počinitelja i sve druge da ne čine kaznena djela kroz jačanje svijesti o pogibeljnosti činjenja kaznenih djela i o pravednosti kažnjavanja te omogućiti počinitelju ponovno uključivanje u društvo. Kazneni zakon Republike Hrvatske, Narodne novine, 125/11, 144/12. 24 Članak 2 ZIKZ: Glavna svrha izvršavanja kazne zatvor jest, uz čovječno postupanje i poštovanje dostojanstva osobe koja se nalazi na izdržavanju kazne zatvora, njegovo osposobljavanje za život na slobodi u skladu sa zakonom i društvenim pravilima. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 151 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin patologiju ponašanja osoba lišenih slobode, što bi za posljedicu imalo još veću štetu za zajednicu nakon što se te osobe po isteku kazne nađu na slobodi“.25 Resocijalizacijski cilj se, između ostalog, postiže uključivanjem zatvorenika u opće i posebne programe tretmana, što je važan element izrade pojedinačnog programa izvršavanja kazne zatvora. Opći programi obuhvaćaju temeljne sadržaje života u zatvoru (obrazovanje, rad i slobodno vrijeme) dok posebni programi tretmana obuhvaćaju individualni i grupni psihosocijalni tretman koji je usmjeren na dinamične kriminogene čimbenike koji dozvoljavaju ili potiču osobu na delinkventno ponašanje. Tijekom 2012. godine, ukupno 3015 zatvorenika (38,8% od ukupnog broja zatvorenika) je bilo uključeno u neki od slijedećih posebnih programa tretmana: Tretman ovisnika o alkoholu, Tretman ovisnika o drogama, Tretman osoba oboljelih od PTSP-a, Tretman počinitelja kaznenih djela u prometu, Trening kontrole agresivnog ponašanja, Tretman seksualnih delinkvenata i terapijske skupine (za osobe s izrečenom mjerom obveznog psihijatrijskog liječenja). Vrijedno je istaknuti i edukativno razvojne programe – Odgovorno roditeljstvo i Komunikacijske radionice, u kojima je tijekom 2012. godine sudjelovalo 100 zatvorenika. Premda hrvatski penalni sustav nema u primjeni „čiste“ restorativne programe, od postojećih programa s elementima restorativnog pristupa se mogu istaknuti Trening kontrole agresivnog ponašanja i Tretman seksualnih delinkvenata koji po svom sadržaju odgovaraju programima koji su usmjereni na delinkventno ponašanje (prema kategorizaciji koju su ponudili Dhami i sur.). Oba programa vode specijalno educirani djelatnici osoblja što isključuje sudjelovanje zajednice kao značajnog elementa restorativnih procesa. Postojanje potrebe za promišljanje kreiranje i primjene nekog restorativnog programa za prevenciju nasilja u zatvorskom sustavu je razvidno iz slijedećih prijedloga zatvorenika za poboljšanje sigurnosti zatvorenika:      25 "upozoriti fizički snažnije" "da zatvorenici sami rješavaju svoje probleme /ne miješanje pravosudne" "osvijestiti one koji šute zbog straha" "savjetovanje mladih zatvorenika sa starijima" "educirati zatvorenike o toleranciji i suživotu". Dostupno na: https://pravosudje.gov.hr/zatvorski-sustav-6150/6150. Pristupljeno 11.11.2014. 152 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup 5. Zaključak Cilj ovog rada se odnosio na predstavljanje deskriptivnih rezultata istraživanja nasilja u hrvatskom penalnom sustavu i razmatranje preventivnih aktivnosti u kontekstu restorativnog pristupa. Iz prezentiranih rezultata je razvidno kako fizičko nasilje ne predstavlja značajniji problem u hrvatskom penalnom sustavu (što potvrđuju i službena izvješća Središnjeg ureda Uprave za zatvorski sustav Ministarstva pravosuđa Republike Hrvatske). Od analiziranih oblika nasilnog ponašanja, najzastupljeniji su različiti oblici verbalnog nasilja. U prikazanim prijedlozima zatvorenika za poboljšanje sigurnosti zatvorenika, mogu se uočiti neki sa restorativnom podlogom. Restorativni pristup problemu nasilja u postojećem penalnom sustavu (koji je utemeljen na klasičnom kaznenopravnom sustavu) predstavlja potencijalno vrijedan doprinos rehabilitacijskim naporima, no, premda restorativni pristup (u smislu doktrine, filozofije, postupaka) može predstavljati optimističnu promjenu tradicionalnog kaznenopravnog sustava, u primjeni restorativnih programa na kraju tradicionalnog kaznenopravnog sustava treba pristupati cum grano salis. Kod uvođenja bilo kakvih novih programa, a posebno onih koji su utemeljeni na drugačijim postavkama od postojećeg sustava, treba krenuti od prepoznavanja ili uočavanja potrebe za novim programima, treba pripremiti okruženje za provođenje takvih programa (u smislu prihvaćanja temeljnih vrijednosti i ciljeva restorativnog pristupa u mikro zajednici zatvorskog okruženja – na svim razinama: uprave cijelog zatvorskog sustava, uprave konkretnog kaznenog tijela, djelatnika osoblja i zatvorenika, ali i šireg društva), pažljivo kreirati program na temelju analiziranih potreba (u tom smislu poseban izazov može biti nedovoljno kritična implementacija postojećih stranih programa), još pažljivije implementirati program i, naravno, unaprijed predvidjeti način znanstvene evaluacije programa. Sve to čini osnovu znanstveno utemeljenih programa prevencije nasilja i pruža okvir za učinkovite intervencije. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 153 �Prof. dr. sc. Irma Kovčo Vukadin 6. Literatura                  154 P. Chevigny, The populism of fear. Punishment and society, 1/2003,77-96. M.K. Dhami, G. Mantle, D. Fox., Restorative justice in prisons, Contemporary Justice Review, 4/2009, 433-448. M. Griffin, Gender and stress: a comparative assessment of sources of stress among correctional officers, Journal of contemporary Criminal Justice, 22/2006, 4-25. Kazneni zakon Republike Hrvatske, Narodne novine, 125/11, 144/12. Kovčo Vukadin, Analiza dinamike i strukture kriminaliteta u Republici Hrvatskoj u razdoblju između dviju velikih reforma kaznenog zakonodavstva (1997.