321 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/507316735252cd347d4a728342ca9dd5.pdf 837043626adc3d76bbd96b12c31d7fdc PDF Text Text 2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9, 2010 Sarajevo Trends toward Grammar Instruction in the Context of Second Language Acquisition Azamat Akbarov English Department, International Burch University Sarajevo, Bosnia and Herzegovina aakbarov@ibu.edu.ba Abstract: The purpose of this study is to review the historical background of grammar instruction in ESL/EFL to find out its present status, and to suggest how to approach grammar instruction. Language teaching methodologists have not presented consistent advices to teachers about the role of grammar in language teaching and learning over the past some decades. Even today the situation is not clear because of the many conflicting positions taken in the methodological literature. The status of grammar in second or foreign language teaching and learning has shifted to a considerable degree. The shift of grammatical status has been from a position of central importance to disregardful status, and back to a position of renewed importance. Some focus on form is necessary for many learners to achieve accuracy and fluency in their acquisition of a second or foreign language. Grammar interacts with words, and it is resources to create and negotiate meaning and communication between speaker/writer and listener/reader. Structures are not learned in isolation, and language learning is an organic process characterized by backsliding, leaps in competence, and grammatical elements. 1. Introduction Language teaching is not easily categorized into methods and trends. So far, the field of second or foreign language teaching has undergone many changes. The major methodological approaches to language teaching have differed from each other with regard to grammar instruction. In the last few decades of the 20th century lots of developments began to take place in grammar instruction and research. There was renewed interest in an explicit focus on form in the classroom. Especially, publications argued that learners benefit from grammar instruction (Celce-Murcia, 1991; Celce-Murcia, Dornyei and Thurell, 1997; Ellis, 1998) and suggested new approaches to grammar instruction, such as teaching grammar in a discourse context and designing grammatical consciousness-raising (Ellis, 1995). In the 1940’s the Audiolingual Approach appeared in foreign language teaching as a reaction to Direct Method and Army Specialized Training Program (ASTP). And the method enjoyed many years of popularity (Brown, 2001) and dominated language teaching for over twenty years. In the Audiolingual Approach, it was held that the learners learn their target language largely through habit formation. However, this view came to be challenged by proponents of the cognitive code approach whose basic assumption was that language learning was rule-governed behavior. The decade of the 1970’s was innovative era in second and foreign language research, and major changes have taken place with respect to content, curriculum, and the implications for teaching grammar. This led to a movement toward integrating grammar into a communicative curriculum. As a result, in the 1990’s grammar in language teaching began to draw a new attention of applied linguists to the revised name, form-focused instruction (Spada, 1997). Even though the questions of when, how, and how much focus grammar has not been settled, recent works on grammar pedagogy show new ideas and new approaches. 2. Methodological Background In the history of second or foreign language teaching, the teaching of grammar was a central concern. In fact, the teaching of grammar had often been considered to be most important part of language teaching until the era of Direct Method. However, currently the place of grammar in the language classroom is rather uncertain. Traditionally, it was hoped that, through the study of the grammar of the target language in the GrammarTranslation Method, the meaning of the target language would be made clear by translating it into students’ native language (Larsen-Freeman, 1986.p.12). In the method, grammar provided the rules for putting words together, and instruction often focused on the from and inflection of words (Brown, 2000). However, this method couldn’t satisfy the learners’ needs of developing communicative competence. Since then, many language teaching approaches have appeared in the field of foreign language teaching, especially in the 1970s. 7 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9, 2010 Sarajevo Among many approaches, I will survey four methodological approaches in this paper – (a) Grammar Translation Method, (b) Audiolingual Approach, (c) Cognitive Approach, and (d) Communicative Approach. Grammar Translation Method has the longest history in the teaching of foreign language. Until recently, this method has been very stalwart among many competing methods or approaches. In this method, classes are taught in the mother tongue, with little active use of the target language. Long and elaborate grammatical explanations are given. Students study grammar deductively: that is, they are given the grammar rules and examples, are told the memorize them, and then asked to apply the rules the examples. Reading or difficult classical texts is begun in the early state. Little attention is paid to the content of texts, and the only drills are exercises in translating disconnected sentences from target language into the mother tongue. As a result, it does nothing to enhance students communicative ability in the target language. During the World War II. the Audiolingual Approach was developed in the United States as an attempt by structural linguists to have an influence on the teaching of modern foreign languages. This approach was firmly grounded not only in linguistic theory but also in psychological theory. In the 1940s and the 1950s, structural linguists were engaged in a scientific and descriptive analysis of languages. Applied linguists came to apply such analysis to teaching linguistic patterns. At the time, behavioristic psychologists advocated conditioning and habit-formation models of learning that were perfectly married with the mimicry drills and pattern practices of audiolingual methodology (Brown, 2001, p. 23). In this approach, grammatical structures were sequenced, rules were taught inductively and vocabulary was severely limited in the early stage of learning (Celce-Murcia, 1991a,p. 6). Moreover, it was important to prevent learns from making errors which lead to the formation of bad habits. In the Audiolingual Approach, according to Larsen-Freeman (1986), new vocabulary and structures were presented through the dialogues which were learned through imitation and repetition. At the time, teachers wanted their students to be able to use the target language communicatively, and the structures of the language were emphasized over all the other areas. The focus was largely sentence-oriented. The Cognitive Approach, a reaction to the behaviorist features of the Audilingual Approach, was influenced by generative transformational linguists, such as Chomsky and his followers. In the approach, language learning was viewed as rule acquisition, not habit formation. This led some language-teaching programs to promote the deductive approach rather than the inductive approach in the Audiolingual Approach. Arguing that children acquire a system of rules subconsciously, the proponents of the Cognitive Approach injected more deductive rule learning into language classes (Brown 2001). However, they did not ignore inductive rule learning entirely. In developing students’ language ability, the teaching tried to proceed from linguistic competence to linguistic performance. Language learners must know the rules of the language before being asked to apply those rules. This base was believed to be made up of the grammar of the language. In cognitive teaching, the major emphasis is placed on meaningful learning , meaningful practice, and expression of meaning (Chastain, 1976, p. 149). Errors were viewed as inevitable in language learning. However, the focus of instruction still rarely moved beyond the sentence level. In the 1970s, some anthropological linguists and functional linguists had an interest in an idea of viewing language as an instrument of communication. Thus, the Communicative Language Teaching (CLT) grew out of a theory of language as communication, originated in the works of Hymes (1972) and Halliday (1973). The late 1980s and 1990s saw the development of the approach that highlighted the fundamentally communicative properties of language. It has no monolithic identity. No single model of CLT is universally accepted as authoritative. Canale and Swain’s (1980) definition of communicative competence is probably the best known. They identified four dimensions grammatical, sociolinguistic, discourse, and strategic competence. Under this influence, the syllabus of a second\foreign language course should not be organized around grammar but around subject matter, tasks, semantic notions and pragmatic functions. Language classrooms were increasingly characterized by authenticity, real-world simulation, and meaningful tasks. The goal of language teaching was to develop learners’ ability to communicate in the target language. Fluency and accuracy were seen as complementary principles underlying communicative techniques. The role of the teacher was primarily to facilitate language use and communication. It was only secondarily to provide feedback and correct learner errors. Students were given opportunities to focus on their own learning process. Students were encouraged to construct meaning through genuine linguistic interaction other people. The communicative language subsumed under various functional categories. In the Communicative Approach, less attention was paid to the overt presentation and discussion of grammatical rules then in other approaches. Currently, there is some debate on the nature, extent, and the type of grammar instruction among the proponents of the communicative approach. 3. The Instruction of Grammar There was the communicative revolution in language teaching in the 1970s. Since then, it has become apparent that grammar is an instrument for the comprehension and production of spoken and written language 8 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9, 2010 Sarajevo and that grammar itself is not be goal of learning. In many face-to-face communications, sociolinguistic appropriacy and discourse competence are more important than grammatical accuracy. However, there are situations in which a reasonable degree of accuracy is also critical. Celse-Murcia and Hilles (1988) suggest that ESL\EFL teacher should never teach grammar as an end in itself but always with reference to meaning, social factors, discourse, or a combination of these factors. Similarly, Larsen-Freeman (1991) sees form meaning, and function as three interacting dimensions of language. Thus, grammar is not merely a collection of forms but rather involves the three dimensions of what linguists refer to as syntax, semantics, and pragmatics, (Celse-Murcia & Larsen-Freeman, 1999, p. 4). Therefore, we cannot think of language learning and teaching without grammar. 3.1. Teaching Grammar as Meaning Meaning cannot be separated from forms in language learning and teaching and teaching. As an example, teaching the different aspects, like simple present tense and present progressive, is best viewed as grammar in the service of meaning. Simple aspect refers to events that are conceptualized as complete wholes. The events are not presented as allowing for further development. This aspect stands in contrast to progressive aspect, which is incomplete or imperfective – where the event or state is viewed as some portion of a whole and where there is room for further development or change (Celse-Murcia & Larsen-Freeman, 1999). If students are presented with many well-demonstrated examples as in (1) below, they have a basis for understanding and practicing the correct use of these two aspects: (1). a. Lejla and Aldin live in Sarajevo. b. Lejla and Aldin are living in Sarajevo. The simple present in (1.a) presents the fact that Lejla and Aldin live in Sarajevo as a whole events, not allowing for further development. There is no suggestion of change. The present progressive in (1.b) suggest that their living in Sarajevo may be temporary, thus allowing for the possibility of change. In (1.b) Lejla and Aldin’s living in Sarajevo is in some position of the whole. In the sense that we understand that they may have lived elsewhere before moving to Sarajevo and will likely in the future move again. Like this, form and meaning are interrelated. 3.2. Teaching Grammar as Social Function Grammar is often used as a means of expressing socially appropriate messages. As an example, we use certain modal auxiliaries for polite expressions when requesting a favor. Would and could are more polite than will and can. (2 ) a. Will you open the door? b. Would you open the door? With regard the politeness, Carrel and Conneker (1981) found considerable agreement among native speakers and learners of English as to which forms were considered the most polite in making requests as in the following examples: (3) a. A glass of water b. Give me a glass of water c. I want a glass of water d. I’II have a glass of water e. I’d like a glass of water f. Do you have a glass of water? g. Can you give me a glass of water? h. Could you give me a glass of water? 9 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9, 2010 Sarajevo In (3), there is a hierarchy of politeness. According to Celse-Murcia and Larsen-Freeman (1999), sentence mood contributes the most to the order of the politeness: interrogative-most polite: declarative – next most polite: imperative –least polite. Presence of modals contributes next to politeness. However, learners must become aware of the possible consequences of using the wrong modal forms when requesting a favor. So, in order to establish the link between grammar and socially appropriate behavior. ESL/EFL learners need sufficient-meaningful practice with intended social messages in dialogues, role plays, and simulations. 3.3. Teaching Grammar as Discourse Language has often been defined as a system of arbitrary symbols used for human communication. With respect to human communication, there is a set of universal conventions on all communication. As the conventions are universal, they appear in almost all types of spoken and written discourse. To master the conventions of discourse that cross sentence boundaries is almost as important as to develop a sense of when to use certain structures in discourse depending on topics or genres. Halliday and Hasan (1976) refer to these features of text structure as cohesion. According to them, cohesion involves the principled use of referential forms such as pronouns, demonstratives, definite articles: substitute expressions such as do and so; ellipsis; conjunction; and lexical chaining to create texture in discourse. With regard to ellipsis, students are invited to expand a conversation as in (4) into a complete one. (4) A. Coming? B. Where? A. Ayers Rock. B. Why? A. Holiday. B. When? A. Next week. B. Sorry. A. Why? B.Work. (Nunan, 1995, p. 150) (5) A: …..coming…? B: Where….? A:…..Ayers Rock. B: Why? A:….holiday. B:When…? A: Next week B: ….sorry…. A: Why? B:….work. Like this, students should have the ability to fill in the blanks using conversational context and grammatical knowledge. In the following written test, what do the italicized referents refer to? 10 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9, 2010 Sarajevo (6 ) After they saved a little money. However and Ellen wanted to buy a house. So they did. The floor plan was almost exactly the same as that of Ellen’s parents home where she was reared. Buying it was not easy for the young couple, but Ellen was determined to go to through with it. (Rutherford, 1987, p. 161) In the above written test, coherence is accomplished by using reference, substitution, and other noun phrase. The link between grammar and discourse is crucial for learning and teaching a second or foreign language. 4. Grammatical Consciousness-raising Current views of language teaching are almost universally agreed on the importance of some form-focused instruction within the communicative framework, ranging from explicit treatment of rules to noticing and consciousness-raising (Fotos, 1994) techniques for structuring input to learners. The forms of language include the organizational components of language and the systematic rules that govern their structure (Brown, 2001). With respect to the forms, there are three formal categories phonological, grammatical, and lexical forms. In this paper, the main focus is on grammatical form. According to Spada (1997), form-focused instruction (FFI) is pedagogical effort which is used to draw the learner’s attention to language form either implicitly or explicitly (p. 73). A range of approaches to form is implied in this definition. On one end of the continuum, there are explicit explanations and discussions of rules and exceptions. On the other end, there are (a) implicit, peripheral references to form; (b) learners paying attention to specific linguistic features in input; and (c) the incorporation of form into communicative tasks or grammar consciousness raising. It is clear that grammar is needed in a communicative language teaching framework. However, the questions of when, how, and how much focus to place on grammar has not been settled so far. In the question of whether particular students benefit more from FFI. Brown (2000,p.235) suggests as following: The wide-ranging research on learner characteristics, style, and strategies supports the conclusion that certain learners clearly benefit more than others from FFI. Analytic, field-independent, left-brain-oriented learners internalize explicit FFI better than relational, field-dependent, right-brain-oriented learners. Students who are judging and thinking students on the Myers-Brigg’s scale will more readily be able to focus on form (Ehrman, 1989). In the current research, there is a general agreement on the importance of FFI. But there are some different points of view on how instruction should be given to learners. Brown (2001. pp. 365-8) gives several issues about this: (a) Should grammar be presented inductively or deductively (b) Should we use grammatical explanations and technical terminology in a CLT classroom? (c) Should teachers correct grammatical errors? Though both inductive and deductive approaches are applied to grammar instruction, an inductive approach is more appropriate in most contexts and it is more suitable in keeping with natural language acquisition. It can confirm more easily the concept of interlanguage development and build more intrinsic motivation by allowing learners to discover language rules. According to the situations and contexts, however, there are times when grammar is presented deductively. In the use of grammatical explanation and terminology, different approaches were applied in language teaching. In Grammar-Translation Method, there was a strong emphasis on grammatical explanations and on the terminology necessary to perform those explanations. But in recent Communicative Language Teaching, grammatical explanation and terminology must be used carefully. Language learners need to gain linguistic form by seeking situational meaning. The linguistic form is learned incidentally rather than as a result of focusing directly on linguistic form. But adults can benefit from occasional explanation. If necessary, the teacher needs to keep his explanations brief and simple. And he can use students mother tongue if students cannot follow the explanation in the target language. Grammatical consciousness-raising contrasts with traditional grammar instruction. In grammatical consciousness-raising, a great attention is paid to form-function relationships. It also attempts to relate the grammatical structures in question to a broader discourse context. And it takes an organic view rather than linear view of learning. Rutherford (1987) rejects the traditional beliefs that language is constructed out of discrete entities and language learning is the gradual accumulation of these entities. Thus, classroom activities should be basically inductive rather than deductive. Some of grammatical consciousness-raising exercises bear a superficial resemblance to traditional grammar exercises. According to Nunan (1995), however, they have quite a different purpose. Above all, they are derived 11 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9, 2010 Sarajevo from genuine interactions and authentic texts. Their context is basically communicative in nature. The exercises recycle language points over several units. They inductively invite learners to develop hypotheses about the feature of the target language. 5. Integration of Grammar Instruction into a Communicative Curriculum For more than half a century, language teaching profession has identified the four skills – listening, speaking, reading and writing – as important. They tend to focus on one or two of the four skills. They tend to treat the four skills in separate segments of a curriculum. However, in recent research there is a trend toward skill integration in language teaching (Brown.2001), for an example, when teaching reading, the course will deal with related listening speaking and reading skills. Before the advent of Communicative Language Teaching, the focus on the forms of language almost predisposed curriculum designers to segment courses into the separate language skills. At that time, a syllabus dealt with pronunciation of the phonemes of the target language, stress and intonation, structural patterns which were sequenced according to grammatical difficulty, and variations in those patterns. Moreover, a preoccupation with language rules and paradigms taught students a lot about language at the expense of teaching language itself. However, we cannot deny that recent proficient teachers who follow principles of CLT would never conduct a reading class without use of speaking, listening, and writing in the class. Such a course might encompass phonological, morphological, syntactic, lexical sematic, and discourse elements. Grammar is an essential component in language learning and teaching. In the verbal communication, a speaker cannot express his or her idea properly and a listener cannot receive the speaker’s messages properly without the knowledge of grammar. But the knowledge of grammar itself is also of no use. Grammar interacts with other aspects of language, content, and culture In an attempt to integrate grammar with content-based and task-based language teaching, teachers and students need to deal with both bottom-up and top-down language skills. Both bottom-up and top-down skills are applied to four skills of language – listening, speaking, reading, and writing. The bottom-up skills represent the accurate use of words and structures needed to perform the suitable tasks . On the other hand, the top-down skills involve the understanding of the content and tasks, especially how meaningful components are organized and sequenced. In case of listening comprehension, some listeners segment the stream of speech into constituent sounds, link them together to form words, chain the words together to form clauses and sentences, and so on (Nunan, 1995). In this bottom-up approach, it is unlikely that the listeners would be able to comprehend the aural messages by listening to the text. However, if listeners are provided with a context for making sense of text, the listening task becomes relatively easy. Meaning doesn’t reside exclusively within the words on the tape recorder or on the page. Nunan (1995) stated successful listeners and readers can utilize both inside the head knowledge to interprete what they hear and see. The use of inside the head knowledge, that is, knowledge which is not directly encoded in words, is known as the top-down view of listening even though grammar instruction often comes in when bottom-up approach is not adequate, successful learners use both bottom-up and to-down strategies in language learning. Grammar exists to enable us to mean. Without the knowledge of grammar, it is impossible to communicate beyond a very elementary level. Acquiring the grammatical system of the target language is often of central importance because an inadequate knowledge of grammar would limit linguistic creativity and the capacity for communication. The notion that the learning of grammar is a linear, step-by-step process has largely been replaced by an organic view in which the development of grammatical competence is seen in terms of process as well as product. In the current language teaching, the greatest potential lies in integrating focus on form with content-based and task-based language teaching. Both language teachers and learners need to appreciate that dealing with such content and tasks requires both top-down and bottom-up language skills and both deductive and inductive learning if necessary. The top-down skills refer to understanding the content and tasks. On the other hand the bottom-up skills represent the accurate use of the words and structures needed to carry out the tasks in relation to content. Thus, grammar without regard to intercommunication-spoken or written-does not contribute to language learning and teaching. Relevant discourse structures might be helpful. We need integrate grammar instruction into a communicative curriculum. 