33 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1cb4c73f4bc14d028a695da66835c8ff.pdf 56833697334c2965ccd05d51afe3f9a1 PDF Text Text 1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Development of IT in Education in Bosnia and Herzegovina Example: Faculty of Economics, University of Sarajevo Aida HABUL Prof. Dr., Sarajevo University, Faculty of Economics 71000 Sarajevo, Bosnia and Herzegovina aida.habul@efsa.unsa.ba Merdžana OBRALIĆ International Burch University, Faculty of Economics Department of Business Administration 71000 Sarajevo, Bosnia and Herzegovina m.obralic@ibu.edu.ba Abstract: Use of technology is changing the way we work, learn, and communicateeven the way we carry out our regular, daily activities. In high education, technology has had a dramatic impact on teaching and learning, including service-learning experience. Service-learning classes and activities can be augmented through the use of technology to provide more effective experience for faculty, students and community participants. With their ready access to new technologies, higher education institutions are well-positioned to take advantage of rapid changes in the field. Keywords: IT, Development, Education Introduction Computerization is a process that facilitates the flow, saving and access to information. Looking through education, IT, when it comes to communication between professors and students and saving time, represents the relief during the educational process. This model of work has certain infrastructural and demographic requirements, therefore it is important to decide whether BH is able to support, and when they will have this feature. (dr.Zlatko Lagumdzija, mr.Zlatan Šabić, Mr.Tarik Zaimović, mr. Kačapor Kemal, mr. Dragan Ivanovic, 2006) Computerization is one of the areas of study that in a positive sense, is transforming the profile and image of the organization. It transforms the existing and creates new, appropriate educational programs. Therefore, the computer helps each organization, through stable and evolutionary development, to become a leading educational institution in its field at the state and regional levels. Computerization helps to increase the productivity of the organization to the extent that any set goals of that organization are available. Employees use new tools that will help their communication through modern technology. Today, technological support is such that the participants in the organization can unload most of their daily problems of a practical nature. Therefore, they can be concentrated on the objectives and essence of the teaching process. Staff of organization should have at their disposal the most modern computer-communication aids. Each business unit should be computerized. Internal communication should be at an extremely high level. (Dr. Zlatko Lagumidžija, 2006) Distance Learning (DL) Distance learning, abbreviated DL, is very often linked to modern methods of learning and comes from encouraging the expression of Distance Learning and translated into the Bosnian language means ‘’learning remotely’’. The idea of DL rests on dislocating classical classes and assignments to the new virtual classroom, where a completely new opportunity for study is provided to students. In addition to professor – student interaction, there is also student-student interaction. The phase of synchronous and asynchronous learning is being combined. It also replenishes individual and group work. If you are involved in the educational process, you will see that all of these forms ultimately complement each other. Distance learning, as a new form of learning, offers to students who do not have time to follow the daily lectures, to learn the material and offers them the possibility of learning in a time when it is most convenient for 327 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo them. This form of educational process, in the last 20 years due to the rapid development of information technology, computers and computer network, has joined, or has almost completely replaced the previously known methods of education. Enormous importance in the expansion of this form of education is placed on the Internet, as a global computer network, which is fast and relatively cheap, can connect very remote participants, and helps us overcome technical, linguistic and other barriers in the educational process. An increasing number of students in the world conduct a significant part of their studies at home, by using information from the Internet that are prepared just for them and designed to lead them through the process of learning and absorbing content. At the Faculty of Economics in Sarajevo, this kind of learning started six years ago, where the student through the Courseware received additional materials from the professors. In addition it served professors and other students for further explanation, the exchange of information and to work on common tasks. In the world market there are great courseware tools for organizing remote learning, as commercial and free software packages. Of the commercial tools among the best software packages are WebTV and Blackboard, and the free: Moodle and Caroline. Applications for distance learning, made by Moodle Courseware tool on Windows XP operating system and Apache / MySQL / PHP platform in the form of a local Web server, presents a view of basic opportunities of the software Moodle package in the organization process of distance learning. There are many legitimate reasons for the establishment and expansion of remote education. We have loose-linked or partially isolated parts of the country, we have employed and unemployed people who need various forms of supplementary education in the age in which, because of other obligations, cannot come to a classic educational environment and invest time in learning programs. We have educational institutions with tradition and quality that do not meet in the world bidders of educational content, and have, on the other hand, a relatively viable network IT infrastructure that can solve more technical service needs to distance learning. Education today is considered to be the condition of survival and development of modern societies, because the importance of education, especially in the field of information technology, is at a proportional size with technological development of society. Existing State of Computerization in Bosnia and Herzegovina In general, computerization in Bosnia and Herzegovina is a slow process that does not enjoy such a growth trend, such as in developed countries. Many factors, including the economic condition of the state and the level of education are determining this trend. Information and communication technologies as an integral part of the modern movement are changing our business world, as well as household and government institutions more slowly than expected. These changes promise faster and cheaper communication of citizens, which indirectly affects the positive development of society as a whole. (Sadovic Mirza, prof.dr.Aida Habul, 2008) It was noted that the number of Internet users is still bigger in the Federation of Bosnia and Herzegovina than in the Republic of Serbia and is 36% versus 20%. The younger generation uses this method of communication more than adults. When it comes to students, 80% of them are using the Internet. This information is useful to indicate that we are ready to head to more systematic and better access to organizational IT in higher education. (Rizvić Amra, 2008) In this case we have decided to take a more detailed analysis of use and development of pre-existing IT systems - Distance Learning (DL), its advantages, the current suitability of this vision of study in Bosnia and Herzegovina, and provide any suggestions for improving it. IT at the Faculty of Economics in Sarajevo 1. Faculty of Economics in Sarajevo The Faculty of Economics in Sarajevo was founded in 1952. From then until 2005 13,246 students of four-year study graduated 541 students of three-years of study and 2,578 students of two-year study. The Masters of Science degree acquired 435 candidates and there were 174 doctoral dissertations. The entire period since the establishment of the Faculty is characterized by intensive development focused on the following lessons and educational processes, as it’s modernizing. 2. View of the state of IT at the Faculty of Economics in Sarajevo The Faculty of Economics is a leader in the whole process of E-education in Bosnia and Herzegovina by the number of advanced courses, access to e-education and standardization of developed courses, which have devoted special attention to the aim of obtaining international certification - accreditation. Project E-education, 328 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo meaning Distance Learning (DL), which is developing at the Faculty of Economics as a project of the MIT (Management and Information Technologies) Center, began in 2005. The first generation of DL students (of 150) entered the DL study in the 2006/2007 school year. It is necessary to mention that this is not classical DL studies, but the combination of DL study and standard studies (70% of classes take place online, 30% in class). The largest part of each exam is graded in class. Today at the Faculty of Economics in Sarajevo, about 980 students are participating in the DL study and about 120 professors and assistants are involved. The Faculty of Economics in Sarajevo, out of all the faculties in the University of Sarajevo, is equipped with the most technology. It has 340 PCs (20% of the total number of PCs at the University of Sarajevo), 20 laptops and 6 MAC's. Network infrastructure is well made; all desktop computers are linked to the LAN network. There is also infrastructure for wireless connections (The hot spot in the building is in the square of liberation and the building at the Skenderija Plateau). When it comes to the DL project, the technical infrastructure of the Faculty is used, but one mail service and a computer room with 30 computers is reserved for this project, while other infrastructure is used if necessary. Nonpermanent faculty employee is not related solely to this project. Carriers of the project are members of the MIT Department of Economics, University of Sarajevo, together with technical personnel (7 are actively involved), working on improving service and providing the necessary assistance relevant to professors who create the DL course, in terms of getting acquainted with the teaching staff from the Moodle platform and students, who work in the function of the DL operator (13). (Rizvić Amra, 2008) Research The comparison of different research may find that the students expressed agreement that the development of IT raises the quality of study. It is a very small percentage of students who do not agree with the above statement, with no significant differences by years of study. It is interesting to notice that the students with the most positive attitude are the students in the final years of study. The reason for this could be that these are students who began their studies at the Faculty at a time when it was not at this level of IT maturity, and were witnesses of the progress. Unlike them, students of first, second and third years of study at the faculty come to the time when the use of information technology is almost the same as today. Conclusion Widespread use of technology is changing the way we work, learn, and communicate-even the way we carry out our regular, daily activities. In high education, technology has had a dramatic impact on teaching and learning, including service-learning experience. Service-learning classes and activities can be augmented through the use of technology to provide more effective experience for faculty, students and community participants. With their ready access to new technologies, higher education institutions are well-positioned to take advantage of rapid changes in the field. The process of education in the distance is, "old" is more than a hundred years, and its temporal development depends on the development and availability of communication media. The first forms of remote education were based on letters and postal delivery as a communication tool. Recently the field of DL learning has been intensively studied for several reasons. The belief that the end of any secondary school or faculty stops the need for learning and education was long ago abandoned. From the introduction of the computer in daily human environment, human life has required change and adjustment, and training employees in an adequate way. In the past 20 years, distance education has become very popular in the world due to the rapid development of IT. In such a communication based environment, it becomes quite clear that modern communication has become the basis of human life. So learning with computers and computer networks has replaced the previously known methods of distance instruction, such as correspondence schools and educational programs on radio and television. This especially took place in countries where large distances always presented a problem in the organization of education, which today have developed IT infrastructure, such as Canada, USA, Australia and South Africa. Internet in these countries successfully overcame spatial distances and very well replaces all other known media. The purpose and meaning of Web lectures to listeners is that at any time they have access to teaching materials which are easier and better to be prepared for the coming lessons and exam preparation. New opportunities and responsibilities in the career of young people in terms of changes in places of work, change jobs because of better financial conditions, variable working hours, and a large number of meetings and business trips, work on the ground, etc., give the new generation of students who are able to finance their education by working, more and more access to learning programs from a distance. Learning from a distance is a form of modern learning which is applicable to all forms of education (schools, universities, specialist and postgraduate studies, etc.). Distance learning includes almost all the 329 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo essential features of classical learning and by accepting all the benefits of new telecommunications and computer technology, it is becoming modern. The process of DL study can be improved with better technical equipment and appropriate standardization. The need for international accreditation of Faculty, as a carrier of E-education is of extreme importance. E-education and this kind of study is the future of the world so Bosnia and Herzegovina should work hard to be in line with the world’s E-education. Reference Bajgorić N., (2005), Management of Information Technology, Faculty of Economics in Sarajevo, Sarajevo Bajgorić N., Kenjić V., (2006), ECTS - information package, Faculty of Economics in Sarajevo, Sarajevo Capgemini study, (2007), The User Challenge Benchmarking The Supply Of Online Public Services Colorful D. Seifer, 2003, The Use of Technology in Higher Education Service-Learning Jellassi T., Enders A., (2005), Strategijes for e-Business Creating Value Through Electronic & Mobile Commerce - Concepts & Cases, Prentice Hall, New Jersey Kotler, P., and Fox, K. (1995). Strategic Merketing for Educational Institutions, Prentice Hall, New Jersey Lagumdžija Z., Bajgorić N., N. Brkic, Šabić Z., Kačapor K., Zaimović T., Kenjić V., (2006) Basic project “Distance learning” Ekonmskom studies at the University of Sarajevo Lagumdžija Z., Zaimović T., Šabić Z., K. Kačapor, Ivanovic D., (2005), Management Information Systems, Faculty of Economics in Sarajevo, Sarajevo Mehić E., S. Brkic, Kenjić V., (2006), a guide for freshmen, Faculty of Economics in Sarajevo, Sarajevo Mujačić S., Z. Gajic, D. Matic, R. Beinhauer, (2007), Cross cutting report 2007 Bosnia and Herzegovina, WUS Austria, Graz Policy for Information Society Development in BiH, (2004), UNDP, Sarajevo Shaik, N., (2005),''Marketing Distance Learning Programs and Courses: A Relationship Marketing Strategy'', Online Journal of Distance Learning Administrator, Volume VIII, Number II. www.efsa.unsa.ba 330 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 238 Title A name given to the resource Development of IT in Education in Bosnia and Herzegovina Example: Faculty of Economics, University of Sarajevo Author Author HABUL, Aida OBRALIĆ, Merdžana Abstract A summary of the resource. Use of technology is changing the way we work, learn, and communicateeven the way we carry out our regular, daily activities. In high education, technology has had a dramatic impact on teaching and learning, including service-learning experience. Service-learning classes and activities can be augmented through the use of technology to provide more effective experience for faculty, students and community participants. With their ready access to new technologies, higher education institutions are well-positioned to take advantage of rapid changes in the field. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed HB Economic Theory https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f8633003c17d7ab55cc0142cfb484209.pdf 3cd0771198ce6f5cf700c2a747e762b7 PDF Text Text 1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Caper (Capparis spp.) Growing Techniques and Economical Importance M uharrem Güleryüz Ataturk University Agricultural Faculty Department of Horticulture 25240 Erzurum-Turkey Gürsel Özkan Ataturk University Agricultural Faculty Department of Horticulture 25240 Erzurum-Turkey Sezai Ercişli Ataturk University Agricultural Faculty Department of Horticulture 25240 Erzurum-Turkey Abstract: Caper has been using as a medicinal and aromatic plant for a long time in particular Mediterranean basin. More recently there have been obvious increased interest to this plant because of a wide culinary and medicinal use areas of this plant. Anatolia is one of the natural growing areas of this plant and local people use it in several ways. The plant has an important commercial value. Particularly in dry areas, the plant naturally found and preventing erosion. In this review we gave information about caper production possibilities, growing techniques, history etc. Introduction Capers has been known for a long time as a aromatic and medicinal plant and itis naturally grown in mostly in Mediterranean countries (Toncer and Tansi, 2000; Kan et al., 2006). The seeds has been reported in Yanghai cemetery in China (Jiang et al., 2007). In old Egypt civilation the seeds was also found together with Pharaoh tombs. Capers were mentioned by Dioscorides as being a marketable product ofthe ancient Greeks. In Aristo and Hipokrattime, the plant particularly its buds was known as a secret plant (Bilgin, 2004). Capers are also mentioned by the Roman scholar, Pliny the Elder. The plant had been a part of the Mediterranean diet for over 5,000 years and several archaeologists has unearthed caper seeds, along with grape, pistachio, almond and olive seedsin Mediterranean basin, which belonged tothe middle Bronze age. Capers widely distributed in some areas in Italy and it has been extensively reviewed in Ronesans time (Barbera and Lorenzo, 1984). The peoples consumed caper flower buds and fruits (caperberry) for a long time. The famous traveller, Evliya Celebi mentioned caper plants 400 years ago in Osmancik town of Corum city in Anatolia region. There is a strong association between the caper plant and seas. The important caper specie, Capparis spinosa is said to be native to the Mediterranean basin, but its range stretches from the Atlantic coasts of the Canary Islands and Morocco to the Black Sea to the Crimea and Armenia, and eastward to the Caspian Sea and into Iran. Therefore itis believed that capers originated from dry regions in Mediterranean and Near Asia. Currently, capers naturally grown in Spain, France, Morocco, Monaco,Italy, Malta,former Yugoslavia, Greece, Tunisia, Algeria, Africa, Southeast Asia, Himalayas, Pacificislands and some parts of Australia(Bilgin, 2004).In these countries,locally capers are collected from wild plants withintheir naturalrange. European main sources are Spain, France and Italy (especially Sicily and the Aeolian island of Salina and the Mediterranean island of Pantelleria). Capers are also cultivated in Dalmatia as well. In Turkey, it is widely distributed in Western cities, middle Anatolia, East Black Sea and Sothern cities(Davis, 1965; Olmez etal.,2004).Itislocally known as ‘Kebere’,‘Gebre otu’,‘Gebere’ or ‘Yılan kabağı’in different part of Turkey (Ozcan et al., 2004). Systematic, Morphology and Anatomy Capers belongs to Capparidaceae family and the family include around 46 genus. Caper is belong to Capparis genus and Capparis spinosa L. and Capparis ovata Desf. are the main cultivated species (Kan and 94 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Arslan, 2004). C. spinosa has three sub species; C. spinosa var.inermis Turra, C. spinosa var.spinosa Zoh. and C. spinosa var. aegytia Lam. On the other hand, C.ovata Desf.is alsoincluded three sub species such as C. ovata var. palestina Zoh., C. ovata var.canescens (Coss.) Heywood and C. ovata var. herbacea Willd.In general caper plantis a shrub with 30-50 cm height. However, C. spinosa can be reach up to 2.5 m and can be found between 200-300 a.s.l(Kan and Arslan, 2004). C. ovata is generally has horizontal growth habit with 20-30 cm height. This specie can be seen atthe altitude of between 300-1500 a.s.l(Davis, 1965). The aerialparts of capers can be cover approximately 15 m2 soilarea. The plant has very strong perranialroot system. It can be reach up to 40 m underthe soil(Olmez et al.,2004). Forthisreason,the plantare used in erosion controlstudies. The plantis also suitable for dry areas. Leaf stipules may be formed into spines. Flowers are born on first-year branches (Rivera et al., 2002; Yilmaz et al., 2002). Capers flowers has mild aroma and itinclude 4 sepal and 4 petals which has white to pink color and numerous anthers and only one stamen. The anthers are in violet color. The flowers has nectarium. It can be pollinated by bees or vasps (Sozzi, 2001; Rivera et al., 2002). The caper fruits named as caperberry and itis elipsoid or ovate shape. The maturated fruits suddenly opened and seeds go outside (Sozzi, 2001). Climate Capers can be grown on semi-arid conditions. Dry heat and intense sunlight make the preferred environment for caper plants.Plants are productive in zones having 200-600 mm annual precipitation and easily survive summer time temperatures higher than 35-40°C. However, caper is a cold tender plant and has a temperature hardiness range similar to the some kind of subtropical fruits for example pomegranate, fig and particularly olive trees (-9 °C) (Kan and Arslan, 2004). However in Northeast Anatolia, caper plants can bee seen in colder areas where olive trees can not be found Soil Plants grow wellin nutrient poor sharply-drained gravelly soils. Mature plants develop large extensive root systems that penetrate deeply into the soil. Therefore itcan be grown in very poor soils as well. Capers are salt-tolerant and flourish along shores within sea-spray zones. The caper's vegetative canopy covers soilsurfaces which helps to conserve soilwater reserves (Olmez et al., 2004). Propagation Capers can be propagated either from seed or cuttings. For seed propagation, caper seeds are miniscule and are slow to nurture into transplantable seedlings. Fresh caper seeds germinate readily-but only in low percentages. To obtain high germination percentage, stratification should be apply on caper seeds. In this way, seeds placed moist medium and waited 2-3 months in cold storage near O o C (Tansu and Kocabaa, 1997; Sozzi, 2001; Yilmaz et al., 2002). The seed coats of capers very resistto obtain water inside (Cesari, 2003). The seed coats are also include lignins. The use of plant growth regulators, particularly gibberellins has been reported increased seed germination ratio in caper seeds from 22% to 64% (Macchia and Casano, 1993; Soyler and Khawar, 2007; Suleiman et al., 2009). The seeds can be dispersed by some animals (Tansu and Kocabaa, 1997; Sozzi, 2001). Caper cuttings are hard-to-rooting (Soyler and Arslan, 2000; Kan et al.,2002). The best cutting collection time are February, March or April in Mediterranean areas. The stem cuttings can be prepared from basal portions, greaterthan 1 cm diameter and 8 cm in length with 6-10 buds. The rooting media must be well drained with bottom heat. The use IBA can be helpfultoincrease rooting. Planting, Irrigation, Pruning and Fertilization For commercial production, the planting can be start in January, February or March. The planting distances can be applied 2x2 or 3x3 in dry areas and 4x4 or 5x5 in irrigated areas. Depending on the roughness of the topography; about 2,000 plants per hectare can be planted. The first year plants do not prefer excess irrigation.If possible, dripirrigation is better. A full yieldisexpected after 3to 4 years. Plants are pruned back in winter to remove dead wood and watersprouts. Pruning is crucialto high production. Heavy branch pruning is necessary, as flower buds arise on one year old branches. Three year old plants will yield 1 to 3 kilograms of 95 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo caper flower buds per plant. Caper plantations can be lasted 20 to 30 years. Fertilization is a not big issue in caper production. Harvest and Processing As well known caper is produced mainly for unopened flower buds. These unopened flowers are exported after harvest (Soyler and Aslan, 1999). For harvest,itis very crucisalthat only unopened flower buds should be picked on a dry days. Harvesting is carried out regularly throughout the growing season. In Turkey and the other producer countries, caper flower buds are collected mainly by hand. The unopened flowers can be picked up 5-6 time per season. After harvest, unopened flowers are preserved either in vinegar or under layers of salt at the concentration of 20% in a jar.In Turkey,the export companies mostly located in Izmir,Istanbul, Bursa etc. The collected caper buds classified according to diameter of buds. In Italy, capers are graded on a scale from '7'to '16', which indicates their size in millimeters. The diameter lower than 7 mm is accepted the best one. This classification is not applied in Turkey. Among two main species, C. ovata is better physical and chemical properties for processing (Ozcan and Akgul, 1999; Giuffrida et al., 2002). Culinary Uses As mentioned before, unopened flower buds of capers have an important commercial value in capers producer countries. These flower buds either pickled in vinegar or preserved in granular salt. Moreover, semimature fruits (caperberries) and young shoots may also be pickled for use as a condiment. Capers have a sharp piquant flavor and add pungency, a peculiar aroma and saltinessto comestibles such as pasta sauces, pizza,fish, meats and salads. It was interesting that the flavor of caper similar to that of mustard and black pepper which comes from mustard oil: methyl isothiocyanate (released from glucocapparin molecules) arising from crushed plant tissues. Capers make an important contribution to the pantheon of classic Mediterranean flavors that include: olives, rucola (argula, or garden rocket), anchovies and artichokes. In most parts of the world, tender young shoots of caper plants can be eaten as a vegetable, or pickled. More rarely, mature and semi-mature fruits are eaten as a cooked vegetable. Medicinal Uses There is very old belief that capers reduce flatulence and to be anti-rheumatic in effect.In ayurvedeic medicine capers are recorded as hepatic protectors, improving liver function. Capers have reported uses for arteriosclerosis, as diuretics, kidney disinfectants, vermifuges and tonics. Infusions and decoctions from caper root bark have been traditionally used for dropsy, anemia, arthritis and gout. Capers contain considerable amounts of the anti-oxidant bioflavinoid rutin. Caper extracts and pulps have been used in cosmetics, but there has been reported contact dermatitis and sensitivity from their use. Economic Importance The European Union countries are the biggest markets for capers. They need high quality caper flower buds. As far as we know, the EU rejected imports from some North African countries recently because of the toxic residue found in the products. However, for the caper products that are appropriately certified, the world market is wide open. Further, organic production of capers will open an additional market niche. A good marketing concept will bring thislocal plantto an export success because the growing conditions for capers are outstanding in Turkey. On the other hand the plant needs to be advertisement on it. Therefore an effective advertisement can also increase its consumption in Turkey as well. References Barbera,G.,&Lorenzo, R.I. (1984). The caperculture in Italy. Acta Horticulturae, 144, 167-171. 96 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Bilgin, M. (2004). Kapari yurt içi piyasa ve ürün araştırması. Đstanbul Ticaret Odası Dış Ticaret Şubesi Araştırma Servisi (in Turkish). Davis, P.H. (1965) Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Edinburgh, Edinburgh University Press. Giuffrida, D., Salvo, F., Ziino, M., Toscano, G., & Dugo, G., (2002). Initial investigation on some chemical constituents of capers (Capparis spinosa L.) from the island of Salina. Italian Journal of Food Science, 1(14),.25-33. Jiang, H.E., Li, X., Ferguson, D.K., Wang, Y.F., Liu, C.J., & Li, C.S. (2007). The discovery of Capparis spinosa L. (Capparidaceae) in the Yanghai tombs (2800 years B.P.), NW China, and its medicinal implications. Journal of Ethnopharmacology 113,409-420. Kan , Y., & Arslan, N. (2002). Konya’da doğal plarak yetişen kapari (Capparis ovata Desf. var.canescens (coss.) Heywood)’de bazı fenolojik ve morfolojik özellikler üzerine bir araştırma. Bitkisel ilaç maddeleri toplantısı, Bildiriler, 29-31 Mayıs. Eskişehir,.144-148 (In Turkish). Kan, Y., Akay, A., Kan, M., & Kan, A. (2006). Kebere (Capparis ovata Desf. var canescens (coss.) Heywood)’nin doğal olarak yetiştiği lokasyonların toprak özellikleri ve bunların tomurcuk verimi üzerine etkileri. Selçuk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 20(40), 90-93. Macchia, M., &. Casano, S. (1993). Propagation of caper (Capparis spinosa). Sementi Elette, 39, 37-42. Ozcan, M., & Akgul, A. (1999). Influence of species, harvest date and size on composition of capers (Capparis spp.) flower buds. Molcular Nutrition & Food Research, 42 (2),102-105. Ozcan, M., Hacıseferogulları, H., &Demir, F., (2004). Some physico-mechanic and chemical properties of capers (Capparis ovata Desf.var. canescens(coss) Heywood) flower buds. Journal of Food Engineering, 65, 151-155. Olmez, Z., Yahyaoglu, Z., &Ucler, A.O. (2004). Effects of H2SO4, KNO3 and GA3 treatments on germination of caper (Capparis ovata Desf.) seeds. Pakistan Journal of Biological Sciences 7(6), 879-882. Rivera, D., Inocencio, C., Carreno, E., Reales, A., & Alcaraz,F. (2002). Archaeobotany of capers (Capparis) (Capparaceae). Veget Hist Archaeobot, 11, 295-313. Soyler, D., & Khawar, K.M. (2007). Seed germination of caper (Capparis ovata var. Herbacea) using α naphthalene acetic acid and gibberellic acid. International Journal of Agriculture & Biology, 9(1),.35-37. Sozzi, G.O., (2001). Caper bush: Botany and Horticulture, Horticultural Reviews, 27, 125-128. Söyler, D., & Arslan, N. (1999). Kebere (Capparis spinosa L.) tohumlarının çimlenmesine farklı sıcaklık ve ışıklandırmanın etkisi. Ege Tarımsal Araştırma Dergisi, 9(1), 63-75. Söyler, D., & Arslan, N. (2000). Kebere (Capparis spinosa L.) çeliklerinin köklenmesi üzerine bazı büyümeyi düzenleyici maddelerin etkileri. Turkish Journal Agricultural Forestry, 24, 595-600. Suleiman, M.K., Bhat, N.R., Abdal, M.S., Jacob, S., Thomas, R.R., Al-Dossery, S., V Bellen, R. 2009. Germination studies of Capparis spinosa L., Propagation of Ornamental Plants, 9(1), 35-38. Tansu, S., & Kocabaa, F. (1997). Importance of caper (Capparis spinosa L.) under forest ecosystem and its cultivation. In: Mukerji A.K. (Ed). XI World Forestry Congress, Antalya, Turkey, Vol 3, Topic 15: 259 (Abstract). Tonçer, Ö., & Tansı, S. (2000). The caper (Capparis ovata Desf.var.palaestina Zoh.) culture in Turkey. Pakistan Journal of Biological Sciences, 3(4),568-570. Yılmaz, H., Karahan, F., Bulut, Z., Demircan N., & Alper H. (2002). Kurak bölgelerde havza planlamasında bazı sekonder bitkilerin biyolojik onarım yönünden değerlendirilmesi. Su havzalarında toprak ve su kaynaklarının korunması, geliştirilmesi ve yönetimi sempozyumu,Hatay, Turkey, (pp.77-84). 