-2011.), Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, 2/2011, 359-416. Kovčo Vukadin, M. Mihoci, Nasilje u penalnim ustanovama, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, 1/2010, 333-367. Kovčo Vukadin, V. Žakman –Ban, Zbirka propisa o izvršavanju kazne zatvora, Pravni fakultet, Zavod za kaznenopravna i kriminološka istraživanja „Ivan Vučetić“, Split, 2010. C. Lawrence, K. Andrews, The influence of perceived prison crowding on male inmates’ perception of aggressive events. Aggressive behavior, 30/2004, 273-283. T.F. Marshall, Restorative justice: an overview. Home Office, Research development and Statistics Directorate, London, UK, 1999. E.I. Megargee, Population density and disruptive behavior in a prison setting. Prison violence, ed. A. Cohen, G.F. Cole, R.G. Bailey. Lexington, Mass: D.C. Health and company, 1976. M. Pleić, Međunarodni instrumenti zaštite prava zatvorenika i nadzora nad sustavom izvršavanja kazne zatvora, Hrvatski ljetopis za kazneno pravo i praksu, 1/2010, 301-500. J. Pratt, Penal Populism. Abingdon, OX: Routledge, 2007. F. Riklin, The death of common sense. Revue internationale de criminologie et de police technique, 4/1997,387-399. R. Tewksbury, S.C. Collins, Aggression levels among correctional officers: reassessing sex differences, The Prison Journal, 3/2006, 327-343. M. Tonry, Crime and punishment in America, u: Tonry, M. (ed.): The handbook of crime and punishment. Oxford University Press, 1998. UNODC, Handbook on restorative justice programme,. Criminal justice handbook series, UN, New York, 2006. Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Prevencija nasilja u zatvorima: restorativni pristup   Zakon o izvršavanju kazne zatvora, Narodne novine, 190/03, 76/07, 27/08, 83/09, 18/11, 48/11, 56/13, 150/13, 150/13. H. Zehr, The little book of restorative justice, Intercourse, PA, Good Books, 2002. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 155 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2853 Title A name given to the resource Prison Violence Prevention: a Restorative Approach Author Author Kovčo Vukadin, Irma Abstract A summary of the resource. Abstract: “Getting tough on crime” policies often result in increased number of inmates, which, in the situation of insufficient prison capacity leads to the problem of overcrowding. Overcrowding is considered one of the risk factors for the development of conflict and violent behavior as a way of resolving these conflicts. Due to the overcrowding that exists in the Croatian penal system, a survey was conducted to determine the incidence and structure of violent behavior, determining the predictive characteristics, analyzes the existing mechanisms of prevention of violence and proposing improvements for prevention of violence in the penal system. Included are various forms and directions of violence: “prisoner to prisoner” violence (experience of victimization and victimizing other prisoners), “prisoner to staff” violence and use of force against prisoners. Quantitative and qualitative approaches were applied. Sample comprised of 353 prisoners, 154 of warders and 193 employees of other departments. After getting results of quantitative research, focus groups or structured interviews (on the results) were conducted with prisoners and prison staff. This paper brings general descriptive data and discuss the possibilities of preventing violence in the penal system using programs based on the principles of restorative justice. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a7b36e1b8cd611b8623be6a41724be0c.pdf 49c6ff4756f1c3df0b7138d2518a9301 PDF Text Text ������   �����α β ������� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2843 Title A name given to the resource Causes and Consequences of NPLs in Bosnia and Herzegovina Banking Sector Author Author Kozaric, Kemal Žunić, Emina Abstract A summary of the resource. Abstract: This paper analyzes the relationship between risks to which banks are exposed, rate of non-performing loans as well as capital adequacy. The analysis was conducted among the banking sector of Bosnia and Herzegovina. For the purpose of the analysis, the International Monetary Fund data - Core Financial Indicators for the period 2008 – 2013 were used. This study differs from previous researches primarily in the fact that the case study is Bosnia and Herzegovina, where there haven't been similar studies. To analyze and evaluate the model, correlation and regression analysis were used. The paper points to those aspects which deserve further attention in order to achieve better and more efficient management of them. Results indicate the increase in risk-weighted assets and rising rates of non-performing loans as one of the component assets. At the same time the growth rate of non-performing loans leads to the growth in risk-weighted assets and therefore the bank is exposed to major risks. Higher return on assets, as an indicator of business performance and management resources and profitability, leads to capital adequacy improvement. There is a strong correlation between the rate of capital adequacy and non-performing loans and that requires further research. Results indicate that better liquidity control leads to a reduction in the rate of non-performing loans and consequently better liquidity position of banks, and thus reduction in liquidity risk. During the analysis it was found that a large proportion of non-performing loans to total loans leads to deterioration in the financial result which is further reflected in the banks' capital. When we talk about capital adequacy we come to the conclusion that the banking system in Bosnia and Herzegovina, despite all the shortcomings and problems is adequately capitalized. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed HB Economic Theory