6. Conclusion Consistent advices have not been presented to teachers about the role grammar in language teaching over the past some decades. Even today the situation is not clear because of the many conflicting positions taken in the 12 �2nd International Symposium on Sustainable Development, June 8-9, 2010 Sarajevo methodological literature. Many, not all researchers suggested that some focus on form be necessary for many learners to achieve accuracy and fluency in their acquisition of a second or foreign language. There is an evidence (Higgs & Clifford 1982) that a grammarless approaches can lead to the development of a broken ungrammatical pidginize form of the target language. And there is no convincing evidence that grammarless instruction would ultimately be beneficial to second or foreign language learners especially those who want achieve a high level of accuracy and proficiency. During the past four decades the status of grammar in second or foreign language teaching has shifted to a considerable degree. The status of grammar has been from a position of central importance to disregardful status and back to a position of renewed importance. For a few decades language teaching profession saw grammar as a essential part independent of meaning social function and discourse structure. However now we can see grammar as one of important components in communicative competence. It is inadequate that grammar is a system that simply emerges on its given input and practice without meanings function and discoursal context. Grammar interacts with words and it is resources to create and negotiate meaning and communication between speaker/writer and listener/reader. Grammar needs to be learned and it sometimes needs to be taught inductively or deductively according to situations. In addition, we always need to think of its new in the organic view of language learning and to integrate grammar into a communicative instruction. References: Birdsong, D. (2006). Age and second language acquisition and processing: A selective overview. Language Learning, 56, 9-49. Brown, G. (1995). Speakers listeners and communication: Explorations in discourse analysis. New York, NY: Combridge University Press Brown, H.D. (2000). Principles of language learning and teaching (4th Ed.) White Plains, NY. Pearson education. Brown, H.D. (2001). Teaching by principles an interactive approach to language pedagogy (2nd Ed.) White Plains, NY: Pearson Eucation) Canale, M. & Swain, M (1980). Theoretical bases of communicative approaches to second language teaching and testing. Applied Linguistics. 1(1). 1-47 Celce-Murcia, M (1991a). Language teaching approaches: an overview. In M. Celce- Murcis (ed) Teaching English as a second or foreign language (2nd ed.) New York, NY: Newbury House Ellis, R (1995). Interpretation tasks for grammar teaching. TESOL Quarterly 29 87-105 Ellis, R (1998). Teachings and research: Options in grammar teaching. TESOL Quarterly 32 87-105 Ellis, R. (1994). The study of second language acquisition. Oxford, New York: Oxford University Press. Halliday, M.A.K (1973). Explorations in the function of language. London: Edward Arnold. Larsen Freeman, D. (1986). Techniques and principles in language teaching. New York, NY: Oxford University Press. Long, M. (1983). Does second language instruction make a difference? A review of research. TESOL Quarterly, 17(3) . 359-82 Nunan, D. (1995). Language Teaching Methodology: A textbook for teachers. New York NY: Prentice-Hall Rutherford, W. (1987). Second Language Grammar: Learning and teaching. London: Longman Selinker, L. (1972). Interlanguage. International Review of Applied Linguistics, 10 (3), 209-231. Spada, N. (1997). Form-Focused instruction and second language learning acquisition: A review of classroom and laboratory research. Language Teaching , 30. 13 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 353 Title A name given to the resource Trends toward Grammar Instruction in the Context of Second Language Acquisition Author Author Akbarov, Azamat Abstract A summary of the resource. The purpose of this study is to review the historical background of grammar instruction in ESL/EFL to find out its present status, and to suggest how to approach grammar instruction. Language teaching methodologists have not presented consistent advices to teachers about the role of grammar in language teaching and learning over the past some decades. Even today the situation is not clear because of the many conflicting positions taken in the methodological literature. The status of grammar in second or foreign language teaching and learning has shifted to a considerable degree. The shift of grammatical status has been from a position of central importance to disregardful status, and back to a position of renewed importance. Some focus on form is necessary for many learners to achieve accuracy and fluency in their acquisition of a second or foreign language. Grammar interacts with words, and it is resources to create and negotiate meaning and communication between speaker/writer and listener/reader. Structures are not learned in isolation, and language learning is an organic process characterized by backsliding, leaps in competence, and grammatical elements. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ba8e14232d02220960b1f3acc6fcc62b.docx ba8f8113e7367e27e6c7292da35fa9dd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/98580901c0ce3d127123b8a79a5501f3.pdf 43850a9a94e3235890a433b132d35e3f PDF Text Text Miralem Porobić, dip. pravnik - advokat Ajla Avdagić, dipl. pravnik TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA Sažetak Ovim radom se želi ukazati na nastojanja da se prostoru i okruženju gdje živimo posveti dužna pažnja, jer u zavisnosti od našeg odnosa prema okolišu, je i odnos okoliša prema nama. Velike klimatske promjene, poplave, suše, požari, epidemije, svaki dan ukazuju da taj naš odnos prema prirodi još uvijek nije dostigao zadovoljavajući nivo, te da se i pravnom regulativom mora isti poboljšavati. Ključne riječi: okoliš, ekologija, pristup informacijama, učešće javnosti u donošenju odluka, pristup pravdi. 247 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA THE THREE PILLARS OF AARHUS CONVENTION WITH SPECIAL EMPHASIS ON THE ENVIRONMENTAL PROTECTION Abstract With this scientific paper wants to point out to efforts to space and environment where we live devote due attention, because depending on our attitude towards the environment, is attitude the environment towards us.Great climate change, floods, droughts, fires, epidemics, every day show that this our attitude to nature is not yet reached a satisfactory level, and that this same attitude must improve with the legal regulations. Key words: environment, ecology, access to information,.public partipation in decision making, access to justice 248 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ UVOD Indijanski poglavica Seattle (1790. ? - 7.6.1866.) ušao je u istoriju i njegove riječi upućene u pismu 1854. godine američkom predsjedniku Abrahamu Lincolnu u Washington, kada je ovaj izrazio želju da SAD kupi velika područja indijanske zemlje na sjeverozapadnom dijelu Amerike (danas država Washington) su postale vodilja ekologa u cijelom svijetu. Tada je on rekao: « "Bijeli nas čovjek teško može razumijeti. Njemu Zemlja nije vrat već – neprijatelj kojega pokorava, iscrpljuje i – ostavlja. Njegova će pohlepa uništiti zemlju i ostaviti za sobom pustoš..." Migracija stanovništva, a posebno sve prisutnija međunarodna trgovina, veoma su uticali na potrebu da se pojedini slučajevi regulišu propisima. Međunarodno regulisanje odnosa je počelo sa sačinjavanjem pojedinačnih ugovora između susjednih zemalja, u cilju regulisanja zaštite rijeka i jezera koja se nalaze u obje zemlje, a posebno u cilju sprečavanja bacanja otpada i tako prljanja vode. Poznati su takvi ugovori iz devetnaestog vijeka između Francuske i Švicarske, zatim između Francuske i Italije, te posebni ugovori između Francuske i Engleske u pogledu očuvanja i načina izlovljavanja riba u morskim vodama između ove dvije zemlje. U istom vijeku je sačinjena i prva međunarodna deklaracija oko zaštite ptica koje su važne za poljoprivredu, koja je potpisana između Austro ugarske i Italije. Dalji privredni razvoj je uticao da problem čovjekovog okoliša postaje podstrek za organizovanje najveće Konferencije UN o čovjekovom okolišu do tada, u Štokholmu od 5-16. juna 1972. godine. Konferenciji su prisustvovali predstavnici 113 država te brojnih međunarodnih organizacija Na Konferenciji je usvojena Deklaracija o čovjekovom okolišu koja se sastojala od dvadeset i šest načela za zaštitu, očuvanje i poboljšanje čovjekova okoliša te Akcijski program koji je sadržavao 109 preporuka za konkretne akcije država. Načelima i preporukama Stocholmske konferencije istaknuta je opća dužnost država da štite okoliš te dužnost da ne uzrokuju štetu okolišu drugih država i okolišu koji je izvan granica nacionalne jurisdikcije. I pored takvog odziva država Načela i preporuke Stockholmske konferencije nisu bili obvezni, ali značaj ove Konferencije je bio izuzetan. Tako već krajem 1972. Opća skupština UN osnovala novu međunarodnu ustanovu – Program za okoliš UN (kratica UNEP – United Nations 249 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA Environment Program) da bude središte i koordinator aktivnosti zaštite i očuvanja okoliša u sklopu sustava UN. Godine 1992., od 3. do 14. juna održana je u Rio de Janeiru konferencija UNCED-a, za koju tvrde da je istorijska, o daljnjem razvoju cjelokupnog čovječanstva, na kojoj su sudjelovali izaslanici iz 179 država i više stotina predstavnika raznih nevladinih udruga. Na ovoj Konferenciji je usvojeno pet dokumenata: 1) Rio deklaracija o okolišu i razvoju, 2) Agenda 21 (radni program za 21. stoljeće), 3) Okvirna konvencija o klimatskim promjenama, 4) Konvencija o biološkoj raznolikosti, i 5) Deklaracija o šumama. Međunarodna zajednica je donijela brojne konvencije, protokole, deklaracije koje bi trebale da regulišu ponašanja u različitim oblastima našeg okoliša: 1) Međunarodna konvencija o sprječavanju onečišćenja naftom, zaključena 1954. u Londonu; 2) Ženevskoj konvenciji o otvorenom moru iz 1958; 3) Konvencija o močvarama od međunarodne važnosti iz 1971., izmijenjena 1982. i 1987; 4) Konvencija o spriječavanju onečišćenja mora potapanjem otpada i drugih tvari s brodova i zrakoplova, iz 1972, izmijenjena Protokolom iz 1996; 5) Konvencija UNESCO-a o zaštiti svjetske kulturne i prirodne baštine iz 1972; 6) Konvencija o međunarodnoj trgovini ugroženih vrsta divlje faune i flore iz 1973; 250 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ 7) Konvencija o spriječavanju onečišćenja s brodova iz 1973., izmijenjena Protokolom iz 1978.- poznata i kao MARPOL konvencija; 8) Konvencija o zaštiti Sredozemnog mora od onečišćenja (Barcelona, 1976); Izmjena konvencije o zaštiti Sredozemnog mora od onečišćavanja (Barcelona 1995); 9) Konvencija o prekograničnom onečišćenju zraka na velikim udaljenostima (Geneva, 1979); 10) Konvencija o očuvanju migratornih vrsta divljih životinja iz 1979; 11) Konvencija UN o pravu mora iz 1982., koja je stupila na snagu 1994; 12) Bečka konvencija o zaštiti ozonskog omotača iz 1985. Na osnovu ove Konvencije je doneseno nekoliko protokola i to: a) Montrealski protokol o tvarima koje oštećuju ozonski omotač (Montreal, 1987) b) Dopuna Montrealskog protokola o tvarima koje oštećuju ozonski omotač (London, 1990) c) Izmjena Montrealskog protokola koje oštećuje ozonski omotač (Copenhagen, 1992) d) Izmjena Montrealskog protokola koje oštećuje ozonski omotač (Montreal 1997) e) Izmjena Montrealskog protokola koje oštećuje ozonski omotač (Peking, 1999); 13) Konvencija o procjeni utjecaja na okoliš preko državnih granica (Espoo 1991); 14) Okvirna konvencija Ujedinjenih naroda o promjeni klime (Rio de Janeiro, 1992); 251 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA Pitanje klimatskih promjena na globalnom planu rješava se Okvirnom konvencijom Ujedinjenih naroda o promjeni klime (UNFCCC). Konvencija je usvojena u New Yorku u maju 1992. godine, a potpisana na samitu u Rio de Janeiru u junu iste godine. Konvencija je stupila na snagu 21. marta 1994. godine, a danas ima 192 stranke. Do sada je 191 država ratificirala Okvirnu Konvenciju UN-a o promjeni klime. Naša zemlja je ovu Konvenciju ratificirala 07. septembra 2000., a 6. decembra 2000. Konvencija je stupila na snagu. U skladu sa principom o zajedničkoj, ali izdiferenciranoj odgovornosti, a posebno odgovornosti razvijenih zemalja u dosadašnjem zagrijavanju atmosfere, odredbama Konvencije jasno su razgraničene obaveze zemalja u razvoju, zatim zemalja sa prelaznom ekonomijom i industrijski razvijenih zemalja. (Član 4, 5, 6, 12, Konvencije). Zemlje u razvoju, među kojima je i Bosna i Hercegovina, preuzele su samo opšte obaveze u pogledu:        Izrada i periodično dostavljanje organima Konvencije nacionalnog katastra emisija stakleničkih plinova Sprovođenje programa mjera za ublažavanje posljedica Saradnje u transferu tehnologija, istraživanjima, sistematskim posmatranjima i razmjeni podataka Racionalnog korištenja absorbera i rezervoara stakleničkih plinova Saradnja u pripremi mjera adaptacije i zaštiti područja izloženih suši, poplavama, kao i zaštiti vodnih resursa Uključivanje u procjene klimatskih promjena u odgovarajuće nacionalne strategije Saradnje u oblasti obrazovanja, obuke i jačanja svijesti. Temeljni cilj Konvencije je „...postignuti stabilizaciju koncentracija stakleničkih plinova u atmosferi na razinu koja će spriječiti opasno antropogeno djelovanje na klimatski sistem. Ta razina treba se ostvariti u vremenskom okviru dovoljno dugom da omogući ekosustavu da se prilagodi na klimatske promjene, da se ne ugrozi proizvodnja hrane i da se omogući nastavak ekonomskog razvoja na održiv način“. Prema Konvenciji, zemljama potpisnicama Priloga I (uglavnom sve razvijene zemlje svijeta i zemlje s 252 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ ekonomijama u tranziciji (BiH), dopuštena je određena fleksibilnost u pogledu ispunjenja obveza prema Konvenciji i Kyotskom protokolu radi jačanja njihove sposobnosti za rješavanje problema klimatskih promjena. Ovu fleksibilnost su, odabirom godine u kojoj su emisije bile najviše u razdoblju 1985.-1990. za baznu godinu umjesto 1990., iskoristile: Bugarska (bazna godina 1988.), Mađarska (prosjek 1985.-1987.), Poljska (1988.), Rumunjska (1989.) i Slovenija (1986.). Odobreno povećanje iznosi 10-23%. 15) Konvencija o prekograničnim učincima industrijskih nesreća (Helsinki, 1992); Interesantno je uočiti da ova Konvencija, u čl.2. st. 2.ima, iz različitih razloga, i neka ograničenja primjene i Konvencija se neće primjenjivati na: Nuklearne nesreće ili neželjene radiološke događaje; Nesreće na vojnim postrojenjima; Greške na branama, s izuzetkom učinaka industrijskih nesreća izazvanih tim greškama; Na nesreće pri kopnenom prijevozu, isključujući: Hitne mjere odgovaranja na takve nesreće; Prijevoz na lokaciji opasne djelatnosti; Slučajno ispuštanje genetski izmijenjenih organizama; Nesreće izazvane djelatnostima na morskom okolišu, uključujući istraživanje ili iskorištavanje morskog dna; Naftne mrlje ili druge štetne tvari u moru. 16) Konvencija o nadzoru preko graničnog prometa opasnog otpada i njegovu odlaganju, (Basel 1992); Uz Bazelsku konvenciju usvojen je 1999. Protokol o odgovornosti i naknadi štete prouzročene prekograničnim prometom opasnog otpada i njegovim odlaganjem; 17) Konvencija o zaštiti i upotrebi prekograničnih vodotoka i međunarodnih jezera, zaključena je 1992 u Helsinkiju pod okriljem Gospodarske komisije UN za Europu. 1999.god. usvojen je uz Konvenciju Protokol o vodi i zdravlju; 18) Konvencije o biološkoj raznolikosti, usvojena 1992 na Samitu u Rio de Janeiru; U sklopu razmatranja problematike zaštite životne sredine, aktivnost Global Compacta je usmjerena na ukazivanje pogodnosti poštivanja osnovnog principa zaštite životne sredine, dobrog poslovnog odnosa prema sredini u kojoj se živi i radi, a što je izraženo kroz tri osnovna prinicpa: 253 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA 1. 2. 3. Podrška obazrivog pristupa izazovima okoliša Inicijativa za promocijom veće okolinske odgovornosti Hrabriti razvoj i širenje okolinsko prijateljskih tehnologija. Ovi principi su proizašli iz tzv. Agende 21. koja je usvojena u Rio de Janeiro u junu 1992.g., gdje je u 30-om poglavlju pažnja posvećena jačanju uloge biznisa i industrije u zaštiti okoliša. 19) Globalna Konvencija o biološkoj raznolikosti iz Rija, koja je stupila na snagu 1993., Uz Konvenciju je 2000. godine usvojen i Kartagenski Protokol o biosigurnosti; 20) Konvencija Ujedinjenih naroda o suzbijanju dezertifikacije u zemljama pogođenim jakim sušama i/ili dezertifikacijom, osobito u Africi (Pariz, 1994); 21) Konvencija o upotrebi vodenih tokova za druge svrhe osim plovidbe, 1997. u sklopu UN 22) Konvencija o pristupu informacijama, o sudjelovanju javnosti u odlučivanju i pristupu pravosuđu u pitanjima okoliša (Aarhus, 1998); 23) Konvencija o europskim krajobrazima (Firenca, 2000); 24) 2004. stupile su na snagu Roterdamska konvencija o suglasnosti na prethodno informiranje i Stockholmska konvencija o nerazgradivim organskim onečišćivačima; 25) Bazelska Konvencija o kontroli prekograničnog transporta opasnog otpada i njegovom skladištenju koja je stupila na snagu 8.10.2005; 26) Konvencija o vlažnim staništima od međunarodnog značaja posebno kao staništa ptica močvarica (Ramsarska konvencija); 27) Konvencija o zaštiti europske biološke raznolikosti i staništa (Bernska konvencija); 254 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ 28) Konvencija o zaštiti migratornih vrsta divljih životinja (Bonnska konvencija). Osim ovih i drugih konvencija, postoje i brojni protokoli, kao: Protokol o spriječavanju onečišćavanja Sredozemnog mora potapanjem otpadnih i drugih tvari s brodova iz zrakoplova (Barcelona, 1976) ; Izmjena protokola o spriječavanju onečišćenja Sredozemnog mora potapanjem otpadnih i drugih tvari s brodova iz zrakoplova ili spaljivanjem na moru (Barcelona, 1995); Protokol o zaštiti Sredozemnog mora od onečišćenja kopnenim izvorima (Atena 1980); Protokol o dugoročnom financiranju Programa suradnje za praćenje i procjenu prekograničnog prijenosa onečišćujućih tvari u zraku na velike udaljenosti u Europi (tzv. EMEP Protokol), iz 1984; Protokol o smanjenju emisija sumpora ili njihovih prekograničnih tokova za najmanje 30% u odnosu na 1985. i novi Protokol u daljnjem smanjenju emisija sumpora, iz 1994; Protokol o nadzoru emisije hlapljivih organskih spojeva ili njihovih prekograničnih tokova, iz 1991; Protokol o posebno zaštićenim područjima i biološkoj raznolikosti u Sredozemlju (Barcelona, 1994. i Monako 1995); Protokol o zaštiti Sredozemnog mora od onečišćenja uslijed istraživanja i iskorištavanja epikontinentalnog pojasa, morskog dna i morskog podzemlja (Madrid, 1994); Protokol o zaštiti Sredozemnog mora od onečišćenja kopnenim izvorima i aktivnostima (Sirakuza, 1996); Protokol o sprječavanju onečišćenja Sredozemnog mora prekograničnim prijevozom opasnog otpada i njegovog odlaganja (Izmir, 1996); 255 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA Protokol o nadzoru emisija dušikovih oksida ili njihovih prekograničnih tokova, iz 1998; Protokol o otpornim organskim tvarima, iz 1998; Protokol o teškim metalima, iz 1998; Protokol o suzbijanju zakiseljavanja, eutrofikacije i troposferskog ozona, iz 1999; Protokol uz Okvirnu konvenciju Ujedinjenih naroda o promjeni klime (Kyoto, 1999); Protokol o saradnji u spriječavanju onečišćavanja s brodova i, u slučajevima opasnosti, u suzbijanju onečišćavanja Sredozemnog mora (Malta, 2002); Protokol o strateškoj procjeni okoliša (Kijev 2003); Europska komisija (EK) je usvojila više direktiva: Direktiva o integralnoj prevenciji i kontroli zagađenja (Directive on integrated pollution prevention and control IPPC Directive 96/61 EC), temelj politike Evropske unije u oblasti okoliša; Direktive koje se odnose na prvi i drugi “stup” Arhuške konvencije koje su države članice EU morale prenijeti u svoja nacionalna zakonodavstva do 14. februara, odnosno do 25. juna 2005. godine: Direktiva 2003/4/EZ europskog parlamenta i vijeća of 28. januara 2003. o pristupu javnosti informacijama o okolišu i kojom se ukida direktiva vijeća 90/313/EEZ; Direktiva 2003/35/EZ europskog parlamenta i vijeća od 26. maja 2003. kojom je osigurano sudjelovanje javnosti kod izrade određenih planova i programa koji se odnose na okoliš te se njom izmjenjuju i dopunjuju odredbe o sudjelovanju javnosti i pristupu pravosuđu u direktivama vijeća: 85/337/EEZ i 96/61/EZ; 256 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Ostale direktive kojima je isto tako propisano sudjelovanje javnosti kod donošenja odluka u pitanjima okoliša: Direktiva 2001/42/EZ od 27. juna 2001. o procjeni određenih planova i programa koji se odnose na okoliš; Direktiva 2000/60/EZ od 23. oktobra 2000. kojom se uspostavlja okvir za djelovanje Zajednice u području vodne politike konvencije; Usvojeni su brojni drugi dokumenti, kao npr: Europska povelju o vodama, prva regionalna konvencija u Europi o toj materiji, Sporazum o europsko-afričkim migratornim vrstama (AEWA), Sporazum o zaštiti šišmiša u Europi (EUROBATS), Sporazum o zaštiti kitova (Cetacea) u Crnom moru, Mediteranu i rubnim područjima Atlantskog oceana (ACCOBAMS), Sporazum o mjerama zaštite tankokljunog pozviždača (Numenius tenuirostris) Sporazum o zaštiti i upravljanju srednje europskim populacijama droplje (Otis tarda), U ovom trenutku postoje dva standarda koja se primjenjuju u oblasti razvijanja sistema upravljanja okolišem. To su standardi ISO 1401 i EMAS (European Co-management and Audit Scheme – Evropska šema za eko upravljanje i reviziju). Ovo su standardi koji se primjenjuju dobrovoljno na sve pravne osobe i koji određuju kako treba razviti djelotvoran sistem upravljanja okolišem. Prilikom opredjeljivanja po kojem od ova dva standarda će se pristupiti razvijanju sistema upravljanja okolišem, treba voditi računa da preduzeće mora poći od najbolje raspoložive tehnike (BAT) pod kojom se podrazumjevaju one koje su najefikasnije u dobivanju visokog općeg nivoa zaštite okoliša u cijelini, pod uslovom da su održivi sa tehničke i ekonomske tačke gledišta u smislu troškova i omogućuju široku upotrebu unutar datog 257 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA sektora, a da se radi o proizvodnim tehnikama i načinima na koji se postrojenja projektuju, grade, održavaju i zatvaraju. BREF dokumenti su posvećeni cjelokupnom i integralnom pristupu unutar jednog industrijskog sektora, koji sadrže od zakonodavnog konteksta, opisa trenutnih procesa, podacima o nivoima zagađujućih emisija, potrošnji sirovina, energije i vode, popis tehnika, informacija o novim tehnikama i tehnologijama za prevenciju i smanjenje zagađenja. Pored prednosti koja se odnosi na bolji način upravljanja problemima okoliša (koji se vidljivo odražava na ekonomskom planu), zakonodavstva, udovoljavanja zahtjevima potrošača te poboljšanja slike organizacije, danas sazrijevaju preduslovi za drukčiji odnos certificiranih firmi sa javnim službama i službama za nadzor (na pr. lakše dobivanje ovlaštenja, jednostavnija kontrola). Sa stanovišta nezavisne treće strane koju akreditira ovlaštena ustanova, certifikacija prema ISO 14001 omogućuje vanjskome svijetu (zainteresiranim subjektima) jasni dokaz o stvarnoj pouzdanosti primjenjenoga sistema. Time ozbiljnost, kredibilitet i prepoznatljivost odabrane certifikacijske kuće dobivaju temeljni značaj. Već je poznato mišljenje da su norme ISO 14001 nastale sazrijevanjem iskustava sa ISO 9001 u svijetu proizvođača, te iz snažne volje za savladavanjem logike ‘Command and Control’ koja je dugo vremena označavala odnos ‘Poduzeće/Okoliš’. Sistem upravljanja okolišem koji je definiran međunarodnom normom temelji se na nastojanju uprave na:    poštivanju propisa trajnim poboljšanjima sprječavanju zagađivanja. Dobrovoljna logika ISO 14001 organizacijama dopušta slobodu usmjeravanja ka većem broju ciljeva povezanih sa poboljšanjima, koji su ujedno u funkciji postojećih ekonomskih mogućnosti i tehnološke razine u organizaciji. Broj firmi koje su se odlučile slijediti tu logiku neprekidno raste te je na pojedinim tržištima, kao što su azijska a napose Japan, i u pojedinim sektorima, kao što su hemijski i automobilski, postalo nezamislivo poslovati sa svijetom bez ssistema upravljanja okolišem prema ISO 14001. 258 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Po osnovu Sporazuma o sukcesiji između država bivše SFRJ, Bosna i Hercegovina je preuzela ratifikikaciju svih Konvencija koje su bile prihvaćene u SFRJ, ali je i pristupila prihvatanju Konvencija koje su donesene i u novije vrijeme. Tako su ratifikovani Konvencija o prekograničnom oneščišćenju zraka, Konvencija o klimatskim protokolima, Kyoto protokol, Bečka konvencija za zaštitu ozonskog omotača i dr. 1. Aarhuska konvencija Imajući u vidu obaveze koja proizilaze iz Konvencije, ovom prilikom se posebna pažnja posvećuje KONVENCIJI O PRISTUPU INFORMACIJAMA, UČEŠĆU JAVNOSTI U DONOŠENJU ODLUKA I PRISTUPU PRAVOSUĐU U OBLASTI OKOLIŠA, koja je poznata kao AARHUSKA KONVENCIJA. Ova Konvencija je donesena u Aarhusu, Danskoj, 25.06.1998. Aarhuska konvencija je stupila na snagu 30.oktobra 2001. godine. (da bi Konvencija stupila na snagu, bilo je potrebno da prođe devedeset dana od deponovanja šesnaestog ratifikacionog instrumenta). Bosna i Hercegovina je pristupila Arhuskoj konvenciji 15.09.2008. godine (Sl. glasnik BiH-MU, broj: 8/08). Aarhuska konvencija, kao jedna od konvencija koja ima izuzetan značaj u ostvarivanja prava na zaštitu okoliša, ima tri osnovna stuba koja usmjeravaju cjelokupno dalje dejstvo konvencije, i to kroz: 1. Slobodan pristup informacijama; 2. Učešće javnosti u donošenju odluka; 3. Pristup pravdi. Informacije koje se odnose na okoliš moraju postati javno dobro koje je dostupno svim zainteresovanim i samim tim se mora omogućiti učešće u odlučivanju, odnosno ostvarivanju prava na pravnu zaštitu pred sudom odnosno drugim organima, u slučaju da se ne omogući ostvarivanje tih prava. Na ovaj način se i ostvaruje sveukupni cilj Konvencije, a to je da se vlade i nadležni organi otvore za javnost i učine dostupnim informacije koje se odnose na okoliš. Osnovne postavke Konvencije se ogledaju u slijedećem: Svaki pojedinac ima pravo da od javnih organa dobije informacije o okolišu; (npr., u Tuzli je uvijek bio problem dobiti kvalitetne informacije o zagađenju 259 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA zraka, a posebno je teško bilo dobiti podatke o emisijama štetnih čestica i termoelektrane, Sode ili Cementare u Lukavcu i sl); • • takav pojedinac ne treba da: – obrazlaže svoj zahtjev, – bude državljanin ili – ima boravak u dotičnoj zemlji. ova konvencija definira: – – – – pravila o načinu traženja informacija, rok davanja odgovora na ovakve zahtjeve, okolnosti pod kojima se može odbiti davanje informacija i šta se može preduzeti kada je zahtev neopravdano odbijen. Vlade bi trebalo obavezno da konsultiraju javnost prilikom davanja prijedloga za određene aktivnosti, (ove aktivnosti su navedene u Prilogu 1 Konvencije), kada se pretpostavlja da bi one mogle negativno uticati na okolinu. Arhuska konvencija precizno definira koje su vrste informacija o predloženoj odluci neophodne i na koji se način javnost o njima obavještava (preko sredstava informiranja ili pojedinačno). Svaki pojedinac ima pravo da podnese prijavu sudu ili drugom nezavisnom tijelu za bilo koji slučaj u kome mu nisu date tražene informacije ili mu nije omogućeno da učestvuje u procesu odlučivanja o pitanjima zaštite okoline. Isto pravo odnosi se i na slučajeve u kojima neka osoba ili javni organ vlasti krši postojeće zakone o životnoj sredini ili u kojima je ugroženo pravo neke osobe na zdravu okolinu. Nevladine organizacije takođe mogu da iniciraju sudske procese ukoliko im je namera zaštita okoline. Osim opštih obaveza koje potpisnice Konvencije preuzimaju, one su takođe riješile da omoguće da lica koja sprovode svoja prava po Konvenciji ne budu za svoje angažovanje ni na koji način kažnjena, sudski gonjena ili uznemiravana. 