97 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 484 Title A name given to the resource Caper (Capparis spp.) Growing Techniques and Economical Importance Author Author Güleryüz, Muharrem Özkan, Gürsel Ercisli, Sezai Abstract A summary of the resource. Caper has been using as a medicinal and aromatic plant for a long time in particular Mediterranean basin. More recently there have been obvious increased interest to this plant because of a wide culinary and medicinal use areas of this plant. Anatolia is one of the natural growing areas of this plant and local people use it in several ways. The plant has an important commercial value. Particularly in dry areas, the plant naturally found and preventing erosion. In this review we gave information about caper production possibilities, growing techniques, history etc. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed Q Science (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/50ac86cd4b46b7c67eabaf9c6cbef2ce.pdf 14519a8a1056d243b154e19dfc9f9ded PDF Text Text 1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Linear Support Vector Machines for HIV-1 Protease Site Detection M urat Gök Science Institute, Sakarya University, Sakarya, Turkey muratgok @gmail.com Ah met Turan Özcerit Computer Systems Education, Sakarya University, Sakarya,Turkey aozcerit@sakarya.edu.tr Abstract: Several studies have been done for the HIV-1 protease specificity problem by applying machine learning computation techniques recently. In this work, a Linear Support Vector Machine (LSVM) technique has been applied to predict the cleavability of proteins by HIV-1 protease. We used Orthonormal Encoding (OE) extraction technique to map octopeptide sequence inputs. According to simulation outcomes, we have achieved better result, which has a rate of %91.8, compared to earlier studies to predict the cleavability of HIV-1 protease. 1. Introduction HIV-1 protease (Beck et al. 2000) is a small enzyme in the AIDS virus that ensures its replication. The mature and infectious viral particles can only be generated when the polyproteins are cleaved by the HIV protease; otherwise, the viral particles are inactive (Graves et al. 1992). The cleavage sites in the viral polyproteins do not share sequence property. HIV-1 protease inhibitors target the active site in HIV-1 protease for preventing its maturation functioning. Owing to the factthat HIV-1 protease cleavage sites in proteins are templates for inhibitor drugs, deciphering and understanding HIV-1 protease is vital. In this paper, we apply Linear Support Vector Machines (LSV M) for detecting HIV-1 protease cleavage sites in proteins with the view of Orthonormal Encoding technique. During the last decade or so, for the HIV-1 protease, there have been several works to develop various prediction methods based on machine learning.In (Cai et al.1998) multilayer perceptron (MLP) which is a nonlinear machine learning method was used to solve this problem. Recently, Support Vector Machine (SV M) has been adopted for the prediction of the cleavage sites.In (Cai et al. 2002),the authors applied Vapnik’s SV M to the HIV-1 cleavage problem. In (Röngnvaldsson et al. 2003),the authors showed that HIV-1 protease cleavage prediction is alinear problem and LSV M isthe best classifierforthis problem. In (Nanni etal.2006),the authors studied an encoding technique that combines the amino acid substitution matrix Blosum50 together with the sequence order of the amino acid composition. In this work, a linear discriminate classifier (LDC) and a radial basis function SV M were combined. 2. Background and Techniques 2.1. Peptide Sequences A protein sequence is composed of variable combinations of 20 natural amino acids ∑(A, C, D, …, W,Y). A peptide is represented by P = P4 P3 P2 P1 ↓P1’ P2’ P3’ P4’ where ↓denotes a scissile bond, Pi is an amino acid belonging to ∑ (Röngnvaldsson et al. 2003). 2.2. Orthonormal Encoding (OE) Feature Extraction Technique Feature extraction is a process that extracts a set of features from the original pattern representation. Orthonormal Encoding is a robust feature extraction technique to map the octopeptide to a sparse orthonormal representation. Each amino acidinthe peptide sequence (Pi)isrepresented by a 20 bits vector with 19 bits setto zero and one bit set to one. We implemented OE in OSU toolbox (http://sourceforge.net/projects/svm/) in MatLab program. 381 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo 2.3. Data Set A large data set comprised 1625 substrates has been used. This data set had been experimentallytested for cleavage by the wild type HIV-1 protease (Kontijevski et al.2007). On this dataset, we conducted 10 tests. Each training and testsets has been randomly re-sampled but maintained the distribution ofthe patterns intwo classes. 2.4. Hyperplane Classifiers: 1-Norm Support Vector Machines (Fung et al. 2005) Support Vector Machines are a set of related supervised learning methods used for classification and regression. We considerthe problem of classifying m pointsin the n-dimensionalinput space Rn,represented by the m x n matrix A, according to membership of each pointAi in the class A+ or A− as specified by a given m x m diagonal matrix D with plus ones or minus ones along its diagonal. Forthis problem, depicted in Figure 1,the linear programming support vector machine with a linear kernel (thisis a variant ofthe standard SV M) is given by the following linear program with parameter ν > 0: min ( ω ,γ , y )∈R n +1+ m ve′y + || ω || 1 s.t. D ( Aω − eγ ) + y ≥ e (1) y ≥ 0, W here ||.||1 denotes the 1-norm as defined in the Introduction. That problem is indeed a linear program, and it can be easily seen from the equivalentformulation below: min (ω ,γ , y )∈R n +1+ m ve′y + e′t s.t. D ( Aω − eγ ) + y ≥ e (2) t ≥ ω ≥ −t , y ≥ 0. For economy of notation we shall use the firstformulation (1) with the understanding that computational implementation is via (2). Ifthe classes are linearly inseparable, which is often the case in real-world datasets, then two planes bound the two classes with a “soft margin” (i.e. bound approximately with some error) determined by the nonnegative error variable y,thatis: (3) Aiω + yi ≥ γ + 1, for Dii = 1, Aiω + yi ≥ γ − 1, for Dii = -1. The 1-norm of the error variable y is minimized parametrically with weight ν in (1), resulting in an approximate separating plane.This plane classifies data as follows: = 1, then x ∈ A+ , sign( x′ω − γ )  = −1, then x ∈ A− , (4) W here sign (·) is the sign function defined in the Introduction. Empirical evidence indicates that the 1norm formulation has the advantage of generating very sparse solutions. This results in the normal ω to the separating plane x′ω = γ having many zero components, which implies that many input space features do not play a rolein determining the linear classifier. Figure 1. The LP-SV M classifierinthe w-space ofRn. The plane of equation (3) approximately separating pointsin A+ from pointsin A−. 382 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo This makes this approach suitable for feature selection in classification problems. Since our rule extraction algorithm depends directly on the features used by the hyperplane classifier,sparser normal vectors ω willlead to rules depending on a fewer number of features. 3. Results and Discussion O wing to the factthat OE makes the domain space sparser (i.e.from 208 to 2160),the ratio of number of features and the sample size increases.In Figure 2, a graphical description of the system experimented is given. On step 1, training data encodes as Orthonormal encoding. Referred training data is labeled with respect to (Kontijevski 2007). On step 2, By Using orthonormal encoded inputs, LSV M Classifieris constructed. On step 3, testing data is encoded as orthonormal encoding. Finally, a confusion matrix which is a table with two rows two columns that reports the number of True Negatives, False Positives, False Negatives, and True Positives produced from LSV M classifier. We conducted 10 tests and get 0.9277 class rate values as stand-of-the art. We have used totally 540 samples as seen Table 1. Data Training Test Cleaved data 184 190 Uncleaved data 356 350 Total 540 540 Table 1. Sample data experimented Figure 2. Graphical description ofthe system experimented 4. Conclusion In this paper,the problem is to predict whether a given peptide, HIV-1 protease cleavage site,is cleaved or not. We showed by an empirical approach, LSV M with OE inputs can partition the space successfully. Experimentalresultsshow thatour result outperforms the results as pointed in (Nanni et al.2006) has a value of 91.8% and in (Kim et al. 2008) has a value of 89.92%. 383 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo References Beck, Z.Q., Hervio, L., Dawson, P.E., Elder, J.E., Madison, E.L. (2000). Identification of efficiently cleaved substrates for HIV-1 protease using a phage display library and use in inhibitor development. Virology. Graves, B.J., Hatada, M.H., Miller, J. K., Graves, M.C., Roy, S., Cook, C.M., Krohn, A., Martin, J.A., Roberts, N.A. (1992). In Structure and Function of the Aspartic Protease: Genetics, Structure and Mechanisms, Dunn, B., Ed. Plenum: New York; p. 455. Cai Y.D., Chou K.C. (1998). Artificial neural network model for predicting HIV protease cleavage sites in protein. Adv Eng Software 29:119-128 Cai Y.D., Liu X.J., Xu X.B., Chou K.C. (2002). Support vector machines for predicting HIV protease cleavage sites in protein. JComputer Chemistry 23: 267–274. Röngnvaldsson, T., You, L. (2003). Why neural networks should not be used for HIV-1 protease cleavage site prediction. Bioinformatics, 1702–1709. Nanni L., Lumini A. (2006). A reliable method for HIV-1 protease cleavage site prediction methods. Neuro Computing 69: 838 - 841. Kontijevski A., Wikberg J.E.S., Komorowski J. (2007). Computational proteomics analysis of HIV-1 protease interactome. Proteins:Structure, Function and Bioinformatics 68: 305–312. Fung G., Sandilya S.,Rao R.B. (2005). Rule Extraction from Linear Support Vector Machines. KDD’05, August 21–24, Chicago, Illinois, USA. Kim H., Zhang Y., Heo Y., Oh H., Chen S. (2008). Specificity rule discovery in HIV-1 protease cleavage site analysis. Compuatational Biology and Chemistry 32: 72–79. 384 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 514 Title A name given to the resource Linear Support Vector Machines for HIV-1 Protease Site Detection Author Author Gök, Murat Özcerit, Ahmet Turan Abstract A summary of the resource. Several studies have been done for the HIV-1 protease specificity problem by applying machine learning computation techniques recently. In this work, a Linear Support Vector Machine (LSVM) technique has been applied to predict the cleavability of proteins by HIV-1 protease. We used Orthonormal Encoding (OE) extraction technique to map octopeptide sequence inputs. According to simulation outcomes, we have achieved better result, which has a rate of %91.8, compared to earlier studies to predict the cleavability of HIV-1 protease. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed Q Science (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8015a1cbfba2d6bc294c5336d500ca84.pdf 7e8705bf44dfcf4ce1926feeaab96cea PDF Text Text Türk Dili Ve Edebiyatı Bölümlerinde Osmanlı Türkçesi Eğitimi Mehmet GÜMÜŞKILIÇ Özet:Osmanlı Türkçesi, Türk dili tarihinin yaklaşık 450-500 yıllık bir dönemini ihtiva etmektedir. İlim âleminde Osmanlıca da denilen bu devrede Arap harfli Türkçe metinler yazılmıştır. Osmanlıca tarih boyunca hiçbir zaman başka bir dil olmamıştır. Arapça, Farsça unsurlar içermekle beraber dil Türkçedir. Bu döneme vâkıf olabilmek için iyi bir donanıma sahip olmak gerekir. Bunun için de ilk önce Arap alfabesi çok iyi bilinmelidir. Daha sonra bol bol Arap harfli Türkçe metin okunmalı ve bu metinler yazılmalıdır. Ayrıca günümüze yabancı olan kelimeler sözlüklerden bulunup, kavranılmalıdır. Günümüzde Türkiye’de Türk Dili ve Edebiyatı, Tarih, bazı Sanat Tarihi, Kütüphanecilik bölümlerinde ve İlahiyat Fakültelerinde ilmî olarak Osmanlı Türkçesi eğitimi verilmektedir. Bunların dışında bazı özel teşebbüsler çeşitli vakıflar aracılığıyla Osmanlı Türkçesi dersleri açmaktadır. Kendi kültürümüzü, tarihimizi, edebiyatımızı, dilimizi ve toplumsal yapımızı iyi anlayabilmek için Osmanlı Türkçesi dersi vasıtadır. Bu vasıta kullanılarak kültür köklerimize ilk elden ulaşma imkânına sahip olabiliriz.. Tebliğimizde; Türkiye’de bulunan 8 üniversite örnek olarak alınmış ve bu üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde okutulmakta olan Osmanlı Türkçesi değerlendirilmiş ve bu derslerin daha verimli bir şekilde öğrencilere verilebilmesi için neler yapılması gerektiği hakkında bazı teklifler sunulmuştur. Tebliğimiz; Osmanlı Türkçesi eğitiminin gerekli olduğu, bu eğitimin toplumda yaygınlaşması gerektiği konusuna bir nebze de olsa dikkat çektiyse hedefine ulaşmış sayılacaktır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Türkçesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Arap Harfli Metinler, Üniversitelerde Osmanlı Türkçesi Eğitimi. Giriş Osmanlı Türkçesi, Türkçenin tarihî devirlerinden birisidir. Bu dönem yaklaşık 15. asrın ortalarından 20. asrın başlarına kadar devam etmiştir. Bu devreye ilim âleminde Osmanlıca da denmektedir. Osmanlıca tabiri ile aslında Türkçe kastedilmektedir. Zaten Tanzimat’a kadar, Türkçe metinlerin Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca ile yazıldığına dair bir ifadeye pek rastlanmamıştır. Bu dönemde Türkçe, genellikle ‘Türk dili, Türkî, Türk’ün dili’ gibi kelimelerle ifade ediliyordu (Akalın; 2002, s.15-16). Osmanlı Türkçesi ifadesi, belki de ilk defa, Tanzimat’tan sonra ‘lisân-ı Osmânî’90, ‘Osmanlıca’ (Öksüz; 1995, s.14, 28, 167), ‘lehçe-i Osmânî’91 tabirleri ile dilimize girmiştir. Osmanlı Türkçesi kendi arasında üç kısma ayrılır: İlk döneme ‘Başlangıç Dönemi Osmanlı Türkçesi’; ikinci döneme ‘Klasik Devir Osmanlı Türkçesi’; son döneme ise ‘Yenileşme Devri Osmanlı Türkçesi’ adı verilir. İlk dönem 15. yüzyılın ortalarından, yani Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethetmesinden 16. yüzyılın başlarına kadar; ikinci dönem 16. yüzyılın başlarından 20. yüzyılın ortalarına, yani Tanzimat Fermanı’na kadar; son dönem ise Tanzimat Fermanı’nın ilan edilmesinden 20. yüzyılın başlarına, yani II. Meşrutiyet’in ilanı olan 1908 yılına kadar olan dönemdir (Özkan; 2007, s.483-485). Osmanlı Türkçesi devresinde yüz binlerce Türkçe eser meydana getirilmiştir. 1928 yılında yapılan harf inkılabından sonra92 ise Latin harfli alfabeye geçildi. 1908’den günümüze kadar olan döneme Türk dili tarihi bakımından Türkiye Türkçesi denmektedir. Latin alfabesinin kabulünden belli bir müddet sonra Arap harfleriyle yazılan Türkçe metinler, okullarda Osmanlı Türkçesi dersleri olmadığı için maalesef okutulamamıştır. Bu da; kültürümüzü, dilimizi, edebiyatımızı, tarihimizi, sanatımızı yeni nesillerin anlamada zorluk çekmesi demekti. Ayrıca 1932 yılında başlayan ve kısa bir süre sonra yapılan hatanın farkına varılmasından sonra vazgeçilen, fakat 1940 yılından sonra geniş bir şekilde sürdürülen dilde tasfiyecilik hareketi neticesinde ( Özkan; 1995, s.43-45) Türkçede kullanılan ve herkesin bildiği Arapça, Farsça kökenli birçok kelimenin yerine Türk dili kurallarına uygun olmadan pek çok kelime uydurulmuş, Türkçenin ağızlarında kullanılan mahallî kelimeler ve çeşitli Türk lehçelerinde yer alan bazı kelimeler Türk yazı diline geçirilmeye başlanmış, böylece genç Türk neslinin geçmişle bağları koparılmaya 90 Meselâ, Namık Kemal “Lisân-ı Osmânî’nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazâtı Şâmildir.” (Kalpaklı; 1999, s.19-24) adlı makalesinde bu tabiri kullanmaktadır. 91 Ahmet Vefik Paşa; 1876’da ilk baskısı, 1890 yılında da ikinci baskısı yapılan sözlüğüne Lehçe-i Osmânî adını koymuştur (Bu sözlük Latin harfleriyle Recep Toparlı tarafından hazırlanmış ve Türk Dil Kurumu bu çalışmayı 2000 yılında basmıştır.). 92 Harf inkılabından önce Latin harflerine geçiş ile ilgili tartışmalar için bakınız: ( Usluer; 2006, s.365-377, Ertem; 1991, s.89-222 ) 358 �çalışılmıştır. Tasfiyecilik hareketinin siyasî bir yönü olduğu da gözden uzak tutulmamalıdır. 1950 ile 1960 yılları arasında Türk Dil Kurum ile hükümet arasında bir anlaşmazlık söz konusuydu. 1945 yılında öz Türkçe kelimeler daha çok kullanılarak Türkçeleştirilen anayasa, 1952 senesinde yeniden eski şekline, yani tabiî biçimine döndürülür ( Akalın; 2002, s.43). Bu yıllarda dilin tabiî mecrasına girdiğini söyleyebiliriz. 1960 askerî darbesinden sonra ise Türkçe yeniden bir çıkmaza girmiştir. 1952 yılında değiştirilen anayasanın dili 1961’de tekrar öz Türkçe ile yazılmıştır ( Akalın; 2002, s.44). Yani 1960 ile 1980 yılları arasında “Öz Türkçecilik, arı Türkçecilik, dilde özleştirme, dilde ilericilik, devrimci görüş” adlarıyla dilde ırkçılık ve tasfiyecilik özelliği taşıyan aşırı özleştiricilik hareketi var olmuştur ( Korkmaz; 2002, s.62). Bu yapmacık dil hareketinin tam olarak başarıya ulaşması mümkün değildi. Halk kendisinin anlamadığı, Türkçenin musikîsine uygun olmayan kelimeleri reddetti. Arılaştırma hareketi azalıp çoğalmakla birlikte 1980’li yıllara kadar sürdü93. 1980’den sonra Türkçe daha sağlıklı bir mecrada yoluna devam etti. 1995’ten sonraki yıllarda bilgisayarın, dolayısıyla internetin ve cep telefonunun yaygınlaşmasından sonra ise, İngilizce kelime ve tabirler dilimizi istilâ etmeye başladı. Teknolojinin baş döndürücü bir şekilde gelişmesinin kitap okuma alışkanlığına ket vurduğunu söyleyebiliriz. Bununla beraber, internetin yaygınlaşmasının bir takım kitapçıların kitaplarını internet üzerinden satmalarını sağladığını; medya kuruluşlarının artmasının, reklâm pastasının büyümesinin de bazı kitapların daha çok okunmasını temin ettiğini söylememiz yerinde olacaktır. Günümüzde kitaba ilgi bir yandan azalırken, öte yandan insanların kendi kültür köklerini aramaları sonucunda bazı kitaplara ilgi artmaktadır. Tebliğimizde; kendi öz benliğimizi daha iyi kavramada vasıta olabilecek Osmanlı Türkçesini günümüzde akademik bir şekilde öğretmeye çalışan Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde okutulan Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca derslerinin kalitesi ve Osmanlıca eğitiminin daha verimli olabilmesi için neler yapılması gerektiği üzerinde durulacaktır. Osmanlı ve Osmanlıcaya İlgi Osmanlı Devleti tarihin en büyük devletlerinden birisi olarak kabul edilmektedir. Bu kadar büyük bir iradenin elbette ki büyük bir dili de olacaktı. İlim âleminde Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca adıyla bilinen bu dil, aslında Türkçeden başka bir dil değildi. Türkçe Fatih’in İstanbul’u fethetmesinden sonra artık bir imparatorluk dili hâline gelmişti. Bu dil İstanbul’a değişik yerlerden gelen insanların konuşma biçimlerinin ortak bir potada eritilmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Yani birçok unsurun dillerinde geçen şekillerle oluşan İstanbul Türkçesi, bir imparatorluk dili hâlini almış ve yüzyıllar boyunca hâkimiyetini sürdürmüştür. Türk dili tarihi göz önüne getirildiğinde yaklaşık 500 senelik uzunca bir dönem Türkçe yazılan yüz binlerce kitaba ilk elden ulaşabilmek için Osmanlı Türkçesi eğitimi almak gereklidir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca ayrı bir dil değildir. Hiçbir zaman da farklı bir dil olmamıştır. Bazı kişiler günümüzde “Özgeçmiş”lerinde bildiği diller arasına Osmanlıcayı da eklemektedirler. Bu son derece yanlış bir davranıştır. Tabiî şunu da belirtmek gerekir ki, çok uzun bir dönem devam eden Osmanlı Türkçesi devresine hâkim olmak kolay değildir. Bunun için bir takım donanımlara sahip olmak lazımdır: Arap harfli imlâyı iyi bilmek, Arapça ve Farsça tamlamalara, birleşik yapılara ve kelime kadrosuna vâkıf olmak ve Türkiye Türkçesi gramerini ayrıntılı bir şekilde kavramak. Türkiye’de günümüzde Osmanlı Türkçesi eğitimi; üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı, Tarih, Kütüphanecilik ve bazı Sanat Tarihi bölümleri ve yeni açılan Sosyal Bilimler Lisesi dışında hiçbir yerde resmî olarak verilmemektedir. Bu saydığımız birimlerin dışında bazı belediyeler ve sivil toplum örgütlerinin Osmanlıca kursları düzenlediklerine şahit oluyoruz. Görüldüğü gibi ülkemizde Osmanlı Türkçesi eğitimi ancak sınırlı bir şekilde sürdürülmektedir. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümlerinde Osmanlıca Ülkemizde Fen-Edebiyat Fakültesi bulunan neredeyse bütün üniversitelerde Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü mevcuttur. Bu bölümlerin hepsinde de Osmanlı Türkçesi dersi yer almaktadır. Aşağıda bazı üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümlerinde okutulan Osmanlı Türkçesi dersleri hakkında istatistikî bilgiler verilecektir. 1) İstanbul Üniversitesi: Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünün bulunduğu en eski üniversitelerden olan İstanbul Üniversitesi’nde Osmanlı Türkçesi dersi, 1 ve 2. dönemlerde (1. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) 4 teorik 2 pratik olmak üzere haftada 6’şar; 3. ve 4. dönemlerde (2. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) ise haftada 2’şer saat zorunlu olarak verilmektedir ( http://www.istanbul.edu.tr). 93 Özellikle 1968’den 1980’e kadar uydurma dili savunanlarla, halkın anladığı dilimize geçmiş ve Türkçeleşmiş kelimeleri kullanmanın gerektiğini müdafaa edenler arasında daima bir mücadele olmuştu. Hatta bu öyle bir hâl almıştı ki, özellikle entelektüel kişiler arasında onların kullandığı kelimelerden, hangi siyasî görüşe sahip olup olmadıklarına dair hükümler çıkarılıyordu. Uydurma dil, memleketimizde büyük tahribat yapmıştı. Bu konuda bakınız: (Özkan; 1997, s.330-343) 359 �2) Fatih Üniversitesi: Özel üniversitelerin içinde en yüksek puanla öğrenci alan Fatih Üniversitesi FenEdebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, bursluluk puanı bakımından da Türkiye’de ikinci durumdadır. Bölümde Osmanlı Türkçesi; 1, 2, 3 ve 4. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk, ikinci dönemi) haftada 4’er saat mecburî olarak okutulmaktadır ( http://www.fatih.edu.tr). 3) Gazi Üniversitesi: Bu üniversitede Osmanlı Türkçesi dersleri 1, 2, 3, 4. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk, ikinci dönemi) haftada 3’er saat zorunlu olarak okutulmaktadır http://www.fef.gazi.edu.tr). 4) Ankara Üniversitesi: Bu üniversitenin Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde Osmanlı Türkçesi dersi 1, 2 ve 3. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk dönemi) haftalık 4’er saat zorunlu olarak verilmektedir ( http://www.dtcf.ankara.edu.tr). 5) Marmara Üniversitesi: Bu üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde okutulmakta olan Osmanlı Türkçesi dersi, 1, 2 ve 3. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk dönemi) haftada 4’er; 4, 5 ve 6. dönemlerde (2. sınıfın ilk, 3. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) haftada 2’şer saat mecburî olarak okutulmaktadır (http://www.marmara.edu.tr). 6) Boğaziçi Üniversitesi: Üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde Osmanlı Türkçesi dersi, 1 ve 2. dönemlerde (1. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) haftada 4’er saat zorunlu olarak verilmektedir ( http://turkishliteratur.boun.edu.tr). 7) Uludağ Üniversitesi: Üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde 1, 2, 3 ve 4. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk, ikinci dönemi) haftada 3’er saat olmak üzere Osmanlı Türkçesi dersi mecburî bir şekilde okutulmaktadır ( http://www.uludag.edu.tr). 8) Kültür Üniversitesi: Vakıf üniversitelerinden olan Kültür Üniversitesi’nin Fen Edebiyat Fakültesi’ne bağlı Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde Osmanlı Türkçesi dersi 1 ve 2. dönemlerde (1. sınıfın ilk ve ikinci dönemleri) haftada 4’er; 3 ve 4. dönemlerde (2. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) ise haftada 2’şer saat olarak zorunlu bir şekilde verilmektedir ( http://www.fen-edebiyat.iku.edu.tr). Yukarıda verdiğimiz 6 devlet ve 2 vakıf üniversitesinde bulunan Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerine bakıldığında Osmanlı Türkçesi; 4 yıl, yani 8 dönem boyunca zorunlu bir şekilde haftalık ders saati bakımından en fazla Marmara Üniversitesi’nde 18 saat olarak verilmektedir. İstanbul ve Fatih üniversitelerinde ise 4 sene, yani 8 dönemde haftada 16’şar saat olarak mecburî Osmanlı Türkçesi dersleri okutulmaktadır. Yukarıda bahsedilen 8 üniversitenin içinde 4 yıllık bir zaman diliminde Osmanlı Türkçesi dersi, haftalık 8 saatle en az Boğaziçi Üniversitesi’nde okutulmaktadır. Bu sekiz üniversitenin 6’sında Osmanlı Türkçesi dersi 1. ve 2. sınıfların ilk ve ikinci dönemleri olmak üzere 4 dönemde; Marmara Üniversitesi’nde 3 yıl boyunca, Boğaziçi Üniversitesi’nde ise sadece 1 yıl boyunca zorunlu olarak okutulmaktadır. Bu tablo bize Osmanlı Türkçesi dersinin üniversitelerin çoğunda 1 ve 2. sınıflarda okutulduğunu 3. ve 4. sınıflarda ise bu dersin gösterilmediğini ortaya koymaktadır. Osmanlı Türkçesi Eğitim-Öğretiminde Karşılaşılan Zorluklar Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca dersleri öğrenciler arasında en zor ders kategorisine giren derslerdendir. Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinin en temel dersi olarak vasıflandırabileceğimiz bu dersten başarılı olabilmek için belli bir birikim elde etmek gerekir. 1. ve 2. sınıfta bu dersi iyi öğrenen öğrenciler, 3. ve 4. sınıfta diğer derslerde de avantaj kazanacaklarıdır. Çünkü özellikle 3. ve 4. sınıflarda Eski Türk Edebiyatı ve Yeni Türk Edebiyatı derslerinde okutulan metinler genellikle Arap harfleriyle yazılan Türkçe metinler olmaktadır. Osmanlıcası iyi olan öğrenciler 3. ve 4. sınıfta pratik yapma imkânı bulabilmektedirler. Osmanlıcanın 1. sınıfı temel bir sınıftır. Bu sınıfta öğrencilere ilk olarak Arap harfleri kavratılmalıdır. Bu sınıftakiler, ilkokul 1. sınıftaki talebeler gibi Arap harflerini 50’şer veya 100’er defa yazmalı ve harflerin bitişme şekillerini iyi öğrenmelidirler. İlk 1-1,5 ay bu konulara ağırlık verildikten sonra kelime okumalarına önem vermek gerekir. Kelimelerden, yavaş yavaş cümlelere geçilmeli; sonra da en basit metinden başlayarak daha zor metinler okutulmalıdır. Günümüze göre yabancı sayılabilecek kelimelerin anlamlarının sözlüklerden bulunup bunların kavranılmasının önemi öğrenciye anlatılmalıdır. Şemseddîn Samî’nin Kâmûs-ı Türkî’sinin herkesçe alınması sağlanmalıdır. Tamamen Arap alfabesiyle tanzim edilmiş olan bu sözlük sayesinde öğrenciler metinlerdeki kelimeleri doğru olarak okuyacaklardır. Öğrencilere bir de madde başları Latin harfleriyle oluşturulmuş bir sözlük de kullanmaları tavsiye edilebilir. İlk dönemin sonlarına doğru Latin harfli metinleri Arap harfleriyle yazma alıştırmaları yapılmalıdır. 1. sınıfın ikinci döneminde ise metin okumayla birlikte Latin alfabesiyle yazılan metinleri Arap harfleriyle yazma konusuna da devam edilmelidir. Ayrıca öğrencilere 2. dönem için dönem ödevi ve okunacak haftalık parçalar yazma ödevi olarak verilmelidir. Bu dönemde ayrıca Arapça vezinlere de yavaş yavaş girilmeye başlanmalıdır. 2. sınıfta Osmanlı Türkçesi derslerinde, 1. sınıfa göre daha ağır metinler okutulmalıdır. Bu sınıfta metinlerin yanı sıra Osmanlı Türkçesi grameri de öğrencilere belletilmelidir. Gramerde 1. sınıfta başlanılan 360 �Arapça vezinlere 2. sınıfta devam edilmelidir. İkinci dönem ise Arapça ve Farsça tamlamalar ve vakit kalırsa Farsça türemiş isim ve türemiş sıfatlar; birleşik isim ve sıfatlar da konu olarak öğrencilere anlatılmalıdır. Osmanlı Türkçesi Eğitimi İçin Teklifler: Osmanlı Türkçesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümlerinde yukarıda da dile getirdiğimiz gibi genellikle 1. ve 2. sınıflarda okutulmaktadır. 3. ve 4. sınıflarda bir kaç seçmeli dersin dışında Osmanlı Türkçesi ile ilgili bir ders bulunmamaktadır. Üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde umumiyetle 19 ve 20. asırda yazılan matbu metinler okutulmaktadır. Tarih bölümlerinde ise dîvanî, rik’a gibi yazı çeşitleriyle yazılmış metinler de öğrencilere verilmektedir. Osmanlı Türkçesi derslerinin daha verimli olabilmesi için tekliflerimiz şunlardır: 1) Osmanlı Türkçesiyle ilgili dersler seçmeli bile olsa 3. ve 4. sınıflarda da değiş adlarla öğrencilere verilmeli ve böylece öğrencilerin Osmanlıca ile ilgili irtibatlarının kopmaması sağlanmalıdır. 2) 3. ve 4. sınıfta Osmanlıca dersleri konulmasının mümkün olmadığı durumlarda, özellikle Eski ve Yeni Edebiyat derslerinde verilebilecek Arap harfli metinler sayesinde öğrenciler, Osmanlıca derslerinde öğrendiklerini pratik yapma imkânı bulacaklardır. Yani Osmanlı Türkçesini iyi bilen ve günümüze yabancı olan kelimeleri bugünkü karşılıklarıyla kavrayan bir öğrenci 3. ve 4. sınıflarda rahat edecektir. 3) Özellikle Tarih bölümlerinde öğretilen çeşitli yazı stilleri ile ilgili de Osmanlı Paleografyası adlı bir ders konabilir. Böylece Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğrencileri de padişah fermanlarını, tapu sicil kayıtlarını ve çeşitli evrakları az çok okuyabileceklerdir. 4) Osmanlı Türkçesini öğrencilere sevdirebilecek aktiviteler yapılmalıdır. Metinler belki görsel olarak öğrencilere sunulmalı, böylece talebelerin dikkati çekilmeli ve onların derslere yoğunlaşmaları sağlanmalıdır. 5) Talebelerin, Osmanlı Türkçesi ile irtibatlarının derslerin dışında da kopmaması için onlara bol bol ödev verilmeli ve bu yaptıkları ödevlerin karşılığını muhakkak alacakları söylenmelidir. Bunun neticesinde öğrenciler hem ödevlerini yapıp, hem de ödevleri yaparken kelimenin yazılış şekillerine ve günümüzdeki anlamlarına dikkat edecekler ve Osmanlıca ile olan ilişkileri devam edecektir. 6) İstanbul bir kültür hazinesidir. El yazmaları ve matbu Arap harfleriyle yazılmış birçok eseri bünyesinde barındıran bir şehirdir. Özellikle İstanbul’da bulunan üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde okuyan talebelere kütüphaneler gezdirilmeli ve cetlerimizin bize bıraktıkları eski kitapların ne derece önemli olduğu idrak ettirilebilmelidir. Öğrencilerin, geçmişte büyük bir kültür hazinesine sahip bir milletin torunları olduklarının bilincine varma yolunda kütüphane gezileri büyük önem taşımaktadır. Osmanlıcaya vâkıf olanların Osmanlıcayı bilmeyenlere göre ayrıcalık sahibi olacakları talebeye hissettirilmelidir. 