260 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ 2. Zaštita okoliša u Bosni i Hercegovini Zaštiti okoliša je dato puno pažnje u zakonodavnim aktivnostima, počev od Ustava BiH, koji je u članu 3.t.2., dao poseban značaj zaštiti okoliša, uređujući to na način da će Entiteti osigurati sigurnu i zdravu sredinu za sve osobe u područjima pod njihovom nadležnošću. Ovakvo Ustavno opredjeljenje je dovelo do toga da Entiteti i Brčko Distrikt BiH, donose svoje propise, utvrđuju svoje nadležnosti i svoje principe, bez obzira što je, nekada, veoma teško napraviti granicu štetnih uticaja koji se šire iz jednog geografskog područja u drugo. Bosna i Hercegovina je usaglašavanju svojih propisa sa Arhuskom konvencijom pristupila izradom pojedinih zakona, I prije pristupanja toj Konvenciji. Zbog različitih nadležnosti, Zakon o slobodi pristupa informacijama u Bosni i Hercegovini je objavljen u «Sl.glasniku BiH», broj 28/00 od 17.11.2000.g., broj 45/2006, broj 102/09 u Republici Srpskoj je objavljen u «Sl.glasniku RS», broj 21/01 od 18.05.2001.g., dok je u Federaciji BiH objavljen u «Sl.novinama FBiH», broj 32/01 od 24.07.2001.g. Osnovni cilj ovih zakona je da se da javni pristup informacijama radi promoviranja veće transparentnosti i odgovornosti javnih organa, i to omogučavanjem svakom licu da ima pristup informacijama, a samim tim da ima mogućnosti tražiti izmjene i davati komentar na svoje lične informacije koje su pod kontrolom javnog organa. Prema tome, zakonom je zagarantovano pravo na slobodan pristup informacijama, što predstavlja potpuno novo pravo u domaćem zakonodavstvu, koje je veoma važno u oblasti zaštite okoliša. Nakon ovoga se pristupilo usvajanju seta zakona iz oblasti zaštite okoliša i u Federaciji BiH i u RS. U RS su usvojeni: Zakon o zaštiti životne sredine, Zakon o zaštiti vazduha, Zakon o zaštiti voda, Zakon o upravljanju otpada, Zakon o fondu za zaštitu životne okoline, koji su objavljeni u «Sl.glasniku RS», broj 53/02 od 24.08.2002.g., «Sl.glasniku RS», 41/ 08 od 15/04/2008, U FBiH su usvojeni: Zakon o zaštiti prirode, Zakon o zaštiti okoliša, Zakon o zaštiti zraka, Zakon o upravljanju otpadom, Zakon o zaštiti voda, Zakon o fondu za zaštitu okoliša, i svi su objavljeni u «Sl.novinama FBIH», broj 33/03 od 19.07.2003.g. Od tada je došlo do brojnih promjena, te je izmjenjen i dopunjen Zakon o zaštiti zraka («Sl.novine FBiH», broj 4/10), donesen je Zakon o vodama («Sl.novine FBiH», broj 70/06), Zakon o 261 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA prostornom planiranju i korištenju zemljišta («Sl.novine FBiH», broj 2/06, 72/07, 32/08, 4/10, 13/10, 45/10),. Uz ove Zakone, i u Federaciji BiH i u Republici Srpska usvojen je veći broj podzakonskih akata, kao što su Uredbe i pravilnici, koji su veoma bitni radi provođenja procedura predviđenih Zakonima. U Federaciji je donesen veliki broj podzakonskih propisa, značajnih za odnos preduzeća prema zaštiti okoliša, i samim tim za utvrđivanje njihovih odnosa kao društveno odgovornih subjekata, a to su: 1. Pravilnik o pogonima i postrojenjima za koje je obavezna procjena utjecaja na okoliš i pogonima i postrojenjima koji mogu biti izgrađeni i pušteni u rad samo ako imaju okolinsku dozvolu;(Objavljeno u "Sl.novinama FBiH", broj 19/04 od 10.4.2004.) 2. Pravilnik o uvjetima za podnošenje zahtjeva za izdavanje okolinske dozvole za pogone i postrojenja koja imaju izdate dozvole prije stupanja na snagu Zakona o zaštiti okoliša; (Objavljeno u «Sl.novinama FBiH», broj 68/05 od 7.12.2005.) 3. Pravilnik o uvjetima i kriterijima koje moraju ispunjavati nosioci izrade studije utjecaja na okoliš i visini naknade i ostalih troškova nastalih u postupku procjene utjecaja na okoliš; (Objavljeno u «Sl.novinama FBiH», broj 68/05 od 7.12.2005.) 4. Pravilnik o rokovima za podnošenje zahtjeva za izdavanje okolinske dozvole za pogone i postrojenja koja imaju izdate dozvole prije stupanja na snagu Zakona o zaštiti okoliša; (Objavljeno u «Sl.novinama FBiH», broj 68/05 od 7.12.2005.) 5. Pravilnik o sadržaju izvještaja o stanju sigurnosti, sadržaju informacija o sigurnosnim mjerama i sadržaju unutrašnjih i spoljnih planova intervencije; (Objavljeno u «Sl.novinama FBiH», broj 68/05 od 7.12.2005.) 6. Pravilnik o izradi godišnjih/polugodišnjih programa inspekcije zaštite okoliša; (Objavljeno u «Sl.novinama FBiH», broj 68/05 od 7.12.2005.) Zakon o zaštiti životne sredine je predvidio donošenje provedbenih propisa i u RS, među kojima su najznačajniji: 262 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ 1. Uredba o postrojenjima koja mogu biti izgrađena i puštena u rad samo ukoliko imaju ekološku dozvolu (objavljeno u "Sl.glasniku Republike Srpske" broj 7/06 od 1. februara 2006.); 2. Uredba o projektima za koje se sprovodi procjena uticaja na životnu sredinu i kriterijumima za odlučivanje o obavezi sprovođenja i obimu procjene uticaja (Objavljeno u "Sl.glasniku Republike Srpske" broj 7/06 od 1. februara 2006.) 3. Pravilnik o uslovima za podnošenje zahtjeva za izdavanje ekološke dozvole za pogone i postrojenja koja imaju izdate dozvole prije stupanja na snagu Zakona o zaštiti životne sredine (Objavljeno u "Sl.glasniku Republike Srpske" broj 24/06 od 21. marta 2006.) 4. Pravilnik o rokovima za podnošenje zahtjeva za izdavanje ekološke dozvole za pogone i postrojenja koja imaju izdate dozvole prije stupanja na snagu Zakona o zaštiti životne sredine (Objavljeno u "Sl.glasniku Republike Srpske" broj 24/06 od 21. marta 2006.) Zakon o zaštiti životnog okoliša u Brčko Distriktu BiH, („Sl.glasnik BD“ 24/04 i 01/05) je na istovjetan način, kao u FBiH i RS odredio obavezu donošenja podzakonskih akata, među kojima su najvažniji: 1. Pravilnik o pogonima i postrojenjima za koje je obavezna procjena uticaja na životnu sredinu i pogonima i postrojenjima koji mogu biti pušteni u rad samo ako imaju ekološku dozvolu (usvojen 09.05.2006.) 2. Pravilnik o uslovima za podnošenje zahtjeva za izdavanje ekološke dozvole za pogone i postrojenja koja imaju dozvole prije stupanja na snagu zakona o zaštiti životne sredine (Sl. glasnik Brčko Distrikta, br. 24/04) 3. Pravilnik o rokovima za podnošenje zahtjeva za izdavanje ekološke dozvole za pogone i postrojenja koji imaju dozvole prije stupanja na snagu zakona o zaštiti životne sredine (Sl. glasnik Brčko Distrikta br. 24/04). Postojanje ovolikog broja propisa nije i vjerodostojno mjerilo da se isti valjano primjenjuju. Zakon o zaštiti okoliša, kao jedan od osnovnih zakona iz ovih oblasti zaslužuje da se za njega da nekoliko napomena. Osnovna načela iz Aarhuske konvencije su i ugrađena u ovaj Zakon. Ta osnovna načela su učešće javnosti u donošenju odluka, pristup informacijama iz oblasti okoliša, te pristup pravdi u cilju ostvarivanja prava 263 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA iz oblasti okoliša. Zaštita okoliša ostvaruju se putem učešća svih zainteresiranih građana, na određenom nivou. Svaki pojedinac i organizacija moraju imati odgovarajući pristup informacijama koje se odnose na okoliš, a kojim raspolažu organi uprave, uključujući i informacije o opasnim materijama i aktivnostima u njihovim zajednicama, kao i mogućnost učešća u procesu donošenja odluka. Na ovaj način javnosti je zagarantovan pristup informacijama, mogućnost da učestvuju u procesu odlučivanja i pristup pravdi po pitanjima vezanim za okoliš. Organi upravi su dužni obezbjediti da lica koja ostvaruju svoja prava neće zbog toga biti kažnjeni, proganjani ili na bilo koji drugi način uznemirivani zbog svog učešća. Prvi i najvažniji element pristupa informacijama je određivanje definicije takvih informacija. Informacija o okolišu, u smislu zakona, znači bilo koju informaciju u pisanoj, vizuelnoj, audio, elektronskoj ili bilo kojoj drugoj materijalnoj formi o: stanju elemenata okoliša, kao što su zrak i atmosfera, voda, tlo, pejzaže, prostor i prirodna područja, biološki diverzitet i njegove komponente, uključujući genetski modificirane organizme i međudjelovanje ovih elemenata; faktorima, kao što su supstance, energija, buka i radijacija, i djelatnosti i mjere, uključujući administrativne mjere, sporazume o zaštiti okoliša, politike, zakonodavstvo, planove i programe, koji utiču ili postoji vjerovatnoća da će uticati na elemente okoliša u okviru alineje 1. ovog člana, analiza troškova i dobiti i druge ekonomske analize i pretpostavke koje se koriste u odlučivanju u okolišu; stanju ljudskog zdravlja i sigurnosti, životnim uslovima, kulturnim dobrima i građevinama, u mjeri u kojoj su ili bi mogli biti pod uticajem stanja elemenata okoliša ili preko ovih elemenata pod uticajem faktora, djelatnosti ili mjera navedenih u alineji 2. ovog člana, organima i institucijama nadležnim za okoliš; Druga osnovna definicija Konvencije je definisanje značenja “javnosti”. Prema Zakona "javnost" predstavlja jedno ili više fizičkih ili pravnih osoba, i u skladu sa entitetskim zakonima ili praksom, njihova udruženja, organizacije ili grupacije. 264 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ U članu 30. Zakona je vrlo jasno rečeno ko je zainteresovana javnost koja ima pravo pristupa ovoj vrsti podataka: Zainteresirana javnost, u smislu ovog zakona, znači javnost koja ima interes u odlučivanju u okolišu bilo zbog lokacije projekta ili zbog prirode datog zahvata u okolišu, javnost koja je pod uticajem ili je vjerovatno da će biti pod uticajem namjeravanog zahvata u okolišu i nevladine organizacije koje promoviraju zaštitu okoliša. Član 37 Zakona je odredio rok od 30 odnosno 60 dana od dana uvida u informacije, za davanje primjedbi, informacija, analiza ili mišljenja za koje zainteresovana javnost smatra da su bitni. Može se konstatovati da su ove definicije u potpunosti preuzete iz Konvencije. Da bi uopšte poznavali uslove i načine na koji mogu ostvarivati svoja prava iz oblasti zaštite okoliša, neophodno je mnogo više uraditi na edukaciji građana, pa i nevladinih udruženja koja se bave ovom problematikom. U članu 32. Zakona je utvrđena obaveza Ministarstva obrazovanja da izradi godišnje obrazovne programe zaštite okoliša u cilju obrazovanja i podizanja svijesti javnosti u oblasti okoliša. U posljednje vrijeme se ovom pitanju posvećuje dužna pažnja, jer smo svjedoci brojnih aktivnosti u školskom uzrastu, a već postoje brojna nevladina udruženja čiji je osnovni koncept rada zaštita okoliša. Ministarstvo će, kako je to regulisano čl.33. Zakona, na zahtjev zainteresiranog lica, osigurati da informacije iz oblasti zaštite okoliša budu dostupne javnosti i to što je prije moguće, a najkasnije u roku od 15 dana od dana podnošenja zahtjeva osim u slučajevima kada sadržaj i složenost datih informacija opravdava produženje ovog roka do jednog mjeseca. Prema tome nadležni organ će osigurati da tražene informacije o okolišu budu dostupne javnosti i to bez obaveze navođenja interesa. Ovakva odredba je identična sa članom 4. Konvencije sa jednom izmjenom u pogledu roka za davanje informacija. Zahtjev za davanje informacija o okolišu može biti odbijen ukoliko: 265 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA nijedan organ uprave ne poseduje tražene informacije o okolišu; je zahtjev očigledno neosnovan ili formuliran suviše uopćeno; se zahtjev tiče materijala koji je u fazi pripreme ili se tiče unutrašnje komunikacije organa uprave gdje je takvo izuzimanje od davanja informacije predviđeno nekim drugim zakonom, uzimajući u obzir narušavanje općeg interesa davanjem informacije, ili u slučaju da je informacija već dostavljena predstavnicima nevladinih organizacija, lokalnim zajednicama i štampi zbog kolektivnog javnog interesa. U tom slučaju nadležni organ uprave će uputiti podnosioca zahtjeva gdje može dobiti potrebne informacije. - Zahtjev za informacije o okolišu može biti odbijen ukoliko bi davanje informacija imalo štetan utjecaj na: - - - - međunarodne odnose, odbranu ili opću bezbjednost; tok pravde, pravo lica na pravedno suđenje i mogućnost organa uprave da sprovede krivični ili disciplinski postupak; povjerljivost informacija koje se tiču trgovine i industrije, gdje je takva povjerljivost zaštićena zakonom kako bi se zaštitili legitimni ekonomski interes. U ovom okviru, informacije o emisijama koje su bitne za zaštitu okoliša ne smiju se otkrivati; prava intelektualne svojine; povjerljivost osobnih podataka i/ili dokumente koji se odnose na fizičke osobe u slučaju da te osobe nisu dale saglasnost za otkrivanje datih informacija javnosti, gdje je ta povjerljivost predviđena zakonom; interese treće osobe koja je obezbijedila tražene informacije a da na to nije bilo pravno obavezna i ukoliko ta osoba ne da saglasnost za otkrivanje datog materijala, ili okoliš na koji se informacije odnose, kao što su mjesta uzgoja rjetkih vrsta. Razlog za odbijanje zahjeva za davanje informacija mora biti obrazložen. U članu 36 Zakona propisana je obaveza obezbijede učešće javnosti u: 266 nadležnih organa da �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ postupcima procjene utjecaja projekata na okoliš; postupcima izdavanja okolinskih dozvola za pogone i postrojenja iz svoje nadležnosti kao i u postupku donošenja drugih odluka koje mogu imati značajan uticaj na okoliš. - Odmah nakon pokretanja upravnog postupka javnost će biti informirana o slijedećem: - - predloženim aktivnostima i zahtjevu za izdavanje okolinske dozvole o čemu će biti donesena odluka; nacrtu odluke; organima uprave koji su odgovorni za donošenje odluke; predviđenom postupku uključujući dostupne informacije o: a) pokretanju postupka; b) mogućnosti za učešće javnosti; c) vremenu i mjestu predviđene javne rasprave; d) nazivu organa uprave od kojih se mogu dobiti relevantne informacije i izvršiti uvid u dokumentaciju; e) nazivu organa uprave ili bilo kog drugog organa kome se mogu podnijeti primjedbe i pitanja kao i rok za podnošenje primjedaba ili pitanja, f) okolišu koje su relevantne za predložene aktivnosti. Zainteresirana javnost će biti obavještena prije ili najkasnije u vrijeme početka postupka izvođenja dokaza i upozorena da se u roku od 30 dana moraju podnijeti dokazi i činjenice koje se tiču datog slučaja. Član 38. Zakona govori o trećem stubu Aarhuske konvencije, pristupu pravdi. Ova odredba usmjerava na primjenu Zakona o upravnom postupku, u svim slučajevima kada podnosilac zahtjeva smatra da njegov zahtjev za dobijanje informacije nije razmatrn, nepravedno je odbijen, nepotpuno ili djelomično neadekvatno odgovoreno, u kojim slučajevima se može pokrenuti postupak preispitivanja odluke pred drugostepenim organom. Odluka u drugostepenom upravnom i sudskom postupku donijet će se po hitnom postupku”. 267 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA Ovdje se radi o pristupu pravdi vezano za probleme koji se tiču pristupa informacijama. Ovaj član je u potpunosti u skladu sa zahtjevom iz Konvencije da bilo koje lice može tražiti pravni lijek ukoliko smatra da je njegov zahtjev za davanje informacija ignorisan, nezakonito odbijen, ili da na njega nije dat adekvatan odgovor. U članu 39. Zakona propisano je da predstavnici zainteresirane javnosti koji su učestvovali u prvostepenom postupku imaju pravo da ulože žalbu i da pokrenu postupak preispitivanja odluke, dijela odluke ili postupak zbog neizvršavanja odluke, pred sudom. Nakon provođenja postupka sud može: - - naložiti organima ponavljanje ili obnovu postupka; naložiti fizičkim osobama da preduzmu sve neophodne sanacione mjere uključujući obustavu određenih aktivnosti i/ili plaćanje šteta; obavezati fizičke osobe da izvrše uplatu naknade u Federalni fond zaštite okoliša kao i da snose troškove sudskog postupka i naložiti privremene mjere. Ovlaštenja suda u ovakvim slučajevima su izuzetno velika, ali se još uvijek nedovoljno ostvaruju. Interesantno je da neizvršavanje obaveza iz prva tri stuba Arhuske konvencije koji su ugrađeni u Zakon, ne povlači za sobom i kažnjavanje, jer to nije predviđeno kao prekršaj ovog Zakona. Zbog toga i dalje imamo situaciju da neopravdano mali broj preduzeća oblasti zaštite okoliša posvećuje dužnu pažnju. Ovome doprinosi i rasprostranjen sindrom i na našem području koji ima skraćenicu NIMBY (Not in My back yard – ne u mom dvorištu), jer svi mi govorimo o potrebi izgradnje industrijskih postrojenja koji su preduslov zapošljavanja većeg broja radnika, ulaznica za bolji život, ali kada treba odlučivati o tome, onda je bolje da se taj objekat napravi na nekom drugom mjestu, a ne u mojoj blizini. Vjerovatno je svima poznat slučaj sa pokušajima izgradnje ekoloških deponija na području tuzlanskog kantona. Finansijska sredstva su bila obezbjeđena, opravdanost izgradnje postoji, ali, nema saglasnosti da se ta deponija izgradi na nekom određenom području. Dok se ne donese kvalitetna odluka, kreditna sredstva se troše na izrade raznih studija o opravdanosti, kamate se plaćaju, a rezultata nema. 268 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Osim ovoga, tu postoji i drugi sidnrom, koji je još izraženiji kod određenog kruga ljudi i ima skračenicu NIMET (Not in My elektion time – ne u vrijeme mog izbornog mandata), koji je prepoznatljiv i kod nas, jer je malo političara koji su spremni da se uhvate u koštac sa problemom donošenja odluka o izgradnji industrijskih objekata, voljni su da započnu proceduru, ali ..»neka to neko drugi završi kada meni istekne mandat». Uvijek se postavlja pitanje kakva je uloga preduzeća na zaštitu okoliša, posebno imajući u vidu da je u BiH temelj razvoja privrede postavljen na malim i srednjim preduzećima, a da je ostalo veoma malo tzv. velikih preduzeća. Pogrešno se smatra da je uloga velikih preduzeća u zagađivanju okoliša neuporedivo veća od zagađenja koje mogu učiniti mala i srednja preduzeća. U porastu emisije glavnog stakleničkog plina – CO2, s podjednakim učešćem od cca 30% učestvuju industrija, transport i domačinstva. Baš činjenica da je okosnica rada u BiH rad malih i srednjih preduzeća, ukazuje na potrebu da se ovom problemu posveti pažnja kroz posmatranje rada malih i srednjih preduzeća. Aktivnost Global Compacta je usmjerena na ukazivanje pogodnosti poštivanja osnovnog principa zaštite životne sredine, dobrog poslovnog odnosa prema sredini u kojoj se živi i radi, a što je izraženo kroz tri osnovna prinicpa:    Podrška obazrivog pristupa izazovima okoliša Poduzimanje inicijative za promocijom veće okolinske odgovornosti Hrabriti razvoj i širenje okolinsko prijateljskih tehnologija. Ovi principi su proizašli iz tzv. Agende 21. koja je usvojena u Riu de Janeiru u junu 1992.g., gdje je u 30-om poglavlju pažnja posvećena jačanju uloge biznisa i industrije u zaštiti okoliša. Sama činjenica da se kod nas govori o Implementacija ovih principa predstavlja izuzetan napredak. Međutim, tu treba imati u vidu da je ova Agenda usvojena 1992.g., a da se njena implementacija u BIH tek očekuje, što opet ukazuje na činjenicu da smo u ovoj oblasti u znatnom zaostatku. Prvi princip koji govori o podršci obazrivog pristupa izazovima okoliša, je izuzetno primjenjiv na naše području. 269 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA Zakon o zaštiti okoliša je utvrdio nekoliko načela djelovanja, od kojih u ovom dijelu izdvajamo: 1. Načelo održivog razvoja 2. Načelo predostrožnosti i prevencije Primjena svih ovih načela, pojedinačno i zajednički ukazuje na stalnu potrebu obazrivog pristupa izazovima okoliša. Na ovo posebno ukazuje načelo održivog razvoja i načelo predostrožnosti i prevencije. Održivost okoliša podrazumijeva: očuvanje prirodnog blaga na način da stepen potrošnje obnovljivih materijala, vodnih i energetskih resursa ne prevazilazi okvire u kojima prirodni sistemi mogu to nadomjestiti i da stepen potrošnje neobnovljivih resursa ne prevazilazi okvir prema kojem se održivi obnovljivi resursi zamjenjuju. Pri korištenju okoliša mora se ispoštovati načelo predostrožnosti, tj. pažljivo upravljati i ekonomično koristiti komponente okoliša, te svesti na najmanju moguću mjeru stvaranje otpada primjenom reciklaže nastalog otpada, odnosno ponovnog korištenja prirodnih i vještačkih materijala. Fokusiranje aktivnosti preduzeća na preventivnim mjerama daje mnogo bolje rezultate nego poduzimanje aktivnosti nakon što se desi neka ekološka katastrofa. Da bi se ovo postiglo, potrebno je prikazati jasnu sliku rezultata preventivnih mjera u odnosu na aktivnosti koje se moraju poduzimati nakon što se desi ekološka katastrofa. Zbog toga je važno organizirati korištenje okoliša na način da rezultira najnižim mogućim stepenom opterećenja i korištenja okoliša, da sprečava zagađivanje okoliša i da sprečava štetu po okoliš. Kada je u pitanju drugi princip Global compacta - Poduzimanje inicijative za promocijom veće okolinske odgovornosti vrlo je važno ohrabriti preduzeća da u svoje razvojne programe unesu obavezu praćenja odnosa preduzeća prema zaštiti okoliša, na način da će pratiti uticaj proizvodnih procesa na okoliš, kao i da će pratiti uticaj poduzetih mjera na smanjenje štetnog uticaja na okoliš. Posmatrajući dosadašnje aktivnosti preduzeća na ovom polju, može se konstatovati da je situacija veoma različita, od preduzeća koja su već poduzela mnogobrojne aktivnosti u cilju kvalitetnog pristupa zaštiti okoline, pa do preduzeća koja na ovom planu nisu poduzela 270 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ ništa, a što je vidljivo i kroz naprijed date podatke o zahtjevima za izdavanje okolinskih – ekoloških dozvola. U cilju postizanja većeg stepena društvene odgovornosti, potrebno je od svih preduzeća tražiti da sačine analizu trenutačnog stanja, jer se samo na takav način može utvrditi kakav je njihov odnos prema društvenoj odgovornosti, kao nosilaca razvoja. Ovakva analiza je preduslov za uspostavljanje sistema upravljanja okolišem, čemu mora težiti svako preduzeća, koristeći sve pogodnosti koje takvo upravljanje okolišem nudi. Treći princip, «Hrabriti razvoj i širenje okolinsko prijateljskih tehnologija», ima veoma pogodno tlo u našoj zemlji. Mala i srednja preduzeća, gdje je do sada preovladala kategorija trgovinskih preduzeća, sve više prerastaju u kategoriju proizvodnih preduzeća, koristeći brojne pogodnosti koje su prisutne kod nas. Ovdje dolazi do izražaja načelo zamjene i načelo integralnog pristupa iz Zakona o zaštiti okoliša. U postupcima promjena djelatnosti, preduzeća se opremaju postrojenjima koja su savremena, stare uređaje zamjenjuju novim, a pošto je to, u većini slučajeva praćeno kreditnim odnosima sa bankama, tu dolazi do izražaja, obaveznost postupanja u skladu sa okolinskim propisima, kao preduslov za dobijanje kredita. Na ovaj način, bankarstvo direktno utiče da preduzeća sve više pažnje posvećuju opremanju sa strojevima koji omogučavaju recikliranje, koji štede energiju ili na drugi način direktno utiču na poboljšanje uslova življenja i poboljšanje odnosa prema okolišu. Proizvodi koji su namjenjeni izvozu, kao preduslov za izvoz, imaju obavezu da ispunjavaju propisane standarde, što direktno govori i o uticaju kupaca na uvođenje novih tehnologija koje su prijateljske u odnosu na okoliš. Kod nas se vrlo često postavlja pitanje koje su to prednosti korištenja ovih tehnologija, jer trenutačno izdvajanje iz prihoda preduzeća većih sredstava u cilju poboljšanja odnosa prema zaštiti okoliša, a da se odmah ne vide finansijski efekti, nailazi na odbijanje kod menadžera preduzeća. Zbog ovakvih pitanja, mora se istaći slijedeće: 271 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA Finansijski efekti se ipak odmah osjete u postupcima odobravanja kredita. Osim ekonomskih pokazatelja, banka zahtjeva da se obradi i kriterij smanjenja ekološkog rizika, te ne odobrava kredite u slučajevima kada se radi na uvođenju tehnologije koja će povečati ekološki rizik. Osiguravajuća društva, također ugovaraju posebne uslove za police osiguranja kod povećanih ekoloških rizika. Ipak, najveće pogodnosti se javljaju kao posredni finansijski efekti. Naime, preduzeća koja već imaju uređen sistem upravljanja okolišem, postaju prepoznatljiva na tržištu, te daleko lakše mogu pronaći kupca u inostranstvu, a samim tim im se otvaraju nova tržišta. Svakodnevna edukacija potrošača dovodi do toga da se potrošači sve više okreću kupovini roba koje su proizvedene u skladu sa ekološkim normama, da zahtjevaju sve veće kontrole robe u cilju izbjegavanja kupovine robe koja je štetna za zdravlje, tako da tržište počinje da diktira proizvodnju robe sa tehnologijama koje su prijateljske sa ekologijom. Sve su češće pojave otkazivanja naruđbi i vračanje isporučene robe koja ne odgovara tim standardima. Odnos krajnjeg potrošača prema robi, postaje sve više mjerilo na osnovu kojeg se i proizvodi roba. Sve veća cijena energije, direktno utiče da se preduzeća sve više pažnje posvećuju unutrašnjoj organizacji, boljem upravljanju proizvodnjom, kako bi bez dodatnih troškova postigle povečanu efikasnost proizvodnje. To je veoma vidljivo kod drvoprerađivačkih firmi, koje su u ranijem periodu znale uništavati ogromne količine drvnog otpada, a sada ga prerađuju i izvoze, a ostatak koriste kao vlastito gorivo za sušare i druge potrebe. Ogromne uštede se postižu i kroz bolje organizovanje transporta, koristeći povratni transport, usputne transporte i druge pogodnosti uštede energije. Poseban finansijski efekat se dobija kada se koristi sirovina na način da se nakon korištenja može reciklirati. Na žalost, ovom dijelu finansijskog efekta još uvijek nije posvećena dovoljna pažnja. Ogromne količine papira se uništavaju bez slanja u reciklažu, plastične boce plutaju našim rijekama, staklena ambalaža se ne otkupljuje. U cilju poboljšanja ovih finansijskih efekata, Svjetska banka je krenula u finansiranje izgradnje eko deponija, koje bi i imale zadatak da organizuju prikupljanje otpada na način da se može ući u 272 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ proces recikliranja. I ovaj proces nailazi na protivljenja, zbog čega se pojedinačnim aktivnostima pristupa rješavanju tog pitanja. Tako je Coca cola najavila da će ići na otkup plastične ambalaže, na koji način će uštedjeti znatna sredstva. Aktivna uloga sve većeg broja nevladinih organizacija u zaštiti okoliša, već u fazama odobravanja prethodnih radnji za izgradnju proizvodnih kapaciteta za koje se smatra da će imati štetan ekološki uticaj, dovodi u situaciju da i menadžmenti preduzeća počinju cijeniti njihov uticaj, te preduzimaju sve aktivnosti da ne dolazi do narušavanja eko sistema, jer svi postupci osporavanja su spori, a to onda znatno utiče na sigurnost i djelotvornost buduće investicije. Već su poznati slučajevi kada je zbog aktivnosti nevladinih organizacija, pa i samih mještana, obustavljena investicija, bez obzira što su bila uložena znatna finansijska sredstva. Ovo dovodi do toga da se već određeni broj preduzeća opredjeljuje da koristi napredne tehnologije, koje su znatno iznad utvrđenih normi zaštite okoline, jer je utvrđeno da je jednostavnije i finansijski isplativije, dugoročno gledano, koristiti takav pristup, nego vršiti česte prepravke i usklađivanja sa normama. Ovdje bi bilo interesantno obraditi i odnos prema Zakonu o prostornom planiranju i korištenju zemljišta (objavljen u «Sl.novinama FBiH», br.2/06,72/07, 32/08, 4/10, 13/10, 45/10), u kojem je posvećeno dosta pažnje postupku dobijanja okolinske dozvole, ali sam značaj i postupak dobijanja okolinske dozvole zaslužuje da to bude posebna tema. Ipak, kroz samu prezentaciju ovog rada, biće govora i o okolinskoj dozvoli. Naše krivično zakonodavstvo je utvrdilo neka krivična djela iz oblasti zaštite okoliša, a glava XXVI u Krivičnom zakonu FBiH, je dobila naziv KRIVIČNA DJELA PROTIV OKOLIŠA, POLJOPRIVREDE I PRIRODNIH DOBARA. To su krivična djela utvrđena u čl. 303. Onečišćenje okoliša, čl.304. Ugrožavanje okoliša napravama, čl. 395., Ugrožavanje okoliša otpadom, čl.306. Ugrožavanje okoliša bukom, zatim čl.315. Pustošenje šuma, i čl. 321. Oštećenje, uništenje i nedozvoljeni izvoz spomenika kulture i zaštićenih objekata prirode. 273 �Miralem Porobić, Ajla Avdagić: TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA ZAKLJUČAK Aktivno uključivanja pravosudnih organa blagovremenim donošenjem sudskih odluka, sigurno je da može pospješiti i poboljšati odnos prema našem okolišu. Međutim, ukoliko se ne posveti dužna pažnja i edukaciji stanovništva, te povečavanju njihove uloge u prethodnim postupcima kod donošenja odluka, ni pravosudni organi neće moći samostalno ništa učiniti. Pri tome, uvijek bi trebali imati na umu poznatu indijansku izreku «... Zemlju nismo naslijedili od svojih predaka. Posudili smo je od svojih potomaka!» Omogućimo i mi našim potomcima da uživaju u ljepotama našeg okruženja. 274 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3064 Title A name given to the resource TRI STUBA AARHUŠKE KONVENCIJE SA POSEBNIM OSVRTOM NA ZAŠTITU OKOLIŠA Author Author POROBIĆ, Miralem AVDAGIĆ, Ajla Abstract A summary of the resource. Ovim radom se želi ukazati na nastojanja da se prostoru i okruženju gdje živimo posveti dužna pažnja, jer u zavisnosti od našeg odnosa prema okolišu, je i odnos okoliša prema nama. Velike klimatske promjene, poplave, suše, požari, epidemije, svaki dan ukazuju da taj naš odnos prema prirodi još uvijek nije dostigao zadovoljavajući nivo, te da se i pravnom regulativom mora isti poboljšavati. Ključne riječi: okoliš, ekologija, pristup informacijama, učešće javnosti u donošenju odluka, pristup pravdi. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b18defd59fa1a22b6d0661be94120b81.pdf 093c25d7f5a0dba3e6e0e005eca2c452 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource IT Senior Design Projects Description An account of the resource The IT Senior Design Projects (SDPs) category showcases innovative and practical final-year capstone projects developed by undergraduate and graduate students in the field of Information Technology. These projects represent the culmination of students' academic and technical expertise, demonstrating their ability to solve real-world problems through software and hardware solutions. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource TRIP TICKET RESERVATION SYSTEM Author Author Rijad Ismailović Abstract A summary of the resource. More and more people refer to digital means when doing their day to day life, whether it be making haircut appointments, paying bills, or even shopping for groceries. Despite the fast pace of technology, elderly people seem to not be able to catch up and are left having to physically get errands done, when they are the ones that can benefit the most from doing chores digitally. That’s where Global comes in, an easy to use trip ticket reservation web-app with a simple and intuitive UI that everyone can understand. The platform's user-friendly design was created using React, powered by Vite.js, while the process going on behind the scenes were developed using Spring-boot and protected using Spring-security. The two sides communicate through RESTful API and the data is stored in a MySQL database. Key functionalities include searching for, filtering and booking tickets. When the trip is completed users can leave a review, and of course they cancel their reservation if they wish. Ultimately, this project showcases how digital tools can simplify everyday tasks, offering an accessible solution for trip reservation that has the potential to improve the travel experience for all age groups. Keywords Keywords. React, Spring-boot, user-friendly, accessibility reservation system sdp web application https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c50a0942a1a03c62de846628aefce456.pdf c068049fa4e801e6e9751c07d1fe9f62 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource IT Senior Design Projects Description An account of the resource The IT Senior Design Projects (SDPs) category showcases innovative and practical final-year capstone projects developed by undergraduate and graduate students in the field of Information Technology. These projects represent the culmination of students' academic and technical expertise, demonstrating their ability to solve real-world problems through software and hardware solutions. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource TripConnect: Travel Booking Made Simple Author Author Sead Gačanović Abstract A summary of the resource. This project aims to develop a web-based travel application that allows users to search, view, and book hotel rooms and flight tickets. The system facilitates hotel and flight searches, user account management, and booking history tracking. With a robust backend built on Java and MongoDB, the application also ensures secure user authentication and authorization using JWT (JSON Web Tokens). The front end leverages modern technologies such as HTML, CSS, and Bootstrap for a seamless user experience. Keywords Keywords. travel application, hotel booking, flight booking, Spring Framework, JWT, MongoDB Language A language of the resource English language sdp software engineering web development https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d9b80b0a3557b3d6c12ca132d7c4511d.pdf c2b2c2432e3a99989b5134b97fee1d98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource IT Senior Design Projects Description An account of the resource The IT Senior Design Projects (SDPs) category showcases innovative and practical final-year capstone projects developed by undergraduate and graduate students in the field of Information Technology. These projects represent the culmination of students' academic and technical expertise, demonstrating their ability to solve real-world problems through software and hardware solutions. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource TRIPTIDY - AI BASED TRAVEL PLANNER Author Author Emina Peljto Abstract A summary of the resource. In the contemporary travel landscape, many individuals face significant challenges in effectively planning their trips. This lack of an integrated and intelligent solution can result in overwhelming manual effort, missed opportunities for personalized experiences, and increased stress during the planning phase. The main intention of "TripTidy: AI-Based Travel Planner" is to make personalized trip planning simpler, less time-consuming, and more insightful for every user. TripTidy is a web-based application designed to empower users with an intuitive and intelligent platform for comprehensive travel organization. This system enables individuals to efficiently generate personalized itineraries based on their destination, dates, budget, and preferences. Key functionalities include robust user authentication, dynamic integration with external APIs for real-time hotel (Booking.com via RapidAPI) and flight (Amadeus API) searches, AI-powered content generation (via TogetherAI), image retrieval, and geolocation services (Foursquare API) [1][2][3][4]. Users can also customize generated itineraries, track and manage expenses, and browse pre-made itineraries on a dedicated Guide page. While designed for ease of use and intuitive navigation, the application incorporates sophisticated AI logic and data processing beneath its user-friendly interface, built with React for the front-end, Node.js with Express.js for the back-end, and MySQL as the database [5][6][7][8]. Keywords Keywords. senior design project, travel planning, AI-powered, itinerary generation, web application, full-stack development AI planner sdp travelling https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5408ca0eede2f03a937ec112bb759b83.pdf b6ffbab3a27eadd981ec28c305da23d4 PDF Text Text IZVORNI NAUČNI RAD Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy Istine o Bosni i Hercegovini, konflikt ili sinergija Dr. Ciril Ribičič Faculty of Law / University of Ljubljana, Slovenia, Full Professor e-mail: ciril.ribicic@guest.arnes.si Abstract: The author discusses the importance of the ECtHR ruling in the case Sejdić and Finci in terms of necessary constitutional amendments that will establish Bosnia and Herzegovina as a normal European democratic country, which is independent and capable of integration in the EU. According to the author, BH is facing an inter-personal conflict of interests of constituent peoples which are harming them and the development of the state they reside in. He agrees the greater prominence of the constitutional system of BH should be given civic on the account of the national principle, however, this should not mean neglecting the concern for the equality of the constituent peoples and entities. Since the last war ended, these peoples have been living next to each other far too separately, and several times still against each other. In BH, various truths of the constituent peoples, "the others" and the international community are fronting. So far they have mostly been in conflict with one another rather than cooperating in synergy. The international community is undeniably accredited for terminating war-oriented hatred and maintaining permanent peace in BH. However, the "imposed" Dayton constitutional system has become the reason for inhibiting the development of BH. For that reason, the international community should transform its influence in such manner that it still stays the peace guarantor, but at the same time not jeopardize the BH independence to such an extent that it continues to represent the insurmountable obstacle to enter the EU. Strengthening the position and influence of "the others", i.e. those who are not the members of the constituent peoples, and considering their truths about BH, may bring fresh solutions in current problems and in searching for the new constitutional solutions. Therefore, the realization of the ECtHR ruling in the case Sejdić and Finci represents a small, yet constructive step in the right direction. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 Keywords: Bosnia and Herzegovina, constitutional amendments, constituent peoples, minorities, the electoral system, Dayton Agreement, the Venice Commission, the High Representative of the international community, the European Union, ECHR, ECtHR, Sejdić and Finci, discrimination. JEL Classification: K10, K40 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15211 Article History Submitted: 27.10.2014. Resubmited: 12.11.2014. Accepted: 05.01.2014. 9 �Dr. Ciril Ribičič Sažetak: Autor u radu razmatra značaj presude Evropskog suda za ljudska prava iz slučaja Sejdić – Finci u pogledu neophodnih ustavnih amandmana koji bi doprinijeli izgradnji Bosne i Hercegovine kao normalne evropske demokratske države, dovoljno nezavisne i sposobne za integraciju u Evropsku uniju. Prema mišljenju autora, BiH se suočava sa međuljudskim sukobom interesa konstitutivnih naroda koji nanosi štetu i njima i razvoju njihove države. On se slaže da bi najveći značaj ustavnog sistema Bosne i Hercegovine trebao biti davanje prednosti građanskom u odnosu na nacionalni princip, međutim, to ne bi trebalo značiti zanemarivanje brige konstitutivnih naroda i entiteta za jednakošću. Otkako je posljednji rat završio, ovi narodi su živjeli jedni pored drugih previše odvojeno, i mnogo puta jedni protiv drugih. U BiH se sukobljavaju različita poimanja konstitutivnih naroda, „ostalih“, te međunarodne zajednice. Do sada su najčešće bili u konfliktu jedni s drugima, nego li su zajednički sarađivali. Međunarodna zajednica je neosporno zadužena za prekid ratno orjentisane mržnje i održavanje trajnog mira u BiH. Međutim, „nametnuti“ Daytonski ustavni sistem je postao razlog za kočenje razvoja BiH. Iz tog razloga, međunarodna zajednica bi trebala promijeniti svoj uticaj u BiH na takav način da i dalje ostane garant mira, ali da u isto vrijeme ne ugrozi nezavisnost BiH do te mjere da nastavi biti nepremostiva prepreka za njeno članstvo u EU. Jačanje pozicije i uticaja „ostalih“ tj. onih koji nisu pripadnici konstitutivnih naroda, i uzimajući u obzir njihova poimanja o BiH, može dovesti do svježih rješenja trenutnih problema i do iznalaženja novih ustavnih rješenja. Stoga, provođenje odluke Evropskog suda za ljudska prava u slučaju Sejdić – Finci predstavlja mali, ali konstruktivan korak u pravome smijeru. 10 Ključne riječi: Bosna i Hercegovina, ustavni amandmani, konstitutivni narodi, manjine, izborni sistem, Daytonski sporazum, Venecijanska komisija, Visoki predstavnik međunarodne zajednice, Evropska unija, Evropski sud za ljudska prava, Sejdić – Finci, diskriminacija. JEL klasifikacija: K10, K40 http://dx.doi.org/ 10.14706/DO15211 Historija članka Dostavljen: 27.10.2014. Revidiran: 12.11.2014. Prihvaćen: 05.01.2014. Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy 1. Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy – Conclusions I evaluate that successful execution of the ECtHR ruling in the case Sejdić and Finci v. Bosnia and Herzegovina (BH) is, at best, only the first, smaller step in the right direction.1 Therefore, I consider this high-profile case as a starting point for discussion on addressing various truths about BH, and as an opportunity to start making them merge in a common synergetic flow, without which the country’s stagnation will continue along with a reinforced atmosphere of no prospect, helplessness and apathy of the people. Discussing the “small step”, I do not think of it as unimportant, after all the first steps are usually the hardest and may trigger positive “tectonic movements”. With this in mind, I am referring to movements that would enable replacing the current imposed constitutional system with another system that is comparable with those of democratic and sovereign European countries. With “the right direction” I am suggesting a determination for BH to become a normal European country to the extent that it could genuinely count on becoming a member to the European Union (EU). Promises about joining the EU have been around for years, however, they are not realistic without a thorough constitutional reform. Today, BH is neither independent nor sovereign and what is more, it does not guarantee autonomous internal powers for normal functioning of state institutions. Particularly striking is the fact that those countries, which triggered the war against BH2 at the beginning of the 1990s, are much more successful in their way to European integration than BH. In the EU there are countries that did not ratify the Protocol No. 12 to the ECHR which was the foundation for the conviction of BH in the case Sejdić and Finci. In this matter, BH was convicted (also) because only the members of three constituent peoples may run for the Presidency of BH, excluding the members of minorities. Information on ratification of the Protocol No. 12 proves that the minority status in BH cannot be the most imperative obstacle that is preventing BH from entering the pre-phase of joining the EU which leads to the accession process to the EU. There are several countries in the EU that cannot be convicted in the same way as BH because they have not ratified the Protocol No. 12. Among ten founding members of the Council of Europe, only two countries ratified this 1 Amicus Curie Brief, the Venice Commission, No. 483/2008. More on that: Ciril Ribičič, Geneza jedne zablude, Zagreb, Sarajevo, Idrija, Jesenski in Turk, 2001, pp. 23, 24, where I describe negotiations between Slobodan Milošević and Dr. Franjo Tudjman on dividing BH. 2 Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 11 �Dr. Ciril Ribičič protocol – Luxembourg and the Netherlands!3 Since 2010, when Slovenia ratified the Protocol No. 12, none of the ratifications has happened. In the EU there are some countries, which generally have inappropriate attitudes towards national and other minorities, however, no one is arguing against their membership in the EU. Therefore, the reason for BH not being able to become a full member of the EU lies somewhere else. No European democratic country that wants to enter the EU does not practice a system, which allows a High Representative of an international community to force them with adopting legislative acts, even those of the constitutional nature as well as relieving the highest positions of their duties, or a system that has one-third of foreign constitutional judges. Ten years ago, the Venice Commission quite nobly and not very diplomatically answered the question whether the status and jurisdiction of the High Representative of an international community is in conflict with the European democratic traditions. The Venice Commission, however, had to admit that forcing regulations by the High Representative, which the representative organs of BH were not able to adopt, is exactly what is responsible for the advancement that BH made after the Dayton Agreement. Although, the Commission emphasized that the Representative’s jurisdiction and activity are not compliant with the European democratic standards, which provide that laws are adopted by the authority that was elected by the people. Fairly similar goes for the jurisdiction of the High Representative in the field of relieving them of their duties. It was quite common to replace the elected officials due to non-compliance with international obligations, namely the essence of Dayton Agreement, or due to corruption which led to prohibiting these officials to run for the same function. This is, however, completely unacceptable for independent and democratic countries as it represents a severe interference in democracy of a system and in the voting right of those who were elected and those who voted. In addition, the affected do not have a right to legal remedies which could not withstand a serious ruling before the constitutional courts of the European countries or before the European Court of Human Rights (ECtHR). The right to efficient legal remedies is practically included in every European constitution and it provides the Article 13 of the European Convention for Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms (ECHR). The Venice Commission suggested immediate institutionalization of an independent panel of 3 The Protocol No. 12, which regulates the general prohibition of discrimination, has been ratified by 18 countries so far, however, since 2010, when Slovenia ratified it, until now there has not been another signature or ratification anymore. The Protocol has been ratified by all of the former republics of the former Yugoslav Federation, but not by many leading Members States of the EU. 12 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy legal experts which would temporarily substitute the absence of investing legal means until the matter is solved, i.e. until they get the right to judicial protection.4 Regarding the preceding solutions of amending the status of the High Representative of an international community, the Venice Commission advocated the Macedonian experiences, which would substitute the High Representative of an international community with the representative of the EU, who would mostly function as a mediator. In order to avoid any misunderstanding: The High Representative of an international community has adopted many necessary legal acts as well as other measures, without which BH would today be more ineffective and its functioning would be even more irrational and expensive. An objective observer should admit that the international community played a key role in BH in regards to ending the war and maintaining peace as well as encouraging changes that would rationalize and strengthen efficiency of political and economic system. Despite of that, the status and the role of the international community representatives must fundamentally change in order for BH to be considered as a country, which is returning to a path of independence and sovereignty. A country that is led by the elected representatives of the people, constituent peoples as well as minorities, and not by someone from the outside. The million dollar question remains: how can BH be placed on a map as a normal democratic European country in a way that would eliminate BH’s subordination to the international community, without creating new hostilities and attacks but activating such amendments of the constitutional system that would ensure stability, efficient functioning and development of BH. Let me repeat the words of Dr. Trnka: “The presence of the international community, which has been gradually decreasing since Dayton Agreement, may be missed only when a selfsufficient constitutional system will be established, which will provide valid answers to obstructions and other blocks. During the transitional period and the accession process of BH to Euro-Atlantic integrations, it would be wiser for the international community to be present in BH through a special representative of the EU and not through the High Representative of the international community.”5 Today, the 4 More on that: Ciril Ribičič, Mišljenja Venecianske komisije i preporuke za promjene ustava, zbornik radova, Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli, Tuzla, 2014, (in print). 5 Kasim Trnka, Daytonski ustavni poredak protiv tradicionalnih vrijednosti bosansko-hercegovačkog društva i države, in: Ustavno pravni razvoj BiH (1910-2010), zbornik radova, Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli, Tuzla, 2011, p. 247. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 13 �Dr. Ciril Ribičič blockages may be overcome more successfully on the basis of the unfounded reference to the vital interests of the constituent peoples than on the basis of vital interests of the entities. None of the peoples in BH represent majority, however, the three peoples of Bosniacs, Serbs and Croats do not have the status of minorities either. In the former Yugoslav system, these three peoples together had such status like any other individual nation had in other republics, where a certain nation was a majority and had a republic named after them: the Slovene nation in Slovenia, the Croatian nation in Croatia, the Serbian nation in Serbia, the Macedonian nation in Macedonia,6 the Montenegrin nation in Montenegro and Bosniacs, Serbs and Croats together in BH. Those peoples who were constituent, each in their own republic, had a right to self-determination, which also included the right to secession. The three above-mentioned peoples were generally considered as constituent, yet, none of them could realize activities that other constituent people from any other republic of the former Yugoslav Federation could. This position was also taken by the Badinter Commission, which among other things decided that the former borders between the republics may only be changed with a common and free international agreement; otherwise the former “inter-republic” borders adopt characteristics of borders that are protected by international law. During and after the last war in BH, the situation of the constituent peoples changed by deepening differences and contradictions between them. Today these peoples in BH are in different positions. The Serbs live strictly separated from the others, they have an absolute supremacy in their entity the “Republika Srpska”, in which the other two constituent peoples are in a severe subordinate positions; only the international community may partly limit this entity. The Bosniacs have the majority and political supremacy in the other entity, the Federation of BH; however, they are in noticeable minority in the Republika Srpska. The Croats are in visible minority in the Federation of BH,7 let alone in the Republika Srpska. Owing to their 6 In this text I do not use the name “the former Yugoslav republic of Macedonia”. Firstly, because Slovenia, Croatia, Serbia and Montenegro are also former Yugoslav republics, and secondly, because in Slovenia (and often elsewhere, for example the Slovenes in Italy) even the minorities may use their names and symbols which they pick by themselves, among which also those kinds that are used by their homelands. (Cf. decision by the Constitutional Court of Slovenia, in the case No. U-I-296/94, adopted on 28th January, 1999). 7 Addressing that the position of the Croats in the Federation of BH is getting worse is also connected to the candidacy and election of the Croatian member in the Presidency of BH with the Bosniac votes and legal interpretation, according to which the third of Croatian representatives is prescribed in the 14 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy dissimilar positions, there are different prevailing point-of-views of the constituent peoples’ representatives on BH as well as its establishment, past and future. Professor Dr. Ibrahimagić stresses that there should be a possibility made for Croats and Bosniacs to return to the Republika Srpska and for the Serbs to return to the Federation of BH in order to restore the multi-ethnic structure in BH that was distorted by the war.8 We could say there are extremely diverse possible truths in BH. These are mostly various stories of BH experienced and displayed by the Bosniacs, the Serbs and the Croats as well as their homelands. There is also the story of the “third”, i.e. those people who do not belong to any of the constituent peoples. Perhaps they have originated from mixed marriages or perhaps they feel loyalty from different reasons to BH and not to any of the constituent peoples. Additionally, we may talk about the story about BH portrayed by the representatives of the international community and international institution. At some point, before the last Balkan war, there was an impression that a new people, a new nation was forming in BH and it would gradually take over the role of the only constituent people and nation, respectively. Especially in Sarajevo, where the majority of people spoke the same language and the peculiarities of the Bosniac, Serbian and Croatian language as well as the minorities’ language that helped shape one common language, lost their priority. During my meetings with the members of different peoples and minorities, I could assume, mostly on the basis of their names, what nationality they belonged to. Today, however, is fairly different: associations among people are mostly within an individual nation, interactions between the peoples are weakened, the peoples and minorities live separately next to each other, past one another and frequently against each other. The situation may be best illustrated in the case of the most important marginal matter in the world and in the Balkans which is football. For example, the BH national football team predominantly consists of Bosniac players who are almost House of Peoples, which may propose candidates, and also if the candidate is proposed by five out of seventeen Croatian deputies. (Ivica Lučić, Ustavni inženjering u BiH i njegove posljedice, in: Ustavi i demokratija, strani utjecaji i domaći odgovori, HAZU, Zagreb, 2012, pp. 316, 317) Similar amateur calculus mistake was made in Slovenia by the administrative Court. cf. Ciril Ribičič, Konstruktiven odpoklic župana, Pravna praksa No. 23/2014. 