7) Öğrencilere; Osmanlı Türkçesi eğitimi-öğretimi sayesinde günümüzde Türkçede çok sık, sık, bazen veya nadiren kullanılan kelimelerin orijinal imlâlarını kavradıkları takdirde bunları güzel, doğru ve Türkçenin musîkisine uygun olarak telaffuz edebilecekleri ve yeni nesilleri daha fazla etkileyebilecekleri anlatılmalıdır. 8) Geçmiş, yani tarih günümüzün aynasıdır. Geçmişte meydana gelen olaylar millî hafızamızdır. Kendi kültür köklerini iyi bilmeyen nesiller, geleceğe güvenle bakamazlar, başka milletlerin kültür hegemonyasına girerler. 20. yüzyıl ve bu yüzyıldan önceki yüzyıllarda meydana gelen tarihî hadiseler, günümüzde çözülemeyen pek çok hadisenin de temelini oluşturmaktadır. Türk toplumu olarak geçmişte ilişki içinde olduğumuz bir çok milletle alâkamızı daha güvenli bir şekilde sürdürebilmek ve kültürel köklerimizi yakından tanıyabilmek için Arap alfabesiyle yazılmış Türkçe metinlere (Osmanlı Türkçesine) vâkıf olmanın elzem olduğunu devletimizin üst kademesinden insanlara da kabul ettirebilmek için sık sık Osmanlı dönemiyle ilgili medyada programlar yapılıp, yazılar yazılıp, sempozyumlar düzenlenmeli; devlet başkanının, bakanların ve üst düzey bürokratların buralara katılmaları temin edilmelidir. Osmanlı Türkçesi eğitiminin daha büyük kitlelere ulaştırılabilmesi için yukarıda yaptığımız elbette bu tekliflerle sınırlı değildir. Sonuç Tarihimizi, kültürümüzü, edebiyatımızı, dilimizi iyi anlayabilmede en önemli vasıtalardan olan Osmanlı Türkçesi eğitimi günümüzde önem kazanmaktadır. Medya da Osmanlı Devleti’nin toplum yapısını bugünlerde daha ilgi ile takip etmektedir. Televizyonlarda çeşitli tarih, kültür, sanat ve edebiyat programları yapılmakta; gazetelerin kültür sayfalarında geçmiş kültürümüz ile ilgili yazılara rastlanmakta; Osmanlı dönemiyle ilgili romanlar, hikâyeler yazılmakta; böylece Osmanlı dönemine alâka, gün geçtikte artmaktadır. Bu döneme ilk elden ulaşabilmek ve 1928 yılında yapılan harf inkılâbından önce Türklerin yaklaşık 900-1000 sene kullandıkları Arap harfleriyle yazılmış olan Türkçe metinleri anlayabilmek için gereken donanımı bize sağlayacak olan en önemli husus, Osmanlı Türkçesi eğitimi ve öğretimidir. Osmanlı Türkçesi veya ilim âleminde yaygın olan adıyla Osmanlıca günümüzde üniversitelerin ancak sınırlı sayıdaki bölümlerinde okutulmaktadır. Bu bölümlerin 361 �başında gelen Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde verilen Osmanlı Türkçesi dersi, bölümün en temel dersi olmalıdır. Tarih bölümlerinde de Osmanlıca dersi verilmektedir. Bu iki bölümün dışında bazı İlahiyat fakültelerinde, Kütüphanecilik, Sanat Tarihi, Müzik bölümlerinde de Osmanlı Türkçesi dersi genellikle seçmeli ders olarak okutulmaktadır. Bunun dışında 6-7 sene önce açılan Sosyal Bilimler liselerinde de Osmanlıca dersi liselerin müfredatında bulunmaktadır. Yukarıda bahsettiğim müesseselerin ve bazı özel teşebbüslerin açtıkları özel kurslarda verilen Osmanlı Türkçesi derslerinin dışında maalesef Türkiye’de çok uzun bir dönem –yaklaşık 450-500 sene- Arap harfleri kullanılarak meydana getirilen yüz binlerce Türkçe kitaba ulaşabilmenin en önemli aracı olan Osmanlıca eğitimi hiçbir yerde yapılmamaktadır. Bu da bizim en önemli eksikliklerimizdendir. Genç nesle, milletimizin dünya yüzündeki büyük devletlerin kültürlerinden hiç de eksik olmayan, hatta onların kültürlerinden daha ileri bir kültür oluşturan Osmanlı dönemini aydınlatabilmede vasıta olan Osmanlı Türkçesinin önemi kavratılmalı ve kültür köklerine bağlı olmayan milletlerin dünyada hiçbir zaman söz sahibi olamayacakları idrak ettirilebilmelidir. Tebliğimizde Osmanlı Türkçesini nazara vermeye, Osmanlıca eğitiminin toplumda yaygınlaşabilmesi için bazı teklifler yapmaya çalıştık. Bu önemli konuya dikkat çektiysek, tebliğimiz hedefine ulaşmış sayılmalıdır. Kaynaklar Ahmet Vefik Paşa Lehçe-i Osmânî (Haz.: Recep Toparlı), Türk Dil Kurumu Yay., Ankara 2000, 1005 s. Faruk Kadri Timurtaş, “Uydurmacılık, Uydurma Kelimeler ve Türkçede Kelime Yapımı”, SİSAV (Siyasî ve Sosyal Araştırmalar Vakfı), Türk Dili Semineri, Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş Makaleler (Dil-Edebiyat İncelemeleri) (Haz.: Mustafa Özkan), Türk Dili Kurumu Yay., No: 693, Ankara 1997, 631 s. Hatice Şirin Usluer, Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ Yay., Ankara 2006, 406 s. Mustafa Özkan, “Osmanlı Türkçesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 33, İstanbul 2007, s.483-485. ------------, Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi, Filiz Yay., İstanbul 1995, s.43-45. Namık Kemal, “Lisân-ı Osmânî’nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazâtı Şâmildir.” OsmanlıDîvân Şiiri Üzerine Metinler (Haz. Mehmet Kalpaklı), Yapı Kredi Yay., İstanbul 1999, s.19-24. Rekin Ertem, Elifbe’den Alfabe’ye, Dergâh Yay., İstanbul 1991, 437 s. Şükrü Akalın “Cumhuriyet Döneminde Türkçe”, Türkler, Cilt: 18, Ankara 2002, s.15-53. Yusuf Ziya Öksüz, Türkçenin Sadeleşme Tarihi Genç Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi, Türk Dil Kurumu Yay., No: 606, Ankara 1995, 240 s. Zeynep Korkmaz, “Atatürk ve Dil Devrimi”, Türkler, Cilt: 18, Ankara 2002, s.54-64. http://www.fen-edebiyat.iku.edu.tr http://www.turkishliteratur.boun.edu.tr http://www.uludag.edu.tr http://www.dtcf.ankara.edu.tr http://www.fatih.edu.tr. http://www.fef.gazi.edu.tr http://www.istanbul.edu.tr http://www.marmara.edu.tr 362 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 404 Title A name given to the resource Türk Dili Ve Edebiyatı Bölümlerinde Osmanlı Türkçesi Eğitimi Author Author GÜMÜŞKILIÇ, Mehmet Abstract A summary of the resource. Osmanlı Türkçesi, Türk dili tarihinin yaklaşık 450-500 yıllık bir dönemini ihtiva etmektedir. İlim âleminde Osmanlıca da denilen bu devrede Arap harfli Türkçe metinler yazılmıştır. Osmanlıca tarih boyunca hiçbir zaman başka bir dil olmamıştır. Arapça, Farsça unsurlar içermekle beraber dil Türkçedir. Bu döneme vâkıf olabilmek için iyi bir donanıma sahip olmak gerekir. Bunun için de ilk önce Arap alfabesi çok iyi bilinmelidir. Daha sonra bol bol Arap harfli Türkçe metin okunmalı ve bu metinler yazılmalıdır. Ayrıca günümüze yabancı olan kelimeler sözlüklerden bulunup, kavranılmalıdır. Günümüzde Türkiye’de Türk Dili ve Edebiyatı, Tarih, bazı Sanat Tarihi, Kütüphanecilik bölümlerinde ve İlahiyat Fakültelerinde ilmî olarak Osmanlı Türkçesi eğitimi verilmektedir. Bunların dışında bazı özel teşebbüsler çeşitli vakıflar aracılığıyla Osmanlı Türkçesi dersleri açmaktadır. Kendi kültürümüzü, tarihimizi, edebiyatımızı, dilimizi ve toplumsal yapımızı iyi anlayabilmek için Osmanlı Türkçesi dersi vasıtadır. Bu vasıta kullanılarak kültür köklerimize ilk elden ulaşma imkânına sahip olabiliriz.. Tebliğimizde; Türkiye’de bulunan 8 üniversite örnek olarak alınmış ve bu üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde okutulmakta olan Osmanlı Türkçesi değerlendirilmiş ve bu derslerin daha verimli bir şekilde öğrencilere verilebilmesi için neler yapılması gerektiği hakkında bazı teklifler sunulmuştur. Tebliğimiz; Osmanlı Türkçesi eğitiminin gerekli olduğu, bu eğitimin toplumda yaygınlaşması gerektiği konusuna bir nebze de olsa dikkat çektiyse hedefine ulaşmış sayılacaktır. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/bf8eb87ab42430abb1586e107d481524.pdf f245e37d2cbb0fb92d72e8517933b761 PDF Text Text 1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo An Implementation on the Effect of Organizational Performance on EFQM Excellence Model at Eskisehir Maternity and Paediatric Hospital Gülten Eren GÜMÜŞTEKIN Associate Prof. Dumlupinar University, Institute of Social Sciences Ercan TAŞKIN Assistant Prof. Dr. Dumlupinar University, Institute of Social Sciences Durmuş KOCA Health Science Expert Abstract: One of the quality works used to achieve success in organizational performance is EFQM Excellence Model. The model targets sustainable excellence in all dimensions of performance and organizes effective and productive usage of all resources, high-performance, processes that provide constant improvement and the relationship between these. The excellence model formed for this purpose is an instrument which shows companies where they stand on the way to excellence by determining the obstacles and offering the usage of the suitable approach to reach the appropriate solutions. In this paper, it is tried to determine the effect of EFQM Excellence Model applied at Eskişehir Maternity and Paediatric Hospital. Key Words: EFQM, Excellent Model, Performance, Organizational Performance Introduction The biggest challenge for companies today when global competition has increased enormously leading to crucial obstacles but also radical opportunities is to survive and have a long life. Constant performance development is seen as a requirement for companies to sustain the constant development trend. Therefore, they should take the necessary precautions by constantly evaluating their performance through quality studies so that they can manage their performance. In order to raise the enterprise performance, institutional scales should be determined. By evaluating performance, executives will have internal and external evaluation opportunities so that they can take the necessary steps to exist in global competition. Feedback of organizational output contributes to sustaining the success of companies both on the individual base and on organizational base and to the management of future activities of the company. Just through a short training period and a case study, the executive committee of a company can easily evaluate their company on the basis of model criteria by using EFQM Excellence Model, which is a sort of selfevaluation instrument for organizations. Thus, by determining the strengths and weaknesses of the organization, executives can prioritize the rehabilitation areas and can come up with the needed action plans for these rehabilitations. EFQM Excellence Model & Basic Concepts of Excellence EFQM Excellence Awards history started with the establishment of EFQM. The mission of EFQM is to be the driving force of sustainable excellence in Europe, and its vision is a world in which European organizations have achieved excellence (KalDer, 2000). Upon the idea that evaluation enables achievement of works, but appreciation makes them done better, in October 1991, this award started (Cansever, 1993). The first award was given in November 1992. This award is given by EFQM in the annual EFQM forum (Yalavaç, 1997). EFQM Excellence Model is an instrument that shows organizations where on the path to excellence they are, enables them to detect the bottlenecks and suggests a certain approach as an appropriate solution (Rees, 1997). EFQM Excellence Model is based on TQM principles and includes these basic concepts: result-focused, customer-focused, processes and management through data, improvement and participation of employees, continuous learning, rehabilitation, innovation and rehabilitation, development of leagues, institutional social responsibility. The Concept of Performance & Organizatinal Performance As a concept, performance (Akal, 2003) is what determines the result of an activity qualitatively/quantitatively. Also defined as accomplishing the predetermined criteria to achieve a task, the 458 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo concept of performance (Performance Management System) stands out in business literature as a more important concept when combined with the concept of evaluation. The concept of performance evaluation has many definitions besides denoting a process in which the performance of an individual, a unit or organizations in terms of predetermined standards or on the basis of other similar performances. In evaluation of personnel on individual base, an executive evaluates the performance of his/her personnel through comparison with predetermined standards (Palmer, 1993). Performance evaluation enables him/her to know his/her employees better (Şenol, 2003) and therefore, is a planned instrument that, on an individual basis, details an individual’s success in a task, his/her willingness, attitudes, behaviours, moral nature and characteristics and evaluates his/her contribution to the overall success of the organization (Sabuncuoğlu, 2000). On the organizational basis, performance evaluation is nothing more than an evaluation of organizational success through predetermined standards or comparison. Evaluation of organizational performance forms an important frame in sustaining success in today’s business life in which global competition is rapidly increasing and radical opportunities exist together with crucial obstacles in terms of information technologies. In this study, we found that all the criteria are grouped under seven criteria. Though the names might be different, these criteria all reveal the organizational performance. These criteria are as follows: quality, efficiency, innovation, productivity, financial performance (profitability and suitability for the budget), quality of work life, customer satisfaction. The Relation Between EFQM Excellence Model & Organizational Performance One of the quality studies used in achieving success in organizational performance is EFQM excellence model. EFQM Excellence Model defines how to achieve success in employee and customer satisfaction, how to leave a positive effect on the society and how to achieve success in basic business activities by managing the company’s policy and strategy, its employees, leagues and processes with appropriate leadership. The Relation Between EFQM Excellence Model & Productivity The concept of productivity may be used in different meanings depending on the private interests and situations of organizations; however, while it used to be perceived as producing more with the same resource in the beginning of the 20th century, quality was added to this meaning through the end of WW II. Thus, the dimensions of productivity have since been extended. Recently, with an increase in environmental sensitivity, a new humane dimension has been added to productivity: producing more and higher quality without damaging the environment (Törün, 1991). In this perspective, EFQM Excellence Model includes productivity in labour, product and service and environmental service. Through these, For the purpose of the participation and improvement of employees, employees criterion was included in input criteria and productivity studies on employees were evaluated in results criterion about employees. For this purpose, in customer criterion, planning of human resources aims to make maximum use of employees’ potentials. It aims to sustain productivity by keeping motivation high because it allows participation of employees, delegation and appreciation. In the criterion of results about employees, it is aimed to determine the motivation, satisfaction and success levels of employees so that their performance and productivity level can be evaluated. In order to use the resources effectively, the model includes processes criterion so that the product and services can be introduced effectively. Certain processes are designed and feedback is supplied through social general image surveys so that the services won’t harm the sensitive structure of nature. The Relation Between EFQM Excellence Model & Product/Service Quality The concept of quality is no more an accessory attached to the product after production processes but rather a performance dimension that starts with design, provides productivity of resources, gives products and services suitability for use, reinforces such an production and service understanding that is suitable for customer requirements and thus enables companies fulfil their public responsibilities positively. EFQM excellence model determined certain sub-criteria in the criterion of processes so as to enable the organization to satisfy the customer needs and expectations and to increase the company’s competition level: the following requirements should be fulfilled in order to design and develop products and services on the basis of customer’s needs and expectations. Market researches, customer satisfaction surveys and other feedback instruments should be used so as to learn the customers’ current and future needs and expectations from the product or service and their perceptions about the available product or service. Such rehabilitation works to enrich the products and services should be envisaged and determined that are based on future needs and expectations of customers. Such new products and services should be designed and developed that can fulfil the needs and expectations of customers. Innovation and creativity should be incorporated into the development of 459 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo competitive products and services. New products should be developed through cooperation with related organizations. The Relation Between EFQM Excellence Model & Innovation Innovation is by no means just about invention. It is also about additional applications under current conditions, for instance, that will yield a solution or rehabilitate a shortcoming so as to boost performance or meet new needs with the current available technology. Aiming excellence, EFQM follows an innovation philosophy in management, product and service, technology, marketing, and procurement and selling on the basis of the needs and expectations of customers. The innovation philosophy dispersed into the criteria as follows. In leadership criterion, leading employees in and promotion of creativity and innovation have been shown as targets for leaders. In employees criterion, creation of opportunities that will support creative and innovative enterprises has been aimed. In leagues and resources criterion, by making use of leagues, it is aimed to form and support an innovative and creative way of thinking and to come up with technological developments. In processes criterion, it is aimed to make use of innovators so as to develop competitive products and services. The Relation Between EFQM Excellence Model & Quality of Work Life/Labour Dimension In order to guide the employees with different expectations to common organizational targets and to raise their performance, and hence the organizational performance, their professional conditions should be improved. In order to raise the quality of work life, work conditions should be enhanced by taking not only the physical but also mental, psychological and social expectations of employees in to account (Schulze, 1998). In this perspective, in order to raise the quality of work life, EFQM has determined these factors in employees criterion, and also in the criterion of results about employees in order to determine the level of quality of work life within the company, performance and perception surveys are conducted on the employees so that the current relation between the organization and the employees and expectations of the employees are revealed. As a result, executives will be acting by taking the opinions of employees in to account. The Relation Between EFQM Excellence Model & Financial Performance Financial performance gives us information about activities and changes in the monetary situation due to the activities of the company. The financial situation measured according to such data as financial reports and accounting records. In this context, EFQM Excellence Model aims to provide added value to all shareholders. In order to manage leagues and resources effectively, leagues and resources criterion has been formed. In this criterion, it is aimed to use the financial resources in such a way to support policies and strategy, to form and apply financial strategy and processes, to evaluate the investments through tangible and intangible assets, to make use of financial mechanisms and parameters so as to form an efficient and productive financial resource structure, and to manage the risks in financial resources. In the processes criterion, it is stressed that strategic processes should be formed in accord with the financial structure of the company, e.g. the processes of income management and purchasing. In these processes, the company makes decisions about its financial conditions. Long-term strategies can be developed by reviewing the weekly, monthly and annual conditions. In the basic performance results criterion, the financial performance outputs are analysed and thus the financial condition of the company is evaluated. The Relation Between EFQM Excellence Model & Efficiency Efficiency denotes a company’s shaping its organizational structure after evaluating its own resources and synergic powers to achieve its aims and by taking its relations with the environment into account (Göksel, 2003). Organizational efficiency is the organizational success level gained by gaining the already inadequate and precious resources to achieve the organizational goals, by using these recourses efficiently, by adapting to the environment and making the best use of environmental conditions, by encouraging the employees through soft policies and methods and thus enabling them to get job satisfaction (Gümüştekin, 1999). EFQM Excellence Model aims to take the opinions of shareholders and to manage the activities systematically so that organizational efficiency will increase and so will the performance. Thus, the desired results will be focused on, the employees and the resources will be used effectively, the consistency of the results and the variables will be kept under control, such a management will be conducted that is based on data of realistic targets and strategic orientation. 460 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo The Relation Between EFQM Excellence Model & Customer Satisfaction Based on a customer-focused approach, EFQM thinks that the customer is the last person to evaluate the quality of product and service. Maintaining customer loyalty and sustaining the market share depend on focusing on available and potential customer’s needs. In order to enable this focus, the following factors are included in EFQM Excellence Model. In the processes criterion, the product and services are designed and developed on the basis of customer’s needs and expectations. EFQM EXCELLENCE MODEL CRITERIA ORGANIZATIONAL PERFORMANCE DIMENSIONS Leadership Efficiency Policies & Strategies Innovation Employees Productivity Leagues & Resources Processes Life Quality of Employees Results about Customers Quality of Product / Service Results about Employees Results about Society Financial Performance Customer Satisfaction Basic Performance Results Figure 1. The Effect of EFQM Excellence Model Criteria on Organizational Performance Dimensions The relation between EFQM Excellence Model criteria and organizational performance dimensions is summarized in Figure 1. In order to learn the customers’ current and future perceptions about, needs and expectations from the product and the service market researches, customer satisfaction surveys and other feedback instruments should be used. Rehabilitation studies should be foreseen and determined to enrich the product and the service in line with customer’s future needs and expectations. New products and services should be designed and developed in such a way that will meet customer’s future needs and expectations. In the criterion of results about customers, what kind of results has been obtained about customers is analysed. The level of satisfying the customer’s needs and expectations is presented through numeric tendencies, targets, and comparisons with competitors and the best of the sector. The scales should involve the level of importance in terms of customers. 461 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Methodology & Findings The Place of the Research The reason why Eskişehir Maternity and Paediatric Hospital was chosen as sampling is as follows: as a special branch hospital, with 350 active beds and 400 employees, Eskişehir Maternity and Paediatric Hospital aims to give the best maternity and paediatric service to the patients in the city of Eskişehir and vicinity. This institution has had the certificate of ‘Bbay-friendly Hospital” twice. Quality studies in Eskişehir Maternity and Paediatric Hospital started in 1999. The first application of customer and employee survey. The institution got ISO 9001 Certificate in 2000. In 2001 they started EFQM Excellence Model studies. They were nominated to National Public Quality Award in 2002. In 2003 they received ISO 9001-2000 certificate again. In 2004 they applied to National Quality Award. In 2005 they applied to National Quality Award again and were awarded Incentive Award. In 2006 they received the National Quality Grand Award. In 2007 they received ĐSO 14001 and OHSAS 18001 certificates. In 2007 they also applied to European Quality Award and passed the first stage and received field visit. In 2008 they got European Quality Award. Eskişehir Maternity and Paediatric Hospital has been transferring its information and experience in TQM studies to other health organizations in the cities of Eskişehir and Kütahya. The Aim & the Importance of the Research The research studied the effect of EFQM Excellence Model on a company’s performance. According to the Model, effective company performance can be guaranteed through an appropriate understanding of leadership, determination of policies and strategies, and efficient management of employees, resources and processes. In the Model, if all these criteria used as input factors are well-used and managed, it will be possible to attain excellence. The research, by testing how valid the theoretical assumptions on excellence are compared to real application, aims to contribute to performance and excellence literature. Method Face to face survey method is used for data gathering in the research. The questionnaire is made up of three parts. In the first part, there are questions to reveal the demographic characteristics of the participants (gender, age, marital status, education, occupation) so that the profile of the hospital staff can be determined. The second and third parts include certain expressions, total 37, to evaluate the criteria of EFQM model and organizational performance. The contents of the expressions are as follows: Leadership, policy and strategy, employees, leagues and resources, processes, results of patient-societyemployee and basic performance results with organizational performance (Expressions 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37). All the expressions in the questionnaire were prepared in Likert scale of 5. The questions in the first part about the demographic characteristics are multiple choice type. The expressions in the Likert scale of 5 are (1)Strongly Disagree, (2)Disagree, (3)Undecided, (4)Agree, (5) Strongly Agree. Population & Sampling The population of the research is the employees of Eskişehir Maternity and Paediatric Hospital. The number of its employees is 400. The sampling represents the population with %10 margin of errors at a reliability level of %90. The following formula is used in determining the number of the sampling(Baş, 2003). n=Nt 2 pq/d 2 (N-1) + t 2 pq n = (400*1,96*1,96*0,5*0,5)/(0,1*0,1*399)+(1,96*1,96*0,5*0,5) = 69 forms The survey was conducted face to face when the sampling was determined as 100. The forms were delivered to the employees working in different departments and then were gathered back after being filled in. All the expressions in the survey are in the Likert scale of 5. Data Analysis The data from the survey were analysed with SPSS 13.0 (Statistical Package for the Social Sciences). The information having been gained through survey was evaluated. The first thing done was reliability analysis. Because the number of the participants was 100, frequency and percentage calculations meant the same thing for the questions about the demographic characteristics in the first part of the survey, only the frequency was 462 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo calculated. Reliability was calculated and correlation test was conducted to test the hypotheses about the variables. The hypotheses were then tested with regression analysis to measure to what extent independent variables explain the organizational performance- a dependent variable. Hypotheses H1: There is a positive relation between Leadership criteria of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H2: There is a positive relation between Policies and Strategies criteria of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H3: There is a positive relation between Employees criteria of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H4: There is a positive relation between Leagues and Resources criteria of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H5: There is a positive relation between Processes criteria of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H6: There is a positive relation between Results criterion of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance H7: Organizational performance is related with Leadership criterion of EFQM Excellence Model Studies. H8: Organizational performance is related with Policies and Strategies criterion of EFQM Excellence Model Studies. H9: Organizational performance is related with Employees criterion of EFQM Excellence Model Studies. H10: Organizational performance is related with Leagues and Resources criterion of EFQM Excellence Model Studies. H11: Organizational performance is related with Processes criterion of EFQM Excellence Model Studies. H12: Organizational performance is related with Result criterion of EFQM Excellence Model Studies. Findings In this part of the research, the results and interpretation of the data acquired from the survey study in Eskişehir Maternity and Paediatric Hospital about the effect of EFQM Excellence Model on organizational performance. Demographic Characteristics The questionnaire includes questions about gender, marital status, age, education and occupation of the participants. The frequency and percentage distribution of the questions is given below. Table 1 presents the demographic characteristics of the participants. According to the data in the Table, %29 of the participants are male while %71 are female. Whereas %79 are married, % 21 are single. %52 of the participants are between 30-39 years of age. According to the data about the education and occupation of the participants, 1of them is primary school graduate, while 16 are high school graduate, 59 have bachelor degree, 21 are university graduate and 3 have degree of doctor. %7 of the participants are doctors, while %18 are staff of general administrative services and %75 are allied health personnel. 