8 Omer Ibrahimagić, Kontroverze savremenog ustavnog uredjenja BiH i njegove primjene u praksi, in: Ustavno pravni razvoj BiH, p. 253. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 15 �Dr. Ciril Ribičič exclusively supported by the Bosniac fans and probably by the “others” as well, while the Croats, who live in BH, play and support the Croatian national team. The same applies for the Serbs who live in BH. Even at the European or the World Cup, the Serbs and the Croats (who live in BH) would not support BH national team, even if their first choice is not present at the championship anymore, which means that they do not support the country in which they live and have its citizenship. Even the President of the Republika Srpska, Dodik, stated that he would only cheer for the BH national team if they played against Turkey. Dodik is an official who often “threatens” that, in case Dayton Agreement changes, the Republika Srpska will “go its own way.” The international community, the highest organs of the European Union, the Council of Europe, the UN representatives, the USA and the most important European countries cannot, by any means, find a way to persuade the political parties and authorities in BH to finally execute the ruling of the ECtHR in the case of Sejdić and Finci.9 BH is undoubtedly bound by this ruling; after all, the 47 countries that have ratified the ECHR are committed to execute the rulings of ECtHR in those cases, in which they acted as a defendant party. In this matter, UEFA (Union of European Football Association) turned out to be much more sufficient. By threatening to expel the BH national team and football clubs from the international competitions, UEFA achieved changing the statute of the BH Football Association in a few months. This meant that the three BH Football Association presidents were substituted by one. Therefore, this was an “amendment of a system” that rigorously reflects the construction of the BH Presidency and the UEFA decision reflects the ruling of the ECtHR in the case Sejdić and Finci. The capability to motivate and threaten with sanctions (which have financial consequences) is within international football community evidently much greater than within its political structures. The foremost reason for this is that BH is no longer a priority interest for the international community since the importance is largely given to other world crisis focal points, except when political situations in BH become intensified. After the war had ended, the international community tried to help BH with financial support and by encouraging foreign investments to accelerate re-constructions and to boost the economic growth. Such activities would today be more than useful and needed or else BH is facing hopelessness and no prospects that 9 Ruling in the case Sejdić and Finci v. BH, complaint No. 27996/06 and 34836/06, adopted on 22nd December, 2009. 16 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy made, otherwise “fabled” patient Bosniacs, protest a few months ago. Additionally, the stability of BH and its improved development are also important in terms of straining and armed conflicts in Muslim countries and between them. In current situations, the truth about BH portrayed by “the others”, i.e. those who are not solely associated with the language, culture and religion of any of the constituent peoples, could potentially be quite important for solving existing problems in BH. This, however, does not imply that belonging to a certain minority or denying nationality is a progressive and prosperous matter. Nevertheless, it implies that “the others” could potentially play a linking role between the entire residents of BH, regardless of their nationality. The truth of “the others” is perhaps the closest to the one perceived and promoted by the international community, therefore, it is no coincidence that the representatives of minorities and the international community also cooperated very well in the case Sejdić and Finci, which took place before the Venice Commission and the ECtHR, much like a prewritten film screenplay. The Venice Commission meticulously anticipated and routed the ruling of the ECtHR in the case Sejdić and Finci in its afore-mentioned Amicus Curie Brief No. 483/2008. It credibly pointed out deviations in the constitutional system and case-law in BH from the ECHR and emphasized the needed compliance of electing the President of BH and the House of Peoples by prohibiting discrimination in Article 14 of the ECHR and the general prohibition of discrimination in Protocol No. 12 in the ECHR. From the viewpoints of the Venice Commission and the ruling of the ECtHR in the case Sejdić and Finci stems an evaluation that even though the role and status of the constituent peoples have a special meaning in BH, amendments might be and should be adopted which will consistently respect the minority rights recognized in the Convention and not only the rights of the constituent peoples. The Venice Commission considers the ruling in the case Sejdić and Finci as a small step in the right direction. In a dissenting opinion the Venice Commission considered different methods to overcome the incompliance of the current system and case-law with the conventional provisions about the right to vote and indiscrimination. Part of the international community, the American one in particular, wonders why there is not the phenomenon of “melting pot” in BH, similar to the one in the USA, in which the American nation was born from extremely heterogeneous crowd of diverse national traditions, which were brought to America Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 17 �Dr. Ciril Ribičič by the European and other settlers. In BH today, any vigorous reinforcement of such activities would represent to the majority of people the feeling of endangerment and new conflicts. It could not, however, be expected that “the others” would be the core that holds the positive message about loyalty to BH and emphasizes common interests of everyone as citizens of BH and push aside the special interests and contradictions, which are frequently and destructively brought into functioning of BH by the representatives of the constituent peoples and entities. The proposals of individual European countries are likewise useless since they propose that BH should follow patterns of normal western European countries as a universal remedy for solving situations in BH. Moreover, such “transferring” of patterns from elsewhere is doomed to fail in advance since the Bosnian-Herzegovinian society is not “normal”, it cannot be compared to other European societies neither by its establishment and development nor its internal structure based on national and religious peculiarities and contradictions. Throughout the existence of the Yugoslav Federation, the same role of “the others” was also given to those who defined themselves Yugoslavs, as members of a newly-established Yugoslav nation. The majority of them were precisely in BH, in a republic which was known for the fact that it may only survive in the frames of the Yugoslav Federation. This attempt failed due to being exploited by the supporters of unitary and hegemonic tendencies in the federal institutions of Yugoslavia. At the beginning of the 1970s, it was decided that the accumulated contradictions would be solved and common interests would be built on the basis of consideration and association of special interests of all nations, and not on the basis of their negations. At that time the theory of the decay of nations in socialism was abandoned and the strengthening of the position of peoples and republics started. It was a decision that was never confirmed as acceptable by an important part of the Serbian nation and their leading centres of the Serbian Academy of Science and Arts (SANU)10, of the political structures and also within the influential Belgrade constitutional law school. Even today, the Serbian and Slovene constitutional law views clash on the topic of what caused the split of the federation,11 either excessive autonomy of the republics 10 Cf. Kriza jugoslovenske federacije i Memorandum SANU, in: Ustavno pravni razvoj BiH, p. 443. Memorandum SANU, which is most commonly attributed to Dobrica Ćosić, evaluated that the confederation came from federation which means victory of the republic etatisms and egoisms as well as it turned Yugoslavia in a darkroom for the Serbian nation and Serbia which is divided in three parts (The same, pp. 444, 445). 11 During the period of the “trust crisis” between the republics and provinces, I advocated the forming of the asymmetric federation (I was the mentor of Mitja Žagar, who delineated this topic in his 18 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy or trying to recentralize and unitarize the country. Nonetheless, undeniably the worse consequences of the war conflicts because of the tendencies for recentralization and independence were mainly felt by the residents of BH, especially the Bosniacs. Today, the status of the constituent peoples in the system and practice does not enable normal, let alone efficient functioning of the country. Instead of having fundamental guarantees in the system to respect equal status of all three peoples (and “the others”) regarding crucial issues of their status, existence, conservation and development of each of them, the system and practice of interpersonal relations functions in a way that it disables, destabilize the country and it deactivates its efficient functioning. Stops and blockades, to which this kind of system leads, have extra severe consequences in the time of economic crisis. Equality should contribute to mutual trust, but instead it deepens contradictions, strengthens distrust and it questions every measure even if it is far from being vital for existence and equality of a certain nation or entity in BH. Comparable activities went on in the former Yugoslav federation when a solution was introduced according to which delegations of republics and provinces in the Chamber of the Republics and Provinces of the Federal Assembly consensually decided on important economic and financial matters. However, the difference is imperative: at the former federal level the blockade, which happened on the basis of veto called by one of the republics, was solved at the political level where the key role was played by the monopolistic party, League of Communists of Yugoslavia. Thus, disagreements were overcome outside of the Parliament in the political “backstage” with the help of the party forums that made decisions according to the principles of democratic centralism, in other words, by outvoting them. Today BH is functioning in the multi-party system, in which the political parties are divided according to nationality, much like the members of these three constituent peoples and “the others”. The solution, however, does not lie in restricting democratic achievements, but in limiting and narrowing veto on the basis of vital interests of the constituent peoples and vital interests of the entities. The veto should be limited on the key and doctorate dissertation that he defended at the Faculty of Law in Ljubljana). In this respect, I considered that some republics, for example Slovenia, Macedonia and Montenegro, could be in a confederation position, other republics, which are historically and mutually connected to each other differently, could be in a position of the federal Member States of a common country. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 19 �Dr. Ciril Ribičič vital questions regarding equality and symbiosis of the peoples and entities. What good is “the peoples equality” if it is implemented in a way that prevents functioning and successful development of a mutual country and jeopardizes the future of them all. The goal of communication between the representatives of the equal peoples is not to block political decision-making in the country, but to function effectively in the country which is a special interest of each of them and a mutual interest of them all. In this respect, a proposition by the Venice Commission ought to be mentioned, which conveys that the “vital national interest”, which is a foundation for veto and is called by the representatives of the constituent peoples as well as the vital interests of the entities, should be defined more precisely. These interests should be limited to key national interests, especially in the fields of language, education and culture. In accordance with the Venice Commission, BH is supposedly based largely on the civic principle and no longer on the principle of ethnic affiliation and representation. I assert that it is justified to demand strengthening of the civic principle on the account of the national one and it is also necessary to intervene within the position of the constituent peoples as it was implemented so far. Accordingly, at this point a warning is appropriate on how far this “movements” should reach. I disagree with the approaches that perceive the special status of the constituent peoples as a transient solution, i.e. a thing that is justified only at times of awakened dangers of rebuilding hatred. The equal status of the constituent peoples is not something that was fictionally created by the authors of the preamble added to the Dayton constitution to reach peace or the Constitutional Court of BH more easily,12 but it has a long-term positive constitutional and legal tradition in BH. Therefore, the general attacks on the institutions, which “rest” on the representation of the constituent peoples, are not the right way, instead they raise suspicion, which is already too prevailing because of the war still being close to the present-day. Therefore, from the long-term perspective, it would be prosperous for BH to establish more effective federal constitutional model, founded on the civic principle and on the special status and equality of the constituent peoples and entities. A country like B&H should be observed from the point-of-view of interests of every constituent people or from the perspective of the position of “the others”, 12 The Constitutional Court determined that the peoples in BH have the constituent position throughout the entire territory of BH and for that reason it is unconstitutional to justify the Republika Srpska as a state of exclusively the Serbian nation and the Federation of BH only as a community of Bosniac and Croatian nation. More on that: Ciril Ribičič, Interpretativna moć preambula ustava, Pravna misao, No. 3-4/2004, p. 13. 20 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy dominance of the principle “one person, one vote” is not acceptable. Additionally, it is not acceptable that such important questions, for instance constitutional amendments, be decided on the basis of this principle in the parliament or in the general referendum. In the last period of the Yugoslav federation’s functioning, this kind of attempts of forcing recentralization with outvoting by Milošević had severely accelerated breaking-up the country.13 Despite that, in the former federation, at least from the 1970s onwards, there was not a similar problem that the ECtHR ruling, in the case Sejdić and Finci, has determined about the status of “the others” in BH. The Chamber of Peoples became a semi-chamber in the 1960s and thus lost its rank14, because they tried to “tame” the centrifugal forces by emphasizing the role of self-governance, delegate system, communal system and the principle of democratic centralism in the leading political party on the account of the equal position of the republics. Discontent in the republics and provinces, which were afraid of losing their hard-earned independence or autonomy, brought to strengthening the republics, demanding the complete ensuring of equality as well as parity representation and communication. Even some confederate elements were introduced, the more important level of centralization was mostly preserved in the field of defence and international relations.15 However, this decision did not lead to the anew implementation of the Chamber of Peoples of the Federal Assembly, which stagnated as a semi-chamber for a while, but it led to the establishment of the Chamber of the Republics and 13 The Serbian leadership of that time, in accordance with the principle “one person, one vote”, tried to perform constitutional amendments in the direction of centralisation with the help of all-Yugoslav referendum, while on the other hand, by unilateral moves, for instance printing money and political prohibition of purchasing products of Slovene economy, they were convincing the Slovene people to find the way to European integrations independently. In a similar way, Milošević tried to push out of BH, or at least narrow completely, the space taken by the Bosniacs in order to undisturbedly discuss division of BH with Tudjman. Cf. also Ivan Kristan, Federalizem v ustavnem sistemu nove Jugoslavije, Prispevki za zgodovino delavskega gibanja, Ljubljana, 1982. 14 It was about regulating the Chamber of Peoples as a very weak “semi-chamber” which was not capable to provide the protection of equality and special rights of the peoples and republics, respectively. This solution is also proposed by some as an amendment of the Chamber of Peoples in BH. Cf. Zlatan Begić, Medjunarodni demokratski standardi u izbornom sistemu BiH, in: Ustavno pravni razvoj BiH, p. 417. 15 These confederate elements were decision making on economic questions in the Chamber of the Republics and Provinces, a parity composition of both Chambers, the way of functioning of the collective leader of the country, the Presidency of SFRY, the equality of the republics’ constitutions to the Federal Constitution, etc. More on that: Ciril Ribičič in Zdravko Tomac, Federalizam po mjeri budućnosti, predgovor Milan Kučan, Globus, Zagreb 1989. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 21 �Dr. Ciril Ribičič Provinces that is composed of their delegations. This is similar as if BH would be organized as a federative country of three entities that would guarantee the rights of “the others”, among which would be the right to run for the membership of the second parliamentary chamber. In the republic delegations there were mostly the representatives of the constituent, majority people after whom the individual republic carried its name. At the principle level, they were not considered as “onenation” representatives, but as the representative of the people of the republic, therefore, of all the residents in the republic. In this respect, Slovenia attributed a special role to autochthonous national communities, the Italians and the Hungarians,16 which it even mentioned regarding to the self-determination of the Slovene nation. In addition, the Federal Constitution and the constitutions of all the republics provided same rights to all of its residents, regardless which republic citizenship they had. The afore-mentioned principled stance was a part of Slovenia even throughout the time of independence17 as it promised, during the preparations to perform the plebiscite, not to degrade the position of the minorities or those people who came to Slovenia from other parts of the Federation. On top of that, it promised that everyone who had permanent residency in Slovenia during the plebiscite will acquire Slovene citizenship without any further conditions. For the majority of these people Slovenia kept its promise,18 unfortunately there were also demands to call a referendum for deprivation of such citizenships which was prevented by the Constitutional Court. Additionally, the “silent” erasure of the permanent residency happened to those who did not acquire Slovene citizenship, for which the Constitutional Court determined, only after several years, that it did not have the basis for that in the Constitution and statutes. The erasure of permanent 16 Section I of the Basic principles of the Constitution of the Republic of Slovenia, adopted on 28th February, 1974, the National Gazette of the SRS No. 6/1974. 17 The constitutional and legal theory defines the right to self-determination as pre-constitutional and above-constitutional right that would not need to be regulated in the normative part of the Constitution since the formation of an independent country took place and the adoption of its constitution on its basis. More in that: Kristan, Ribičič, Grad, Kaučič, Državna ureditev Slovenije, National Gazette RS, Ljubljana, 1994, p. 16. 18 N. Kogovšek Šalamon argues that on the basis of Article 40 of the Citizenship of the Republic of Slovenia Act, 170 996 individuals acquired Slovenian citizenship – almost twice as much as expected. 2417 applications were denied and many others, for various reasons, did not apply for the citizenship. Those who did acquire the citizenship were from Bosnia and Herzegovina (46%), Croatia (34%), Serbia (13%), Macedonia (3%) and Montenegro (3%) respectively. 30% of them were born in Slovenia. See: N. Kogovšek Šalamon, Pravni vidiki izbrisa iz registra stalnega prebivalstva, pp. 77-82. 22 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy residency to those people who did not acquire Slovene citizenship was a shameful and cowardly act. Worse than the erasure alone, were the consequences of hesitation by the Slovene authorities whether to admit and start repairing the calamitous wrongs, which affected the Erased and their families, after they were “converted” from the equal residents and citizens to unwanted aliens. Only the pilot ruling of the Grand Chamber of the ECtHR in the case Kurić v. Slovenia provided the realization of the Constitutional Court’s decision and also set the basis for fair compensations to the Erased for violating their rights recognized in the Convention. Diverse truths about BH reflect also in discussions on constitutional amendments. At the principle level, it is by no means possible to deny that it is high time for the “imposed” constitution, whose authentic text is in English (and not in the degradingly named “local” languages), is replaced by a new one, which will not be forced by the international community, but it will be democratically adopted by the elected representatives of the people, the constituent peoples and minorities. It is clear that the current constitution is not at a level that can be expected from other European countries’ constitutions and that it is becoming obsolete and harmful. However, it is evident that the rule about “temporary solutions becoming permanent” has once again been demonstrated. Amongst the Bosniacs, the Serbs, the Croats and others, there is not even a slightest indication on how and into what direction the constitution should be amended. The Bosniacs support the reinforcement of the civic principle on the account of the system, in which the key role have the constituent peoples and the elimination, or at least a fading of the entities’ position; the Serbs will continue to disable every attempt of limiting their entity, the Republika Srpska19; the Croats see their solution in strengthening their position20 by forming their entity that will have parity representation and equal role of the authority at the level of the common country. 19 Their representatives, for instance Milorad Dodik, loudly stress that the republika Srpska will stay in the frame of Bosnia and Herzegovina only until the implementation of the Dayton constitutional system, otherwise it is going its own way. Dr. Zlatan Delić warns that the Republika Srpska imposed as a quasi-state that “climbed over” BH. (Nedopustivo identificiranje nacionalnog, etničnogi religijskog identiteta kao politička prepreka izgradnji novog ustava BiH, in: Ustavno pravni razvoj BiH, p. 381), while Dobrica Ćosić considers it as the greatest addition to the Serbian nation on the basis of the wars at the ending of the previous century (Nermin Tursić, Suverenitet BiH u postdejtonskom periodu, kontroverze tumačenja, in: Ustavno pravni razvoj BiH, pp. 477, 478). 20 Ivica Lučić warns that the High Representatives of the international community on one hand very critically evaluated the Dayton system, and on the other hand, they dismissed those officials who acted against the Dayton. According to him, the Croatian people had already been “deconstitutionised” – lost Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 23 �Dr. Ciril Ribičič What can the Constitutional Court of BH do in the current situations? For the court instances of the highest rank, like constitutional and European courts, it is typical that their creative role in developmental interpretation of law stands out exactly when there are no conditions to renovate regulations. This may be illustrated with the cases of “brave decisions” adopted by the Court of Justice the EU , with which the supranational position of the EU strengthened during the time when the Member States did not want to support the propositions for transferring new jurisdictions onto EU institutions. Similar goes for many rulings by the ECtHR with which it maintained the existence and functioning of the ECHR in changed circumstances that the ECHR, by changing protocols, could not follow in any way. Finally, the same tendencies may be recognized in several decisions of some of the most distinguished European constitutional courts (German, Polish, Slovene, and lately also Portuguese), which on behalf of the protection of human rights and freedoms, do not consider to creatively and developmentally interpret the constitution, but also reach for the functions of the positive legislator, particularly when the parliament hesitates to respect the constitution. Namely, I am convinced that it may every so often be harmful for the protection of the constitutionality to conservatively persist reading the constitution letter by letter, however, such developmental interpretation and positive activism by the constitutional judges may be beneficial since they keep the spirit of the constitution alive in changed circumstances and spread its influence on the protection and development of human rights and freedoms. I wonder whether the creative and developmental interpretation of the Dayton constitution would be this relieving. For the constitutional court to take such a role it is particularly important what its independent position is like, its high professional reputation and general recognition of its legitimacy. In my opinion, legitimacy of its decisions would be stimulated by changing the voting method, which would provide that the decisions on the merit are adopted by two-thirds majority vote, hence by six votes out of nine. When there was a proposition at hand that the decision made by the constitutional court is adopted only if at least one of the judges from each of the constituent peoples vote for it, the Venice Commission, at the time when I was not their member yet, listed a number of convincing objections against such amendment.21 My proposition is different; however, it does consider that the Constitutional Court its position as constituent people in the Federation of BH with the decisions of the High Representative of the international community and with the decisions made by the courts (The same. p. 311 and seq.) 21 The Venice Commission, in its Opinion No. 344/2008, adopted on 22nd October, 2005, referred to principled and practical reasons, for which it does not advise the proposed amendments. 24 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy of BH is composed of three judges, who are appointed, according to foreign experts, by the president of the ECtHR. This makes the questioning of decision legitimacy of the Constitutional Court of BH be ruled differently than in every other European country. Perhaps, a warning as well, which proved to be of relevance when shaping the starting point for amending the Constitution of the Federation of BH: due to the difficulties encountered in the operation of the executive authority bodies, we should not be resorting to the excessive strengthening of the representative bodies on the account of the principle of separation of powers and independence of the Government. Ensuring the stronger influence of “the others”, i.e. those residents that do not belong to any of the constituent peoples, is not in a special interest of any of the constituent peoples. The differences may be that the Bosniacs support the changes to some extent; the Croats are unenthusiastic, whereas the Serbs quite often openly contradict them. Regarding the question on how to realize the ruling in the case Sejdić and Finci, a warning raises that along the three constituent peoples and two entities, there should not be the existence of the subject, which would additionally contribute to disable an efficient functioning of BH. For adopting decisions in the Presidency of BH, it would be even worse to keep things the way they are and add the fourth member to represent “the others” and the vital interests of those residents that do not belong to any of the constituent peoples. Considering this, it is worthy to mention the convincing point-of-view by the Venice Commission, saying that in the event when the introduction of an individual president is not realistic (who may continuously originate from the constituent peoples and from “the others”), all major executive jurisdictions should be transferred from the Presidency of BH to the Government. This warning should already be considered in the realization of the ruling in the case Sejdić and Finci, not only in the frames of contemplation on global constitutional reform. In 2009, professor Dr. Kasim Trnka22 advocated for the three most urgent amendments that would represent an introduction to more comprehensive constitutional reform: (1) eliminating those solutions that are not compliant with the ECHR, (2) constitutionalisation of already executed reforms and (3) amendments in jurisdictions of state authorities that are obligatory due to coming 22 Kasim Trnka, Specifičnosti ustavnog uredjenja Bosne i Hercegovine, Revus, No. 11/2009, ed. C. Ribičič, p. 45. In the same issue, an article is published by Dženeta Miraščić and Zlatan Begič, Pravna priroda bosanskohercegovačkog pluralnog društva i najznačajnije specifičnosti njegovog savremenog ustavnog uredjenja, p. 73. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 25 �Dr. Ciril Ribičič close to Euro-Atlantic integrations. These amendments seemed fairly restricted at that time and not ambitious enough. Today, five years later, it can be observed that they were too optimistic according to political and other conflicts, which rule BH. If this continues, the predictions and desires about coming close to European integrations23 will become increasingly utopian and will lose strength in stimulating the necessary constitutional amendments. Regarding its constitutionality, BH has rich historical traditions and quite uncertain future. The experts of the constitutional and legal development talk about more than a hundred years old development of BH which supposedly already started with the adoption of the “vilajeta bosanskog” Constitutional law in 1867 and with the adoption of the Constitution of BH on 17th February in 1910 when the territorial integrity of BH was recognized by the Austro-Hungarian monarchy with the “zemaljski statut”, titled “constitution for BH” 24 by professor Imamović.25 The Venice Commission already warned in 2005 that the founding problem of the system and functioning of BH is linked to the fact that this country, unlike other European countries, is not independent, its constitutional system is not a reflection of the people, the constituent peoples and “the others”, therefore the members of minority groups. It is a system that was forced to this country so it would stop military attacks, which took 200.000 casualties, and keep peace permanently. If any war, than the war in BH in the 1990s is an example that those, who started this war from the outside, were aware of the long-term consequences before the outbreak of hatred (hundred thousands of dead, ten times more wounded and forced to migrate (ethnical cleansing), not even mentioning the emotional scars that the war aftermath leaves on the transnational relations and the possibility of constructive cooperation between peoples who were at war due to hegemonic tendencies of their homelands).26 Undoubtedly, the historical credit goes to the 23 The Venice Commission already warned in 2005 that the EU would not negotiate with two entities on BH entering the EU, for which it advocated the state jurisdiction strengthening on the account of the entities. 24 Cf. Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod, Bošnjačka zajednica kulture, Sarajevo, 1997, p. 433 and seq. 25 More on that: Bećir Macić, Ustav BH iz 1910 i aktuelne ustavne rasprave, in: Ustavno pravni razvoj, p. 107 and seq. 26 After the war, data came out on conscious undermining of BH sovereignty in order to conquer a part of the territory and divided it, respectively. In this respect, a transcript between the Croatian party HDZ and HDZ BH delegation is very convincing, in which the Croats from Sarajevo warn about the catastrophic consequences of the attacks bound to happen due to tendencies for affiliating Herzeg- 26 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy Dayton Agreement and the constitution written in it as well as to those who successfully implemented it in order to restore peace, without which it would not be able to renew the functioning of BH. One of the fundamental questions regarding the role of international community in today’s BH is whether it can autonomously ensure permanent peace and cooperation between the peoples as well as successful functioning of the country which will not require repeating peacekeeping missions from the outside? Is there a sufficient level of mutual trust so there is no danger for another wave of new conflicts and attacks? In my opinion, sudden retreat of the international community from BH could potentially lead back to restoring hatred and attacks, which would not only be political but it could also once more lead to attempts to conquer territories by military force and with the help of the extremists from the outside. Without active functioning of the international community’s representatives, even today it is still impossible to form contemporary constitutional and legal solutions as a foundation for successful functioning of a democratic country, and there are even less possibilities to ensure the kind of level needed to adopt new constitution. From up close, on the invitation by an experts group, and partly also from within,27 I have observed the work of the experts group for the constitutional amendments in the Federation of BH where the role of the international community, in this case the Embassy of the USA, was exemplary as well as constructive and most certainly it was much more diplomatic than we have been used to over the past years, unfortunately also in Slovenia. Their role, namely, was focused on the financial and other support to try and search for better Bosnia to Croatia as well as they advocate the preservation of BH sovereignty and that together with the Bosniacs defend its independence and integrity. They warned about standing up to all-Serbian tendencies that wish for the Bosniacs to be pushed out of BH as well as they want Slovenians leaving the Yugoslav federation. They stumbled upon two answers by Dr. Tudjman and his followers. The first was that in public they can still talk about supporting the united BH, however, secretly they should continue with the preparation for secession, which will allow for the unification of the Croatian people in its maximum possible extent in the Republic of Croatia. The second answer was that the independent BH cannot sustain, but if it could, it would make ties with Serbia rather than Croatia. More or less, it was also very clearly said that, in the event of the Bosniacs actually do stand up to the mutual offer of the Serbs and the Croats about a miniature state around Sarajevo, which would be a “buffer zone” between Serbia and Croatia, there would be a military attack on them. Cf. Zapisnik sa sastanka predsjednika Republike Hrvatske dr. Franje Tudjmana s delegacijom HDZ BH, in: Ciril Ribičič, Geneza jedne zablude, Ustavnopravna analiza nastanka in delovanja Hrvaške skupnosti HercegBosne, Jesenski i Turk, Zagreb, Sarajevo, Idrija, 2001, p. 113 and seq. 27 Ciril Ribičič, Mišljenja Venecianske komisije i preporuke za promjene ustava, zbornik radova, Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli, Tuzla, 2014, (in print). Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 27 �Dr. Ciril Ribičič constitutional solutions at the level of the Federation of BH, without dictating the experts group that formed, what should the content of the final result of their work look like. The ruling of the ECtHR in the case Sejdić and Finci addressed the professional and general public in BH about the meaning of the protection of human rights and freedoms and within this context also the consideration of the minimal standards that ECHR sets as a commitment for all the Members States of the Council of Europe. This is the question that within the context of contemplating on new constitutional system should not be disregarded. My assessment is that the best introduction to a deepened debate on human rights and freedoms would be if the new constitution exemplified the German Constitution and the Charter of Fundamental Rights of the EU at the very beginning of the normative work and analysed the meaning of human dignity (mentioned in the preamble) and emphasized it a restriction provided by the constitution, which should not be crossed by any authoritative body. In those countries, where such an approach is not implemented in the constitution, for instance in Slovenia, only with the help of the Constitutional Court the principle of human dignity raises to the constitutional goal, meaning and a boundary of a democratic country. Strengthening the functions of the state level of BH and in this respect also the strengthening of the executive jurisdictions of the Government is likewise important from another perspective. BH does not have enough opportunities to implement the holders of common interests, the interests that consider every special and vital interest, but at the same time build on the necessity of their relations and overcoming differences. Much like the football team cannot be successful if it does not include its best players regardless of their nationality, the Government likewise cannot be at the level of extremely demanding measures if it does not include its best politicians, regardless of the entity they come from and regardless of whether they belong to any of the constituent peoples or “the others”. Those who have lived in the Federal regulated countries understand what I am talking about. Despite that, let me mention a comparison which includes functioning of international organizations and their bodies. At first glance, it is evident that the most successful officials of the influential European countries do not see their political careers continue as the bodies of the EU or the Council of Europe. This is even more obvious at the global level. How come it is not probable that none of the current Presidents of the USA, Russia, France or the chancellor of Germany at the end of their mandates do not see a logical advancement of their political careers as the UN Secretary General, or as the 28 Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy President of the European Commission, or as the Secretary General of the Council of Europe? The position of the electoral system is also connected to the question of the position of the constituent peoples and “the others”. When referring to it as the representative chamber, it should be regulated according to the rules that apply for the general political representation, therefore the lower chamber in the parliamentary federative regulated countries. Current system, among other things, opens the question on respecting equal voting right, considering that the parity representation of the constituent peoples is provided (two-third from the Federation of BH and one-third from the Republika Srpska).28 Dr. Zlatan Begić advocates the introduction of the German combined electoral system, in which each voter has two votes and with that the power of partytocracy is limited and the personalisation of the elections is strengthened.29 Among other things, the advantage of this system is that the personalisation, unlike the majority system, is achieved in a way that it does not lead to the polarization of the political space into two blocks.30 In my opinion, for BH the most appropriate electoral system would be the Irish one (single transferable vote) that has more or less same effects as the German combined system, and on top of that, it also gives large importance to the second, third, fourth… selection of the voters. This would contribute to the success of those candidates who would also be acceptable by the members of other peoples,31 not just to those people to which the voter and the candidate belong to. In this way, it would contribute to the structure that would be more appropriate from the perspective of communication and overcoming the special interests of the nations. In BH, the reputation and influence of the official at the state level should be strengthened in different ways in comparison to the position in the entities and cantons. This may be achieved by raising the awareness that without the constitutional reform, strengthening the jurisdictions of the national authorities, 28 More on that: Zlatan Begić, Medjunarodni demokratski standardi u izbornom sistemu BiH, in: Ustavno pravni razvoj BiH, pp. 404-408. 29 The same, p. 417. 30 More on that: Ciril Ribičič, Primerjava prednosti in slabosti volilnih sistemov, Zbornik znanstvenih razprav, Pravna fakulteta Univerze v Ljubljani, Ljubljana, 2013, p. 57 and seq. 31 Mirjana Kasapović, Izborni leksikon, Politička kultura, Zagreb, 2003, pp. 20, 21. The author stresses that in this kind of electoral system, the least unpopular candidates are elected. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 29 �Dr. Ciril Ribičič amendments of the electoral system and the successful cooperation between the representatives of the constituent peoples and others, there will not be an effective development of BH, its entities and local communities. Even the successful realization of the ruling in the case Sejdić and Finci in this field cannot change much. Despite that, it cannot be denied that the most successful people, at the BH state level, could be exactly those who belong to “the others” since they have always been underestimated and unequal at all levels to the extent that they are motivated for more responsible functioning at the state level. 2. References             30 Brewer-Carias, Allan R. (ed.), Constitutional Courts as Positive Legislators – A Comparative Law Study, Cambridge University Press, 2011. Zlatan Begić, Medjunarodni demokratski standardi u izbornom sistemu BiH, in: Ustavno pravni razvoj BiH (1910-2010), zbornik radova, Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli, Tuzla, 2011, pp. 401 and seq. Zlatan Delić, Nedopustivo identificiranje nacionalnog, etničnog i religijskog identiteta kao politička prepreka izgradnji novog ustava BiH, in: Ustavno pravni razvoj BiH, p. 381 and seq. European Court of Human Rights: Ruling in the case Sejdić and Finci v. BH, complaint No. 27996/06 and 34836/06, adopted on 22nd December, 2009. Franc Grad, Igor Kaučič, Ciril Ribičič, Ivan Kristan, Državna ureditev Slovenije, ČZ Official Gazette RS, Ljubljana 1999. Hassemer, Winfried, Constitutional Democracy, Pravnik, No. 4-5/2003, Vol. 58, p. 214. Omer Ibrahimagić, Kontroverze savremenog ustavnog uredjenja BiH i njegove primjene u praksi, in: Ustavno pravni razvoj BiH, p. 249 and seq. Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka, Preporod, Bošnjačka zajednica kulture, Sarajevo, 1997. Mirjana Kasapović, Izborni leksikon, Politička kultura, Zagreb, 2003. Kaučič, Igor (ed.), Significance of Constitutionality and Constitutional Democracy - Twenty Years of the Constitution of the Republic of Slovenia, Pravna fakulteta Univerze v Ljubljani & Ustavno sodišče Republike Slovenije, Ljubljana, 2012. Neža Kogovšek Šalamon, Izbris in (ne)ustavna demokracija, Predgovor Ciril Ribičič, GV Založba, Ljubljana, 2012. Neža Kogovšek Šalamon, Pravni vidiki izbrisa iz registra stalnega prebivalstva, Doctoral thesis, Pravna fakulteta Univerze v Ljubljani, Ljubljana, 2011. Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy                 Ivan Kristan, Federalizem v ustavnem sistemu nove Jugoslavije, Prispevki za zgodovino delavskega gibanja, Ljubljana, 1982. Kristan, Ribičič, Grad, Kaučič, Državna ureditev Slovenije, National Gazette RS, Ljubljana, 1994. Ivica Lučić, Ustavni inženjering u BiH i njegove posljedice, in: Ustavi i demokratija, strani utjecaji i domaći odgovori, HAZU, Zagreb, 2012, pp. 316 and seq. Bećir Macić, Ustav BiH iz 1910 i aktuelne ustavne rasprave, in: Ustavno pravni razvoj BiH, p. 107 and seq. Dženeta Miraščić i Zlatan Begić, Pravna priroda bosanskohercegovačkog pluralnog društva i najznačajnije specifičnosti njegovog savremenog ustavnog uredjenja, Revus, No. 11/2009, ed. C. Ribičič, p. 73. Ciril Ribičič, Geneza jedne zablude, Ustavnopravna analiza nastanka i djelovanja Hrvatske zajednice Herceg-Bosne, Jesenski i Turk, Zagreb, Sarajevo, Idrija, 2001. Ciril Ribičič, Interpretativna moć preambula ustava, Pravna misao, No. 34/2004, p. 13 and seq. Ciril Ribičič, Mišljenja Venecianske komisije i preporuke za promjene ustava, zbornik radova, Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli, Tuzla, 2014, (in print). Ciril Ribičič, Bosa Nenadić, Tanasije Marinković, Multi-level system of Human Rights Protection in Europe: A View from Central and Eastern Europe, in: L.R. Basta Fleiner, T. Marinković (eds.), Key Developments in Constitutionalism and Constitutional Law, Eleven, Utreht 2014. Ciril Ribičič, Primerjava prednosti in slabosti volilnih sistemov, Zbornik znanstvenih razprav, Pravna fakulteta Univerze v Ljubljani, Ljubljana, 2013, p. 57 and seq. Ciril Ribičič, Ustavnopravni vidiki osamosvajanja Slovenije, Official Gazette RS, Ljubljana 1992. Kasim Trnka, Daytonski ustavni poredak protiv tradicionalnih vrijednosti bosansko-hercegovačkog društva i države, in: Ustavno pravni razvoj BiH, p. 247 and seq. Kasim Trnka, Specifičnosti ustavnog uredjenja Bosne i Hercegovine, Revus, No. 11/2009, ed. C. Ribičič, p. 45 and seq. Kasim Trnka, Ustavno pravo, Univerzitetska knjiga, Sarajevo, 2000. Nermin Tursić, Suverenitet BiH u postdejtonskom periodu, kontroverze tumačenja, in: Ustavno pravni razvoj BiH, p. 475 and seq. Venice Commission, Opinion and studies on Bosnia and Herzegovina: Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 31 �Dr. Ciril Ribičič                 32 No. 736/2013 - Amicus Curiae on the compatibility with the nondiscrimination Principle of the section of the Republic Day of Republika Srpska, No. 723/2013 - Opinion on the Draft Law on the Courts of Bosnia and Herzegovina, No. 712/2013 - High Judicial and Prosecutorial Council of Bosnia and Herzegovina, No. 691/2012 - Practice of blanket Resignation of Ministers in the Federation of Bosnia and Herzegovina, No. 675/2012 - Amicus curiae brief on the compatibility with the human rights standards of certain articles of the law on primary education of the Sarajevo Canton of the Federation of Bosnia and Herzegovina, No. 649/2011 - Opinion on the draft law on internal affairs of the Federation of Bosnia and Herzegovina and on the draft law on internal affairs of the Canton of Sarajevo, No. 648/2011 - Opinion on Legal Certainty and the Independence of the Judiciary in Bosnia and Herzegovina, No. 642/2011 - Amicus Curiae Brief for the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina on the law of the Republika Srpska on the status of state property located on the territory of the Republika Srpska and under the disposal ban, No. 594/2010 - Amicus Curiae Brief for the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina on certain provisions of the electoral law of Bosnia and Herzegovina, of the Constitution of the Federation of Bosnia and Herzegovina and of the statute of the City of Mostar, No. 574/2010 - Joint Opinion on the Act on Public Assembly of the Sarajevo Canton, Bosnia and Herzegovina, No. 560/2009 - Opinion on the Draft Law on the Prevention of Conflict of Interest in the Institutions of Bosnia and Herzegovina, No. 483/2008 - Amicus Curiae Brief in the cases of Sejdić and Finci, Bosnia and Herzegovina, No. 476/2008 - Opinion on the Draft Amendments to the Constitution of Republika Srpska, No. 466/2008 - Opinion on the Law on conflict of interest in Governmental Institutions of Bosnia and Herzegovina, No. 461/2007 - Opinion on the Law on the Financing of Political Parties of Bosnia and Herzegovina, No. 460/2007 - Joint opinion on amendments to the Election Law of Bosnia and Herzegovina, Društveni ogledi - Časopis za pravnu teoriju i praksu �Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy       No. 375/2006 - Opinion on the Draft Amendments to the Constitution of Bosnia and Herzegovina, No. 374/2006 - Opinion on Different Proposals for the Election of the Presidency of Bosnia and Herzegovina, No. 372/2006 - Draft Law on Amendments to the Election Law of Bosnia and Herzegovina, No. 344/2005 - Opinion on proposed voting rules for the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina, No. 337/2005 - Amicus Curiae Opinion (Proceedings before the European Court of Human Rights) on the nature of proceedings before the Human Rights Chamber and the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina. Mitja Žagar, Some Newer Trends in the Protection and (Special) Rights of Ethnic Minorities: the European Context, in: Slovenia & European Standards for the Protection of National Minorities, INV, Ljubljana 2002. Centar za društvena istraživanja | Godina 2 | Broj1 33 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2848 Title A name given to the resource Truths about Bosnia and Herzegovina, Conflict or Synergy Author Author Ribičić, Ciril Abstract A summary of the resource. Abstract: The author discusses the importance of the ECtHR ruling in the case Sejdić and Finci in terms of necessary constitutional amendments that will establish Bosnia and Herzegovina as a normal European democratic country, which is independent and capable of integration in the EU. According to the author, BH is facing an inter-personal conflict of interests of constituent peoples which are harming them and the development of the state they reside in. He agrees the greater prominence of the constitutional system of BH should be given civic on the account of the national principle, however, this should not mean neglecting the concern for the equality of the constituent peoples and entities. Since the last war ended, these peoples have been living next to each other far too separately, and several times still against each other. In BH, various truths of the constituent peoples, "the others" and the international community are fronting. So far they have mostly been in conflict with one another rather than cooperating in synergy. The international community is undeniably accredited for terminating war-oriented hatred and maintaining permanent peace in BH. However, the "imposed" Dayton constitutional system has become the reason for inhibiting the development of BH. For that reason, the international community should transform its influence in such manner that it still stays the peace guarantor, but at the same time not jeopardize the BH independence to such an extent that it continues to represent the insurmountable obstacle to enter the EU. Strengthening the position and influence of "the others", i.e. those who are not the members of the constituent peoples, and considering their truths about BH, may bring fresh solutions in current problems and in searching for the new constitutional solutions. Therefore, the realization of the ECtHR ruling in the case Sejdić and Finci represents a small, yet constructive step in the right direction. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/89a4aeb15a1b50eb5681c4ff46742891.doc 44ce03e90b1922f07bd73e939855dc4e https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7f16c75448b66ff147e1309c1227dfac.pdf ebbd807b7ed1b2984600a93c3fb67bda PDF Text Text 1st International Annual Student Symposium Ey gene also have influence in developing of nervous system, because null mutations are lethal for Drosophila melanogaster, and loss of eye structure don’t cause lethality. Tumor Suppressor Protein 53 at Chromosome 17 Hasan Emin Balkaya International Burch University / Sarajevo, Bosnia and Herzegovina ABSTRACT Nowadays when we say genetics there is a very popular type of sickness that comes in our minds, Cancer. There are Tumor cells which cause cancer. In this symposium I would like to introduce Protein 53 at chromosome 17 also known as Tumor suppressor gene. This gene regulates the Cell cycle in multicellular organisms, they are so called as guardians of the cells because the regulation of the cells prevents the cell to complete its cycle perfectly and not end up as a tumor (Cancer cell). In this topic I will give details about Protein 53`s relation with the genes, its nomenclature, structure, function and many more things about itself. 60 | � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1446 Title A name given to the resource Tumor Suppressor Protein 53 at Chromosome 17 Author Author BALKAYA, Hasan Emin Abstract A summary of the resource. Nowadays when we say genetics there is a very popular type of sickness that comes in our minds, Cancer. There are Tumor cells which cause cancer. In this symposium I would like to introduce Protein 53 at chromosome 17 also known as Tumor suppressor gene. This gene regulates the Cell cycle in multicellular organisms, they are so called as guardians of the cells because the regulation of the cells prevents the cell to complete its cycle perfectly and not end up as a tumor (Cancer cell). In this topic I will give details about Protein 53`s relation with the genes, its nomenclature, structure, function and many more things about itself. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed Q Science (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4f158fc8284361a7c1892871881ab11c.pdf 5878bb8230461564514e6e8128722f23 PDF Text Text TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI TARİHİNDE MEHMET AKİF’İN BALKAN HARBİ DUYUŞU Nesibe YOLBİR* Fatih ORDU** Özet Türk edebiyatında Balkan coğrafyası, edebî ve kültürel manada karşılıklı etkileşimlerin olduğu bir saha olmuştur. Osmanlı Devleti ve Balkan halkları arasındaki etkileşimin dil-edebiyat başlıklarıyla sınırlı kalmadığı, 11 ve 12. yüzyıllarda başlayan sürecin 14. yüzyıla gelindiğinde sosyal hayattan mimariye kadar geniş sahalara yansıdığı görülür. Batı’da Rönesans, reform, sanayi inkılabı gibi adımların ardından Avrupa’nın 19. yüzyılda çok uluslu toplumlara karşı geliştirdiği Batılılaşma ve milliyetçilik temalı ideolojik yapılanmalar sonucu, Osmanlı Devleti ve Balkan halkları arasındaki kültürel etkileşim yavaş yavaş azalmaya başlar. Ancak Balkanlar, 19. yüzyılın tüm ayrıştırmacı politikalarına rağmen Selanik merkezli Genç Kalemler Dergisi ve daha birçok siyasi yönü ağır basan Türkçe dergiler ile Anadolu’daki edebî gelişmelere ve yenileşmelere sahne olmaya devam etmiştir. Genç Kalemler Dergisi’nin etrafında toplanan devrin Türkçülük hareketini yürüten sanat ve fikir adamları, Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin öncülüğünde dilde sadeleşme gayesiyle Yeni Lisan Hareketi’ni başlatırlar. Bu dönemde, Yeni Lisan Hareketi’nin Türkçülük düşüncesine dâhil olmadan sadeleşme yanlısı eserler veren iki isim daha karşımıza çıkmaktadır; Mehmet Akif Ersoy ve Süleyman Nazif. Dönem itibariyle Osmanlı Devleti’nin çöküş süreci ve bayraktarlığı altındaki İslam ve Doğu medeniyetlerinin parçalanmışlığı nedeniyle tek bir millet kimliği altında bulunmadan umumi değerlendirmelere duyulan ihtiyaç, özellikle Mehmet Akif’in söylemlerinin tetkik edilmesini gerekli kılmıştır. Çalışmamız kapsamında, Türkçülük fikrine dâhil olmadan dilde sadeleşme akımı taraftarı eserler veren Mehmet Akif’in, Balkan Savaşları dolayısıyla eserlerinde ortaya koyduğu toplumsal aksaklıklar okurun metne yüklediği anlamı merkezine alan “alımlama estetiği kuramı” kapsamında yapılandırılmıştır. Anahtar Kelimeler: Türk Edebiyatı, Akif’in Söylemleri, Batılılaşma, Milliyetçilik Akımı, Başkalaşım 1 *Yüksek Lisans Öğrencisi. International Burch Univercity,Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği /Bosna Hersek. **Yrd. Doç. Dr. Murat Hüdavendigar Üniversitesi,Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü/ Türkiye-İstanbul �THE PERPECTION OF MEHMET AKİF ABOUT BALKAN WAR IN HISTORY OF TURKISH LANGUAGE AND LITERATURE Abstract In the history of Turkish Language and Literature, it has been qualified interactions in the Balkans in terms of literature and culture. Interactions between the Ottoman Empire and the Balkan States shows some developments in the fields of customs, traditions and architect in the 14th century. In the 19th century, Europe has developed ideological approach against multinational societies in terms of westernization and nationalism, after some milestones in the West such as Renaissance, Reform and Industrial Revolution. As a result of these developments in the West, 8-9 centuries-old cultural interactions between the Ottoman Empire and the Balkan States slowly begins to decline. However, despite all these discriminative policies of the 19th century, Thessaloniki based “Genç Kalemler” magazine and other Turkish magazines, overriding political aspect, continue to improve in the Balkans. Intellectuals who gathered around the “Genç Kalemler” magazine start the New Language Movement under the leadership of Ömer Seyfettin and Ziya Gökalp in an attempt to simplification of the language. During this period, there are two supporters of simplification without including the idea of Turkism; Mehmet Akif Ersoy and Süleyman Nazif. Because the Ottoman Empire is in the collapse period and the Islamic and Eastern civilizations under its flag begin to fragment, the need for public evaluation without a single nation identity requires the handling of Mehmet Akif discourse. In the present study, the works of Mehmet Akif, a supporter of simplification of language without including the idea of Turkism, about social deficiencies because of the Balkan wars were evaluated. The present study aims to evaluate these topics under the “reception aesthetics theory”. Key Words: Turkish literature, Mehmet Akif discourses, Westernization, Modernism, Nationalist movement, Metamorphosis �Giriş Balkanların Türk dili ve kültürü ile tanışması, XI ve XII. yüzyıllarda Peçenek, Uz ve Kuman Türklerinin Balkan coğrafyasına yerleşmesiyle başlar. Balkan coğrafyasında Türk kültürünün, edebiyatı ve dinî-tasavvufi düşünce sistemiyle etkin bir hâle gelmesi ise XIII. Yüzyılda, Moğol istilasından sonra Sarı Saltuk ve takipçisi birçok Türkmen aşiretinin Balkanlara yerleşmesiyle gerçekleşir. XIV. yüzyılda, Balkanlar’da karşımıza çıkan tablo; yaşama biçimleri, gelenek ve görenekleri, kültürleri, hamam, medrese, tekke, türbe, cami gibi mimari eserleriyle Osmanlı etkisinin iyiden iyiye hissedildiği Balkan toplumudur. İki kültür arasındaki bu etkileşimi; yalnızca 1389 Kosova Savaşı ile Türklerin Balkanlara hâkim olması üzerine bine etmek yanlış olabilir. Milli ve manevi değer yargıları dâhil olmak üzere karşılıklı pek çok kültür alışverişinin bir sonucu olarak doğan ortak değer yargılarını yabana atmamak gerekir. Bu bakımdan Balkan Türk edebiyatı, Türk edebiyatının yanı sıra Balkanlardaki ulus ve halkların kültür ve edebiyatlarından da yararlanarak ifade ve dil imkânları bulmuş ve bir sentez dâhilinde gelişmiştir. (Artun, 2000). Balkan halklarıyla Türk halk kültürünün kurmuş olduğu bu özdeşim, sırasıyla Rönesans, reform, sanayi inkılabı gibi aydınlanma devri olarak adlandırılan başkalaştırma süreciyle 19. yüzyılın çok kültürlü toplumlarına karşı uygulanan batılılaşma ve milliyetçilik söylemleri neticesinde zayıflamıştır. Ancak Balkanlar o dönemde, Selanik’te çıkan Genç Kalemler Dergisi’nin yanı sıra siyasal yönü ağır basan birçok Türkçe dergi ile de Anadolu’daki Türk edebiyatı gelişmeleri ve yenileşmelerine sahne olmuştur. (Artun, 2000) Sinesinde var olan Türk edebî gelişme ve yeniliklerini besleyen Balkan topraklarında Selanik merkezli Yeni Lisan Hareketi gelişmeleri sonrası Türkçülük akımına dâhil olmadan sadeleşme taraftarı eser veren Akif’in, Balkan Savaşları sürecine yönelik yazmış olduğu eserlerinde yer alan hususlar nelerdir? Dün, bu gün ve yarın adına tüm İslam âlemi ve hususiyetle OsmanlıBalkan kültürlerinin ilerleyişine ışık tutucu uyarıları nasıl değerlendirilmelidir? Öncelikli olarak Akif, bir toplumun, kültürün ve bireyin “leş” olmaması gerektiğini vurgulamaktadır. Leş nedir? Leş bu hayattaki canlılığı sona erdikten sonra olması gereken yerde bulunmayan cesedin hava, su, ziya gibi dış etkenlere maruz kalarak çürümesi neticesinde oluşan kokuşmuşluğu ifade eder. Akif bir kültürde, bir toplumda yahut bireyde başlamadan bitmesi, asıl mecrasına yönelmesi gereken özelliklerle başa çıkılamadığı takdirde ortaya böcek-leş-me, ceset-leş-me, harabe-leş-me’nin çıkacağını üstüne basa basa söylemektedir. �Mehmet Akif, 1908 Meşrutiyetinden Balkan Savaşı öncesine kadar olan dönemi; yönetim, siyasal kadro, mütefekkir sınıf ve toplumun yaşadığı derin karmaşayı salt bir İslam birliği görüşü ile değil bilakis sömürgecilik karşıtı, anti-emperyalist bir mücadele tutumu ile ele aldığı “Süleymaniye Kürsüsünde” dillendirmiştir. “Hakkın Sesleri”nde, Mütareke Döneminin karanlık, baskılı ortamında kökleşmiş fikirleri, önemli teşbih ve çağrışım kalıplarını kullanarak sindirilmiş ıstıraplar ve daraltılmış küçük sahneler eşliğinde bireysel acıları, toplumsal olanla yer değiştirerek külli bir dil ile anlatmıştır. “Fatih Kürsüsünde” camilerde yapmış olduğu vaazların üstünde tasavvur edilmiş, kurgulanmış metin yapısıyla aktif bir düşünce sistemi oluşturmuştur(Ersoy, 2011). Bu üç eserinde yoğunlaşmış olduğu hastalıklı dokular başlıca şu şekilde sıralanabilir: - Taklit; Modernizm çarklısı - Dinsizlik Herzesi; Garbın efkârı umumiyesi için! - Tembellik; Ataletin mülevves teressübatı bütün! - Cehalet; Vücudun yarası, erbabı-ı tefekkür ile açık avamın arası - Ahlaki hassasiyetlerin kaybı! Atalet, taklit, dinsizlik, cehalet, ahlak kaybı, gibi hastalıklı dokulara tüm İslam âleminin genelinde değindikten sonra Osmanlı Türk toplumu üzerinde hassaten durması, bu sıkıntıları Balkan Savaşı dolayısıyla yineleyerek eserleştirmesi, İslami ve insani kimlik açısından Balkan ve Osmanlı kültürüne tayin edilmiş bir vazifeyi hissettirmektedir. Bu vazife, bereketli toprakları, coğrafi ve kültürel konumları açısından Balkanlar ve Osmanlı’ya tarihin taksim etmiş olduğu dün, bu gün ve yarında devam edecek olan bir vazifedir. Böyle bir vazifenin Mehmet Akif’in lisanından tarihin sayfalarına kazınması düşüncelerimizi doğrular niteliktedir. Başlıca ele aldığımız sorunları Akif’in perspektifinden bu güne taşıyarak incelediğimiz takdirde yerinde ve kazanımları olan bir değerlendirme olacağını düşünüyoruz. Mehmet Âkif, Balıkesir Darülfunu’nunda bir öğrencinin sanat sanat içindir görüşü hakkındaki fikrini sormasına yönelik şu cevabı vermiştir: “O sözler yeni değildir. Onlara ittiba eden kimse yoktur. Şarkta, garpta yetişmiş meşahirin muhalled eserleri tedkik edilince görülür ki her biri, her yazdığı eserinde mutlaka bir gaye takib etmiştir. Demek ki sanat mutlak değildir. Mademki “sanat sanat içindir” düsturunun ortaya atılmasına rağmen hiçbir edib, hiçbir şair bir maksad gözetmekten kendini kurtaramıyor; o hâlde bu düstur artık iflas etmiş demektir. Kezâlik, mademki bu düsturların hükmüne tebaiyet edilemiyor, sanat mukayyed kalıyor, öyleyse sanatı birtakım hasis emellere, sefil ve müstekreh maksatlara alet edilmektense ulvi, �pak, asil, necip duygulara, düşüncelere vasıta kılmak elbette daha makul bir hareket olur.” (Çantay, 2009) Mehmet Akif, İslamcı kimliği ile İslam birliği için çabalayan büyük şair nitelemesi ya da Batı karşıtlığı ile medeniyet düşmanı nitelemesi şeklindeki dar kalıpların çok ötesinde entelektüel bir düşünürdür. Akif’in zekâsı ve analitik düşünme sisteminin yapı taşları; Fransızca dersi aldığı Baytar İbrahim Bey, Pasteur’un “mikrop kültürü” ilmini bizzat kendisinden öğrenerek ülkemize getiren bakteriyoloji öğretmeni Rıfat Hüsamettin Paşa, Ey Halk Uyan ve Sultan Abdülhamit’e gibi şiirleri ile taraftarı olduğu düşüncesini ortaya koyan edebiyat hocası İsmail Safa, çocukluğundan beri elinden düşmeyen doğulu şair Sadi-i Şirazi ve Batılı şairlerden Victor Hugo, Lamartine gibi kendine yakın bulduğu düşünce ufukları sayesinde şekillenmiştir. Böyle yapıtaşlarına sahip bir beden, içerisinde mukayeseleri ve geniş perspektifi ile gayesi bulunan bir kimlik barındırabilirdi ancak. Belli bir maksat uğruna ele aldığı aksayan yönleri, sadece eleştirel bir tavır ile değil bir çözümleme sistemi içerisinde değerlendiren Akif, ortaya koyduğu tablo ile iyileştirmeyi hedeflemektedir. Var olan problemlerin nedenleri ve sonuçları üzerinde durup geçmiş hataları ve gelecek sıkıntıları tespit etmiş; bireylerin, toplumların, kültürlerin ve insanlığın yeni bir hatadan korunması için çabalamıştır. Bizde çalışmamız kapsamında öncelikle nedenleri daha sonra sonuçları ele alacağız. Bu eksende ele aldığımız eserleri incelediğimizde çalışan, üreten Batı karşısında tembellik göstermenin, aklın ziyası hükmündeki ilimden uzak kalıp cehalete düşmenin başkalaşım içerisinde dinî ve ahlaki hassasiyetleri kaybederek öğütülmeye neden olduğunu Akif’in diliyle görmekteyiz. İslam Medeniyetlerinin ve Doğu Toplumlarının Kendi İçinde Yer Alan Milli, Kültürel ve Dini Öze Yabancılaşması I. Tembellik; Ataletin Mülevves Teressübatı Bütün! “Zaman zaman görülen ahiret kılıklı diyar; Cenazeden o kadar farkı olmayan canlar; Damarda seyri belirsiz, irinleşen kanlar; Sürünmeler; geberip gitmeler; rezaletler; �Nas1bi girye-i hüsran olan nedametler; Harab olan azamet, tarumar olan ikbal; Sukut-i ruh-i umumi, sukut-i istiklal; Dilencilikle yaşar derbeder hükümetler; Esaretiyle mübah! zavallı milletler; Harabeler, çamur evler, çamurdan insanlar; Ekilmemiş koca yerler, biçilmiş ormanlar; Durur sular, dere olmuş hela-yı cariler; Isıtmalar, tifolar, türlü mevt-i sar1ler; Hurafeler, üfürükler, düğüm düğüm bağlar; Mezar mezar dolaşıp hasta baktıran sağlar... Ataletin o mülevves teressübatı bütün!”( Fatih Kürsüsünde) Konargöçer bir toplumdan gayret ve azim dolu mücadeleler sonucu doğan imparatorluğun şimdiki hâli, objektif bir betimleme ile ortaya koyulmuştur. Bu tablo, gerçekçi bir tutum ile değerlendirildiği takdirde dönemin doğu toplumlarının ve İslam devletlerinin içerisinde bulunduğu ataleti vurgulamanın yanı sıra çözümünü de beraberinde sunmaktadır. Hurafelerden kurtulup, ekilmemiş topraklar işlenip başkasından ümit etmeyi âdet edinmiş dilencilik kisvesinden kurtularak geleceğin yeniden tayin edilebileceğini söylemektedir. II. Mücahit Garp - Atıl Şark “Bakın mücahid olan Garb' a şimdi bir kerre. Havaya hükmediyor kani' olmuyor da yere. Dönün de atıl olan Şark'ı seyredin. Ne geri! Yakında kalmayacak yeryüzünde belki yeri! �Nedir şu bir sürü fenler, nedir bu san'atler? Nedir bu ilme tecelli eden haK'ıkatler? Sefineler ki tarar kıt' a kıt' a deryayı; Şimendüfer ki tarar buk'a buk'a dünyayı; Şu 'un ki berke binip seslenir durur ovada;”(Fatih Kürsüsünde) İlim ve sanat ile iştigal eden Batı, çalışmalarının karşılığını, kendilerine tecelli eden hikmet ile havada uçan balon, kıtalar arasında gezinen gemi, bir uçtan diğer uca varan tren şeklinde almaktadır. Gayesini unutmuş, varlığı atalete bulanmış Doğu ise vücudun hayatı hükmündeki kan hücreleri irinleşmiş bir hâlde sürünmektedir. Harabeleşmiş bir yurtta hurafelere gömülmüş, ekmesi gereken toprağı unutmuş türlü türlü hastalıklarla uğraşmaktadır. III. Cehalet; Vücudun Yarası, Erbabı-ı Tefekkür İle Açık Avamın Arası “Sizde erbab-ı tefekkürle avaının arası Pek açık. İşte budur bence vücudun yarası. Milletin beyni sayarsak mütefekkir kısmı, Bilmemiz lazım olur halkı da elbet cismi. Bir cemaat ki dimağında dönen hissiyyat, Cismin a'sabına gelmez, durur aheng-i hayat; Pelcin a'razını göstermeye başlar a'za. Böyle bir bünye için vermeli her hükme rıza.” Mütefekkir geçinenler ne diyor siz de bakın: "Medeniyyette tealisi umümen Şark'ın, Yalınız bir yolu ta'kib ederek ka-bildir; Başka yollarda selamet gözeten gafildir. Bakarak hangi zeminden yürümüş Avrupalı. Aynı izden sağa, yahut sola hiç sapmamalı �Duygular çıkmalı hep aynı kalıptan;(Süleymaniye Kürsüsünde) İslami yahut milli bir taraftarlık gözüyle değil hakikat gözüyle değerlendirmelerde bulunan Akif, tüm bu tembellik hâlinin bir sonraki adımda cehalet olarak karşımıza dikildiğini verilen dizelerle aktarmaktadır. Yenilenmek ve gelişmek için gerekli olan adımları atmayan milletler artık sadece gördüğünü taklit edebilen mekanizmalara dönüşmüştür. Gelinen son nokta, kendisini aydın olarak nitelendiren kesimin yönlendirmesi ile bile isteye bir başkalaşımı kabul etmektir. Bu noktadan itibaren İslam medeniyetlerinin ve Doğu toplumlarının kendi içlerinde yer alan milli, kültürel ve dinî öze uygun olmayan tüm bu başkalaşımların nasıl bir yabancılaşmaya dönüştüğünü inceleyeceğiz. İncelemelerimiz esnasında Batı kaynaklı ideolojik yapılanmalar ile ortaya çıkan durumlar Doğu medeniyetleri için olduğu kadar Batı medeniyetleri adına da incelenerek “Taklit; Modernizm Çarklısı”, “Dinsizlik Herzesi Garbın Efkârı Umumiyesi İçin”, “Ahlaki Hassasiyetlerin Kaybı” gibi başlıklar altında evrensel sorunlara değinilmeye çalışılacaktır. Batı Kaynaklı İdeolojik Yapılanmalar Sonucu Gelişen Başkalaşımın Bir Başkası Olan Doğu Medeniyetleri ve Kendisi Yani Batı Medeniyetleri Açısından Değerlendirilmesi I. Taklit; Modernizm Çarklısı “Ne yapsa Avrupa, bizlerce asi olan hareket: "O halde biz dahi yaptık!" deyip hemen taklid. Bu türlü bir yenilikten ne hayr edersin ümid?”( Fatih Kürsüsünde) Hasta ama hâlen canlı, müdahale edilebilir bir kültürün olabilmesi için “başkalaşım içerisinde öğütülmenin” son bulması en önemli adımdır. Böyle bir adımı atmak istediğimizde karşımıza ilk olarak milli ve İslami anlamda öz kimliğini muhafaza edememe çıkmaktadır. Bir adım daha ileriye gittiğimizde ise Batı’da Rönesans-reform-sanayi inkılabı gibi aşamaları ile aydınlanma devri gelişmeleri altında modernizm çarklısının işlediğini görmekteyiz. Modernizm dediğimiz çarklının, başkalaştırma sistemi hakkında Fransız sosyolog Alain Tourane’nin “Modernliğin Eleştirisi” adlı eserinde yer alan “Her şeyden önce kendisini bir kutsal vahiye ya da ulusal bir öze uygun olarak örgütlemek ve bu yönde eyleme geçmek �isteyen bir toplumu modern olarak nitelemek olanaksızdır.” (Tourane, 2010) tespiti önemli bir noktaya değinmiştir. Aydınlanma devrinin bir alt başlığı olarak Batı’ya ait modernlik ideolojisi üzerinde terimsel manada yapılacak olan yüzeysel bir değerlendirme sonucunda ele alınması gereken bir karanlık kavramıyla karşılaşırız. Batı medeniyetleri ise bilimsel ve teknolojik gelişmelerin yanı sıra aklın ve bireyin üstünlüğü odaklı kültürel yapılanmaları ile kendi buldukları karanlığa savaş açmış durumdadır. Öte yandan toplumsal hiyerarşi sistemini kurgulamakla kalmayıp kendilerini zirveye yerleştiren Batı medeniyetleri, gelişmesine izin vermediği Doğu medeniyetleri karşısında emperyalist-kapitalist ideolojik bir yapılanma ile öğüterek başkalaştırma yolunda ilerlemektedir. Tam bu noktada aktif olarak Doğu’nun geri kalmışlığı sorununa analitik bir biçimde yaklaşan Akif, dinsel kimliği ile sorunun İslami ve felsefi zeminine inmekte, şiirsel bir üslup ile güçlü bir şekilde sosyolojik, psikolojik, tarihsel çözümlemeler yapmaktadır. Batı’yı; bilim ve tekniği, emperyalizmi ve düşük ahlaki yaşamı ile sacın üçayağı şeklinde değerlendiren Akif, Batı’nın bilim ve tekniğine olumlu bakarken ahlaki yozlaşmalarından ve sömürgeci uygarlık anlayışlarından uzak durulması gerektiğini kat’i bir dil ile belirtir. (Aydın, 2008) Bunların birçoğu tahsil eder İngiltere' de; Sonra dindaşlarının ruhu olur, kalbi olur, Çünkü azminden, ölüm çıksa, o dönmez, sokulur. Öyle maymun gibi taklide özenmek bilmez; Hiss-i milliyyeti sağlamdır onun, eksilmez. Garb'ın almışsa herif, ilmini almış yalnız, Bakıyorsun: Eli sanatlı, fakat tırnaksız! Fuhşu yok, içkisi yok, himmeti yüksek, gözü tok; Şer' -i ma'suma olan hürmeti bizlerden çok.”( Hakkın Sesleri) Yaşadığı toplumsal koşulların da etkisiyle emperyalist sistem konusunda oldukça duyarlı olan Akif, emperyalizmin Doğu’nun parçalanmışlığı üzerindeki etkin rolünü görmekle birlikte sağlam bedene mikropların ilişememesi gibi halk zayıf düşmeden emperyalizmin nüfuz edemeyeceğini de vurgulamaktadır. (Aydın, 2008) “Eğer vücudunu bir parçacık gözetseydin; �Eğer taharet-i vicdana dikkat etseydin; Bu hale gelmeye kalmazdı orta yerde sebep. Batak da, bit de o murdar ataletinden hep!”( Fatih Kürsüsünde) Mehmet Akif, içinde bulunduğu coğrafya dolayısıyla tüm bu emperyalist sistemin nüfuzu, düşük ahlaki yapı, insanları köleleştirmeyi esas alan sömürge sistemi gibi yanlışlığını vurguladığı hususları, batılılaşma çatısı altında değerlendirmektedir. Doğu’da olana uymayan Batı’dan gelmiş yapıları eleştirmektedir. Peki, modern Avrupa’nın kendi içerisinde gelişen bu sistem, Batı kültürü tarafından nasıl duyumsanmıştır? Tüm bu sıkıntılar sadece “başkası” olan Doğu medeniyetleri için mi geçerlidir? “Sevgili okuyucularım, sizin dinlemek isteyip istemediğinizi bilmem, ama şimdi niçin bir böcek bile olamadığımı anlatmak istiyorum. Şunu bütün ciddiyetimle belirteyim, pek çok kez böcek olmayı istedim. Ne yazık ki buna bile erişemedim.” (Dostoyevski, 1864) Gerçek dünyadan kendini soyutlamış buna zorunlu kalmış bir kişinin iç çatışmaları ve hezeyanlarını ana eksen olarak belirleyen “Yeraltından Notlar”ın, Çernişevski’nin “Nasıl Yapmalı” adlı ütopik sosyalist eserine bir nevi cevap olarak yazıldığı kabul edilir. Âdeta Dostoyevski’nin Rus aydınına karşı seslendirdiği haklı sitemleridir. Sitemlerinin gerisinde ise romanına sinen kötümserce eleştiri, Dostoyevski’nin “Rusluk” olarak tanımladığı Batı hayranlığına karşı gelişmiştir. Batılılaşma sorununu bir şekilde ele alan veya ona dokunan tüm anlatıların ortak noktası olarak Çernişevski’nin “Nasıl Yapmalı”, Gogol’un “Palto” gibi yapıtlarında batılılaşma ve modernizasyonun Rusya’da şehir olarak temsilcisi olan Petersburg mekân olarak seçilmiştir. Nitekim Dostoyevski de bir sonraki romanı “Suç ve Ceza”da, mekân olarak Petersburg’u seçer ve “Yer Altından Notlar”da değindiği böceklik problemine geri döner. “Kapitalizmin öğüten çarkı karşısında sıradanlaşma ve yığınlaşma ile insana yeryüzünde kaçacak yer bırakmayan bu sisteme karşı Dostoyevski, Avrupa kültüründen bir şeyler kapan halkın özünden kopmuş, Rus toplumuna yabancılaşmış on dokuzuncu yüzyıl Rus aydınlarının sızlanmalarını ele alır. Kâbusu böcek olmak olan yüzyılın rüyası ise Suç ve Ceza’da bir Napolyon, Delikanlı ’da olduğu gibi bir para babası olmaktır. 1860 ‘lı yıllarda bir değersizleşme korkusuyla gün yüzüne çıkan böcekleşme, 1915 yılında Franz Kafka/ Dönüşüm �adlı eseri ile bir korkudan gerçekliğe dönüşmüş ve Gregor Samsa bir sabah yatağında gözlerini devcileyin bir hamamböceği olarak açmıştır. (Gürbilek, 2011) Hayat bulmuş Kafka’nın böceğine, bir vahşetin habercisi olarak bakmamız için ise birçok sebep vardır. Örneğin Kafka’nın ölümünden 15 yıl sonra Naziler tarafından Çekoslovakya’nın işgali sonucu toplama kamplarında 3 kız kardeşi öldürülmüştür ve tüm bu insanlık dışı eylemleri esnasında Naziler, Çingeneleri ve Yahudileri ortadan kaldırırken bunu Kafka’nın kullandığı sözcükle bir haşere (ungeziefer) temizliği olarak sunmuşlardır (Gürbilek, 2011). Değerlendirmemiz genelinde Dostoyevski ve Kafka; kendi içinde kraldan çok kralcı kesilen bu sistem karşısında Mehmet Akif’in toplumları, bireyleri böcekleşme-böcek gibi sürünme hâllerinden koruma çabasındaki ısrarının evrensel niteliğini canlı bir biçimde ortaya koymaktadır. II. Dinsizlik Herzesi; Garbın Efkârı Umumiyesi İçin! “Beşeriyet yeni bir din tanıyıp ilhadı, Beşerin hafızasından silinir Hakk'ın adı; Gömülür hufre-i tarihe me' al...”(Süleymaniye Kürsüsünde) Mehmet Akif, bireyin ulvi bağları koparılarak yerine akıl ve madde hâkimiyeti kurmayı hedefleyen tüm düşünce sistemlerinin yok olmaya mahkûm bir leş olduğunu, ilahi olanın ise kutsal değerinden hiçbir şey kaybetmeden varlığını muhafaza edeceğini vurgulamaktadır. “Yine yâdındaki Mevla'yı şu dört tane minar, Kalbe merbut birer dil gibi eyler ikrar; Yine maziye gömülmez bu muazzam çehre: Leş değildir ki atılsın o umumi kabre!”(Süleymaniye Kürsüsünde) Öte yandan eğer kültürler arası etkileşim sonucu yeni mevhumların kazanılması için ulvi bağların koparılması öngörülüyorsa bu durum kişinin akli melekelerinde problem olduğunu belirten aptal ifadesi ile ele alınır. Hele i 'lanı zamanında şu mel 'un harbin, "Bize efkâr-ı umumiyesi lazım Garb'in; O da Allah' ı bırakmakla olur" herzesini, �Halka iman gibi telkin ile, dillin sesini Susturan aptalın idrakine bol bol tükürün!( Hakkın Sesleri) Sanatını davasına adamış olan Mehmet Akif, bir yeniliğin hazmedilmesi ve toplumsal öze, dinî inanışlara göre sentezlenerek uygulanması yerine dinî kimliğin bir kenara bırakılmasını keskin bir üslup ile eleştirmiştir. Nasıl ki bir toplum, kültürel değer yargılarına uygun bir yenilenme değil de başkalaşım geçirdiği takdirde böcekleşiyorsa dinî kimliğini ortadan kaldırmaya çalışmakla da leş olmaya mahkûmdur. Akif’in bu denli bir direnç göstererek ele aldığı “dinsizleşme” bahsi batı düşünürleri tarafından ne şekilde ele alınmıştır inceleyelim. Toplumsal ve kültürel bağlam içerisinde dinî inanışlar ve birey arasındaki bağ din, dil, ırk, cinsiyet ve yaş fark etmeksizin anne karnındaki bebeğin hayata tutunması, yeni karşılaşacağı hayata uygun gelişmesi için gerekli ihtiyaçlarını karşılayan kordon bağıyla olan ilişkisini andırmaktadır. Bu yüzden gerekli bilince sahip tüm düşünürler bu bağın yadsınamaz gerçekliğini dile getirmiştir. "Hiçbir devirde ve hiçbir yerde insanlar dinsiz yaşamamış olduğu halde, karaciğerin sol tarafta olduğunu söyleyen Moliere’in “gönülsüz doktor” u gibi, günümüzün okumuşları da "Bütün bunları değiştirdik." diyorlar ve dinsiz yaşayabileceğimizi ve yaşamamız gerektiğini söylüyorlar. Fakat dün de bugün de din, insan toplumlarının harekete geçiricisi ve yüreği olmaya devam ediyor. Nasıl kalpsiz yaşanmazsa, din olmaksızın da aklı başında bir hayat yaşanamaz." (Tolstoy) Bizim kültürümüze ters düşen bazı fikirlerine rağmen dinin hayattan soyutlanmayacağına inanan Tolstoy, özellikle “Din Nedir?” adlı eserlerinde din, ahlaki düşünce ve duyuşun hayatla olduğu gibi sanatla da ayrılmaz bir bütün olduğunu vurgular. Öte yandan önemli eserlerinden “Savaş ve Barış” adlı eserinde 3. ciltte yer alan bölümünde Nataşa Rostlava hayatının zorluklarını yakın arkadaşı Sonya ve dinî inanışları sayesinde atlatmaktadır. Bir başka önemli yazar P. Coelho’nun Veronika Ölmek İstiyor adlı eserinde, kahramanlarından Mari, yoğun kalp çarpıntılarının sonucunda ölümle göz göze gelince şöyle yalvarır: "Sana inanmıyorum, ama Tanrım nolur bana yardım et!" (Taner, 2004). Dostoyevski, Raskolnikov’un bir böcek olmadığını kanıtlamak için tefeci kadını ve kız kardeşini öldürmesiyle birlikte kendisini bir bitten başka bir şey olarak göremeyişini inancın yaraları iyileştiren kutsallığı ile tedavi eder. Sibirya’daki mahkûmluk günlerini anlatıldığı �kısacık son bölümde ise münkir Raskolnikov’un yeniden inanarak topluma kabul edilebilir hâle geleceğini hissettirerek bitirir sözlerini (Gürbilek, 2011). III. Ahlaki Hassasiyetlerin Kaybı! En dar anlamıyla doğru ve yanlış olarak sınıflandırılması gereken tüm konularla ilgilenen ahlak kavramı; kültürel, dinî, seküler ve felsefi topluluklar tarafından objektif bir bakış açısıyla insanların çeşitli davranışlarını inceler ve ortaya bir ilkeler sistemi koyar. Hukuk kuralları gibi bir sistem değil toplumsal dokuların kendiliğinden ortaya koyduğu bu ilkeler, muhafaza edildiği sürece toplumların belli bir düzende ilerlemesini sağlar. “Edebin şimdiki ma'nasına densin "hezeyan"; Kalmasın, hâsılı, alt üst olarak hissiyat, Ne yüreklerde şehamet, ne şehamette hayat;”(Süleymaniye Kürsüsünde) Toplumsal sistemde ahlaki bir ilerlemenin bu ilkelere ihtiyacı olduğunu savunan Akif, Avrupai zihniyet ile kendi kültürüne yabancılaşan İslam toplumlarında, mahremiyet duygusuna atılan darbe ile edepli olmanın manasının kökten değişmesi sonucu saçmasapanlık şeklinde değerlendirildiğini vurgular. Ahlaki anlamda doğruluğun savunma mekanizması olan kültürel kimliğimizin önemli dokusu mertlik kavramı ise yok olmaktadır. Ardından; “Hani "Na-mahreme ben söyleyemem kızlarımın, Karımın ismini... Hem öldürürüm, sorma sakın!" Diye, tahrir-i nüfus istemeyen er kişiler! Hani, göstermediler eski celadetten eser; Fuhşu i'laya koşan bir sürü na-merd öteden, Ne selamlık, ne harem dinlemeyip çiğnerken!”