463 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Table 1. Demographic characteristics of the participants Frequency 29 71 79 21 29 52 15 4 1 16 59 21 3 7 75 18 100 Male Female Married Single 20-29 years 30-39 years 40-49 years 50 years and above Primary School High School Bachelor’s Degree University Masters Degree Doctor Allied Health Personnel General Administrative Services Total Gender Marital Status Age Education Occupation % 29 71 79 21 29 52 15 4 1 16 59 21 3 7 75 18 100 Results of Reliability Analysis on Variables Before evaluating the results of the questionnaire, validity and reliability analyses of the scales were performed. Table 2. Results of Reliability Analysis on Variables Leadership Criterion Alpha: 0,779 Policies & Strategy Criterion Alpha: 0,827 Employee Criterion Alpha: 0,914 Leagues & Resources Criterion Alpha: 0,816 Processes Criterion Alpha: 0,861 Result Criterion Alpha: 0,861 Organizational Performance Alpha: 0,872 As a result of the analyses, it was decided that the scales were valid and reliable. According to the reliability analysis, none of the questions decreased reliability; therefore, there was no need to omit any of the questions. Testing of the Hypothesis about the Variables Correlation test was performed to determine the relation between EFQM Excellence Model criteria and organizational performance. Table 3. Correlation Results of the Variables Correlations 1 2 3 1. Leadership 1 2. Policies & Strategy ,548(**) 1 3. Employees ,604(**) ,616(**) 1 4 5 4. Leagues & Resources ,609(**) ,606(**) ,620(**) 1 5. Processes ,586(**) ,465(**) ,575(**) ,705(**) 1 6. Result Criterion 7. Organizational Performance ,465(**) ,441(**) ,538(**) ,522(**) ,660(**) 1 7 ,458(**) ,488(**) ,616(**) ,610(**) ,661(**) ,714(**) 1 ** Significant relation at the level of 0,01 (bilateral) 464 6 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo According to the results of correlation analyses, there is a relation between organizational performance and leadership very little weak at the level of 0,458 at significance level of p<0,01; between organizational performance and policies and strategies very little weak (Nakıp, 2003). (The relation levels of correlation coefficients: 0 no relation, 01-10 very weak, 11-20 relatively very weak, 21-30 weak, 31-40 relatively weak, 4150 very little weak, 51-60 very little strong, 61-70 relatively strong, 71-80 strong, 81-90 relatively very strong, 91-100 very strong) at the level of 0,488; between organizational performance and employees relatively strong at the level of 0,616; between organizational performance and leagues and resources relatively strong at the level of 0,610; between organizational performance and processes relatively strong at the level of 0,661; and between organizational performance and results criteria strong and positive at the level of 0,714. Regression analysis was performed to measure to what extent independent variables explain the organizational performance- a dependent variable. The results are below. Table 4. Summary Table for the Regression Analysis of the Relation between Independent Variables & Organizational Performance Model Summary Model R R Square Corrected R Square F Significance. 1 ,793(a) 0,629 0,605 26,261 ,000(a) t Significance 1,132 0,26 Model 1 Unstandardized Coefficients Standardized Coefficients Beta B Std. Error Constant 0,413 0,364 Leadership -0,112 0,103 -0,097 -1,089 0,279 Policies & strategy 0,036 0,086 0,037 0,423 0,673 Employees Leagues & Resources 0,166 0,07 0,222 2,353 0,021 0,171 0,11 0,16 1,556 0,123 Processes 0,197 0,111 0,185 1,766 0,081 Result Criterion 0,434 0,091 0,418 4,788 0,000 Dependent Variable: Organizational Performance In the first part of Table 4 it can be seen that correlation is %79,3, determination coefficient is %62,9 and corrected determination coefficient is %60,5. The Table shows the test results of the model as a whole. According to the results in the Table, the F value 26,261 is valid at the significance level of p< 0,001. The second part of Table 4.4 shows the coefficients of the constant and independent variables, t values and significance levels. According to the results in the Table, the coefficients of the employees and result criteria variables are significant, but the coefficients of the constant and the other variables are invalid. As a result, employees and result criteria affect organizational performance positively. Evaluation of the Findings In this study, the effect of EFQM Excellence Model on organizational performance was researched. For this purpose, an organization using this model was preferred and thus a research was conducted in Eskişehir Maternity and Paediatric Hospital. A questionnaire was performed on 100 of the 400 employees of the organization and the data became the resource of the study. The questionnaire developed to determine the effect of EFQM Excellence Model on organizational performance consisted of three parts. The first part gave the personal information, while the second part included questions about EFQM Excellence Studies Criteria and the third part consisted of questions about dimensions of organizational performance. Before using the results of the survey, reliability and validity tests of the scales were done as a result of which it was found that the scales were valid and reliable. According to reliability analysis, none of the questions decreased reliability and therefore there was no need to omit any questions. The data were analysed with two different methods: correlation test and regression test in SPSS 13.0 (Statistical Package for the Social Sciences). The independent variables were EFQM Excellence Model Criteria and Organizational Performance was dependent variable. The following results were obtained from the analyses. According to correlation analysis, there is a relation between organizational performance and leadership very little weak at the level of 0,458 at significance level of p<0,01; between organizational performance and policies and strategies very little weak at the level of 0,488; between 465 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo organizational performance and employees relatively strong at the level of 0,616; between organizational performance and leagues and resources relatively strong at the level of 0,610; between organizational performance and processes relatively strong at the level of 0,661; and between organizational performance and results criteria strong and positive at the level of 0,714. Table 5. Results of the Hypothesis p Hypothesis H1: There is a positive relation between Leadership criterion of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H2: There is a positive relation between policies and strategies criterion of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H3: There is a positive relation between employees criterion of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H4: There is a positive relation between leagues and resources criterion of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance H5: There is a positive relation between processes criterion of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H6: There is a positive relation between employees criterion of EFQM Excellence Model Studies and organizational performance. H7: Organizational performance is related with Leadership criterion of EFQM Excellence Model Studies. H8: Organizational performance is related with policies and strategies criterion of EFQM Excellence Model Studies. H9: Organizational performance is related with employees criterion of EFQM Excellence Model Studies. H10: Organizational performance is related with leagues and resources criterion of EFQM Excellence Model Studies. H11: Organizational performance is related with processes criterion of EFQM Excellence Model Studies. H12: Organizational performance is related with results criterion of EFQM Excellence Model Studies. Explanation Result 0,001 Positive, very little weak relation Accepted 0,001 Positive, very little weak relation Accepted 0,001 Positive, relatively strong relation Accepted 0,001 Positive, relatively strong relation Accepted 0,001 Positive, relatively strong relation Accepted 0,001 Positive, strong relation Accepted 0,279 p>0,05 Rejected 0,673 p>0,05 Rejected 0,021 P<0,05 Accepted 0,123 p>0,05 Rejected 0,081 p>0,05 Rejected 0,001 p<0,05 Accepted As seen in the summary table showing the results of hypothesis tests, as a result of the analyses, while at the significance level of p<0,01 H1, H2, H3, H4, H5, H6, H9 and H12 hypotheses are accepted, H7, H8, H10 and H11 hypotheses are rejected. Regression analysis was done to check to what extent EFQM Excellence Model criterion explain the dependent variable, organizational performance, and it was found that the coefficients of the variables of employees and result criteria were significant. Result No matter what product or service is produced, organizations have to satisfy the expectations of their shareholders. The literature shows that those which have accomplished this have reached their goals and have been able to sustain their existence in intense competition. The most effective path to follow to reach this aim is to support and reinforce the quality activities in the organization. In the first part of the research, EFQM Excellence Model was explained. EFQM Excellence Model explains how an organization can be managed with an appropriate understanding of leadership taking policies and strategies, employees, leagues and processes in to account, how to achieve employee and customer satisfaction and positive effect on the society, and how to maintain success in basic business matters. The model, at the same time, is a kind of self-evaluation instrument that shows the weak and strong sides of the organization. For this aim an excellence model was established and it is an instrument that shows the organizations where on the way to excellence they are, and how to determine and find suitable solutions for bottlenecks. 466 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo EFQM Excellence Model is based on TQM principles and includes these basic concepts: being result-focused, customer-focused, leadership and consistency of the aim, management through processes and data, improvement and participation of employees, continuous learning, rehabilitation, innovation, development of leagues, and institutional social responsibility. The basic concepts above appear in the model as 5 input and 4 result criteria. The input criteria are leadership, policies and strategies, employees, leagues and resources and processes. The output criteria are results about employees, about customers, about the society and about basic performance. In the second part of the research, performance and organizational performance were explained. The stage of determining organizational performance criteria requires a delicate study. In national and international literature, there are many different factors to which the subject is attached to, so a crystal clear structure of criterion hasn’t been determined. This is because every company’s institutional scales to raise its performance in line with its own targets and strategies show difference. In this part, the world literature was scanned and it was tried to form an optimum general structure of criteria; as a result, the organizational performance criteria were grouped under seven headings. These are productivity, quality of product/service, innovation, quality of work life, financial performance (profitability, suitability to the budget), efficiency and customer satisfaction. In this study the effect of EFQM Excellence Model on organizational performance was analysed. For this purpose, an organization that had received European Quality Award was preferred and a research was carried out in Eskişehir Maternity and Paediatric Hospital. A survey form composed of three parts was developed to determine EFQM Excellence Model and its effect on organizational performance. Before evaluating the survey results, validity and reliability analyses of the scales were performed as a result of which it was found that the scales were valid and reliable. The data were analysed with two different methods: correlation and regression tests on SPSS 13.0 (Statistical Package for the Social Sciences). In the study, it was found that there is a relation between EFQM Excellence Model Criteria and organizational performance at different levels. In order to determine to what extent affect the dependent variable organizational performance regression analysis was done and as a result it was found that the coefficients of the variables of employees and result criteria (results about customers, about employees, about the society and basic performance results) were significant. In the employees criterion, it can be argued that, in order to raise organizational performance, the knowledge and potential of the employees are managed and developed efficiently by the organization at individual level and on the whole of the institution. In the results criterion about employees, it can be said that the efforts of the organization to achieve employee satisfaction are perceived positively by the employees and this is reflected positively to their performance. In the results criterion about customers, it can be seen the general image of the organization meets both the current and the future needs and expectations about the services given and this image is also perceived positively by external customers. In the results criterion about society, it can be argued that the organization tries hard to fulfil its social responsibilities and the awards it has received are perceived positively by the society. In the criterion of basic performance results, it can be said that the organization has accomplished positive results about the pre-planned performance in terms of the aims and targets of the organization. In the research, no effect of the criteria of leadership, policies and strategies, processes, leagues and resources on organizational performance has been found. It can be deduced from this that reflection of perfect leadership applications to policies and strategies will yield more positive results. It can also be argued that making use of leagues and suppliers in such a way that is adaptable to the policies and strategies and that will support the processes. Continuous rehabilitation, cooperation and change should be turned into an institutional culture and not only the processes but also the other input factors of the organization should be rehabilitated at the same time. At this point, determination and support of the top management are crucial because their attitudes will shape the institutional culture and determine the attitudes of the employees. In this respect, we can list their duties as follows. The process rehabilitation teams should be given adequate time, required resources and training and furthermore, managers should join the process. In order to overcome the resistance to rehabilitation activities, employees should be told about the market and competition information about the organization and be convinced of the need for change. The fact that in the research no effect of the criteria of leadership, policies and strategies, processes, leagues and resources on organizational performance has been found shouldn’t be understood as these EFQM Excellence Model criteria are unimportant. 467 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Any application carried out for any dimension of EFQM Excellence Model criteria will definitely effect the applications about the other dimensions. For instance, the efficient relations of the leader with customers, leagues and social representatives will affect the results criterion. It can be argued that those companies that apply the Excellence Model in increasing the organizational performance can see their strengths and weaknesses by fulfilling the conditions in the sub-criteria and thus present innovative and rehabilitative activities by evaluating the results. The research was conducted in a public entity that conducts EFQM Excellence model in health sector. Another research that will be carried out on such a sector whose performance criteria are based on more people can yield more direct results about the effects of EFQM applications. Besides, the organizations to participate into the research might also be chosen from a certain sector or region. By differentiating the organization types in the research and the numbers, or by making comparisons between sectors or regions, the effects of EFQM on organizational performance can be interpreted. The study has both methodological and theoretical limitations; however, it is focused on the effects of EFQM Excellence Model applications on organizational performance. The limitations in the study can be eliminated or modified so that new study subjects can be formed. This research can be a resource that will lead and contribute to the future researches through its information and results. References Akal, Z., (2003). Performance Concepts and Performance http://www.ydk.gov.tr/seminerler/performans yönetimi/performans yönetimi.htm. Management, MPM, Ankara, Baş, T., (2003). How Is A Questionnaire Prepared, Performed & Evaluated, 2nd Edition, Ankara, p.43. Cansever, A. (1993). Quality Awards, Journal of Önce Kalite, October. Göksel, A. et al., (2003). Modern Management Techniques, Editor: Birol BUMĐN, Gazi Publishing, Ankara, pg.83. Gümüştekin, G. E., (1999). An Application of Measuring Organizational & Managerial Efficiency in Businesses, 7. National Management & Organization Congress, Đstanbul Bilgi University, Đstanbul. KalDer, EFQM, KalDer Publications. Nakıp, M., (2003), Techniques of Marketing Researches & SPSS-supported Applications, Seçkin Pub., pg. 322. Palmer, M. J., Winters T. K., (1993). Human Resources, (Trans: Doğan Şahinler) Repnosol Press, Đstanbul, Pg.9. Performance Management System, http://www.student.itu.edu.tr/~ergonomi/webdergi /5.html. Rees, B. P. (1999). Life After ISO 9000 or Continuous Improvement, Quality Illustrated, October Sabuncuoğlu, Z., (2000). Management of Human Resources, 1st Edition Ezgi Publishing, Bursa, pg.160. Schulze, N., (1998). Humanization of Business As the Basic Element Raising Life Quality, 6. Ergonomics Congress, MPM Publications No: 622, Ankara. Şenol, G. (2003). Introduction to Performance Values in Business Evaluation, C.5, S.1, No: 7/31 www.isgucdergi.org/?p =makale&id=31 Törün,A. H. (1991). Productivity Analyses in Planning and Control Processes in Enterprises, Tezer Ofset, Đzmir. Yalavaç, S. Ü., (1997). Business Excellence, Its Place in Total Quality and Its Applications, M.Ü. Masters Thesis, Đstanbul. 468 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 293 Title A name given to the resource An Implementation on the Effect of Organizational Performance on EFQM Excellence Model at Eskisehir Maternity and Paediatric Hospital Author Author GÜMÜSTEKIN, Gülten Eren TASKIN, Ercan KOCA, Durmus Abstract A summary of the resource. One of the quality works used to achieve success in organizational performance is EFQM Excellence Model. The model targets sustainable excellence in all dimensions of performance and organizes effective and productive usage of all resources, high-performance, processes that provide constant improvement and the relationship between these. The excellence model formed for this purpose is an instrument which shows companies where they stand on the way to excellence by determining the obstacles and offering the usage of the suitable approach to reach the appropriate solutions. In this paper, it is tried to determine the effect of EFQM Excellence Model applied at Eskisehir Maternity and Paediatric Hospital Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed HB Economic Theory https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ad40d074c7cad1bfa3ad300170342690.pdf 09e887e3724fa11179ba470840e1e586 PDF Text Text Drina Köprüsü’nde “Birlikte Yaşama Kültürü” “Birlikte geçirilen bir felâket kadar insanları birbirine bağlayan hiçbir şey yoktur.” (Andriç 1983: 96) Ramazan GÜLENDEN Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta/Türkiye rgulendam@hotmail.com Özet: Köprüler, insanları birbirine kavuşturan yapılardır. Bir kıyıdan diğer kıyıya uzanan köprülerin temel fonksiyonu, “birleştirmek”tir. Köprü, Balkanist söylemin bölgeye atfettiği en uygun metafor olarak kabul edilmiş, Balkanlar, sık sık Doğu ile Batı, İslâm ile Hıristiyanlık, kısaca “onlar” ile “biz” arasındaki belirsiz konumundan kaynaklanan arada kalmışlığı ile gündeme gelmiştir. Bu nedenle Yugoslavya’daki son savaşlarla ilgili siyasî ve ekonomik değerlendirmelerde bile, en çok gönderme yapılan kitaplar arasında, İvo Andric’in bu metafor üzerine kurulan Drina Köprüsü (1945) adlı romanı yer almıştır. İvo Andriç’e 1961 yılı Nobel Edebiyat ödülünü kazandıran Drina Köprüsü, Bosna’yı ve orada yaşayan insanları, o ülkenin yüzlerce yıllık tarihine tanıklık eden bir köprünün, Drina Köprüsü’nün ‘dilinden’ anlatan bir roman. Eser, Balkan insanın yaşantısını ve kozmopolitliğini, bir köprü üzerinden anlatır. Farklılıkların bir arada bir dönemde nasıl yaşayabildiğinin da görüleceği bu roman, uzun yıllar önce yazılmasına rağmen değerinden hiçbir şey kaybetmemiş; bir millete veya bir cemaate değil de bir ülkeye, bir vatana adanmış bir romanıdır. İvo Andriç’in bu eseri, Osmanlı’da farklı toplulukların -iyisiyle kötüsüyle- bir arada nasıl yaşadığını, geniş bir görüşle ve bir tarihçi titizliğiyle tasvir eder. Biz bu bildirimizde, bugün hem Balkanlarda hem de dünyanın pek çok yerinde başarılamayan “birlikte yaşama” kültürünün bu romandaki yerini irdeleyip “köprü atan/yıkan değil köprü yapan” bir medeniyetin/İmparatorluğun dayandığı dinamiklere temas etmeye çalışacağız. Anahtar Kelimeler: İvo Andriç, Drina Köprüsü, çokkültürlülük, birlikte yaşama kültürü. Abstract: The Bridge on the Drina is İvo Andric’s most famous work, which offer a novelistic overview of Bosnian history between 1516 and 1914. The beautiful 16th century stone bridge and the river have symbolic significance. They connect or separate generations of townsfolk, Muslims, Christians, and Jews, who are engaged in a ceaseless struggle against forces of nature and human restrictiveness. Through the metaphor of the bridge, the embodiment of human toil, Andric urged his readers to try to overcome their differences and live in harmony. Much of the material for his stories, which could be called chronicles, came from the cultural heritage and centuries long struggle among the Yugoslavian peoples, Orthodoxs, Caltholics, Jews, and Muslims. This study tries to examine this multiculturism and to show the relations between them in the novel. Key words: İvo Andric, The Bridge on the Drina, multiculturism, tolerance, humanism. Giriş Fatih Sultan Mehmed’in, İstanbul’u fethinden tam on yıl sonra, zaten Batı’ya dönük olan yüzünü Bosna’ya çevirmesi, bu coğrafyayı bizzat kendisinin komutasında bir orduyla neredeyse savaşsız fethetmesi, başta Bosna için genel anlamda da Balkan coğrafyası için fethin uzun soluklu bir sürecinin olması sonucunu doğurmuştur. Osmanlı kültürü, şehirli karakteri ağır basan bir niteliğe sahipti. Bunun neticesinde Osmanlılar, Bosna’da birçok yeni şehir kurmuş ve fethettikleri şehirleri de imar etmişlerdi. Köprüler, bu imar çalışmasının en sembolik ve derinlikli anlamını taşımaktadırlar. Bosna’da köprü çoktur; o kadar çoktur ki biraz tarih kitabı karıştıran herkes, Bosna’daki en az bir köprü hakkında bilgi sahibidir. Malum köprülerin başında elbette Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veliaht prensi Fransua Ferdinand ve eşinin Saraybosna’da Gavrilo Princip adlı bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürüldüğü köprü gelir. İki kişinin ölümüyle sonuçlanan bu küçük hareket, büyüyerek içine tüm dünyayı almış; yüzyılların birikimi imparatorlukları ve milyonlarca insanı yutan I. Dünya Savaşı’nı başlatmıştır. 370 �Köprüler, insanları birbirine kavuşturan yapılardır. Bir yakadan diğer yakaya uzanan köprülerin temel fonksiyonu, “birleştirmek”tir: “Sarayevo’ya giden yolun iki parçasını birleştiren köprü, kasabayı da dış mahallesine bağlar. Burada “bağlar” kelimesi; “güneş sabahları, biz insanların çevremizi görmemiz ve işlerimize gitmemiz için doğar, akşamları da uyuyarak günün yorgunluğunu dindirmemiz için batar”, dediğimiz zamanki kadar bir gerçeğin anlatımıdır. Çünkü değerli bir eser ve eşsiz güzellikte olan bu yapı, daha zengin, ticaret bakımından daha gelişmiş şehirlerde bile bulunmayan bu köprü (eskiden böyle koca İmparatorlukta ancak iki tane var derlerdi.) Drina'nın yatağı üstünde güvenilir, temelli biricik geçittir. Bosna’yı Sırbistan'a, oradan da daha uzaklara, Osmanlı İmparatorluğu'nun öteki bölgelerine, hattâ ta İstanbul’a kadar bağlayan biricik bağdır. (…) Böylece zamanla burada da köprünün iki yakasında evler, binalar çoğaldı. Kasaba köprü sayesinde yaşadı ve sağlam bir kökten güç alır gibi büyüdü.” (Andriç 1983: 22-23). Köprüler yapılana kadar ‘ayrı’ olanlar, çoğu zaman köprüler kurulduktan sonra ‘bir’ olmayı becerebilmiştir. Araya zaman zaman köprü yıkmalar, karşıdakini yok saymalar girse de Bosna; birleşmelerin, gitmek ama nihayetinde geri gelmelerin de ülkesidir. O yüzden değil midir ki Boşnak sözlüğünde “gitmek” üzerine kırktan fazla kelime bulunmaktadır. Gitmek, karışmak, barışmak. Yani hareketin, coşkunun, köprüler kurmanın ülkesi. Bosna; taştan veya demirden inşa edilen köprülerle beraber kültürler arasında da bir köprü olarak görülmüştür. Balkanlar, sık sık Doğu ile Batı, İslâm ile Hıristiyanlık, kısaca “onlar” ile “biz” arasındaki belirsiz konumundan kaynaklanan arada kalmışlığı ile gündeme geldiğinden köprü imgesi, Hasine Şen’in (Şen 2004) de vurguladığı gibi, her zaman Balkanist söylemin kullanışlı ve güçlü bir aracı olmuştur. Balkanların en belirgin özelliği olarak kabul gören karışık unsurlardan oluşma ve geçiş bölgesinde yer alma niteliği, bu metaforun gücünü arttırmıştır. Bosna, Doğu’nun Batı’yla, Batı’nın Doğu’yla yüzleştiği bir ırmak kenarıdır. Bütün sorun, bu ırmağı atlamak, “karşı”ya geçmek için küçük bir gayret göstermektedir. Tam da bu noktada Osmanlı, çoğu zaman tek taraflı bir kararlılıkla, bu ırmakları aşmanın gayreti içinde bulunmuş; köprüler yapmış, biriktirdiklerini oraya, oradan aldıkları yeni düşünceleri de İstanbul’a taşımıştır. Drina Köprüsü de, bu bağlamda anlamlı bir örnektir. Balkan kökenli Osmanlı Sadrazamı Sokullu Mehmet Paşa; memleketi olan Sokoloviç başta olmak üzere tüm Batı dünyasını, zamanının merkezi ve Doğu’nun kapısı olan İstanbul’a bağlamak maksadıyla Drina nehri kenarında yer alan Vişegrad’a 1571 yılında kendi adıyla anılan bir köprü yaptırmıştır. Zamanla üzerinden aktığı nehrin ismini alan Drina Köprüsü; kesme taş bloklardan yapılmış, eni 7 metre, boyu 180 metreyi bulan etkileyici bir mimarî şaheser olarak hizmet vermiştir. Altından geçen ırmağı tam on bir yerinden bölen gözleri ve bugün çoktan yıkılıp tarih olmuş taş hanıyla, yüzyıllarca klasik Doğu mimarisinin çizgilerini yansıtmış olan bu köprü, sözgelimi yine Drina üzerine kurulmuş olan Rzav Köprüsü’nün aksine, sadece hayvan ve insanlara geçitlik yapmayıp kültürlerarası bir bağlantıyı da sağlamıştır (Andriç 1983: 23-24). Hakkında şarkılar söylenen ve Kapiya isimli girişinde yüzyıllarca âşıkların dolaştığı bu köprü, en sonunda İvo Andriç’in Drina Köprüsü (1945) adlı romanında kahramanlaşarak yazarının da 1961 yılı Nobel Edebiyat ödülünü kazanmasına sebep olmuştur. Yapılmaya başladığı zaman hem Hıristiyan hem de Müslüman halkın önceleri pek sıcak bakmadığı bu dayanıklı köprü, yapıldığı günden beri, farklı din ve mezheplerden halk tarafından, ‘iyiliksever bir Boşnak vezirin iyilikle dolu hatırası’ diye anılmıştır. Yazıldıktan kırk-elli yıl sonra, ülkedeki çok milletli, çok dinli, çok kültürlü hayatı tahrip eden iç savaşlar yüzünden 1990’ların Yugoslavyası’nda yeniden güncellik kazanan Drina Köprüsü, 1516-1914 yılları arasındaki Bosna’yı ve orada yaşayan insanları, o ülkenin yüzlerce yıllık tarihine tanıklık eden bir köprünün, Drina Köprüsü’nün ‘dilinden’ anlatan bir romandır. Bu eseri, savaşın hemen bütün tarafları, 1990’lı yıllarda bir şekilde sahiplendiler. Kimileri de, Sırpların, Hırvatların ve Müslümanların bir arada olamazlığının belgesi gibi “okuttular” bu romanı. Eski Bosna’nın, orada yaşayan herkesin paydaş olduğu hayatına dair, bu hayatın milliyetçilikler çağında nasıl değiştiğine dair bir roman olan Drina Köprüsü’nde anlatılan; ne müthiş bir uyum hikâyesi, ne de mutlak bir zulüm hikâyesidir. Roman; etnik kimliklerin, dinlerin, devletlerin ve de her şeyin ötesinde, içinde “insan”ların olduğu, karmaşık, zengin bir hayat tablosudur. Eser; Osmanlılar, Boşnaklar, Sırplar, Hıristiyanlar, Müslümanlar vs. meselelerini okura yer yer unutturur ve Osmanlı’da farklı toplulukların -iyisiyle kötüsüyle- bir arada nasıl yaşadığını, geniş bir perspektiften ve bir tarihçi titizliğiyle tasvir eder. Zaten Drina Köprüsü’nü büyük roman yapan da budur. Romanda, sıradan, kronikçi bir anlatım sözkonusu değil. Kendisinin de doğup büyüdüğü topraklarda yaşayan farklı din ve etnik kimlikteki insanlardan sık sık “biz” veya “bizimkiler” (Andriç 1983: 171, 175, 212 vd.) diye bahseden, pek çok cümlesini ya birinci çoğul şahsa (“Biz”) göre kuran ya da “herkes” veya “hepsi” kelimesini (Andriç 1983: 85-86, 88, 92, 97-98, 100-101 vd.) sıkça özne olarak kullanan İvo Andriç, doğup büyüdüğü bu toprakları, efsanelerle, masallarla zenginleştirerek anlatır. Köprünün yapılışı, isyanlar, salgınlar, su baskınları, Bosna-Hersek’in Avusturya tarafından işgali, ülkeye demiryolunun getirilişi, Balkan Savaşı’nın acı dolu günleri, bir dünya savaşına yol açan suikast, yine savaş, yine kan, yine gözyaşı, köprünün dinamitle atılması... romanın tarihî dekorunu oluşturur. İstemediği bir delikanlıya verildiği için köprünün üstünden azgın Drina’nın sularına atlayan güzel Boşnak kızı Fato’nun acıklı serüveni (Andriç 1983: 127-139), kumarbaz Milan Glasinçanin’in yarı gerçek, yarı masal hâlinde anlatılan kumar tutkusu (Andriç 1983: 175-185), tekgöz Salko’nun (Andriç 1983: 231-245), otel sahibesi Yahudi Lotika’nın hayatları (Andriç 1983: 216-226, 317-327) ise, romanın zengin dramatik kurgusundan sadece birkaç örnektir. Her satırında hissedilen insanî boyut ile insanı saran Drina Köprüsü, “Osmanlı Yönetimindeki Bosna-Hersek’te Kültür 371 �Yaşamı” başlıklı bir doktora tezi de hazırlayan İvo Andriç’in, bir millete veya bir cemaate değil de bir ülkeye, bir vatana adanmış önemli bir romanıdır. Edebiyat çevreleri, 1961’de Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülen İvo Andriç’in, ödülü bu roman sayesinde aldığında hemfikirdir. Âdeta bir “milletler kokteyli” olan Balkan insanının yaşantısını ve kozmopolitliğini, bir köprü üzerinden anlatan Drina Köprüsü, dinî ve kültürel farklıklarına rağmen Balkan insanlarının ortak yönlerine ve “kader birliğine” de sıklıkla vurgu yapar. Eser, sevinç ve felâket günlerini bir arada yaşamalarının onları birbirine bağladığına değinen, bir romandan ziyade bir tarih kitabı gibi olayları sosyal yönleriyle de içeren bir kitap olarak da değerlendirilebilir. Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlardaki hâkimiyetinin güçlü ve zayıf taraflarını da, Osmanlı hâkimiyetinde yaşamış bir milletin mensûbunun -hem de Sırp milliyetçisi olarak bilinen bir yazarınağzından tarafsız denebilecek bir tarzda ortaya koyan bu romanı üç bölüme ayırabiliriz: Birinci bölüm, köprünün yapılışına; ikinci bölüm, köprünün yapımından müslüman idarenin yani Osmanlı hâkimiyetinin son bulmasına kadar olan sürece; üçüncü bölüm de, Osmanlı idaresinin son bulmasıyla Bosna’nın Avusturya-Macaristan imparatorluğu idaresine geçişine ve bu idareye karşı yapılan ayaklanmalar ile yerli halkın sıkıntılarına, bu arada yaşanan ekonomik, kültürel ve siyasî değişime ve milliyetçilik akımlarına ayrılmıştır. Balkanlarda yaşanan bu hızlı tarihî değişimleri konu edinen kitap, tarihî bilgilerin yanı sıra yöre halkının sade fakat etkileyici hayatlarını da bölümler hâlinde işlemektedir. Olay örgüsünü kısaca ele alırsak; Balkan kökenli olan Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa, geldiği yer olan Bosna’ya ölümsüz bir eser bırakmak niyeti ile Drina nehri üzerine bir köprü yaptırmak ister. Yerli halkın ilk başta ne olduğunu anlayamaması, inşaatın uzamasından ve baskılardan dolayı belli bir noktadan sonra yılgınlık gösterip köprünün tamamlanmasını istememesi, iyi ve kötü yönetimin arka arkaya gelmesi, ilk bölümde dikkatimizi çeken başlıca hususlardır. Köprünün yapımı ve bu sırada yaşananlar anlatılırken, romanın her bölümünde olduğu gibi, farklı kültürlere sahip yerli halkın yaşantısı, gelenekleri ve inançları da aralara serpiştirilmiştir. Köprünün yapılışına baştan itibaren pek hoş bakmayan yerli halk, özellikle Müslüman olmayanlar,144 köprü bittiğinde hayranlığını gizlememiş ve köprünün yapılışına çok sevinmiştir. Bazı köprüler vardır ki, sadece iki yakayı değil, iki farklı dünyayı da birbirine bağlarlar. Romanda ele alınan insanların küçük dünyaları, sadece etnik kimlikleri veya mensup oldukları dinler tarafından değil, nehir veya nehirler tarafından da bölünmüştür, bu farklı dünyaların -az da olsa- birbirine yakınlaşmasına bu “köprü” de katkıda bulunur. Köprü, bir buluşma ve birleşme noktası olur onlar için. Drina köprüsünün bitmesi ile kasaba, çevre yerleşim yerleri arasında önem kazanmaya başlar ve o zamana kadar içine kapanık olan bu yerleşim biriminin ticarî hayatı, köprü sayesinde canlanır. Böylelikle, kasaba için bir değişim ve gelişim süreci başlar. Köprünün giderek artan önemiyle yaşanan bu gelişmelerin ele alındığı ikinci bölüm, Osmanlı hâkimiyetinin Balkanlarda zayıflaması ile son bulur. Üçüncü bölüm, Osmanlının iyice zayıflamasıyla Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun fazla zorlanmadan Balkanlarda egemenlik kurmasıyla başlar. Hıristiyan ve Müslümanı ile yerli halk, uzun süre Osmanlı idaresine alışmış iken bu yeni idareyi başta çekingenlikle karşılamıştır. Fakat bir süre sonra bu yeni idareye de alışıp yeni hayat biçimini benimsemişlerdir. Avrupa'nın belirli sahalarda Osmanlının önüne geçmesi ile dünyada pek çok şey değişmiş ve kasaba da bu değişik hayat tarzına alışmıştır. Fakat bir süre sonra yeni yönetimin olumsuz tarafları ortaya çıkmaya başlamıştır. Ekonominin de kötüye gitmeye başlaması ve milliyetçi akımların ilerlemesi; Sırpları bağımsızlık için isyanlar çıkarmaya teşvik etmektedir. Küçük çaplı isyanlar, yavaş yavaş büyür ve Balkanların her yerinde kanlı mücadeleler başlar. Gittikçe kötüye giden şartlar sonunda, her şey daha iyi olacak diye umut edilirken Bosna’daki siyasî bir cinayet ile I. Dünya Savaşı patlak verir. Drina nehri üzerine yapıldığı tarihten itibaren kasaba ile birleşen köprü de, bu acımasız savaşta yıkılarak bir anlamda yaşanan manevî yıkımların da sembolü olur. İster Müslüman, ister Hıristiyan, ister Yahudi olsun, insanlar, yaşadıkları yerde bir “kader birliği” veya deyim yerindeyse “birlikte yaşama kültürü” oluşturarak acıları ve mutlulukları, farklı boyutta da olsa hep beraber yaşamakta; değişim karşısında birbirlerinden çok da farklı olmayan biçimlerde etkilenmektedirler. Molla İbrahim ile Rahip Nikola’nın şahıslarında Sırplarla ve Müslümanlar arasında dostluk ve arkadaşlıkların olduğuna da (Andriç 1983: 159-160) vurgu yapılan bu romanda, farklı dinlerden olan bu insanların tarihî süreç içinde özel yaşantıları ile toplumun genel durumu, tarihî bir köprünün hikâyesi etrafında birleştirilerek anlatılmış ve Balkan tarihine değişik bir şekilde ışık tutulmuştur. Kitabın son bölümünde, ayrıca, 19. ve 20. yüzyıldaki siyasî hareketlerin, kamplaşmaların, politikanın, partilerin, sermayenin, para kazanma hırsının insanları nasıl birbirlerinden uzaklaştırdığı anlatılıp etrafımızda gelişen olayları, 19. yüzyıl gözlükleri ile yorumlamamız sağlanıyor. Partiler (politika) ile sağ ve sol kavramının ilk olarak yerleşmeye başladığı o dönemlerde, insanların bu kavramları anlamlandırma sorunlarından başlayarak aslında bu iki kavramın ve benzer akımların sadece insanları birbirinden uzaklaştırmaktan başka işe yaramayan, toplumda ilerlemenin ve toplumsal barışın önüne geçen unsurlar olduğunun altı çiziliyor (Andriç 1983: 264265). Bu bağlamda, roman kahramanlarından Pavle Rankoviç’in, Bosna’daki insanlar arasındaki ilişkilerin ve huzurun bozulmasına “politika”yı sebep göstermesinin (Andriç 1983: 320) yanında Vişegrad’ın Müslüman genci 144 Örneğin romanın Sırp kahramanlarından Radisav, “Baldırı çıplaklarla Hıristiyanların köprüye ihtiyaçları yok. Onu isteyen Osmanlılardır. Biz alaylar toplamıyor, ticaret yapmıyoruz. Sal neyimize yetmez?” diyerek köprü fikrine karşı çıkar. 372 �Fehim Bahtiyaroviç’in, Sırp milletini yükseltecek ve dünyadaki medeniyetin merkezi olacak bir Sırp ülkesine yönelik görüşleri nedeniyle aşırı milliyetçi Sırp arkadaşı Toma Galus’a düşünüp de söyleyemediklerini burada anmak gerekir: “Ani değişiklikler isteği ve onları kuvvet zoru ile gerçekleştirmek düşüncesi, insanda çoğu zaman bir hastalık gibi belirir, daha çok kafasında güçlenir. Yalnız şu var ki, bu kafalar iyi düşünemezler. Sonunda bir sonuca varamaz. Çoğu zaman da omuzları üstünde kalmazlar. Çünkü dünyayı yürüten ve idare eden, insanların istekleri değildir. İstekler, rüzgâra benzer… Tozları bir yandan alıp öbür yana götürür, bazen bütün ufku karartır. Ama sonunda sakinleşir. Yatışır ve arkasından dünyayı yine o sonsuz biçimi ile bırakır… Yeryüzündeki sürekli eserler Allahın iradesiyle meydana gelir. (...) Arzudan, insanoğlunun isteğinden doğan bir eser, ya gerçekleşemez, ya da sürekli olamaz. (...) Gece Kapiya’da, karanlık gökyüzünün altında söylenen bütün bu coşkulu ve cüretkâr sözler de bir şey değiştirecek değildir.” (Vurgulama benim, s. 303). Tabiî ki İlahî takdir her ne kadar önemliyse de bu dünyadaki değişime, insanoğlunun iradesini kullanarak katkıda bulunduğu da bir gerçektir. Bu nedenle, Bahtiyaroviç’in düşüncelerine tam olarak katılmasak da şu bir gerçektir ki, bu romanda da görüldüğü gibi, kişilerin kendi milletlerini yüceltip diğerlerinin üzerine çıkarma isteği veya mensubu olduğu milleti diğerlerinden “üstün” görme saplantısı, her devirde bir şekilde hüsrana uğrayacaktır. Dünyanın bütününü iyileştirmeye yönelik olmayan hareketlerle içinde yaşadığımız gerçek hayattan kopuk ideolojiler, kendilerini yok etmeye ve kısa süreli olmaya mahkûmdurlar ve hiçbir sorunu çözemezler. Andriç’in de eserinde vurguladığı bu gerçek, romanda hem Sırp milliyetçisi Yanko Stikoviç ile sosyalizmi savunan Yakov Herak’ı eleştiren Nikola Glasinçanin’in ağzından hem de kasabada otel işleten Lotika’nın ağzından verilir. Nikola Glasinçanin, her yaz Drina Köprüsü’nün üstünde ülkenin geleceğine dair saatlerce tartışan ama bir sonuca ulaşamayan üniversite öğrencileri gururlu ve bencil Stikoviç ile sosyalist Herak’ı şu sözlerle eleştirir: “Sizi dinledikçe daha çok anlıyorum ki, yazılı ya da sözlü, bütün bu tartışmaların hayatla, hayatın gerçek problemleri ve ihtiyaçları ile hiçbir ilgisi yok. Çünkü hayatı, gerçek hayatı, elden geldiği kadar yakından inceliyorum… Onu başkalarında görüyor, kendimde hissediyorum. (…) Teknik ilerlemeler dünyada nisbî bir barış, bir çeşit durgunluk, özel bir atmosfer, gerçek olmayan sahte bir hava yarattı; bundan yararlanan bir sınıf halk da, aydın dediklerimiz de, dünyaya ve hayata bakışları ve düşünceleriyle eğlenceli bir tembel oyunu oynamak imkânını buldular. Bu… içinde egzotik çiçekler yetişen sahte iklimli bir çeşit kış bahçesine benzer… Ama bir yığın canlının üstünde kımıldadığı gerçek ve sağlam temelle… yâni toprakla hiçbir ilgisi olmayan bir fikir bahçesine. Bu yığının alınyazısını ve ona belirttiğiniz amaca ulaşması için atılacağı mücadeledeki davranışını tartıştığınızı sanıyorsunuz. Ama gerçekte: Kafanızda dönen tekerleklerin ne bu yığının yaşantısıyla, ne de genel olarak hayatla bir ilgisi var. İşte… Oyununuzun tehlikeli olduğu nokta da bu… Hem başkaları için, hem de sizin için tehlikeli olabilir. (…) insan sizi dinleyince, bütün sorunlar başarı ile çözüldü (…) sanır. Oysa hayatta, (…) hiçbir şey kolayca çözülmediği gibi, onu tamamiyle çözmek umudu da yoktur. Tam tersine, her şey güç ve karmaşıktır. (…) İnsanoğlu bütün ömrü boyunca üzülür durur ve hiçbir zaman, ne ona gerekli olanı, ne de istediğini elde etmeyi başarır. Sizin nazariyeleriniz gibi nazariyeler, sadece onun kumar zevkini tatmin eder. Gururunu okşar ve hem kendini, hem başkalarını aldatır.” (Andriç 1983: 307-308) (Vurgulamalar benim). Bosna’da, eskisine göre insanların kimi değerlerini kaybettiğinden, “zamanın bozulduğu”ndan ve insanların “sebepsiz ve mantıksızca birbirine düşman olu(p) birbirinden ayrıl(dıklarından)” şikâyet eden Lotika, bunun sebeplerinden bahsederken şunları söyler: “Çünkü bir sürü insan, anlamsız ve maksatsız bir sürü şey söylüyor ve yapıyordu. Bunlardan felâket ve zarardan başka ne gelebilirdi? Hayat kırıklanıyor (“parçalanıyor” R.G.), dağılıp dökülüyordu. Bugünkü kuşaklar daha çok hayatla değil de, hayat üzerine görüşleriyle meşguldü. Bu anlaşılmaz saçma bir şeydi ama böyle idi. Onun için de hayat değerini kaybediyor… Kelimelerle harcanıp gidiyordu.” (Andriç 1983: 319) (Vurgulamalar benim). Yazar, köprü etrafında gerçekleşen olaylarla yavaş yavaş bizi kitabın içine çeker ve hissettirmeden köprünün iki yakası arasında gidip geliriz. Köprünün iki yakasını bağladığı Vişegrad’ın yerlileri gibi köprünün üzerinde batan güneşin yüzümüzü ısıtmasını hisseder ve kendimizi Hıristiyan, Müslüman ve Yahudi komşuların ilişkileri içerisinde buluruz. Yazar, maddî ve manevî köprüler kurmaya önem veren Osmanlı’nın, Balkanlardan geri çekilmesiyle onun yerine gelen ve Osmanlı’nın yaptığı köprüyü tahrip eden Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile onların getirdiği düzene eleştiriler getirirken özellikle huzuru arayan yaşlılar tarafından eski düzene (Osmanlı zamanına) özlem duyulduğundan bahseder (Andriç 1983: 277). Tabiî Osmanlı’nın yaptığı yanlışlıkları da belirtmeden geçmez. Yazar bunları, olayların akışı içerisine öyle bir yerleştirir ki Müslüman karakterler kendilerini, Sırp karakterler de yine kendilerini eleştirir; böylece kimsenin incinmesine izin vermez. “Osmanlı plüralitesini ve o çok yanlılığın içinden yükselen birlik türküsünü çağır(an)” (Karakoç 2007: 129) Andriç, Vişegrad kasabasında yaşayan birbirlerine karşı şeklen de olsa saygılı Hıristiyan ve Müslüman halklarının; yaşanan işgâl, doğal felâket (sel), sıkıntı ve değişmelere karşı “ortak bir kader” önündeki yaşantılarını, “ortak insanî özleri”ni de ortaya koymaya çalışarak gözler önüne serer. Romanı yazış gayesini, Bursa’daki bir konuşmasında, “Bizim topraklarımızda da yıkan, yapan, ilerleyen ve gerileyen bir kuvvetin yüzyıllar boyunca geçmiş olduğu yolu görmek istemiş ve mümkün olduğu kadar yakından anlamaya özenmiştim. Bir kuvvetin yükselmesini, batışını ve bizden neler alıp bize neler verdiğini iyice ölçüp biçmek istedim.” şeklinde ifade eden İvo Andriç (1983: 10), Sava nehrine dökülen Drina suyu üzerindeki bir köprüyü sembol olarak kullanıp Doğu ile Batı’nın ilişkilerini, bu iki medeniyet arasındaki etkileşimi anlatan 373 �bir eser ortaya koymuştur. Drina Köprüsü, altından akıp giden sular gibi, Doğu’dan Batı’ya (bir kıyıdan diğerine) Osmanlılığı taşımakta ve Doğu ile Batı’yı kaynaştırmaktadır. Ancak, uzun süre Doğu’dan Batı’ya olan bu akış, bir süre sonra tersine döner. Artık ekonomik ve askerî yönden Doğu’ya üstünlük sağlayan Batı’nın değerleri hâkimdir. Andriç, bu dönüşümün sebeplerini anlatırken, Balkan Savaşı’ndan sonra toprak kayıpları yaşandığı sırada Müslümanların sadece ah vah edip Drina Köprüsü’ne bakarak eski ihtişamlı günleri anmakla yetinmelerine karşılık Sırp, Hırvat ve Slovak gençlerin, bir taraftan Viyana, Zagrep, Gratz ve Prag üniversitelerinde okuyup bir taraftan milliyetçilik bilinçlerini güçlendirdiklerinden de bahseder (Andriç 1983: 293-294, 299-303). Ancak yazar, Avrupa ülkelerinde okuyarak kültürel bir değişim yaşayan, geleneklerinden uzaklaşan/kopan ve Batı kaynaklı ideolojilere kendilerini kaptıran bu okumuş gençlerin veya sadece zevk, eğlence ve para kazanmaktan başka bir endişeleri olmayan halkın, kültürler arasındaki farklılıkları iyice derinleştirerek çatışmaları körüklediklerine de dikkat çeker (Andriç 1983: 277-278, 284-285). Gelenekler ve kültürel yapı yozlaşınca da “içinde daima nefretler, kıskançlıklar, kör inançlar, dinî tahammülsüzlükler, kabalık ve zalimlik gizleyen, ama yüzyıllık geleneğe (“birlikte yaşama ve farklılıklara tahammül etme geleneği”ne R.G.) dayanarak kalbinde insanlığa ve bütün düzenli ve ölçülü şeylere karşı da bir saygı ve merhamet besleyen (…) bütün kaba duyguları(nı) ve kötü alışkanlıkları(nı), katlanabilir bir sınır üzerinde koruyarak onları ortaklaşa hayat ve genel yarar uğruna yatıştırmayı ve idare etmeyi başaran” kimi yöre insanın “duygular(ı) birden siliniver(ir)” (Andriç 1983: 349) ve problem başlar. Ekonomik kazançları yerinde olduğunda, âdil ve düzenli yaşam şartlarına sahip olup kendilerini güvende hissettiklerinde yani dış hayatın gelişim ve ilerlemesinde problem olmadığı sürece yörede yaşanlar, birlikte yaşama konusunda pek sorunla karşılaşmazlar; böyle durumlarda “ilkel duygular ve çeşitli ırk, millet ve dinlerin sarsılmaz inançları gibi şeyler de arka planda ve karanlıklar içinde” kalır. Ancak “bunlar, halkın hele bu ülke halkının, onsuz yapamadığı şeyler” olduğu için “ölmüş ve gömülmemiş gibi görünen bütün bu şeyler, uzak bir gelecekte halka değişiklikler ve umulmadık felâketler hazırlıyordu.” (Andriç 1983: 211). Birçok Balkan romanı gibi Drina Köprüsü de, Balkanlara ait kanlı sahneler içerse de Andriç, Bosna’daki etnik çatışmaları bölgeye özgü bir nitelik olarak görmez; olayları, tarihî açıdan değerlendirmeye çalışır. Yazara göre etnik çatışmalar, bölge insanlarının özüne ilişkin bir kana susamışlığın sonucu değil, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan imparatorluklarının bölgedeki varlıklarının getirdiği dengesizliğin ve düzensizliğin sonucudur. Andriç, köprü metaforunu romanının merkezine yerleştirmiştir, ama yazar bu imgeyi, Balkan kimliğinin oluştuğu bir alan olarak görmektedir ve ona yüklediği anlam ise Heidegger’in köprü yorumuyla paralellik gösterir: “Köprü tuhaf bir mesken türüdür: akıntının üzerinde hiçbir çaba harcamadan, büyük bir kararlılıkla salınır. Köprü yalnızca ondan önce de orada bulunan kıyıları birleştirmez. Kıyılar, ancak köprü akıntıyı aştığı zaman ortaya çıkar. Köprü, tasarımı gereği kıyıların yan yana uzanmasını sağlar.” (Kujundic 1995: 152-153). Sonuç: Çokkültürlülük, son zamanlarda olumsuz bir şey olarak görülmeye başlamıştır. Çokkültürlülük, bugün açıkça iflas etmiş görünüyor; ama sebep de söz konusu kültürün kayboluyor olmasıdır. Aslında, dünyanın pek çok yerinde görülen şiddetin gerçek kaynağı da bu “birlikte yaşama kültürü”nün kayboluşu zaten. Menfî milliyetçiliğin (ırkçılığın) yükselmesi, kimlik politikaları ve “öteki” sorunu, uzun zamandır süren ve daha da süreceğe benzeyen tartışmaların merkezinde yer alıyor. Dünyanın gidişine bakılınca, kimlik politikalarının birbiriyle çatıştığı ortamlarda “bir arada yaşamak” üzerine politika üretmek daha da anlamlı hâle geliyor. Çokkültürlülük, demokratik bir toplum olabilmenin, “modernleşme”nin ve birlikte yaşayabilmenin kilit kavramlarından sayılıyor. Ne yapılmalı peki? Çözüm nerede? Çözümü, yine, köprü yıkan değil maddî ve manevî köprüler kuran ve uzun süre farklı etnik kimlikten ve dinden insanı bünyesinde bir arada yaşatabilen hoşgörülü geçmişimizde bulabiliriz. Şöyle ki; Fatih Sultan Mehmet’in gayrimüslimlere hoşgörüyle yaklaşılmasını emreden, hatta birinin aslı Bosna’da bir Fransisken kilisesinde muhafaza edilen fermanları meşhurdur. Bunların dışında, Pakistan’nın ünlü düşünür ve şairi Muhammed İkbal’in (İkbal 1988: 80) Edirne’yi Bulgarlara karşı savunan Şükrü Paşa hakkında “Edirne Kuşatması” başlıklı bir şiiri vardır. Bu şiirde de anlatıldığı gibi, Şükrü Paşa, zahiresinin tükendiği, askerlerinin bir lokma ekmeğe muhtaç kaldıkları bir sırada şehirde sıkıyönetim ilân etmiş ve gıda maddesi adına ne bulurlarsa “ordunun ambarlarına taşınmasını” emretmiştir. Sıkıyönetim ilân edildiği için hiçkimsenin sesini çıkaramadığı bu kritik anda “Hakk’ın sesi”ni şehrin müftüsü dillendirmiş ve İkbal’in deyimiyle, “hiddetinden Tur dağı gibi parlamış”tır. Müftü, gayrimüslimlerin hukukunu savunmuş; Paşa’nın ancak Müslümanların malına el koyabileceğini, “zımmî”nin, yani Müslüman olmayanların malının haram olduğunu haykırmış ve gayrimüslim halktan toplatılan yiyecekleri geri verdirmiştir. 1912 gibi coğrafî temellerimizin sarsıntı geçirdiği bir tarihte gerçekleşen bu olay, çarpıcılığının ötesinde başka şeyler de anlatıyor olmalıdır. Müslüman olmayanlara yönelik bu “pozitif ayrımcılık”, duygusal bir bağıştan veya şahsî bir lütuftan çok “kapsamlı bir hukukî çerçeveye” oturur ve bugün asıl bizi ilgilendiren boyutu da bu olmalıdır. Biz bu çerçeveyi ciddiye almıyor olabiliriz. Ancak dünyada siyaset bilimiyle ilgili yayınlanan kitaplarda “çokkültürlülük” denilince “Osmanlı modeli”ne mutlaka bir bölüm ayrılır. Mesela Will Kymlicka’nın (1998) 374 �Çokkültürlü Yurttaşlık adlı kitabında, Osmanlı “millet sistemi”nin modern dünyadaki çokkültürlülük uygulamalarının “önemli bir öncülü” ve “azınlık hakları için bir model” vazifesi gördüğü vurgulanmakta ve Jay Sigler, Vernon Van Dyke ve Patrick Thornberry gibi başka yazarların konuyla görüşlerine de atıfta bulunulmaktadır. Asıl üzerinde durulması gereken metinler ise, Benjamin Braude ile Bernard Lewis’in (1982) yayına hazırladıkları Osmanlı Devleti’nde Hıristiyanlar ve Yahudiler adlı kitapta yer alır. Bu çalışmanın girişinde yazarlar, Osmanlı’daki “hoşgörü”yü, “hâkim bir dinin diğer dinlerle bir arada yaşama iradesini göstermesi” olarak tanımlar. Ne var ki bu tanım, eksik ve dardır. Çünkü Osmanlı’nın hoşgörüsü, Braude ve Lewis’in dediği gibi, yalnız başka dinlerin hâkim dinle beraber yaşamasını değil, aynı zamanda o başka dinlerin kurumsal olarak var olmalarını, hatta yok olmamalarını da garanti altına alan bir ilkeler ve uygulamalar manzumesiydi. Asıl önemlisi, yukarıda gördüğümüz gibi, bu uygulamadan, yalnız 1453’te değil, 1912 gibi geç bir tarihte, yani dağılmanın eşiğindeyken bile vazgeçilmemiş olmasıdır (Armağan 2007). Köprüler, azgın ırmakların üzerinde cennet düşleridir. Zengin düşlere ve hayalden ülkelere kapı aralayan yapılar olmalıdır köprüler… Savaşlara, kırımlara, katliamlara sahne olmamalı… Hele hele, siyasî hesaplaşmalar, iktidar mücadeleleri yahut savaş halleri, her ne sebeple olursa olsun, gözden çıkarılan birliklerin telef meydanı olmamalı ve yıkılmamalı köprüler… Ve böylesi menfî durumlarda köprü yıkanlarla/atanlarla değil, köprü kuranlarla birlikte olmalı insan… Yıkan varsa bir yapan mutlaka çıkar her devirde… Zaten, romanda sanki Osmanlı imparatorluğunu temsil eden bir şahıs olan Ali Hoca’nın da dediği gibi, şu bir gerçek ki; “Her şey olabilir… Yalnız mümkün olmayan bir şey vardı(r). O da, dünyayı güzelleştirmek ve insanların daha güzel ve daha rahat bir yaşam sürmeleri için dayanıklı, ölümsüz anıtlar yaptıran (veya gayret gösteren R.G.) büyük adamların dünyadan yok olması(dır). Eğer böyle bir şey olursa… Bu, Allah’ın sevgisi de dünyadan kalktı, yok oldu demekti(r). Hayır! Bu olamaz…” (Andriç 1983: 390-391) Kaynakça: Andriç, İ. (1983). Drina Köprüsü. (Çev.: Hasan Âli Ediz & Nuriye Müstakimoğlu), 11. Baskı, İstanbul: Altın Yayınevi. Kitaplar Armağan, M. (2007). Hepimiz Osmanlıyız!. Zaman, 28 Ocak. Braude, B. & Lewis, B. (1982). Christians and Jews in the Ottoman Empire, the Functioning of a Plural Society: Volume I: The Central Lands; Volume II: The Arabic-Speaking Lands. New York & London: Holmes & Meier Publishers. İkbal, M. (1988). Doğudan Esintiler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Karakoç, S. (2007). Romancımız İvo Andriç. Edebiyat Yazıları-II (Dişimizin Zarı). 3. Baskı, İstanbul: Diriliş Yayınları. Kujundic, D. (1995). Ivo Andric and the Sarcophagus of History. Ivo Andric Revisited: The Bridge Still Stands, Berkeley: UP, 152-153. Kymlicka, W. (1998). Çokkültürlü Yurttaşlık. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. (Orijinal adı: Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights, Oxford: Oxford University Press, 1995). Şen, H. (2004). Balkanlar: Metaforların Çarpıştığı Bir Savaş Alanı. Cogito, 38, 258-274. 375 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 417 Title A name given to the resource Drina Köprüsü’nde “Birlikte Yaşama Kültürü” Author Author GÜLENDEN, Ramazan Abstract A summary of the resource. Köprüler, insanları birbirine kavuşturan yapılardır. Bir kıyıdan diğer kıyıya uzanan köprülerin temel fonksiyonu, “birleştirmek”tir. Köprü, Balkanist söylemin bölgeye atfettiği en uygun metafor olarak kabul edilmiş, Balkanlar, sık sık Doğu ile Batı, İslâm ile Hıristiyanlık, kısaca “onlar” ile “biz” arasındaki belirsiz konumundan kaynaklanan arada kalmışlığı ile gündeme gelmiştir. Bu nedenle Yugoslavya’daki son savaşlarla ilgili siyasî ve ekonomik değerlendirmelerde bile, en çok gönderme yapılan kitaplar arasında, İvo Andric’in bu metafor üzerine kurulan Drina Köprüsü (1945) adlı romanı yer almıştır. İvo Andriç’e 1961 yılı Nobel Edebiyat ödülünü kazandıran Drina Köprüsü, Bosna’yı ve orada yaşayan insanları, o ülkenin yüzlerce yıllık tarihine tanıklık eden bir köprünün, Drina Köprüsü’nün ‘dilinden’ anlatan bir roman. Eser, Balkan insanın yaşantısını ve kozmopolitliğini, bir köprü üzerinden anlatır. Farklılıkların bir arada bir dönemde nasıl yaşayabildiğinin da görüleceği bu roman, uzun yıllar önce yazılmasına rağmen değerinden hiçbir şey kaybetmemiş; bir millete veya bir cemaate değil de bir ülkeye, bir vatana adanmış bir romanıdır. İvo Andriç’in bu eseri, Osmanlı’da farklı toplulukların -iyisiyle kötüsüyle- bir arada nasıl yaşadığını, geniş bir görüşle ve bir tarihçi titizliğiyle tasvir eder. Biz bu bildirimizde, bugün hem Balkanlarda hem de dünyanın pek çok yerinde başarılamayan “birlikte yaşama” kültürünün bu romandaki yerini irdeleyip “köprü atan/yıkan değil köprü yapan” bir medeniyetin/İmparatorluğun dayandığı dinamiklere temas etmeye çalışacağız. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dabb0ac5f1df9ef40ab22e1d609bba22.pdf f371be4e9c1b6968fa169d96a9fc39a7 PDF Text Text On The Way of Sustainable Development: The Role of Higher Educational Institutions Cüneyt GÖZÜ Department of Industrial Engineering, Faculty of Engineering Atatürk University, 25240 Erzurum, Turkey School of Business State University of New York at Albany, Albany, NY, 12222 USA cuneytgozu@yahoo.com Uğur Cem HASAR Department of Electrical and Electronics Engineering, Atatürk University, 25240 Erzurum, Turkey Department of Electrical and Computer Engineering, State University of New York at Binghamton, NY, 13902 USA Mehmet AKTAN Department of Industrial Engineering, Faculty of Engineering Atatürk University, 25240 Erzurum, Turkey Gökay AKKAYA Department of Industrial Engineering, Faculty of Engineering Atatürk University, 25240 Erzurum, Turkey Abstract: The present research is an attempt to yield the collaborative thinking in higher education. How higher educational institutions can create a synergy was examined from the sustainable development perspective. Therefore, various cooperation and partnerships between educational institutions and others were discussed in detail. The study claimed that interdisciplinary research endeavors, diversifying research teams, integrating scientific developments, and having a balance between theory and practice are crucial steps to promote sustainable development and to provide invaluable benefits to real-world applications. Introduction Today, people access information easily from all over the world, and information flows from one continent to another within seconds. Thus, scholars and researchers can combine their endeavors without being physically together. One of the well-known statements asserts that sharing enriches the value of knowledge. This point of view sheds a light to the concept of sustainable development which is defined as efforts of human being to increase the life quality while preserving the environment and resources for future generations. In other words, collaborative research efforts and knowledge sharing promote sustainable development. The present research investigates how higher educational institutions can take an active role in sustainable development. Different partnership opportunities have been evaluated with a case study from Turkey within the scope of this research. Sustainable Development and Higher Education 46 �Sustainable development, stemming from the environmental and conservation movement of 1970’s, is one of the popular research topics in the literature. As defined in the Brundtland Commission Report of 1987, the concept of sustainable development states that we must “meet the needs for the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs”. In other words, people consider future generations when they make decisions about how to use the Earth’s resources such as forests, water, and minerals. It is clear that education plays a crucial role in order to achieve the objectives of sustainable development. In particular, higher educational institutions can increase the public awareness and propose alternative solutions through interdisciplinary research endeavors, partnerships among national and/or international educational institutions, and cooperation between universities and business organizations. The analogy of the cartoon character, Transformers, can be a good depiction to understand the power of collaboration. The giant robot becomes stronger and saves the world from aliens or enemies when all the parts integrate and move in harmony. Taking the same logic into consideration, as described below, higher educational institutions can lead communities on the way of sustainable development. Technology Development Projects The development and dissemination of technological advances in nanoscience, nanotechnology, digitization, knowledge sharing, e-business, and network economy are the popular themes of the business world in 21st century (Katzel, 2006; Porter, 2001). Companies, without exception, are keen on to improve their technologies and knowledge in order to gain a sustainable competitive advantage (Rangan and Adner, 2001; Utterback and Acee, 2005). Companies should also adapt themselves to this race for being successful in the competitive business world. As an alternative economic cooperation, universities may help the business world on this purpose, and technology centers or parks can be established in order to provide a platform for companies and researchers. These technology centers not only encourage the foundation of new small and medium-sized enterprises (SMEs) but also fulfill the needs of existing SMEs. In order to make these centers attractive, universities should take an initiative and contact with their international counterparts to prepare a relevant and feasible strategic plan for the collaboration. Establishing social networks with the business world and international technology centers, recruiting experts, having expatriates, and building strong ties with the government will be the pillars of the collaboration. For financial concerns, using international funding opportunities such as European Union and the World Bank development funds can enhance the feasibility of the collaboration. Social Ventures The second alternative collaboration can be formed among universities, government, and non-governmental institutions. The objective of this collaboration will be to recognize and solve local problems by changing the system, spreading the solution, and persuading entire societies. This alternative can be called a type of social entrepreneurship. According to Dees (1998), the primary purpose of social entrepreneurship is to pursue opportunities to address social needs and change. Social entrepreneurship can be a good collaboration for economic development, but mutual trust and working in harmony are crucial to attain the goals of the collaboration. As another alternative collaboration, universities and NGOs can launch rural area development projects together in order to enhance the life quality of people. This can also provide new opportunities for entrepreneurs and start-ups. Universities can get together with local officials (e.g. governors and mayors) in order to start a campaign about this development strategy. In order to accomplish the objectives of the social ventures, the head of the collaboration committee should adopt the servant leadership perspective (Yukl, 2008). As a servant leader, he/she should bring NGOs, local businesses, officials, and researchers together and monitor internal and external opportunities to identify and revise the strategic plan. The servant leader has to be transparent and publicize the benefits of the collaboration to gain approval of the community. Otherwise, local actors can hesitate to be a part of these projects. SMEs Improvement Programs A majority of companies in developing countries are SMEs that can be defined as family-owned businesses or entrepreneurial companies. It is hard to observe professional management approaches in this type of businesses since the owners play a substantial role in organizational outcomes. Universities, chambers, and business organizations can cooperate in order to improve existing SMEs. Establishing a coordination office within the university is the first step of this collaboration. The head of this office should establish an encouraging climate for cooperation and to increase the performance of SMEs. As always the collaboration will start with an analysis of the current situation including external and internal monitoring. Porter’s (1980) five forces that influence what happens within the industry can be used in this 47 �stage of the collaboration: (1) Existing companies, (2) potential new companies, (3) substitutes for products offered, (4) the suppliers, and (5) the customers. The combination of these five forces forms the business environment. Universities can help business organizations to analyze the structure of and dynamics between these forces, and then they can discover opportunities for improving upon competitive strategies. A Case Study from Turkey The Turkish Higher Education Council (YOK) signed an agreement with the State University of New York (SUNY) five years ago to support Turkish students who would pursue their graduate education in the US. In return, recipients of the scholarship did research to improve the life quality of Turkish underdeveloped regions, and they agreed to work as a faculty member in one of the eastern Turkish universities after the graduation. The main aim of this project was to encourage sustainable development in Turkey. The scholars played a crucial role to bridge Turkish and American universities, and this cooperation increased the interdisciplinary research opportunities. As a result of the YOK-SUNY collaboration, several doctoral dissertations mentored by Turkish and American advisors have created synergy in a variety of fields such as agricultural science and veterinary medicine, environmental science and forestry, and computer science and engineering. For example, the industrial and electricelectronics engineers in Erzurum Ataturk University teamed up to solve a time consuming and optimization-related problem in engineering. The researchers applied the artificial neural network approach into the nonresonant electromagnetic measurement technique. The findings of this interdisciplinary project enhanced the accuracy of technique. In comparison to traditional methods, the same results were obtained in a shorter period of time. From the practical point-view, this theoretical improvement may increase the quality of materials electrical characterization in industrial-based applications. Conclusion Researchers from different scientific fields should be keen on to cooperate their knowledge in order to address real-world problems and make the goals of sustainable development achievable. Thus, higher educational institutions must take an initiative to provide opportunities for collaboration. Strengthening ties between higher educational institutions and others would bring a bright future not only to us but also to our grandchildren. References Dees, J.G. (1998). The meaning of social entrepreneurship. http://www.fuqua.duke.edu/centers/case/documents/dees_sedef.pdf. Retrieved on April 27, 2009. Katzel, J. (2006). The Amazing World of Nanotechnology. Control Engineering, 53(7), 66-71. Porter, M. (1980). Competitive Strategy. The Free Press, New York. Porter, M.E. (2001). Strategy and the Internet. Harvard Business Review, 79(3), 62-78. Rangan, S., & Adner, R. (2001). Profits and the Internet: Seven Misconceptions. MIT Sloan Management Review, 42(4), 44-53. Report of the World Commission on Environment and Development (1987). http://www.un.org/documents/ga/res/42/ares42-187.htm. Retrieved on May 2, 2009. Utterback, J.M., & Acee, H.J. (2005). Disruptive Technologies: An Expanded View. International Journal of Innovation Management, 9 (1),1-17. Yukl, G. (2008). Leadership in organizations (7th Ed.), Upper Saddle River, NJ: Pearson Prentice Hall. 48 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 318 Title A name given to the resource On The Way of Sustainable Development: The Role of Higher Educational Institutions Author Author GÖZÜ, Cüneyt HASAR, Uğur Cem AKTAN, Mehmet AKKAYA, Gökay Abstract A summary of the resource. The present research is an attempt to yield the collaborative thinking in higher education. How higher educational institutions can create a synergy was examined from the sustainable development perspective. Therefore, various cooperation and partnerships between educational institutions and others were discussed in detail. The study claimed that interdisciplinary research endeavors, diversifying research teams, integrating scientific developments, and having a balance between theory and practice are crucial steps to promote sustainable development and to provide invaluable benefits to real-world applications. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9009eb05fe2a184fbdb720a9631b4b64.pdf c2f018731c942c667a0195535afa5857 PDF Text Text 1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Implementations of Social Entrepreneurship: A Comparative Approach in Developing Countries Cüneyt GÖZÜ School of Business State University of New York at Albany, Albany, NY, 12222 USA cuneytgozu@yahoo.com Cecilia M. FALBE School of Business State University of New York at Albany, Albany, NY, 12222 USA Mehmet AKTAN Department of Industrial Engineering, Faculty of Engineering Ataturk University, 25240 Erzurum, Turkey Abstract: The objective of the present research is to investigate the impact of social entrepreneurship on developing countries. Based on the reviewed literature, the concept of social entrepreneurship was examined, and case studies from Turkey and Bangladesh were explored to underline the importance of social entrepreneurial activities. The study concluded that social entrepreneurship is the milestone of sustainable development. Keywords: social entrepreneurship, sustainable development, the Southeastern Anatolia Project, Grameen Bank Introduction Entrepreneurship is defined as the practice of starting new organizations, particularly new businesses in order to utilize opportunities (Mort, Weerawardena, and Carnegie, 2003). Entrepreneurs are described as innovative organizers or leaders who have an intuitive ability, instincts, unique values, shares, attitudes, and skills (Cunningham and Lischeron, 1991). There has been considerable research on entrepreneurship since the 1980s. Researchers have conducted many studies to examine various aspects of entrepreneurship from different theoretical perspectives. The concept of social entrepreneurship is one of the prevailing issues within this trend. Social entrepreneurship gives priority to creation of social values rather than other forms of entrepreneurship. It leads to establishment of new global and local level social organizations (Mair and Marti, 2006). The objective of the present study is to investigate the impact of social entrepreneurship on developing countries. In this respect, the concept of social entrepreneurship is examined and case studies have been analyzed to explain the importance of social entrepreneurial activities. The Concept of Social Entrepreneurship Social entrepreneurship is poorly defined and its components are still fuzzy in the literature. Many studies on social entrepreneurship have adopted concepts and terminology used in the established entrepreneurship literature (Spear, 2006). In this respect, one of the most controversial issues is whether social entrepreneurship is an independent field of research. According to Mair and Marti (2006), definitions of social entrepreneurship can be classified into three categories. One group of researchers highlights the creation of social value by not-for-profit organizations. A second group of researchers defines the concept as a responsibility of commercial businesses. Finally, the third group views social entrepreneurship as a means to solve social problems and contribute to social transformation processes. According to Peredo and McLean (2006), social entrepreneurship is exercised when an individual and organization aims to create social value either exclusively or in a prominent way. It is important to highlight that social entrepreneurship gives priority to creation of social values rather than other forms of entrepreneurship (Peredo and McLean, 2006). According to Dees (1998), the purpose of a business firm is to create superior value for its customer, while the primary purpose of social entrepreneurship is to pursue opportunities to address 360 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo social needs and change. Unlike traditional business entrepreneurs, social entrepreneurs primarily seek to generate “social value” rather than profit (Mort et al., 2003). In other words, social entrepreneurs differ from business entrepreneurs in terms of their mission. As argued by Dees (1998), the social mission is explicit and central for social entrepreneurs. This obviously affects how social entrepreneurs perceive and assess opportunities. The job of a social entrepreneur is to recognize and solve the problem by changing the system, spreading the solution, and persuading entire societies (Weerawerdana and Mort, 2006). Social Entrepreneurship Practices in Developing Countries Entrepreneurship is particularly productive from a social welfare perspective when entrepreneurs also enhance social wealth by creating new markets, new industries, new technology, new institutional forms, new jobs, and net increases in real productivity (Mort et al., 2003). Several researchers have adopted social mission as a key dimension in the conceptualization of social entrepreneurship, which leads to establishment of new social organizations or non-governmental organizations (Mair and Marti, 2006). Institutions associated with social entrepreneurship can be classified into three categories: global institutions, governmental institutions, and non-governmental institutions. Global institutions are founded by collaboration of several countries, and their mission is to enhance the life standards and the welfare of developing and/or less developed countries. The World Health Organization (WHO), the United Nations Children’s Fund (UNICEF), and the World Bank can be considered as some of global institutions. The objectives of these institutions are to reduce poverty and to solve educational, social and health related problems. In this respect, global institutions determine strategies and organize campaigns in order to draw the attention of the whole world towards helpless societies. For example, UNICEF has been organizing a campaign, Unite for Children - Unite against AIDS, in order to protect children, adolescents, and young people from AIDS. As another example, the WHO fights against Malaria in Africa. It can be concluded that global institutions focus on global problems which threat the social, political, economic, and ecological structure of the world. Despite of their valuable efforts, the contribution of global institutions is limited because of resource shortage, and they generally focus on the most serious problems. Apart from the support of global institutions, developing or less developed countries based on their requirements try to develop their own programs as well. Governmental institutions play a substantial role in this process. The Southeastern Anatolia Project, a multisector integrated regional development project in Turkey, and the Grameen Bank Project, offering microloans in Bangladesh, can be examined from this point of view. The Southeastern Anatolia Project Turkish economy has been experiencing problems for 30 years because of political and economic crises. In addition, the percentage of young population is very high in Turkey. Because of these reasons, unemployment is the most important problem of Turkish economy. Particularly, underdeveloped regions of Turkey have been suffering severely from this problem. Thus, people have been moving from underdeveloped regions to the industrialized regions in order to seek jobs. This movement seriously impinges on the sociological and economic structures of Turkey. Current and former governments, non-governmental institutions, private foundations, and social entrepreneurs have been endeavoring to find solutions for this chronic problem. The Southeastern Anatolia Project (GAP) is one of the great consequences of these efforts. Based on the concept of sustainable development for the 9 million people living in a region, GAP’s basic aims are to eliminate regional development disparities and to enhance the productive and employment generating capacity of the region (Southeastern Anatolia Project, 2007). Thus, civil participation in the region is a crucial factor to achieve the goals of the project. In line with sustainable human development approach, some social development projects have been carried out for some targeted social groups such as women, urban poor, children in need, and youth groups. This discussion can be summarized in the following propositions. Proposition 1: Central and local governmental institutions lead the social entrepreneurship in developing countries. Proposition 2: Social entrepreneurial activities vary from one region to another because of demographic and social characteristics of regions. Grameen Bank Social entrepreneurs sometimes play more important roles than the other actors do during the implementation of social entrepreneurial activities. As a well-known example, Muhammed Yunus has changed 361 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo the life of millions in Bangladesh with his Grameen Bank project. His project allows impoverished people to become economically self-sufficient in Bangladesh. This model has been replicated in over 150 countries around the world. Turkey is one of these countries as well. Yunus started his work by giving small amount of money to a few poor people without any collateral. After realizing the success of people, Yunus decided to expand his project. First, he got loans from banks and then saw that the best strategy would be to create an independent bank to do the work. Thus, the project was converted into a formal bank, borrowing money from the central bank to lend money to the borrowers (Grameen Bank, 2007). The bank introduced many programs such as housing loans, student loans, pension funds, loans to purchase mobile phones to become the village telephone ladies, loans to beggars to become door-to-door salesman. As a result of his outstanding project, Muhammad Yunus was awarded the Nobel Peace Prize in 2006 (Grameen Bank, 2007). An inspired success of Grameen Bank has become a model for many developing countries. For example, Turkey started this project in 2003 in Diyarbakır which is the biggest city of Southeastern Anatolia. After the general election in 2002, the government started to implement Yunus’s project, so the project was under control of the governmental institutions and authorities. Yunus played a key role in Bangladesh as a social entrepreneur, but in Turkey, the key actor was the government. Turkish version of the project in 2003 was financially stronger than the initial structure of Grameen Bank in 1976. During the implementation of the project, the representatives of Grameen Bank have helped the Turkish authorities as well. This collaboration has brought many outstanding stories related to women’s success in the region. Despite of the governmental support, the Grameen project has not become so popular among other cities. Its dependence on the governmental support can be one of the fundamental reasons of this consequence. If formal authorities and the society perceive this project as a part of governmental policy instead of a social entrepreneurial activity, the project may not achieve the success of Grameen Bank in the future. Therefore, Turkish version needs the support of non-governmental institutions and other social entrepreneurs. Participation of other actors may help to disseminate the project and decrease the negative effects of bureaucracy and politicians. This discussion brings the following propositions. Proposition 3: Implementations of similar social entrepreneurial activities vary from one country to another. Proposition 4: The success of social entrepreneurial activities depends on the support of entire society. Conclusion Social entrepreneurship is seen as different from other forms of entrepreneurships due to relatively higher priority given to promoting social value and development versus capturing economic value. Analysis of two different cases of social entrepreneurships around the globe - the Grameen Bank in Bangladesh and the Southeastern Anatolia Project in Turkey - reveals a common feature: all these creative projects combine resources to address a social problem and thereby alter existing social structures. The Grameen Bank, founded by Professor Muhammad Yunus in 1976, has changed the life of millions, and GAP has been changing the lives of 9 million people in Southeastern Anatolia. These successful social entrepreneurial projects become models for several countries as well. However, it is clear that one successful project may not be successful in another country because of different reasons. Social entrepreneurs regardless as an individual, an institution, or a government have to gain the support of a community in order to yield synergy from social entrepreneurial activities. Overall, it can be concluded that social entrepreneurship should be evaluated as the touchstone of sustainable development, and governmental and non-governmental institutions have to get together and share their resources in order to change the fate of helpless people. References: Cunningham, B. & Lischeron, J. (1991). Defining entrepreneurship. Journal of Small Busines Management, 29, 45-61. Grameen Bank (2007). Grameen Bank at a Glance.http://www.grameen-info.org/bank/GBGlance.htm. Accessed on November 24, 2007. Dees, J.G. (1998). The meaning of social entrepreneurship. http://www.fuqua.duke.edu/centers/case/documents/dees_sedef.pdf. Accessed on September 15, 2007. Mair, J. & Marti, I. (2006). Social entrepreneurship research: A source of explanation, prediction, and delight. Journal of World Business, 41, 36-44. Mort, G.S., Weerawardena, J., & Carnegie, K. (2003). Social Entrepreneurship: Towards conceptualization. International Journal of Nonprofit and Voluntary Sector Marketing, 8, 76-88. 362 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Peredo, A.M. & McLean, M. (2006). Social entrepreneurship: A critical review of the concept. Journal of World Business, 41, 51-65. Spear, R. (2006). Social entrepreneurship: A different model. International Journal of Social Economics, 33, 399-410. Southeastern Anatolia Project (2007). What is http://www.gap.gov.tr/gap_eng.php?sayfa=English/Ggbilgi/gnedir.html. Accessed on October 29, 2007. GAP?. Weerawardena, J. & Mort, G.S. (2006). Investigating social entrepreneurship: A multidimensional model. Journal of World Business, 41, 21-35. 363 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 257 Title A name given to the resource Implementations of Social Entrepreneurship: A Comparative Approach in Developing Countries Author Author GÖZÜ, Cüneyt FALBE, Cecilia M. AKTAN, Mehmet Abstract A summary of the resource. The objective of the present research is to investigate the impact of social entrepreneurship on developing countries. Based on the reviewed literature, the concept of social entrepreneurship was examined, and case studies from Turkey and Bangladesh were explored to underline the importance of social entrepreneurial activities. The study concluded that social entrepreneurship is the milestone of sustainable development. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed HB Economic Theory https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cbfc20a4da1eea83b18c69a9021abdeb.pdf c5bd6d138d294ed00641a1e97bb7f237 PDF Text Text Âşık Tarzı Şiir Geleneği Ve Günümüzde Bu Geleneğin Sürdürülebilirliği Üzerine Düşünceler Halil Altay GÖDE Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Süleyman Demirel Üniversitesi Isparta / TÜRKİYE Halk edebiyatının manzum türleri içerisinde yer alan ve yazarı belli olmayan şiirler anonim halk şiiri, yazarı belli olanlar ise âşık şiiri içerisinde değerlendirilmektedir. İslamiyet öncesi dönemlerde ozan, baksı, kamlarla başlayan bu gelenek ürünleri, yazıya geçirilmediğinden yok olup gitmiştir. Sözlü geleneğe dayanan halk şiiri ürünleri elimizde bulunmamasına rağmen çeşitli kaynaklardan elde edilen bilgiler ışığında geleneğin çok eskilerden günümüze taşındığını da göstermektedir. Geçmişte kaybolmuş bu geleneğin ürünlerinin belli bir dönem sözlü olarak devam ettiğini, bu ürünlerin özellikle 13. yüzyıldan itibaren zaman zaman yazıya geçirilerek günümüze kadar geldiğini biliyoruz. 19-20 yüzyıllarda takip edilebilir âşık tarzı şiir geleneğinin, zaman zaman usta-çırak ilişkileri içinde geleneksel olarak devam edegeldiğini, fakat günümüzde geleneğin sürdürülebilirliği hususunda bazı sıkıntılar olduğu görüşünden hareketle bu bildirimizde çözüm önerileri sunulmaya çalışılacaktır. Âşık tarzı üzerine Fuat Köprülü’nün önemli çalışmaları vardır. Köprülü, âşık edebiyatının büyük kitlelere hitap eden bir edebiyat olduğunu vurguladığı bir yazısında, âşık edebiyatını, Türk memleketlerinin her tarafına, büyük şehirlerden ıssız köylere kadar her yere ve halkın muhtelif tabakaları arasına sokulan, ihtişamlı zengin konaklarında olduğu gibi, fakir kahvehanelerde de rağbet gören âşıklar ve onların edebiyatı eski Türk bediî hayatının –belki en dikkate değer olmasına rağmen- en meçhul ve tetkiki hemen hemen güç bir şubesi olarak değerlendirerek, âşık edebiyatını anlayabilmek için tarihî menşeine inmek gerektiğini vurgulamaktadır. (1) Reşit Rahmeti Arat ise Eski Türk Şiiri adlı eserinde âşık şiirinin temelini oluşturan şiir sanatı ile ilgi mefhumları, koşug, kojan, koşma, taksut, takmak, ır, yır, küg, şlog, padak, kavi, baş, başik gibi terimlerle ortaya koymakta ve en eski şiir geleneğinin ortaya çıkardığı, Aprınçur Tigin, Kül Tarkan, Sınku Seli Tutung, Ki-ki, Pratyaya-şiri, Asıg Tutung, Çısuya Tutung, Kalım Keyşi, Çuçu, Yusuf Has Hacib gibi şairleri gün yüzüne çıkarmıştır.(2) Eski devirlere ait Türk şairlerine verilen adlarla ilgili olarak ise Köprülü şu bilgileri vermektedir. “Tonguzlar’ın Şaman, Moğol ve Boryatlar’ın bo veya Bugue, Yakutlar’ın Oyun, Altay Türkleri’nin Kam, Samoitler’in Tadibei, Finovalar’ın Tietoejoe yani bakıcı, Kırgızlar’ın Baksı-Bakşı, Oğuzları Ozan dedikleri sahir şairlerdir.(3) Dönemine ve coğrafyasına göre değişik adlarla anılan ve Türk halk şiirinin örneklerini ortaya koyan sanatkârlara günümüzde taşıdıkları özelliklere göre âşık veya saz şairi demenin doğru bir görüş olduğunu savunan Saim Sakaoğlu, günümüzde ısrarla yerleştirilmeye çalışılan halk ozanı söyleyişine de karşıdır. (4) Ozan kavramının 16. yüzyıla kadar kullanıldığını ve her nedense bu yüzyıldan sonra kelimenin anlamında bir kayma olduğunu ve 17. yüzyıldan itibaren âşık adının yaygınlaştığını vurgulamaktadır. (5) Köprülü, Âşık edebiyatı hakkında eski tarih ve tezkirelerde hiçbir bilgiye rastlanamamasının sebebi olarak eski fikir adamlarının Arap ve Fars etkilerinde kaldıklarından halkın zevkini, rağbetini, temayüllerini göz ardı ettiklerini, halka ait olan şeyleri fena ve aşağı gördüklerini, küçümseyen bir gözle baktıklarını görmektedir. Bu bakış açısından dolayı, münevver sınıf ile âşıklar arasında halkın ruhunu birbirinden ayıran eserler ortaya konulurken, Anadolu’da yetişen halk şairleri de şairden sayılmamaktadırlar. Fakat, halkın anlayıp, hissettiği eserlere karşı gösterdiği rağbet de oldukça yoğunlaşmış, özellikle IV. Murat döneminde Anadolu’da, anlaşılması güç bir lisanla yazan mağrur ve hod-perest sanatkârlar, saz şairlerini ne kadar tahkir ve tezyif ederlerse etsin, saz şirinin yükselişi engellenememekte ve şair deyince akla âşıklar gelmektedir. (6) Sözlü gelenek, cönk adı verilen defterler, âşıkların hafızaları, bazı tarihi kayıtlar ve divanlarla az-çok bilgi edinebildiğimiz saz şiirinin ilk devirleri hakkında tam bir bilgimiz yoktur. Bunun sebebi ise Divan edebiyatı mensuplarının bu şiiri yaratan şairlere düşmanlık beslemesi ve tezkirelerinde onların biyografilerine ve eserlerine yer vermemeleridir. (7) Âşık tarzı mahsullerinden şimdiye kadar tesadüf edilen eserler en çok XVII. - .XVIII. yüzyıllara ait olanlarıdır. Daha öncesine ait elimizde çok fazla bir belge yoktur. Âşıkların hece vezniyle yazdıkları millî eserler muntazam divanlar halinde değil, muhtelif mecmualarda, cönklerde, perişan ve ekseriyası imlası bozuk bir halde yazılı bulunur. (8) Âşık edebiyatını devirler halinde inceleyecek olursak Boratav’ın tasnif etmiş olduğu dört devir karşımıza çıkmaktadır. Birinci devir, XIII-XV. asır sonlarına kadar olan zamanı içine alır ve bu devirde XV. 397 �asırda yaşamış bir şair olduğu tahmin edilen Ozan’dan kalmış bir parça vardır. Dede Korkut Hikâyeleri’nin manzum parçalarını da yazarı belli olmamasına rağmen bu devir içerisinde değerlendirmektedir. İkinci devir ise XVI.-XVII. asırları içine alır. Bu devirde şehirlerde ve kasabalarda yerleşmeye başlayan Bektaşi geleneğinin etkisiyle altın devrini yaşar. Bu altın devrenin halk şairleri de, diğer devirlerden kendilerini ayıran özelliklerle görünürler. Boratav’ın üçüncü devir olarak değerlendirmiş olduğu XVIII. asır sonlarından günümüze kadar bahsettiği devri gerileme devri olarak görür. Bu devir içinde halk şairlerini son bir himaye gayreti olarak görülen bir dönem görülmektedir. İstanbul’da padişahın himayesi altında bir halk şairleri teşkilatı meydana getirilir. Fakat bu dönem de, bir yere bağlı kalan, geniş dolaşma sahalarını yitiren halk şairlerinin eserlerindeki gerilemeyi durdurmasına engel olamamıştır. (9) Boratav’a göre Halk şairleri, şiirlerini yazı yoluyla değil, sözlü gelenek yoluyla yayarak en eski çağların şiir geleneğini devam ettiren sanatkârlardır. Eski ozanların kopuzlarına karşılık âşıkların sazları vardır ve bununla çalıp söylerler. Bu durumda halk şairi birkaç vazifeyi birden görür. 1. Kendi eserlerinin şairi ve aktarıcısıdır 2. Bazı hallerde hem kendi eserlerinin hem de başka eserlerin bestekârıdır. 3. Başka halk şairlerinin eserlerini yerden yere ve devirden devire götüren, yayan sanatkârdır. Boratav, halk şairlerini yetiştikleri muhitlere göre de ayırmaktadır. Bu tasnife göre ise: 1. Tasavvuf mevzularını işleyen, tarikat ve zümre fikirlerini temsil eden şairler 2. Kasaba ve şehir muhitlerinde yetişmiş şairler 3. Köy şairleri 4. Göçebe şairler (10) Köprülü ise âşıkları yetiştikleri muhitlere göre sınıflandırmış ve şehir muhitinde yetişen âşıklar ile köy ve aşiret çevrelerindeki âşıklar olmak üzere iki kısımda değerlendirmiştir. (12) Âşıkların kendi haklarındaki telakkiye göre ise şairler ikiye ayrılmaktadır. 1. Kalem şairleri; yani, yüksek sınıfa mahsus şiirler yazan klasik şairler 2. Meydan şairleri; yani halk toplantılarında irticalen de şiirler tertip eden ve onları sazları ile çalıp söyleyen saz şairleri. Bu telakkiye göre meydan şairleri olarak adlandırılan saz şairleri kendilerini türlü bakımlardan klasik şairlerden üstün sayarlar. Çünkü irticali söylemenin vezin ve kafiye uyumuyla gerçekten zor olduğu malumdur. (13) Geçmiş dönemle ilgili âşık ve âşıklık geleneğinin yayıldığı sahaları da değerlendiren Köprülü, “Şehir ve kasabalarda, muhtelif içtimai tabakalara mahsus ayrı ayrı kahvehaneler, bozahaneler, meyhaneler gibi umumi yerler vardı. Bazı büyük kahvehanelerde çalgı ve köçek takımları da bulunurdu. İşte, bu kahvehanelerden bazıları, bilhassa âşıkların toplantı yerleri idi. Onlar belli mevsimlerde buralarda toplanırlar, sazlarla şiirler terennüm ederlerdi. Büyüklerin ve zenginlerin konaklarında, saraylarında da çöğürcülere tesadüf edilirdi. Hükümetin kontrolü altında muntazam bir teşkilata malik olan bu âşıklar panayırlar gibi geçici toplantı yerlerinde kurulan kahvehanelerde bulunurlar, memleketi dolaşırlar, tekkelerde bilhassa Bektaşi tekkelerinde, büyüklerin zenginlerin konaklarına misafir olurlardı” (14) şeklinde açıkladığı XVI- XVIII. asır âşıklık geleneğinin bir dönem devletin kontrolü altında, geniş sahalara yayıldığının bir göstergesidir. Zaten bahsedilen dönemde yetişen âşıklar ve şiirlerinin değeri bütün araştırmacılar tarafından kabul görmektedir. Âşıklık geleneği yukarıda bahsettiğimiz tarihi geçmişle birlikte günümüze kadar sözlü gelenek yoluyla ulaşmayı başarmıştır. Bu geleneği Köprülü şu şekilde açıklamaktadır. “Esnaf teşekküllerinde olduğu gibi âşıklar teşkilatında da çıraklıktan başlayarak âşık oluncaya kadar geçirilmesi gereken birçok dereceler vardı. Bilhassa büyük şöhretli âşıkların etrafında saz şairliğine meraklı, istidatlı birçok genç çırak olarak toplanırlar, üstattan mahlas, yani şiirlerinde kullanacakları bir ad alırlar, âşık olmak için zarurî olan edebî ve meslekî terbiyeyi gördükten sonra fasıllara girmeye başlarlar, memleket içinde uzun seyahatlere çıkarlar, nihayet âşık olurlardı” (15) “Âşıklar, sazlı, sazsız, doğaçlama yoluyla, kalemle veya birkaç özelliği birden taşıyan, geleneğe bağlı olarak şiir söyleyenlere “âşık” bu söyleme biçimine “âşıklık-âşıklama”, âşıkları yönlendiren kurallar bütününe de “âşıklık geleneği” adını veriyorlar.” (16) Ayrıca gelenek içerisinde âşıkta istenen bazı özellikler vardır ki, bu özellikler, bir âşığın önce, kendi geleneği içinde kabul görmesi için gereklidir. Bir âşık; irticalen şiir söyleyebilmeli, saz çalabilmeli, atışma yapabilmeli ve bade içtiğini iddia ediyor olmalıdır (17) Bu dört madde içerisinde sayılan bade içme genellikle rüyada geçekleşir. Bu konuyla ilgili olarak Umay Günay, hazırlamış olduğu eserde, rüya motifinin planını özetle şöyle vermektedir. “Maddî ve manevî büyük bir sıkıntının ardından kahramanın Tanrı’ya yalvarmasıyla, kutsal mekânlarda görülen rüyada, Hızır, pir, kırklar, derviş yaşlı bir kadın veya adam kahramana bir veya üç bardak bade (dolu) sunar ve çok güzel bir kızı tanıtarak onun memleketini söyledikten sonra, âşığa şiirlerinde kullanacağı mahlası verir, zorda kaldığında ise yardımına geleceğini belirtir. Badeyi içen kahraman, vücudunu saran ateş üzerine düşer bayılır. Herkes âşığın delirdiğini zannederken yaşlı bir kadının sazın teline dokunmasıyla kahraman gözlerini açar, sazı eline alır, kendisine verilen mahlasla şiirler söylemeye başlar. Böylece hem badeli hem de hak âşığı olur.” (18) 398 �Sözlü kültür ortamında, âşık aranılan, davet edilen, sanatını icra ettiği mekâna gidip dinlenilen kişidir. Bu kişi hak vergisi olarak saz çalıp irticalen söz söyleme yeteneğini bir gecede kazandığı iddiasındadır. İcra töresi gereği karşısına çıkan âşıklarla atışarak üstünlüğünü ispatlamak zorundadır. Töreye göre sazını kazanana teslim edecek ve onu usta olarak tanıyacaktır. (19) 1966 yılından beri Konya’da Âşıklar Bayramı’nın düzenlenmesine ve âşıklık geleneğinin belki de günümüze taşınmasına vesile olan Feyzi Halıcı, âşığın tanımını şu şekilde yapmaktadır. “ Bir uyku veya düş anında, pîr elinden dolu yani aşk badesi içen, madde dünyasından sıyrılıp mânâ âlemine ve gönül zenginliğine kavuşan bir kimsenin dili çözülür, dursuz, duraksız, kendiliğinden şiir söylemeye, saz çalmaya başlar. (20) Usta-Çırak ilişkisi içerisinde yetişen âşıklar günümüze kadar değişik kollar halinde gelmişlerdir. XX. yüzyılın başlarında özellikle Kars, Erzurum, Ağrı illerinde yoğunluk gösteren âşıklık geleneği ve âşıklar, günümüzde gelişen teknoloji, ekonomik durum gibi sebeplerle ortaya çıkan doğudan batıya göçten dolayı geleneksel yapılarını yavaş yavaş kaybetmeye başlamışlardır. Bugün Anadolu’nun çok değişik ortamlarında, özellikle sanayi bölgelerinde karşımıza çıkan âşıklar yaşadıkları yerlerde âşıklıklarını sürdürmek gayretindedirler. Geçmişten günümüze âşıklık geleneği hakkında bilgiler veren Özkul Çobanoğlu, âşıklığın icra alanlarını şu başlıklar altında değerlendirmiştir. “Kahvehanelerde, âşık fasıllarında, düğünlerde derneklerde, köy odalarında ve köy ortamında, pazar ve panayırlarda, yeniçeri ortaları, kale, garnizon gibi askeri karargahlar ve zafer alaylarında; ağa, paşa konaklarında ve saraylarda; ulaşım araçlarında; herhangi bir sebeple toplanmış kalabalıklarda; yazılı kültür ortamında” (21) Günümüzde, âşıklar Anadolu’da yapılan bir takım toplantılarla daha çok bir araya gelmektedirler. İlki 1931’de Sivas’ta toplanan ve daha sonraki yıllarda 1938’de Bayburt’ta ve yine 1964’te Sivas’ta âşıklar bayramı günümüzde 1966 yılından beri Konya’da yapılmaktadır. Bir ara Erzurum’da birkaç yıl yapılan bu bayram sadece yetkililerin olaya yanlış bakmaları sonucunda durdurulmuştur. Ayrıca bazı âşıkları anmak için yapılan toplantılar da âşıkların bir araya gelmesi için güzel bir vesiledir. Şenlik (Çıldır), Emrah (Erciş), Sümmani (Narman), Veysel (Sivas), Seyrani (Develi) Ferahi (Ceyhan) v.s. (22) Âşıkların, bu geleneğin içinde yer almaları konusu çeşitli sebeplerle ortaya konulabilir. Bu sebeplerin ortaya konması icra yerleriyle birlikte düşünüldüğünde günümüz âşıklığının zor durumu daha açık bir şekilde görülecektir. İnsanları âşıklığa iten sebepleri Doğan Kaya bir bildirisinde şu şekilde sıralamaktadır. “1. Irsiyet ve şairlik istidadı; 2. Çevre; 3. Çıraklık; 4. Ustamalı şiir söyleme ve çevredeki âşıklardan etkilenme; 5. Türkülü hikâye dinleyerek veya okuyarak yetişme; 6. Sazlı sözlü ortamda yetişme; 7. Rüya sonrası âşık olma; 8. Manevî etki; 9. Dert; 10. Sevda; 11. Ruhi depresyon; 12. Millî duyguların galebe çalmasıyla âşık olma; 13. Diğer sebepler” (23) Kaya, aynı bildirisinde, yukarıda sayılan insanları âşıklığa iten sebeplerin birçoğunun günümüz teknoloji çağında sağlanamamasından hareketle çözüm önerilerini ve yapılması gerekenleri, âşıklar, kurum ve kuruluşlar ve devletin yapması gerekenler şeklinde tasnif etmekte ve maddeler halinde sıralamaktadır. Yaşayan âşıkların; ustamalı hikâyeleri öğrenerek anlatmaya devam etmeleri gerektiği; usta âşıkların kabileyeti olan gençlere ustalık yapmaları ve geleneğin getirdiği usta-çırak ilişkilerini yaşatmaları; sazı mutlaka çalabilmeleri; geleneğin yaşatıldığı illerde kurumsallaşmaları; geleneğe göre yetişmeyen âşıklara fazla değer vermemeleri; kendilerine ait olmayan şiirlere sahip çıkmamaları; sahanın ilim adamalarıyla ilişki içinde olmaları; orijinal olmaya çalışmaları; ideal insan tipine uygun olmaları gibi özellikleriyle geleneği sürdürmeleri gerekliliği önerilmektedir. Aynı şekilde kurum ve kuruluşların da yapması gerekenler şu şekilde sıralanmaktadır. Özellikle mahalli gazete, radyo, televizyon gibi yayın organlarının âşıklara önem vermeleri ve yayınları arasında onlara yer vermeleri ve bölgedeki derneklerin zaman zaman âşıkları bir araya getirmeleri gerekmektedir. Devletin de vazifelerini sıralayan Kaya, özellikle Kültür Bakanlığının üzerine düşen vazifeyi vurgulamakta, telif haklarıyla ilgili olarak devletin daha duyarlı davranması ve âşıkların mağduriyetinin giderilmesi gerektiğini; âşıklara devlet kurumlarında gerekli indirimlerin sağlanması; âşıklarla ilgili kitapların basılması; devlet kanalıyla âşıkların yurt dışına gönderilmesi; okul kitaplarında âşık edebiyatına daha fazla yer verilmesi; valilik ve kaymakamlıkların âşıklara daha fazla önem göstermesi gibi öneriler sunmaktadır. (24) “IV. Âşıklar Şenliğinin Ardından” adlı makalesinde âşıklık geleneğinin tarihçesi hakkında kısa bilgiler veren Ali Berat Alptekin, bayrama katılan âşıkları tanıttıktan sonra, 8 Mayıs 1982 tarihinde Erzurum’da yapılan bu toplantıda âşıklardan dinlediği, onların meselelerini şu şekilde sıralamıştır. 1. Âşıkların derneklerinin lokallerinin bulunmadığı 2. Basının kendilerinin dertlerine eğilmediği 3. Maddî sıkıntı içerisinde oldukları 4. TRT’nin diğer sanatçılara para ödediği halde kendilerine bir şey vermediği 5. Yanlarında yetişen çırakların kendilerinin yanında durmamaları ve ustalarına ait olan şiirlere sahip çıkmaları 6. Madalyaların adaletli bir şekilde dağıtılmadığı 7. Âşıkların eserlerinin yayınlanmadığı(25) 399 �Yukarıda sıralanan problemler günümüzden 27 yıl öncesine aittir. Bu problemler de gösteriyor ki, ta o günlerden Anadolu’da âşıklık geleneğine olan ilgisizlik günümüze kadar yaşanan göçler ve hayat şartları sebebiyle mutlaka daha da artmıştır. Yazıda o zaman için belirtilen usta-çırak âşıkların sayısının 100 kişiyi bulmayacağı sözü de düşündürücüdür. Geleneği sürdürme çabasında olan yeni âşıklara maddi ve manevî desteğin o gün istendiği gibi bugün de verilmesi zarureti vardır. Benzer yazılar ve âşık toplantısıyla ilgili çeşitli araştırmacıların yazılarına Feyzi Halıcı hazırlamış olduğu çalışmada yer vermiştir. (26) Âşıklık geleneğinin günümüz teknolojisine uyması, yani kitle iletişim araçlarından etkilenmesiyle birlikte uğramış olduğu değişimle ilgili Erman Artun şunları ifade etmektedir: “Günümüzde âşık şiiri kitle iletişim araçlarıyla yayılmağa başlamıştır. Bu bir noktada teknolojinin sözlü geleneğin işlevini üstlenmesidir. Teknoloji, geleneği yayan gezginci aşığın yerini alarak geleneğin dar çevrelerde sıkışıp kalmasını önleyerek yayılmasını sağlamıştır. Âşık şiiri yeni ortamlara, yeni şartlara uyum göstermeğe, gelenek dışı ögelerle beslenmeğe başlamıştır. Son yıllardaki köyden kente göç olgusu âşıkların doğal ortamını da etkilemiştir. Şehir kültürüyle beslenmeğe başlayan âşık şiiri de kaçınılmaz olarak değişime uğramıştır. Yeni bir olgu olarak ortaya çıkan şehirli âşık tipi, kentleşme sürecini yaşayan kesimler arasında şiir söylemeğe başlamıştır, artık o ne köylü ne de kentleşme sürecini tamamlayamadığı için şehirlidir. Âşıkların şehirdeki bu yaşama biçimleri sanatlarını da etkilemiştir. Artık onların seslendikleri kitle eski çevreleri değildir. Yeni insan tipinin sanatçısı da farklı olacaktır. Günümüzde âşıkların çıraklık, yetişme dönemleri değişikliğe uğramıştır. Âşıklar artık âşık toplantıları yerine kaydedilmiş icralar aracılığıyla tanınıyorlar. Hatta mahlas almalarında ticari kaygıyla kasetçilerin önerileri öne çıkıyor. Bu gün katılalım katılmayalım âşıklık geleneği yeni bir değişim ve dönüşüm içine girmiştir. Âşıklık geleneğinde çağın getirdiği yeni bir görenek başlamıştır.” demektedir ve günümüzde yetişen âşıkların geleneğin içinde yer almamalarından şikayet ederek, yeni âşıkların âşıklık geleneğiyle ilgili pek çok temel bilgilerinin eksik olduğunu, kafiye, ayak, redif, nazım şekilleri, nazım türleri, âşıklık kuralları, âşık toplantıları ve fasıllarının düzeni vd. konulardaki bilgisizliklerinden hareketle bu doğrultuda hazırlanacak bir kaynak kitabın yeni yetişen âşıkların, geleneği öğrenmesinde yararlı olacağı düşüncesini taşıdığını ifade etmektedir.” (27) Aynı şekilde elektronik kültür ortamının geleneği etkilemesiyle ilgili olarak Özkul Çobanoğlu sunmuş olduğu bir bildirisinde, günümüzdeki âşıklık geleneği ürünlerinin artık sözlü, yazılı ve elektronik kültür ortamlarında üretilmekte olduğunu ve bu araçlarla kitlelerle buluştuğunu ifade ettikten sonra, geleneğin de değişime uğradığını, geleneğin gerektirdiği usta-çırak ilişkisinin yerini büyük şehirlerde saz ve bağlama kurslarının aldığını, bu imkanı bulamayanların ise kaset dinleyerek, âşıkları ve onların usta malı şiirlerini taklit ederek örtülü bir çıraklık dönemi yaşadıklarını belirtir. (28) Erman Artun, günümüz âşıklık geleneğiyle ilgili tespitlerini bir bildirisinde şöyle belirlemektedir: Âşıklık geleneğini besleyen sözlü geleneğin zayıfladığı; usta-çırak ilişkisinin çözülme noktasına geldiği; usta âşıkların yeni âşıklar üzerindeki denetiminin azalmasıyla, yeni âşıkların geleneği tam olarak öğrenemediğinden uygulayamadığı, geleneği bilen dinleyici kitlesi de çok azaldığı için yeni âşıkların denetlenemediği, dar çevrelerde yetişen âşıkların şiirlerinin sözlü gelenekle taşındığı ve günümüzde sözlü geleneğin yok olmasıyla bunun da sağlanamadığı gibi sebeplerle âşıklık geleneğinin geleceğiyle ilgili büyük problemlerin varlığı söz konusudur. Geçmişte usta âşıkların kahvelerinde, konaklarda onların denetiminde yapılan âşık toplantılarının günümüzdeki durumuyla ilgili olarak da Erman Artun’un, toplantıların düzensiz ve gelişi güzel yapıldığı, icra ve töreye uymak yerine seyircinin isteğine göre hareket edildiği, sazın doğal sesinin yerine elektro saz kullanımının ezgiyi bozduğu, usta malı söylenmediği gibi tespitleri vardır. (29) Âşık edebiyatı sahasında söz söylemiş ilim adamlarının da görüşleriyle ortaya koymaya çalıştığımız problem büyüktür. Günümüz âşık edebiyatının geleceğe taşınmasıyla alakalı herkese bazı görevler düşmektedir. Problemin ne olduğu, değişik bilgi şölenlerinde yapılan tartışmalarda ortaya konulmuştur. Herkesin gözüyle görmüş olduğu âşık toplantılarına ilginin azlığı, bu toplantılara katılan âşıkların birçoğunun da gelenekten habersiz yetişmiş olmaları veya yukarıda belirttiğimiz gibi âşıklığın gerektirdiği özellikleri taşımamaları gelecekle alakalı soru işaretleri bırakmaktadır. Acaba bu gelenek bir yerde kendiliğinden sona mı erecektir? Anadolu âşıklık geleneğinin çıkış noktası sayabileceğimiz Kars, Erzurum, Ağrı, Adana gibi illerimizde ustaçırak ilişkisi içerisinde geleneği yürüten kaç âşık kaldı? Hayat şartları bu âşıkları Anadolu’nun hangi köşesine serpiştirdi? Bu âşıklar yaşadıkları yerlerde neler yapmaktadırlar? Kendilerini dinleyecek dinleyici topluluğu bulabilmekteler mi? Onlara yaşadıkları bölgelerde sahip çıkan devlet yetkilileri var mı? Radyo televizyon gibi iletişim araçlarından faydalanabiliyorlar mı? Son zamanlarda yetiştirdikleri bir çırak var mı? Kendi ekollerini devam ettirebiliyorlar mı? Üniversitelerde âşık edebiyatı hâlâ teorik olarak mı anlatılıyor? Acaba kaç üniversite, öğrencilerine bu geleneğin temsilcilerini canlı olarak dinletebildi? Günümüzde Anadolu’da geleneksel yapılan kaç âşık bayramı kaldı? Âşıklar senede bir kere yapılan Konya Âşıklar Bayramına çağrılmayı mı beklemekteler? Bu soruları çoğaltmak mümkün, ama sorduğumuz bu soruların cevaplarının birçoğunun olumsuz olması gerçekten acıdır. Sonuç olarak diyebiliriz ki, sözlü kültür mahsullerimizin birçoğunda olduğu gibi, âşık tarzı şiir geleneğinde de büyük bir gerileme ve yok olma tehlikesiyle karşı karşıyayız. Bu yok olmayı durdurabilmek ve geleneğin sürdürülebilirliğiyle alakalı olarak önce, yaşayan âşıklara büyük görevler düşmektedir. Onlar 400 �ustalarından görmüş olduğu geleneği sürdürmek yolunda hayat şartları ne olursa olsun, yaşadıkları yerlerde ne kadar yalnız olurlarsa olsunlar son bir kez çırpınıp geleneği kurtarmak yolunda hareket etmeliler. İkinci olarak, ilim adamlarına görev düşmektedir. Bu geleneğin tarihi geçmişinin eskiliği ve günümüzdeki durumu hakkında idareci ve devlet yetkililerine gerekli bilgileri vermeli ve değişik toplantılarda tespit edilen problemler toplantılarda ve toplantı kitaplarında kalmamaları yolunda girişimler yapılmalı. Üniversite öğrencilerine verilen âşık edebiyatı derslerine kendisini ispat etmiş usta âşıklar çağırılarak ders verdirilmelidir. Üçüncü olarak, mahalli kurum ve kuruluşların bölgelerinde yaşayan âşıklara sahip çıkmaları gerekmektedir. Onların yapacakları organizasyonlara maddî ve manevî her türlü desteği göstermeleri gerekmektedir. Mahallî radyo, televizyon ve basın yayın organlarında seslerini duyurmalarına imkân sağlanmalıdır. Bu geleneğin temsilcisi olan birçok âşığın ekmeklerini sazlarıyla kazandıkları düşünülecek olursa mahallî idarelerin onlara sahip çıkmasının önemi daha da iyi anlaşılacaktır. Son olarak devletin, özellikle Kültür Bakanlığı’nın geleneğin sürdürülebilmesi için Anadolu’nun ücra köşelerine dağılmış olan âşıkları tespit ederek onları bir çatı altında toplaması ve kendi içlerinden seçecekleri temsilci ve kurullarla âşıklık geleneği için neler yapılabileceğinin çarelerinin aranması gerekmektedir. 1 Fuat Köprülü, Edebiyat Araştırmaları I, İstanbul 1989, s. 195 2 Reşit Rahmeti Arat, Eski Türk Şiiri, Ankara 1986, s. XI-XXIII. 3 Köprülü, Edebiyat Araştırmaları, s. 57 4 Saim Sakaoğlu, Türk Saz Şiiri Antolojisi (14-21 Yüzyıllar), Ankara 2006, s. 15-16. 5 Saim Sakaoğlu, “Türk Saz Şiiri”, Türk Dünyası El Kitabı, III Edebiyat, Ankara 1992, s. 282. 6 Köprülü, Edebiyat Araştırmaları, s. 196-207 7 Şükrü Elçin, “Türkiye’de Halk Edebiyatı” Türk Dünyası El Kitabı, Ankara 1976, s. 525 8 Köprülü, Edebiyat Araştırmaları, s. 212 9 Pertev Naili Boratav, İzahlı Halk Şiiri Antolojisi, İstanbul 2000, s. 14-18.; Aynı yazar, Halk Edebiyatı Dersleri, İstanbul 2000, s. 92-97 10 Boratav, Antoloji, s. 20-21; Halk Edebiyatı Dersleri, s. 81-91 11 Köprülü, Edebiyat Araştırmaları, s. 173-177 12 Fuat Köprülü, Türk Saz Şairleri, Ankara 1962, s. 18-19 ve aynı yazar, Edebiyat Araştırmaları, s. 170-171 13 Köprülü, Saz Şairleri, s. 25-26 14 Köprülü, Saz Şairleri, s. 27 15 Erman Artun, “Âşıklık Geleneği ve Âşık Edebiyatı” Türkler, C. 2 , Yeni Türkiye Yayınları, s. 593 16 Sakaoğlu, “Ozan, Âşık, Saz Şairi ve Halk Şairi Kavramları Üzerine” III. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri I. Genel Konular, Ankara 1986, 247-251. 17 Umay Günay, Türkiye’de Âşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi, Ankara 1992, s. 11 18 Özkul Çobanoğlu, Âşık Tarzı Kültür Geleneği ve Destan Türü, Ankara 2000, s. 199 19 Feyzi Halıcı, Âşıklık Geleneği ve Günümüz Halk Şairleri Güldeste, Ankara 1992, s. 1. 20 Çobanoğlu, a.g.e., s. 197-210 21 Saim Sakaoğlu, “Türk Saz Şiiri”, Türk Dili. Türk şiiri Özel Sayısı III (Halk Şiiri), S. 445-450, Ocak-Haziran 1989, s. 108 401 �22 “Âşıklık Geleneğinin Geleceğiyle İlgili Düşünceler ve Yapılması Gerekenler”, İletişim Çağında Halk Kültürleri ve Ozanlığın Geleceği Sempozyumu, 13-14. 10. 2000 ; Milli Folklor, 52, Kış 2001, s. 87-92. 23 Kaya, a.g.b., s. 87-92 24Ali Berat Alptekin, “IV. Âşıklar Şenliğinin Ardından”, Erciyes, 5 (56), Ağustos 1982, s. 14-15. 25 Feyzi Halıcı, a.g.e., s. 619-673 26 Erman Artun, “İletişim Çağında Âşıklık Geleneğinin Geleceği” tukolojji.cu.edu.tr 26 Özkul Çobanoğlu, “Elektronik Kültür Ortamında Âşık Tarzı Şiir Geleneği Bağlamında Çukurovalı Âşıklar Üzerine Tespitler”, 3. Uluslararası Çukurova Halk Kültürü Sempozyumu Bildirleri, Adana 1999, s.251-252. 27 Erman Artun, “Günümüzde Yeniden Yapılanan Âşıklık Geleneğinin Sosyo- Kültürel Boyutu” Emlek Yöresi ve Çevresi Halk Ozanları Sempozyumu Bildirileri. Ankara 1998. 402 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 429 Title A name given to the resource Âşık Tarzı Şiir Geleneği Ve Günümüzde Bu Geleneğin Sürdürülebilirliği Üzerine Düşünceler Author Author GÖDE, Halil Altay Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6b134c151e300407c25ccb4631ccc72f.pdf 14e6c3f4d04cb62971fd00e71315e7c1 PDF Text Text 1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Getting Increase of the Aquaculture Population and Varieties with the Artificial Habitats Yusuf Guner Ege University, Fisheries Faculty, Aquaculture Department,Izmir-Turkey yusuf.guner@ege.edu.tr Erkan Can Tunceli University, Fisheries Faculty, Tunceli-Turkey Murathan Kayim Tunceli University, Fisheries Faculty, Tunceli-Turkey Gurel Turkmen Ege University, Fisheries Faculty, Aquaculture Department,Izmir-Turkey Mehmet Ali Canyurt Ege University, Fisheries Faculty, Aquaculture Department,Izmir-Turkey Abstract: The significance and protection of the biological diversity in the continental waters of countries in the world has become one of the concerns which should be addressed as a matter of urgency. The scientists consistently underline the fact that several species are endangered to extinct and that the number and population of such species are gradually decreasing. There observed many causes of the extinction of the species. The heavily increase of the human population is the most important reason for this. Such a heavy increase leads to establishment of new settlement areas and constriction of the wild life. In this case, the number of wild species extinct rapidly. Several scientists and members of the nature protection organizations are aware of this particular case and conduct studies to protect the natural environment of the wild life. In this context, the wild life should be given the chance to reproduce through formation of the national parks and natural protection zones. Such parks and zones should function as a shelter for some of the wild species. However, the measures always include the inland environments. As a matter of fact, sea and lake ecosystems should also be protected. It is a well known fact that one of the most important reasons of the species leading their lives in the inland waters is the excessive fishing. When the environmental pollution is taken into account, the descendance of several species is left to chance. In addition global warming and climatic changes may have an impact on this particular matter. In this case, it can be argued that various fisheries in the continental waters may extinct. It is an inevitable fact that the scientific studies to be conducted to increase the population of the fisheries and water products in the lakes and rivers of the country through promoting the survival of miscellaneous fishes and aqua Formation of artificial habitats in the lakes and rivers and such other appropriate locations may be of importance in the future. In this context, our study will bear a torch on the researches to be conducted for the ecological and sustainable water resources. Keywords: ecology, inland waters, artificial habitats. 1. Introduction The creation of artificial reef habitat has been employed by many coastal states as an effective method of increasing fisheries productivity, providing additional recreational and commercial fishing opportunities for hard substrate dependentfisheries,and enhancingthe forage base (A mbrose 1994; Ditton et al. 2002; Figley 2004; Myatt & Myatt 1992; Stevens & Pondella 2002). The creation of artificialreefs on flat,featureless, sandy seabeds has been a form of enhancement for subsistence, commercial and sport fishing practiced in certain countries for 61 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo centuries.Itis onlyin more recent yearsthat advanced engineering and design principles have been incorporated into this field, along with quantitative ecological and socio-economic assessment of habitat structure and function (Seaman, 1995). Artificial reefs have been used most prominently for fisheries harvest enhancement though they have been employed globally in a variety of other coastal management schemes including aquaculturein the Adriatic Sea (Fabi et al., 1989), enhancement of recreational diving and tourism opportunities throughout the United States (Milon, 1991; Ditton et al. 1999), habitat rehabilitation in the Maldives (Clark & Edwards 1994), and prevention of trawling in Europe (Reilini, 2000). In the restoration of ecosystems after some damage (storms, exposure to toxic phytoplankton blooms, destructive fishing practices, construction and dredging projects and chemical pollutant contamination) especially where physical structure provides added benefits (e.g., habitat or shelter) to the ecosystem, artificial reefs represent one potentially useful restoration tool(Pickering et al. 1998). Physicalstructurein an ecosystem can be achieved in a number of ways, and definitive progress has been made since the early 1900s when artificial reefs were built as a hit-or-miss dumping operation of unsightly scrap material(Dean, 1983) such as tires and car bodies. Japan and the United States have by far been the two most active nations in the evolution of artificialreef habitats. Although the early histories of reef building in both countries show many similarities, current designs, deployment strategies and use of materials exhibit sharply contrasting approaches.In Japan the government is actively involved in reef construction activitiesthrough its fishery agency subsidy programme.This agency is involved in planning and guidance and provides substantial funding for those projects that use governmentcertified reef products. An important aspect ofthe Japanese system is a political approach that provides rights of use to those who construct and deploy reefs. These rights convey the sole control ofthe harvest and use of the fishery resources around these structures. By contrast, in the United States, state and local governments, with only general guidance and minimal funding, carry out most marine and freshwater habitat construction activities.In the US these reef developments are incorporated into a common-property allocation system (Stone et al. 1991).In general, European artificial reefs are in the developmental stage (e.g. Italy, Portugal, Spain, United Kingdom and Germany). Research programmes are currently in operation in a number of European countries. One of the most significant eventsin recenttimes, with regardstothe whole area of reef development in Europe was the establishmentin May 1995 of the European Artificial Reef Research Network (EARRN).The Network, involving 51 members,active in various aspects of artificialreefresearch, has overthe last number of years helped to focus and drive active research in this area (Jensen 1998). The goal ofthe article is to discuss the pertinent information of an artificialreef study including details on artificial reef’s objectives,reef site, environmental conditions, design, monitoring,results and performance evaluation. 2. Definition/Purpose of an Artificial Reef MarineFisheries defines an artificialreef as: An area within the marine waters/Inland waters of the Com monwealth in which approved structures have intentionally been placed or constructed for the purpose of enhancing benthic relief. Structures may be designed to provide and/or improve opportunities for recreational and com mercial fishing, aid in the management or enrichment of fishery resources and ecosystem services, or to achieve a combination of these objectives. Artificialreefs have been used in fishery management to - provide new habitatsthatincrease number and biomass ofdepleted fishery resources, -restore habitats, - preventtrawlers from using areas, -reduce fishing pressure, - and possibly, mitigate deterioration of habitats (Bohnsack & Sutherland 1985; Chang, 1985; Polovina,1989, Seaman & Sprague 1991). Đn most cases,investigations suggestthat artificial reefs are effective in naturel conservation and habitat reconstruction. They are also beneficialto small-scale fisheries (Fujisawa et al.1991; Supongpan & Sintothong, 1992). 3. Biological Productivity and Aggregation Artificial reefs are used as tools by resource managers to enhance desired species, attract fish to more suitable areas,restrict certain gear types, and to partition activity among competing user groups (Sheehy 1985). 62 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo The fundamental question in artificial reef science today examines whether artificial structures have the ability to produce new fish biomass or whether reefs merely concentrate existing fish populations (Bohnsack 1989). Several studies demonstratethe attractive properties of artificial reefs by documenting the ability of artificial reefs to yield higher catch rates of targeted fish species when compared to similar fishing over natural reef areas (Turner et al. 1969; Candle 1985). Other studies outline the production properties of artificial reefs by documenting higher densities of mature fish on artificial reefs when compared to nearby natural reefs (Love et al. 2005).The consensus of the 8th Conference on Artificial Reefs and Artificial Habitats (CARA H) was that artificial reefs “are now believed to be more of a continuum, both attracting and enhancing fish populations. Properly constructed, and strategically sited artificial reefs can enhance fish habitat, provide more access to quality fishing grounds, benefit fishermen, divers and the economies of shore communities,increase total biomass in a given area and provide managers with yet another option for conserving, managing and developing fishery resources.” The degree of attraction or production of an artificial reef may be the direct result of many complex variables,including location of the reef,type of reef materials,life history, behavior of fish species, proximity of natural reefs, age of the reef, and numerous environmentalfactors. Since the majority of artificialreefs have the ability to serve in each capacity,fisheries managers and other reef builders must consider the consequences of production and aggregation of reef fish populations when planning new reefs or establishing management policiesfor future and existing reefs. The wise use of artificialreefs as a potentialtool for fisheries management requires the implementation of sound standards and practices regarding construction, maintenance, and exploitation of all artificialreefs established. 4. Site Selection Reef site selection is one of the most critical decisions in the entire reef building process, and the most frequent cause of artificial reef failures. The construction of artificial reefs began before the scientific community started to develop sound guidelines for site selection. This has lead to artificial reefs being built in locations and at depths that were not suitable for construction. Consequently, many reefs ended up on a shoreline after a storm, disappeared totally, or sank down into the bottom to the point where much,if not all, of their effectiveness was lost (Matthews 1985). The optimum site conditions required for artificial reef deployment depends greatly on their intended purpose and design. Thus it is necessary to invoke the first generic rule ofreef planning,i.e."toidentifythe goalsforthe artificial reef deployment exercise" (Kennish et al. 1999). There are a range of factors that should be taken into account when selecting a site for an artificial reef, these include taking into consideration the physical environment, the biological environment and local users of the area (Heaps et al. 1997). Constraint mapping techniques are commonly used in site selection studies to bring together social, economic and environmental considerations in an overall context (Gordon 1994; Heaps et al. 1997; Kennish et al.1999). Once the physical and biological characteristics of potential sites have been deemed suitable for artificial reef construction, the process of site selection can then encompass stakeholders, including public agencies, businesses, private non-profit organisations, scientists, engineers, managers, users of the resource, as well as the general public. Constraint mapping involves the building up of layers of information concerning areas where some form of constraint exists, for example, user conflict, and environmental or engineering constraints. Computer assisted Geographical Information Systems (GIS) are usually employed to provide a powerful tool enabling these areas of constraint to be represented in a “user friendly” way. The resulting maps then show unconstrained areas in which furtherinvestigations can be focused. As artificial reefs are a relatively new phenomenon in Europe, it is only in recent years, particularly through the action of EARRN, that various studies throughout Europe have been examined comparatively, and that collaboration on a wider scale is beginning to take place. One of the main problems in setting out a European framework for site selection isthat each potentialsite forthe construction of an artificialreef may be subjected to very different physical and biological factors, and constructed for very different uses. Because of these various factors, and due to thelimited knowledge ofthe impact and biological production of artificialreefs in Europe to date,itis best to consider each location using the selection matrix shown in (Fig. 1). 5. Design & Materials The three main aspectsto reef design:the location of the artificial reef, the materials used in it, and the way in which they are arranged are all factors that can be planned and controlled. When any of these factors are neglected,the probability of failure ofthe reefincreases.Inthe past,and to some extent at present, materials 63 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo of opportunity account for a large part of materials used in reef construction, the most basic and com mon materials being rocks. Artisanal fisheries use natural materials that not only include rock but also brush piles and log cribs on the bottom, floating rafts of bamboo, coconut fronds, and cork. A wide variety of materials currently used in the development and construction of artificial reefs globally. Among the oldest habitat enhancement practices is the use of floating structures made of natural materials to attract finfish.In Japan, rocks have been placed either singly, as a pile, in wooden cribs, or in scuttled boats. The traditional Japanese word for an artificial fishing reef “Tsuki Iso” means “constructed shore rock”. Surplus and scrap materials, including derelict ships, automobile bodies, automobile tyres, debris from demolition projects, and even discarded off-shore oil platforms, make up the majority of materials of opportunity. These can usually be obtained at no cost and deployed without assembly or significant Figure 1: Artificial Reef SiteSelection Process (Heaps et al.1997) modification, except for cleaning to eliminate environmental hazards.More recently, waste combustion by-products from fossilfuel-fired electricity generating plants(i.e. mixes of fly ash with flue-gas sulphurisation scrubber sludge) have been experimentallytested (Grove etal. 1991). There has been an increase in man-made materials in the construction of artificial reefs. These include concrete, iron and steel, reinforced concrete (concrete and steel), ceramic, plastic, plastic concrete (concrete mixed with polyethylene, polypropylene, sand, and iron), fibre-reinforced plastic (FRP), and 64 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo asbestos fibre, among others. Structures made from these materials are usually fabricated on land according to particular design specifications.While available in all shapes and sizes, virtually all reefs have been built with some form of tangible benefit in mind. In doing so, reef builders incorporate one or more principles from relevant disciplines such as biology, economics or physical sciences and engineering (Seaman 1996). Biological principles include habitat limitation, habitat complexity, refuge from predators and environmental stress to name but a few. Physical principles deal with strength and stability of reef materials and construction, involving factors such as material science, civil engineering and physical oceanography. Psychological, social and economic aspects of human behaviour also are important when considering reef design, taking into account the requirements of possible end user groups, such as commercial fishermen, sea anglers and SCUBA divers.Throughout the world, there have been huge variations in the shape, size and complexity of blocks used in artificialreefs. Over the course of this research,it has been shown that even though scrap materials and rock can function effectively as artificial reefs when properly handled and sited, the shapes, size, and long-term physical stability and biological productivity afforded by such materials arelessthen ideal. Most ofthe new reef units, particularlyin Japan, are fabricated from reinforced or pre-stressed concrete,steel,fibreglass, or a variety of composite materials. Prefabricated sections are either produced individually at shore staging areas or massproduced at a central location and transported to the staging area. Here they can be combined and built in a variety of configurations thus allowing adjustment to local conditions and needs. While variations may be considerable, most of the large-scale units for fish are designed to provide substantial open space, permit good circulation within the unit, promote current deflections, and project high enough in the water column to attract both reef and mid-water species. Figures 2 to 9 show the variation in designs and materials, which have been utilised in global reef developments. 65 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Figure 3. Concrete blocks used as a reef complex. © CC MS, Dunstaffnage Marine Institute Resources Laboratory. Figure 2.Simple Hollow concrete module (Lok et al., 1999) Figure 4. Japanese reef module “JU M B O” (Mottet, 1981) Figure 6. Abalone Nursey Block (Seaman, 1996) Figure 8. American tyre reefmodules (Collins et al. 1999) 66 Figure 5. Plastic Kelp (Ishikawa, 1976) Figure 7. Reefball © ReefballInternational Figure 9. Spanish Reef module used forhabitat protection (Revenga et al.1996) �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo The OSPAR guidelines on artificial reefs in relation to living marine resources, state with respect to materials used in reef building that: Materials used should be inert.Inert materials being those which do not cause pollution through leaching, physical or chemical weathering and/or biological activity. Physical or chemical weathering of structures may result in increased exposures for sensitive organisms to contaminants and lead to adverse environmental effects. Materials used for the construction of permanent artificial reefs will of necessity be bulky in nature, for example geological material, concrete or steel. No materials should be used for the construction of artificial reefs, which constitute wastes, or other matter whose disposal at sea is otherwise prohibited. 6. Utilisation The uses of artificial reefs can be grouped into three major categories: physical, biological, and recreational. Artificialreefs have in the past exploited various combinations ofthese categories. 6.1. Physical From a physical point of view the utilisation of abandoned structures such as shipwrecks, platforms and stabilised recycled waste materials, could provide a good opportunity for the construction of artificial reefs (Collins & Jensen 1997). Modern coastal defence philosophy has been turning away from the “hard” defences typified by concrete seawalls towards a “soft engineering” approach, absorbing wave energy before itimpacts easily erodible beaches and cliffs. For example, reefs designed for coastal protection may be composed of breakwater blocks. These are typically massive structures with low centres of gravity for high strength and stability, designed to form void spaces when stacked close together to dissipate the energy of waves and currents. Artificial reefs may also be specifically designed to physically protect sensitive biotopes and nursery areas. In areas where small trawling boats violate the law and enter the coastal area where fishing is prohibited, artificial reefs can be used as simple mechanical obstacles. This will enable more fish to develop and thereby increase the biomass of the stocks in the open sea (Bombace 1997). For example, artificial reef projects were implemented between 1988 and 1993 off the Spanish coasts of the Mediterranean Sea, Cantabric Sea (northern Spain) and around the Canary Islands. At depths oflessthen 50m, these shallow reefs were placed in areas where trawling was already prohibited. However, the subsequent discovery of nets, traps and other fishing gear entangled on the reefs proved that fishing bans were often ignored (See Fig 9, Revenga et al. 1997). 6.2. Biological From a biological perspective the enhancement of biomass and biodiversity, particularly in the form of harvestable resources,is one of the main goalsin artificialreef construction programmes. As many studies have focused on specific groups or subjects, it can often be difficult to decide if artificial habitats act only as attractors or contribute to biomass production. While there is no doubt that most reefs can enhance benthic biomass by providing new surfaces for settlement, the main problem is the effective and quantitative measurement of fish biomass and the question of biomass enhancement. Similarly, little attention has been given to understanding the role of artificial reefs in preserving and implementing biodiversity. There is an urgent requirement to standardise research protocols for studying artificial reefs, so that these issues may be clarified. It must also be remembered that while an increase in biomass of harvestable resources is one of the main goals of most artificialreef constructions, protection and restoration of littoral communities and biodiversity must also be considered (Relini & Relini 1997). Com mercially fished crustacea are generally dependent on a hard substratum in which to live. Therefore the role of artificial reefs in lobster stock enhancement is primarily one of either providing habitat where none had existed before, or the modification of a natural habitat. Atleastfour countries, Canada,Israel,the USA and the UK have focused attention on artificial reefs as a specific lobster habitat (Spanier 1991; Jensen & Collins 1992). Although artificial reefs have been shown to effectively support several commercially important lobster species,the economics ofthese reefsinlobster stock enhancement are still being investigated. The best examples of the use of artificial reefs for Molluscan culture comes from Japan, where habitat construction for bivalves has been applied for both soft and hard bottom species enhancement. The aim of these artificial reefs has been to cause stagnation and local accumulation of drifting larvae and eggs, thereby preventing attrition and dispersal of juveniles and thus enhancing their settling opportunity on local grounds. The introduction of such artificial reefs can not only help to improve productivity for molluscs, but also that of other organisms, especially fish (Fabi & Fiorentini 1997). For example, the cubic concrete blocks used frequently in Italian reef construction have also proved to be suitable for benthic and nekto-benthic reef 67 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo dwelling fish. Conversely, concrete cages and floating structures for shellfish culture are mainly effective for pelagic and nekto- benthic species that live inside and around the reef but do not require shelter or physical contact with the structures. Research indicates thatin the future, creation of artificial habitats for molluscs may play an important role in both the enhancement of wild populations and in the establishment of new marine farming grounds on exposed sandy beaches, rocky shores and in estuaries (Fabi et al.1989). Another potential area for the use of artificial reefs is in the seaweed culture sector.There have been a number of cases where artificial reefs have been specifically deployed to encourage the development of seaweeds on a com mercial basis (Falace & Bressan 1997).In Japan, there are currently many projects in operation that are designed to improve the environment for seaweeds, typically Laminaria. These artificial reefs involve placing substrate blocks or rocks at depths suitable for the growth of the most desirable local seaweeds, and are often planned to include sea urchin or abalone culture (Mottet 1981). Artificialreefs are even now being used as a tool in nutrient removal by increasing the amount of hard substrata that can be colonised. Aquatic plants and filter- feeding sessile animals such as mussels and barnacles are among the groups capable of effectively absorbing nutrients (Jensen 1998). The removal of absorbed nutrients is then accomplished through harvesting the biomass. In order to increase the limited knowledge about the economic realism of artificial reefs in nutrient removal, the use of reefs needs to be compared with the solutions used in normal community wastewater treatment.While artificial reefs will always represent alow-efficiency solution for nutrientremoval,itmay also be possibleto achieve alow-cost solution as well. It is mainly for this reason that the concept of nutrient removal with artificial reefs is considered to be worth developing. 6.3. Recreational In addition to their physical and biological uses artificial reefs have been used in more direct and functional roles. Artificial reefs have been utilised to provide more reliable access to fish for recreational fishermen, while also reducing both vessel and automotive fuel consumption. Recreational diving has become an increasingly important source of income to the tourist industry, particularlyin countries such as North America, Australia,and some islands ofthe South Pacific. Artificialreefs are popular with divers as they provide convenient sites with a concentration of fishes and other organisms (Reggio 1989).Ships, concrete, tyres and stone rubble are among the most common materials used for reef construction for divers. Artificial reefs used as dive tour sites are subject to less fishing pressure from the public, asthe high use patterns by dive tour firms preclude much of the fishing activity.W hen used as part of a non-destructive “eco-tourism” dive package, such reefs provide significantly greater economic return than when used for commercial fishery purposes (Brock 1994). In more recent years, surfing has increased in popularity worldwide and there is significant potential for income generated from this activity. The growth rate inthe UK is now about 20% per year. One ofthe biggest constraintstothis growth isthe lack of reasonable surf sites,and severe overcrowding of beaches with the better break waters.However,surfing reefs are now being constructed in Australia and the United States. These reefs also help provide coastal protection as research suggests a tendency for sand to build up on the shoreward side of the reef. 7-Monitoring Upon maturation, colonisation of artificialreefsleads to the establishment of an ecosystem comparable to that of rocky sea bed with high structural complexity. In order to understand the functioning of a reef as a system, all living components, their relationship with the surrounding environment, and all parameters controlling them within a system need to be taken into account (Harmelin & Bellan-Santinin 1997). In recent years the planning and construction of artificial habitats has been directed towards more specific objectives, resulting in a need for the biological sciences to use more specialised methods to quantitatively assess and monitor habitats when determining if objectives are being met. Any reef developments undertaken in Irish waters should ensure that ongoing monitoring is atits core;this should also include predeployment monitoring which is critical for providing baseline data. It is only on the basis of such systematic analysis that a determination astothe success or failure of an artificialreefcan be made. 8. Applications of Artificial Reefs The purposes of artificial reefs around the world can be categorised into habitat creation, enhancement, 68 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo restoration or protection. Additionally, structures that are designed for other functions (such as piers and pontoons) can incidentally serve as artificial reefs. The motivations of different user groups to create artificial reefsinclude: • Fishing enhancement – commercial,recreational or artisanal fishing (Baqueiro & Mendez 1994.); • Tourism / recreational opportunity enhancement – diving, submarine tours (Rhodes et all.1994); • Science – experimentation and research (experimental tool e.g. patch reefs,translocation experiments, techniques for management/restoration) (Ortiz-Prosper et al. 2001); • Mariculture (Bombace 1989.); • Mitigation / compensation (for habitatloss elsewhere) (Muir et al. 1995; Foster et al. 1994); • Conservation of biodiversity (e.g. by providing or enhancing habitat for the re- establishment or enhancement or depleted organisms (e.g.red coral, Corallium rubrum, in Sardinia,Italy (Chessa et al.1993); • Restoration of damaged habitat (e.g. following ship groundings in the USA (Hudson 2004) or coastal development in Singapore (Loh & Chou 2004) • Protection of habitat or control of fishing mortality by using artificial reefs as physical barriers (e.g. to protect seagrass from trawling and exclude fishing operations from designated areas in the Mediterranean Sea (Lok et al. 2002; Guillen et al. 1994; Gomezbuckley & Haroun 1994) • Protected (no-take) artificialreefs for fisheries restoration purposes, particularly in severely over-fished areas such as Hong Kong (Pitcher & Seaman 2000; Wilson et al. 2002). There are three principal sectors involved in the development, deployment and utilisation of reefs globally. These include artisanal fisheries typically centred in coastal Asia, com mercial fishing, located in coastal Asia, the eastern Indian Ocean,the Caribbean and northern Mediterranean basins, and the islands of the South Pacific and recreational fisheries typically found in North America, Australia, and some South Pacific Islands (Seamen & Sprague, 1991). Populations of urban coastal communities include economically disadvantaged individuals that rely on subsistence fishing as a means of nourishment. Shore-based infrastructure such as bridges,jetties, and pilings provide structural benthic relief utilized by commercially and recreationally important shellfish and finfish species. The strategic placement of artificial reefs near waterfront infrastructure has the potentialto enhance shore-based fishing opportunities(Buckley 1982). The enhancement of commercialfishing activities is a primary function of artificial reefsin the Western Pacific (Sheehy & Vic 1982). Italy and France have experimented with a number of reef designs used in support of commercial harvesting of finfish and shellfish species (Bombace 1989).In the United States, most utilization of artificial reefs by commercial fishermen is restricted to benthic artificial reefs constructed primarily for use by recreationalfishermen and sport divers. Artificial reef technology has been applied to the creation of kelp beds, mariculture of shellfish such as oysters and mussels, enhancement of lobster survival, and harvest of pelagic species (Stone 1985).The concept of artificial reefs as a potential method to enhancing commercialfishing activity may be appropriatefor species of shellfish,lobster, and finfish, but more research is necessary before commercialreefs can be implemented on a larger scale. Marine recreationalfishing activities are extremely popularin both inshore and offshore waters. The types and degree of saltwaterfishing activitiesthattake place are linked to the quality of the marine resources, and to the physical resources available to marine anglers in pursuit of these activities. Steinback and Gentner (2001) estimate the total direct and indirect economic activity generated by marine recreational fisheries in Massachusetts was $880 million in 1998. They found that about 800,000 anglers participate in marine recreational fishing, and this number continues to grow. Over 70 different species are landed recreationally in Massachusetts’ waters. Striped bass, tautog, black sea bass, scup, summer and winter flounder, cod, haddock, bluefish and tuna are common recreationally targeted finfish species, as well as American lobster and several shellfish species. Any future artificial reef development efforts must focus on understanding the degree of fishing effort exerted in different regions, by different usergroups, and on different marine resource populations. 9- Conclusions A strategy for artificial reef development needs to be formulated for different area. Such plans exist in other countries: Israel, Italy, Japan, South Korea, Monaco, Spain, Turkey and the USA.The strategy would need to be developed by an inter- departmental body with representation from a range of government departments,state agencies, NG Os, maritime organisations and academic institutions. Monitoring should include pre-deployment monitoring which is criticalfor providing baseline data. Itis only on the basis of such systematic analysisthat a determination as to the success or failure of an artificialreef 69 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo can be made. Areas to be examined would include: cost benefit analysis, predeployment site analysis, government certified reef products, design of prefabricated structures, deployment of structures and the fisheries developed around such structures. A final recommendation would be that artificialreefs area should be utilised as a site for research into the application of artificial reefs for sea angling, and lobster and crustacean fisheries development. References Ambrose, R.F. (1994). Mitigating the effects of a coastal power plant on a kelp forest community: rationale and requirements for an artificial reef. Bulletin of Marine Science. 55, 694–708. Baqueiro E., & Mendez R. (1994). Artificial Reefs - an Alternative to Enhance Mexican Littoral Commercial Fisheries. Bulletin of Marine Science. 55(2-3),1014-1020. Bohnsack, J. A., & Sutherland, D.L. (1985). Artificial reef research: A review with recommendations for future priorities. Bulletin of Marine Science, 37, 11–39. Bohnsack, J.A. (1989). Are high densities of fishes at artificial reefs the result of habitat limitation or behavioral preference? Bulletin of Marine Science. 44(2), 631-645. Bombace, G. (1989)Artificial reefs in the Mediterranean Sea. Bulletin of Marine Science. 44(2), 1023-1032. Bombace, G., ( 1997). Protection of biological habitats by artificial reefs. In Proceedings of the 1 EARRN Conference, Ancona, Italy. A. C. Jensen editor. Brock, R.E., (1994)."Beyond fisheries enhancement: Artificial Reefs and Eco- tourism" Bulletin of Mar. Sci., 55(2-3), 11811188. Buckley, R.M. (1982). Marine habitat enhancement and urban recreational fishing in Washington. Marine Fisheries Review. 44(6-7), 28-37. Candle, R.D. 1985. Scrap tires as artificial reefs. In D'Itri, F. (ed.) Artificial Reefs, Marine and Freshwater Applications. Lewis Publishers, Inc. Chelsea, MI. 293- 302. CARAH, ( 1999). Seventh International Conference on Artificial reefs and related Aquatic Habitats. Sanremo, 7th – 11th October 1999. Clark, S., & Edwards, A. J. (1994). Use of artificial reef structures to rehabilitate reefs degraded by coral mining in the Maldives. Bulletin of Marine Science 55(2–3),724–744. Collins, K. & Jensen, A.C., ( 1997). Acceptable use of waste material. In European Artificial Reef Research. Proceedings of the first EARRN conference. March 1996 Ancona, Italy, ed. A.C. Jensen, pp. 123-140. Southampton Oceanography Centre, Southampton. Collins, K.J., Jensen, A.C., Mallinson, J.J, Mudge, S.M., Roenelle, V., Russel, A.& Smith, I.P., (1999). Environmental impact assessment of a scrap tyre artificial reef. In Proceedings of the Seventh International Conference on Artificial Reefs and Related Aquatic Habitats-CARAH (1999) (7th CARAH). October 7-11, 1999 San Remo, Italy. Ed. Relini, G., Ferrara, G., Massaro, E. pp 356-363. Chang, K. (1985). Review of artificial reefs in Taiwan: Emphasizing site selection and effectiveness.Bulletin of Marine Science. 37, 143-150. Chessa LA, Pais A & Serra S. (1993). Preliminary research on the transplantation of red coral, Corallium rubrum (L.), on to an artificial reef in NW Sardinia. Boll. Oceanol. Teor. Appl. 11(3-4),191-197. Dean, L. (1983). Undersea oases made by man: Artificial reefs create new fishing grounds. Oceans 26(May–June), 27–29. Ditton, R. B., H. R. Osburn, T. L. Baker, & C. E. Thaing. (1999). Demographics, attitudes, and reef management preferences of sport divers in offshore Texas waters. In Seventh international conference on artificial reefs and related aquatic habitats, eds. G. Relini, G. Ferrara, and E. Massaro, 241–253. Sanremo: Societa Italiana di Biologia. Ditton, R.B., H.R. Osburn, T. L. Baker & C. E. Thailing. (2002). Demographics, attitudes, and reef management preferences of sport divers in offshore Texas waters. ICES Journal of Marine Science. 59, S186–S191. 70 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Gordon, W.R. Jr., ( 1994). A role for comprehensive planning,geographical, information systems(GIS) technologies and program development in aquatic habitat development. Bulletin of Marine Science 55 (2-3), 995-1013. Grove, R.S., Sonu, C.J. & Nakamura, M., (1991). Design and engineering of manufactured habitats for fisheries enhancement. In Seaman, W. & Sprague, L.M. (eds.) Artificial habitats for marine and freshwater fisheries. Academic Press, San Diego. Pp. 109-152. Guillen JE, et al. (1994). Antitrawling Reefs and the Protection of Posidonia-Oceanica (L) Delile Meadows in the Western Mediterranean-Sea - Demand and Aims. Bulletin of Marine Science. 55(2-3),645-650. Gomezbuckley MC, & Haroun RJ. (1994). Artificial Reefs in the Spanish Coastal Zone.Bulletin of Marine Science. 55(23),1021-1028. Fabi, G., L. Fiorentini, & S. Giannini. (1989). Experimental shellfish culture on artificial reefs in the Adriatic Sea. Bulletin of Marine Science 44(2),923–933. Fabi, G. & Fiorentini, L., ( 1997). Molluscan aquaculture on reefs. In European Artificial Reef Research. Proceedings of the first EARRN conference. March 1996 Ancona, Italy, ed. A.C. Jensen, pp. 123-140. Southampton Oceanography Centre, Southampton. Falace, A. & Bressan, G., (1997). Algoculture and artificial reefs. In European Artificial Reef Research. Proceedings of the first EARRN conference. March 1996 Ancona, Italy, ed. A.C. Jensen, pp. 123-140.Southampton Oceanography Centre, Southampton. Figley, B. (2004). Artificial reef management plan for New Jersey. Draft for Review. New Jersey Department of Environmental Protection. Fish and Wildlife Division. 116pp. Foster KL, et al. (1994). Mitigation Potential of Habitat Replacement - Concrete Artificial Reef in Delaware Bay Preliminary-Results. Bulletin of Marine Science. 55(2-3),783-795. Fujisawa et al.(1991) The Artificial reefs experiment in Thailand SEAFDEC,TD/RES/29. 78p. Harmelin, J.G. & Bellan-Santinin, D., ( 1997). Assessment of biomass and production of artificial reef communities. In European Artificial Reef Research. Proceedings of the first EARRN conference. March 1996 Ancona, Italy, ed. A.C. Jensen, pp. 123-140. Southampton Oceanography Centre, Southampton. Heaps, L.M., Picken, G.B. & Ray, S., ( 1997). Site Selection and environmental criteria - a case study. In European Artificial Reef Research. Proceedings of the first EARRN conference. March 1996 Ancona, Italy, ed. A.C. Jensen, pp. 123140. Southampton Oceanography Centre, Southampton. Hudson JH. (2004). Assessment and restoration of the M/V Wellwood grounding site, Molasses Reef, Florida Keys National Marine Sanctuary, Florida, USA. in 10th International Coral Reef Symposium, Okinawa, 28 Jun -2 Jul 2004. Ishikawa Prefecture Fisheries Experimental Station. (1976). Noto Chiiki Gyogyo Kaihatsu Chosa Hokokusho.Report on Investigations for Fisheries Development in the Noto Region. 73pp. Report on fish attractors. (In Japanese) Institute of Technology, Tralee, (1997). Survey of Sea Angling in the South West of Ireland - Ballycotton to Kerry Head. Central Fisheries Board & Bord Iascaigh Mhara. Jensen, A. C., ed. (1997). European artifcial reef research proceedings of the first EARRN conference. Southhampton Oceanography Centre Ancona, Italy. Jensen, A.C., (1998). Introduction to the Final report of the European Artificial Reef Research Network (EARRN). SUDO/TEC/98/11. June 1998. Kennish, R., Wilson, K.D.P., Lo, J., Clarke, S.C. & Laister, S., (1999). Selecting Sites for large scale deployment of artificial reefs in Hong Kong: constraint mapping and prioritisation techniques. In Proceedings of the Seventh International Conference on Artificial Reefs and Related Aquatic Habitats (7thCARAH). October 7-11, 1999 Sanremo, Italy. Ed. Relini, G., Ferrara, G., Massaro, E. pp 182-189 Loh T & Chou LM. (2004). Fibreglass artificial reef units as a method of reef rehabilitation in the sedimented waters of the southern islands of Singapore. in 10th International Coral Reef Symposium, Okinawa, 28 Jun -2 Jul 2004. Lok, A., Metin, C., Ulas, A. & Tokac, A., (1998). The comparison of the effects on fish compositions of artificial reef in the two designs off Dalyankoy (Izmir, Turkey): preliminary result. In European Artificial Reef Research Network (EARRN) 71 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Final Report & Recommendations June 1998. Lök,A., Metin,C., Ulaş,A., Düzbastılar,F.O., Tokaç,A. (2002) Artificial reefs in Turkey. ICES Journal of Marine Science, Vol.59:192-195 Love, M.S., D.M. Schroeder & W.H. Lenarz. (2005). Distribution of bocaccio (Sebastes paucispinis) and cowcod (Sebastes levis) around oil platforms and natural outcrops off California with implications for larval production. Bulletin of Marine Science. 77(3): 397-408. Marine Institute, (1999). Ireland's Marine and Coastal Areas and Adjacent Seas: An Environmental Assessment. Quality Status Report. Prepared by the Marine Institute on behalf of the Departments of Environment & Local Government and Marine & Natural Resources, Dublin, 1999. 381pp + appendices. Mathews, H., ( 1985) Physical and Geological Aspects of Artificial Reef Site Selection. Pp. 141-148. In F.M. D'Itri, editor. Artificial reefs: Marine and freshwater applications. Lewis Publishers, Inc. Chelsea, Michigan. Milon, J. W. (1989). Economic evaluation of artificial habitat for fisheries: progress and challenges. Bulletin of Marine Science 44(2),831–843. Mottet, M.G., ( 1981). Enhancement of the marine environment for fisheries and aquaculture in Japan, Technical Report 69.Washington Department of fisheries, Olympia. Muir WC, et al. (1995). Mitigation potential of habitat replacement: Artificial reef replacement for fisheries enhancement in shallow waters of the Delaware Bay. In Second annual marine and estuarine shallow water science and management conference., U.S. EPA, Philadelphia, PA (USA) p. 51. Myatt, E.N. & D. O. Myatt. (1992). Florida artificial reef development plan. Florida Department of Natural Resources. Division of Marine Resources. Office of Management and Assistance Services. 176 pp. Ortiz-Prosper AL, et al. 2001. Planting small massive corals on small artificial concrete reefs or dead coral heads. Bulletin of Marine Science. 69(2),1047-1051. Pitcher TJ, & Seaman W Jr. (2000). Petrarch's Principle: how protected human-made reefs can help the reconstruction of fisheries and marine ecosystems. Fish Fisheries. 1(1):73-81. Polovina JJ, & Sakai I. (1989). Impacts of artificial reefs on fishery production in Shimamaki, Japan. Bulletin of Marine Science. 44(2), 997-1003. Reggio, V.C., & Compiler, Jr. (1989)Petroleum structures as artificial reefs: A compendium.Proceedings of the fourth International Conference on Artificial Habitats for Fisheries, Rigs-to-Reefs Special Session, November 4, 1987, Miami, Florida, OCS Study/MMS 89-0021. U.S. Minerals Management Service, New Orleans, Louisiana. Relini, G. & Relini, M., ( 1997). Biomass on artificial reefs. In European Artificial Reef Research Proceedings of the first EARRN conference. March 1996 Ancona, Italy, ed. A.C. Jensen,pp.123-140. Southampton Oceanography Centre, Southampton. Revenga, S., Fernandez, F., Gonzalez, J.L. & Santaella, E., (1997). Artificial reefs in Spain: the regulatory framework. In European Artificial Reef Research. Proceedings of the first EARRN conference. March 1996 Ancona, Italy, ed. A.C. Jensen, pp. 123-140. Southampton Oceanography Centre, Southampton. Rhodes RJ, Bell M, & Pomeroy RS, (1994). Scuba diver expenditures associated with South Carolina's artificial reefs. Bulletin of Marine Science, 55(2-3),1350 Seaman, W. Jr., (1995). Artificial habitats for fish. In Encyclopedia of EnvironmentalBiology, Academic Press. Pp. 93-104. Seaman, W., (1996). Does the level of design influence success of an artificial reef? In European Artificial Reef Research.Proceedings of the first EARRN conference. March 1996 Ancona, Italy, ed. A.C. Jensen, pp. 123-140. outhampton Oceanography Centre, Southampton. Seaman, W. Jr. & Sprague, L.C.,( 199)1.Artificial habitat practices in aquatic systems. In Seaman, W. Jr. & Sprague, L.C. (eds.) Artificial habitats for marine and freshwater fisheries. Academic Press, New York. Pp 1-29. Stone, R.B., Sprague, L.M. McGurrin, J.M. & Seaman, Jr. W., (1991). Artificial habitats of the world: synopsis and major trends. In Seaman, Jr. W. and Sprague, L.M. (eds.) Artificial Habitats for marine and freshwater fisheries. Published by Academic Press Inc. pp 31-60. 72 �1st International Syposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Sheehy, D.J. & S.F. Vik. (1982). Japanese artificial reef technology. AquabioTechnical Report 604. 382 pp. Sheehy, D.J. (1985). New approaches in artificial reef design and applications. In: D'Itri, F. (ed.) Artificial Reefs - Marine and Freshwater Applications. Lewis Publishers, Inc. Chelsea, MI. 253-263. Pickering, H., D. Whitmarsh, & A. Jensen. (1998). Artificial reefs as a tool to aid rehabilitation of coastal ecosystems: Investigating the potential. Marine Pollution Bulletin 37(8–12), 505–514. Spanier, E. (1993). What are the characteristics of a good artificial reef for lobsters? Crustaceana 67(2),173 -186. Spongpan,K., & Singtothong, U., (1992) Reefs Coral and artificial reef.Thai Fisheries 45(5);999-1014 (inThai) Steinback, S. & B. Gentner. (2001). Marine angler expenditures in the Northeast region, 1998. U.S.Department of Commerce, NOAA Technical Memorandum. NMFS-F/SP0-47. 72pp. Stephens, J. Jr., and D. Pondella. (2002). Larval productivity of a mature artificial reef: the ichthyoplankton of King Harbor, California, 1974–1997. ICES Journal of Marine Science. 59: S51–S58. Stone, R.B. ( 1985). History of artificial reef use in the U. S. In Frank M. D'Itri, ed. Artificial Reefs, marine and freshwater applications, Lewis Publishers, Inc. Chelsea, MI. 3-9. Turner, C.H., E.E. Ebert & R.R. Given.(1969). Man-made reef ecology. California Fish and Game Bulletin. 146: 221 pp. Wilson KDP, Leung AWY, & Kennish R. (2002). Restoration of Hong Kong fisheries through deployment of artificial reefs in marine protected areas. ICES Journal of Marine Science. 59(Supplement 1): S157-S163. 73 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 474 Title A name given to the resource Getting Increase of the Aquaculture Population and Varieties with the Artificial Habitats Author Author Guner, Yusuf Can, Erkan Kayim, Murathan Turkmen, Gurel Canyurt, Mehmet Ali Abstract A summary of the resource. The significance and protection of the biological diversity in the continental waters of countries in the world has become one of the concerns which should be addressed as a matter of urgency. The scientists consistently underline the fact that several species are endangered to extinct and that the number and population of such species are gradually decreasing. There observed many causes of the extinction of the species. The heavily increase of the human population is the most important reason for this. Such a heavy increase leads to establishment of new settlement areas and constriction of the wild life. In this case, the number of wild species extinct rapidly. Several scientists and members of the nature protection organizations are aware of this particular case and conduct studies to protect the natural environment of the wild life. In this context, the wild life should be given the chance to reproduce through formation of the national parks and natural protection zones. Such parks and zones should function as a shelter for some of the wild species. However, the measures always include the inland environments. As a matter of fact, sea and lake ecosystems should also be protected. It is a well known fact that one of the most important reasons of the species leading their lives in the inland waters is the excessive fishing. When the environmental pollution is taken into account, the descendance of several species is left to chance. In addition global warming and climatic changes may have an impact on this particular matter. In this case, it can be argued that various fisheries in the continental waters may extinct. It is an inevitable fact that the scientific studies to be conducted to increase the population of the fisheries and water products in the lakes and rivers of the country through promoting the survival of miscellaneous fishes and aqua Formation of artificial habitats in the lakes and rivers and such other appropriate locations may be of importance in the future. In this context, our study will bear a torch on the researches to be conducted for the ecological and sustainable water resources. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed Q Science (General)