(Hakkın Sesleri) Satırları ile hanımını ismini yabancı bir erkeğe zikretmekten kaçındığı için nüfus sayımında geri duran toplumun, fuhuş ile içli dışlı hâle gelmesi gözler önüne serilmektedir. Maddi gelişmeler beraberinde ahlaki erdemlerin geliştirilmemesi sonucunda insanlığın yok olacağı savunulan “Uygarlığın Ahlaki Bunalımı” adlı eserde, şu satırlar Akif’in görüşünü destekler niteliktedir; Ahlaki bir devrim olmaksızın hiçbir uygarlık kalmayacaktır ve uygarlıklarda �ilerlemeler olmaksızın insanlık diye bir şey kalmayacaktır. (Leslie Lipson, Jale Çam Yeşiltaş, 2006) J.Steinback’in, “Fareler ve İnsanlar”ında ahlaki düşkünlüğü tasvir edilen Lennie, V. Hugo’nun “Sefiller”inde kendisine yardım eden piskoposun gümüş eşyalarını çalan Valijen’in polis tarafından yakalanması sonucu piskoposun yalan söyleyerek onu kurtarması ile kazandığı ahlaki erdemler, Gogol’un “Ölü Canlar”da kısa yoldan zengin olmak için ahlak yoksunu bir tavır içerisinde ölmüş ancak nüfustan silinmemiş kişilerin üzerinden iş çeviren Çiçikov, Balzac’ın “Vadideki Zambak”ında cömertliği yüzünden bir şey anlamaz cahil gözüyle bakılan Goriot Baba’nın erdemi, Emile Zola’nın “Meyhane”sinde içki ve aylaklık yüzünden aile bağlarının çözülmesi, fuhşun pislikleri ve dürüstlük duygusunun yitirilmesi sonucu yüz karası bir rezillik içinde ölümle sonuçlanan hikâye ile Akif’in içinde bulunduğu toplum adına arzuladığı ahlaki hassasiyetlerin sadece İslamcı bir kimliği ile değil evrensel bir düşünce sisteminin de getirisi olduğunu görmekteyiz. Sonuç Uzak ve belli olmayan bir gelecekte, Kuzey Amerika’da kıyamet sonrasında kurulmuş Panem’da, halk gelişmiş bir şehir olan Capitol tarafından yönetilmektedir. Her yıl, ülkenin on iki mıntıkasından seçilen 12-18 yaş arası bir kız ve erkeğin tek kişi kalana kadar savaştığı Açlık Oyunları, Capitol halkı tarafından görsel şölen gibi sunulan bir TV programıdır. Hikâyenin ana kahramanı Katnis Everdeen’in kız kardeşinin haraç olarak seçildiği yıl, gönüllü olarak oyuna katılması ile Capitol yapılanmasının arka planını seyretmeye başlarız. İnsanların, insani özelliklerinden sıyrılarak bir başkalaşım içerisinde vahşice birbirlerini öldürmesini hedefleyen sistem, tüm bu kanlı şovundan önce haraçları Capitol halkının göz zevkine göre süsleyip sergiledikten sonra tüm bu görselliğe dayalı olarak savaş esnasında desteklenip yardım gönderilmesine izin vermektedir. Capitol’un heyecan, aksiyon ve macera hissi ile dolu saatler geçirip eğlenmesi için düzenlenen sistem, haraçların öğütülmesi ve hayatlarını kurtarmaya çalışırken canileşmesi üzerine kuruludur. Capitol halkının daha fazla eğlenmesi ve ilgilerini çekip daha fazla yardımcı olmaları amacıyla aynı bölgeden seçilen haraç arkadaşı ile romantik dakikalar geçirmesi ve aşk iddialarına konu olması sağlanan Katnis, bu durumdan ve canice insanları öldürmekten kaçmak için sisteme karşı durarak zorda kalmadığı sürece öldürmek yerine kaçmak, �saklanmak ve eğer teklifini kabul ederlerse diğer haraçlarla birlik kurma yolundan gitmeyi tercih etmiştir. Capitol kuralları dışına çıkan Katnis, bir ilik başarır ve sistemi sonlandırır. Suzanne Collins tarafından yazılmış 14 Eylül 2008 de Scholastik tarafından yayımlamış “Açlık Oyunları” kitabından sonra 2012 de vizyona giren “Açlık Oyunları” filminden bir kesit ile karşı karşıyayız. Mehmet Akif’in medeniyetler sahnesinde ırkçılık, milliyetçilik oyunları ile birbirlerine düşen toplumlara seslenişinden, farklı ideolojik yapılanmaları ile hiyerarşik bir sistem kuran modernizm zihniyetine karşı birlik olunarak karşı koyulması gerektiğini vurgulamasından ve bu gidişe alışıldığı takdirde başkalaşmanın kaçınılmaz olduğunu dillendirişinden tam bir asır sonra (1912-2012) bu kesiti karşımızda bulmaktayız. Sonuç olarak, bir başkalaşım içerisinde öğütülmenin farklı bir coğrafyada yer alma yahut farklı bir dine mensup olmayla ilişkilendirilemeyeceğini görmekteyiz. Buhara’da, Semerkant’ta, Hindistan’da ve daha birçok Doğu coğrafyası ve İslam merkezlerinde toplumların, bireylerin maruz kaldığı durumları ele alan Mehmet Akif’in ortaya koyduğu hastalıklı unsurların sadece tek bir coğrafyaya ve dinî kimliğe yönelik değil evrensel nitelikte olduğu anlaşılmaktadır Kaynakça Artun, P. E. (2000). Balkan Türk Edebiyatlarına Genel Bir Bakış. 4. Uluslarası Kıbrıs-Balkanlar Avrasya Türk Edebiyatları Sempozyumu. Struga/Makedonya. Aydın, H. (2008). Mehmet Akif Ersoy'un Şiirsel Söyleminde Doğu'nun Geri Kalmışlığının Felsefi Çözümlemesi. Uluslararası Mehmet Akif Ersoy Sempozyumu (s. 327-337). Burdur: Desen Ofset. Çantay, H. B. (2009). Akifname. İstanbul: Erguvan Yayıncılık. Dostoyevski. (1864). Yer Altından Notlar. Ersoy, M. A. (2011). Safahat. (N. Turinay, Dü., & N. Çavuş, Çev.) Ankara: TOBB yayınları. Gürbilek, N. (2011). Benden Önce Bir Bşakası. İstanbul: Metis Yayıncılık. Leslie Lipson, Jale Çam Yeşiltaş. (2006). Uygarlığın Ahlaki Bunalımlarında . Taner, T. (2004, Ekim-Kasım-Aralık). Yağmur Dergisi. www.yağmurdergisi.com. adresinden alındı Tolstoy. (tarih yok). Din Nedir? Kaknüs Yayınları. Tourane, A. (2010). Modernliğin Eleştirisi. (H. TUFAN, Çev.) Yapı Kredi Yayınları. Wikipedia. (tarih yok). https://tr.wikipedia.org/wiki/Yeralt%C4%B1ndan_Notlar adresinden alındı �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3599 Title A name given to the resource TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI TARİHİNDE MEHMET AKİF’İN BALKAN HARBİ DUYUŞU Author Author Yolbir, Nesibe Ordu, Fatih Abstract A summary of the resource. Özet Türk edebiyatında Balkan coğrafyası, edebî ve kültürel manada karşılıklı etkileşimlerin olduğu bir saha olmuştur. Osmanlı Devleti ve Balkan halkları arasındaki etkileşimin dil-edebiyat başlıklarıyla sınırlı kalmadığı, 11 ve 12. yüzyıllarda başlayan sürecin 14. yüzyıla gelindiğinde sosyal hayattan mimariye kadar geniş sahalara yansıdığı görülür. Batı’da Rönesans, reform, sanayi inkılabı gibi adımların ardından Avrupa’nın 19. yüzyılda çok uluslu toplumlara karşı geliştirdiği Batılılaşma ve milliyetçilik temalı ideolojik yapılanmalar sonucu, Osmanlı Devleti ve Balkan halkları arasındaki kültürel etkileşim yavaş yavaş azalmaya başlar. Ancak Balkanlar, 19. yüzyılın tüm ayrıştırmacı politikalarına rağmen Selanik merkezli Genç Kalemler Dergisi ve daha birçok siyasi yönü ağır basan Türkçe dergiler ile Anadolu’daki edebî gelişmelere ve yenileşmelere sahne olmaya devam etmiştir. Genç Kalemler Dergisi’nin etrafında toplanan devrin Türkçülük hareketini yürüten sanat ve fikir adamları, Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin öncülüğünde dilde sadeleşme gayesiyle Yeni Lisan Hareketi’ni başlatırlar. Bu dönemde, Yeni Lisan Hareketi’nin Türkçülük düşüncesine dâhil olmadan sadeleşme yanlısı eserler veren iki isim daha karşımıza çıkmaktadır; Mehmet Akif Ersoy ve Süleyman Nazif. Dönem itibariyle Osmanlı Devleti’nin çöküş süreci ve bayraktarlığı altındaki İslam ve Doğu medeniyetlerinin parçalanmışlığı nedeniyle tek bir millet kimliği altında bulunmadan umumi değerlendirmelere duyulan ihtiyaç, özellikle Mehmet Akif’in söylemlerinin tetkik edilmesini gerekli kılmıştır. Çalışmamız kapsamında, Türkçülük fikrine dâhil olmadan dilde sadeleşme akımı taraftarı eserler veren Mehmet Akif’in, Balkan Savaşları dolayısıyla eserlerinde ortaya koyduğu toplumsal aksaklıklar okurun metne yüklediği anlamı merkezine alan “alımlama estetiği kuramı” kapsamında yapılandırılmıştır. Anahtar Kelimeler: Türk Edebiyatı, Akif’in Söylemleri, Batılılaşma, Milliyetçilik Akımı, Başkalaşım   THE PERPECTION OF MEHMET AKİF ABOUT BALKAN WAR IN HISTORY OF TURKISH LANGUAGE AND LITERATURE Abstract In the history of Turkish Language and Literature, it has been qualified interactions in the Balkans in terms of literature and culture. Interactions between the Ottoman Empire and the Balkan States shows some developments in the fields of customs, traditions and architect in the 14th century. In the 19th century, Europe has developed ideological approach against multinational societies in terms of westernization and nationalism, after some milestones in the West such as Renaissance, Reform and Industrial Revolution. As a result of these developments in the West, 8-9 centuries-old cultural interactions between the Ottoman Empire and the Balkan States slowly begins to decline. However, despite all these discriminative policies of the 19th century, Thessaloniki based “Genç Kalemler” magazine and other Turkish magazines, overriding political aspect, continue to improve in the Balkans. Intellectuals who gathered around the “Genç Kalemler” magazine start the New Language Movement under the leadership of Ömer Seyfettin and Ziya Gökalp in an attempt to simplification of the language. During this period, there are two supporters of simplification without including the idea of Turkism; Mehmet Akif Ersoy and Süleyman Nazif. Because the Ottoman Empire is in the collapse period and the Islamic and Eastern civilizations under its flag begin to fragment, the need for public evaluation without a single nation identity requires the handling of Mehmet Akif discourse. In the present study, the works of Mehmet Akif, a supporter of simplification of language without including the idea of Turkism, about social deficiencies because of the Balkan wars were evaluated. The present study aims to evaluate these topics under the “reception aesthetics theory”. Key Words: Turkish literature, Mehmet Akif discourses, Westernization, Modernism, Nationalist movement, Metamorphosis Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/12209bb7215bfb4b77257c3681e6e98f.pdf 2353f6fd4aa17436e7d3d2badd06bd44 PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 TÜRK DİLİ VE EDEBİYATININ ÖĞRETİMİ ÜZERİNE ÖNERİLER Ali Fuat BİLKAN İpek Üniversitesi, Ankara/Türkiye ÖZET Bu bildiride, Türkiye’deki yirmi beş üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümleri örneklemiyle, Türk dili ve edebiyatı öğretim programlarını değerlendirmeye ve bu çerçevede bazı önerilerde bulunmaya çalışacağım. Bu üniversitelerden on dördü devlet ve on biri vakıf üniversitesi statüsündedir. Örneklem olarak ele aldığım üniversiteleri, şu ölçütlere göre seçtim : 1. 2. 3. 4. 5. Türk Dili ve Edebiyatı bölümüne yüksek puanla öğrenci alan üniversiteler, Köklü geçmişe sahip tanınmış üniversiteler, Yeni kurulan bazı Vakıf Üniversitelerindeki bölümler, Bölgesel temsil özelliğine sahip üniversiteler, Eğitim Fakülteleri dışındaki Fen-Edebiyat, Edebiyat ve İnsan Toplum Bilimleri gibi fakülteler bünyesindeki bölümler. Konu bütünlüğü bakımından önce sözkonusu örnek bölümlerin mevcut programlarındaki ana dersleri gruplandırmaya çalışınca, karşımıza şu iki tip program çıkmaktadır : 1. Gazi, Marmara, Hacettepe, Atatürk, İstanbul, Ege, Çukurova, Selçuk, Ondokuzmayıs, İnönü, Dicle, Uludağ, Dokuz Eylül, Fatih, Başkent, Erciyes, Aydın, Kültür üniversiteleri. 2. Boğaziçi, Şehir, TOBB ETÜ, Süleyman Şah, Beykent, Fatih Sultan Mehmet üniversiteler.. 7 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2621 Title A name given to the resource TÜRK DİLİ VE EDEBİYATININ ÖĞRETİMİ ÜZERİNE ÖNERİLER Author Author BİLKAN, Ali Fuat Abstract A summary of the resource. Bu bildiride, Türkiye’deki yirmi beş üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümleri örneklemiyle, Türk dili ve edebiyatı öğretim programlarını değerlendirmeye ve bu çerçevede bazı önerilerde bulunmaya çalışacağım. Bu üniversitelerden on dördü devlet ve on biri vakıf üniversitesi statüsündedir. Örneklem olarak ele aldığım üniversiteleri, şu ölçütlere göre seçtim : 1. Türk Dili ve Edebiyatı bölümüne yüksek puanla öğrenci alan üniversiteler, 2. Köklü geçmişe sahip tanınmış üniversiteler, 3. Yeni kurulan bazı Vakıf Üniversitelerindeki bölümler, 4. Bölgesel temsil özelliğine sahip üniversiteler, 5. Eğitim Fakülteleri dışındaki Fen-Edebiyat, Edebiyat ve İnsan Toplum Bilimleri gibi fakülteler bünyesindeki bölümler. Konu bütünlüğü bakımından önce sözkonusu örnek bölümlerin mevcut programlarındaki ana dersleri gruplandırmaya çalışınca, karşımıza şu iki tip program çıkmaktadır : 1. Gazi, Marmara, Hacettepe, Atatürk, İstanbul, Ege, Çukurova, Selçuk, Ondokuzmayıs, İnönü, Dicle, Uludağ, Dokuz Eylül, Fatih, Başkent, Erciyes, Aydın, Kültür üniversiteleri. 2. Boğaziçi, Şehir, TOBB ETÜ, Süleyman Şah, Beykent, Fatih Sultan Mehmet üniversiteler.. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8015a1cbfba2d6bc294c5336d500ca84.pdf 7e8705bf44dfcf4ce1926feeaab96cea PDF Text Text Türk Dili Ve Edebiyatı Bölümlerinde Osmanlı Türkçesi Eğitimi Mehmet GÜMÜŞKILIÇ Özet:Osmanlı Türkçesi, Türk dili tarihinin yaklaşık 450-500 yıllık bir dönemini ihtiva etmektedir. İlim âleminde Osmanlıca da denilen bu devrede Arap harfli Türkçe metinler yazılmıştır. Osmanlıca tarih boyunca hiçbir zaman başka bir dil olmamıştır. Arapça, Farsça unsurlar içermekle beraber dil Türkçedir. Bu döneme vâkıf olabilmek için iyi bir donanıma sahip olmak gerekir. Bunun için de ilk önce Arap alfabesi çok iyi bilinmelidir. Daha sonra bol bol Arap harfli Türkçe metin okunmalı ve bu metinler yazılmalıdır. Ayrıca günümüze yabancı olan kelimeler sözlüklerden bulunup, kavranılmalıdır. Günümüzde Türkiye’de Türk Dili ve Edebiyatı, Tarih, bazı Sanat Tarihi, Kütüphanecilik bölümlerinde ve İlahiyat Fakültelerinde ilmî olarak Osmanlı Türkçesi eğitimi verilmektedir. Bunların dışında bazı özel teşebbüsler çeşitli vakıflar aracılığıyla Osmanlı Türkçesi dersleri açmaktadır. Kendi kültürümüzü, tarihimizi, edebiyatımızı, dilimizi ve toplumsal yapımızı iyi anlayabilmek için Osmanlı Türkçesi dersi vasıtadır. Bu vasıta kullanılarak kültür köklerimize ilk elden ulaşma imkânına sahip olabiliriz.. Tebliğimizde; Türkiye’de bulunan 8 üniversite örnek olarak alınmış ve bu üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde okutulmakta olan Osmanlı Türkçesi değerlendirilmiş ve bu derslerin daha verimli bir şekilde öğrencilere verilebilmesi için neler yapılması gerektiği hakkında bazı teklifler sunulmuştur. Tebliğimiz; Osmanlı Türkçesi eğitiminin gerekli olduğu, bu eğitimin toplumda yaygınlaşması gerektiği konusuna bir nebze de olsa dikkat çektiyse hedefine ulaşmış sayılacaktır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Türkçesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Arap Harfli Metinler, Üniversitelerde Osmanlı Türkçesi Eğitimi. Giriş Osmanlı Türkçesi, Türkçenin tarihî devirlerinden birisidir. Bu dönem yaklaşık 15. asrın ortalarından 20. asrın başlarına kadar devam etmiştir. Bu devreye ilim âleminde Osmanlıca da denmektedir. Osmanlıca tabiri ile aslında Türkçe kastedilmektedir. Zaten Tanzimat’a kadar, Türkçe metinlerin Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca ile yazıldığına dair bir ifadeye pek rastlanmamıştır. Bu dönemde Türkçe, genellikle ‘Türk dili, Türkî, Türk’ün dili’ gibi kelimelerle ifade ediliyordu (Akalın; 2002, s.15-16). Osmanlı Türkçesi ifadesi, belki de ilk defa, Tanzimat’tan sonra ‘lisân-ı Osmânî’90, ‘Osmanlıca’ (Öksüz; 1995, s.14, 28, 167), ‘lehçe-i Osmânî’91 tabirleri ile dilimize girmiştir. Osmanlı Türkçesi kendi arasında üç kısma ayrılır: İlk döneme ‘Başlangıç Dönemi Osmanlı Türkçesi’; ikinci döneme ‘Klasik Devir Osmanlı Türkçesi’; son döneme ise ‘Yenileşme Devri Osmanlı Türkçesi’ adı verilir. İlk dönem 15. yüzyılın ortalarından, yani Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethetmesinden 16. yüzyılın başlarına kadar; ikinci dönem 16. yüzyılın başlarından 20. yüzyılın ortalarına, yani Tanzimat Fermanı’na kadar; son dönem ise Tanzimat Fermanı’nın ilan edilmesinden 20. yüzyılın başlarına, yani II. Meşrutiyet’in ilanı olan 1908 yılına kadar olan dönemdir (Özkan; 2007, s.483-485). Osmanlı Türkçesi devresinde yüz binlerce Türkçe eser meydana getirilmiştir. 1928 yılında yapılan harf inkılabından sonra92 ise Latin harfli alfabeye geçildi. 1908’den günümüze kadar olan döneme Türk dili tarihi bakımından Türkiye Türkçesi denmektedir. Latin alfabesinin kabulünden belli bir müddet sonra Arap harfleriyle yazılan Türkçe metinler, okullarda Osmanlı Türkçesi dersleri olmadığı için maalesef okutulamamıştır. Bu da; kültürümüzü, dilimizi, edebiyatımızı, tarihimizi, sanatımızı yeni nesillerin anlamada zorluk çekmesi demekti. Ayrıca 1932 yılında başlayan ve kısa bir süre sonra yapılan hatanın farkına varılmasından sonra vazgeçilen, fakat 1940 yılından sonra geniş bir şekilde sürdürülen dilde tasfiyecilik hareketi neticesinde ( Özkan; 1995, s.43-45) Türkçede kullanılan ve herkesin bildiği Arapça, Farsça kökenli birçok kelimenin yerine Türk dili kurallarına uygun olmadan pek çok kelime uydurulmuş, Türkçenin ağızlarında kullanılan mahallî kelimeler ve çeşitli Türk lehçelerinde yer alan bazı kelimeler Türk yazı diline geçirilmeye başlanmış, böylece genç Türk neslinin geçmişle bağları koparılmaya 90 Meselâ, Namık Kemal “Lisân-ı Osmânî’nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazâtı Şâmildir.” (Kalpaklı; 1999, s.19-24) adlı makalesinde bu tabiri kullanmaktadır. 91 Ahmet Vefik Paşa; 1876’da ilk baskısı, 1890 yılında da ikinci baskısı yapılan sözlüğüne Lehçe-i Osmânî adını koymuştur (Bu sözlük Latin harfleriyle Recep Toparlı tarafından hazırlanmış ve Türk Dil Kurumu bu çalışmayı 2000 yılında basmıştır.). 92 Harf inkılabından önce Latin harflerine geçiş ile ilgili tartışmalar için bakınız: ( Usluer; 2006, s.365-377, Ertem; 1991, s.89-222 ) 358 �çalışılmıştır. Tasfiyecilik hareketinin siyasî bir yönü olduğu da gözden uzak tutulmamalıdır. 1950 ile 1960 yılları arasında Türk Dil Kurum ile hükümet arasında bir anlaşmazlık söz konusuydu. 1945 yılında öz Türkçe kelimeler daha çok kullanılarak Türkçeleştirilen anayasa, 1952 senesinde yeniden eski şekline, yani tabiî biçimine döndürülür ( Akalın; 2002, s.43). Bu yıllarda dilin tabiî mecrasına girdiğini söyleyebiliriz. 1960 askerî darbesinden sonra ise Türkçe yeniden bir çıkmaza girmiştir. 1952 yılında değiştirilen anayasanın dili 1961’de tekrar öz Türkçe ile yazılmıştır ( Akalın; 2002, s.44). Yani 1960 ile 1980 yılları arasında “Öz Türkçecilik, arı Türkçecilik, dilde özleştirme, dilde ilericilik, devrimci görüş” adlarıyla dilde ırkçılık ve tasfiyecilik özelliği taşıyan aşırı özleştiricilik hareketi var olmuştur ( Korkmaz; 2002, s.62). Bu yapmacık dil hareketinin tam olarak başarıya ulaşması mümkün değildi. Halk kendisinin anlamadığı, Türkçenin musikîsine uygun olmayan kelimeleri reddetti. Arılaştırma hareketi azalıp çoğalmakla birlikte 1980’li yıllara kadar sürdü93. 1980’den sonra Türkçe daha sağlıklı bir mecrada yoluna devam etti. 1995’ten sonraki yıllarda bilgisayarın, dolayısıyla internetin ve cep telefonunun yaygınlaşmasından sonra ise, İngilizce kelime ve tabirler dilimizi istilâ etmeye başladı. Teknolojinin baş döndürücü bir şekilde gelişmesinin kitap okuma alışkanlığına ket vurduğunu söyleyebiliriz. Bununla beraber, internetin yaygınlaşmasının bir takım kitapçıların kitaplarını internet üzerinden satmalarını sağladığını; medya kuruluşlarının artmasının, reklâm pastasının büyümesinin de bazı kitapların daha çok okunmasını temin ettiğini söylememiz yerinde olacaktır. Günümüzde kitaba ilgi bir yandan azalırken, öte yandan insanların kendi kültür köklerini aramaları sonucunda bazı kitaplara ilgi artmaktadır. Tebliğimizde; kendi öz benliğimizi daha iyi kavramada vasıta olabilecek Osmanlı Türkçesini günümüzde akademik bir şekilde öğretmeye çalışan Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde okutulan Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca derslerinin kalitesi ve Osmanlıca eğitiminin daha verimli olabilmesi için neler yapılması gerektiği üzerinde durulacaktır. Osmanlı ve Osmanlıcaya İlgi Osmanlı Devleti tarihin en büyük devletlerinden birisi olarak kabul edilmektedir. Bu kadar büyük bir iradenin elbette ki büyük bir dili de olacaktı. İlim âleminde Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca adıyla bilinen bu dil, aslında Türkçeden başka bir dil değildi. Türkçe Fatih’in İstanbul’u fethetmesinden sonra artık bir imparatorluk dili hâline gelmişti. Bu dil İstanbul’a değişik yerlerden gelen insanların konuşma biçimlerinin ortak bir potada eritilmesi sonucu ortaya çıkmıştır. Yani birçok unsurun dillerinde geçen şekillerle oluşan İstanbul Türkçesi, bir imparatorluk dili hâlini almış ve yüzyıllar boyunca hâkimiyetini sürdürmüştür. Türk dili tarihi göz önüne getirildiğinde yaklaşık 500 senelik uzunca bir dönem Türkçe yazılan yüz binlerce kitaba ilk elden ulaşabilmek için Osmanlı Türkçesi eğitimi almak gereklidir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca ayrı bir dil değildir. Hiçbir zaman da farklı bir dil olmamıştır. Bazı kişiler günümüzde “Özgeçmiş”lerinde bildiği diller arasına Osmanlıcayı da eklemektedirler. Bu son derece yanlış bir davranıştır. Tabiî şunu da belirtmek gerekir ki, çok uzun bir dönem devam eden Osmanlı Türkçesi devresine hâkim olmak kolay değildir. Bunun için bir takım donanımlara sahip olmak lazımdır: Arap harfli imlâyı iyi bilmek, Arapça ve Farsça tamlamalara, birleşik yapılara ve kelime kadrosuna vâkıf olmak ve Türkiye Türkçesi gramerini ayrıntılı bir şekilde kavramak. Türkiye’de günümüzde Osmanlı Türkçesi eğitimi; üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı, Tarih, Kütüphanecilik ve bazı Sanat Tarihi bölümleri ve yeni açılan Sosyal Bilimler Lisesi dışında hiçbir yerde resmî olarak verilmemektedir. Bu saydığımız birimlerin dışında bazı belediyeler ve sivil toplum örgütlerinin Osmanlıca kursları düzenlediklerine şahit oluyoruz. Görüldüğü gibi ülkemizde Osmanlı Türkçesi eğitimi ancak sınırlı bir şekilde sürdürülmektedir. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümlerinde Osmanlıca Ülkemizde Fen-Edebiyat Fakültesi bulunan neredeyse bütün üniversitelerde Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü mevcuttur. Bu bölümlerin hepsinde de Osmanlı Türkçesi dersi yer almaktadır. Aşağıda bazı üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümlerinde okutulan Osmanlı Türkçesi dersleri hakkında istatistikî bilgiler verilecektir. 1) İstanbul Üniversitesi: Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünün bulunduğu en eski üniversitelerden olan İstanbul Üniversitesi’nde Osmanlı Türkçesi dersi, 1 ve 2. dönemlerde (1. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) 4 teorik 2 pratik olmak üzere haftada 6’şar; 3. ve 4. dönemlerde (2. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) ise haftada 2’şer saat zorunlu olarak verilmektedir ( http://www.istanbul.edu.tr). 93 Özellikle 1968’den 1980’e kadar uydurma dili savunanlarla, halkın anladığı dilimize geçmiş ve Türkçeleşmiş kelimeleri kullanmanın gerektiğini müdafaa edenler arasında daima bir mücadele olmuştu. Hatta bu öyle bir hâl almıştı ki, özellikle entelektüel kişiler arasında onların kullandığı kelimelerden, hangi siyasî görüşe sahip olup olmadıklarına dair hükümler çıkarılıyordu. Uydurma dil, memleketimizde büyük tahribat yapmıştı. Bu konuda bakınız: (Özkan; 1997, s.330-343) 359 �2) Fatih Üniversitesi: Özel üniversitelerin içinde en yüksek puanla öğrenci alan Fatih Üniversitesi FenEdebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, bursluluk puanı bakımından da Türkiye’de ikinci durumdadır. Bölümde Osmanlı Türkçesi; 1, 2, 3 ve 4. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk, ikinci dönemi) haftada 4’er saat mecburî olarak okutulmaktadır ( http://www.fatih.edu.tr). 3) Gazi Üniversitesi: Bu üniversitede Osmanlı Türkçesi dersleri 1, 2, 3, 4. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk, ikinci dönemi) haftada 3’er saat zorunlu olarak okutulmaktadır http://www.fef.gazi.edu.tr). 4) Ankara Üniversitesi: Bu üniversitenin Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde Osmanlı Türkçesi dersi 1, 2 ve 3. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk dönemi) haftalık 4’er saat zorunlu olarak verilmektedir ( http://www.dtcf.ankara.edu.tr). 5) Marmara Üniversitesi: Bu üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde okutulmakta olan Osmanlı Türkçesi dersi, 1, 2 ve 3. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk dönemi) haftada 4’er; 4, 5 ve 6. dönemlerde (2. sınıfın ilk, 3. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) haftada 2’şer saat mecburî olarak okutulmaktadır (http://www.marmara.edu.tr). 6) Boğaziçi Üniversitesi: Üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde Osmanlı Türkçesi dersi, 1 ve 2. dönemlerde (1. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) haftada 4’er saat zorunlu olarak verilmektedir ( http://turkishliteratur.boun.edu.tr). 7) Uludağ Üniversitesi: Üniversitenin Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde 1, 2, 3 ve 4. dönemlerde (1. sınıfın ilk, ikinci ve 2. sınıfın ilk, ikinci dönemi) haftada 3’er saat olmak üzere Osmanlı Türkçesi dersi mecburî bir şekilde okutulmaktadır ( http://www.uludag.edu.tr). 8) Kültür Üniversitesi: Vakıf üniversitelerinden olan Kültür Üniversitesi’nin Fen Edebiyat Fakültesi’ne bağlı Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde Osmanlı Türkçesi dersi 1 ve 2. dönemlerde (1. sınıfın ilk ve ikinci dönemleri) haftada 4’er; 3 ve 4. dönemlerde (2. sınıfın ilk ve ikinci dönemi) ise haftada 2’şer saat olarak zorunlu bir şekilde verilmektedir ( http://www.fen-edebiyat.iku.edu.tr). Yukarıda verdiğimiz 6 devlet ve 2 vakıf üniversitesinde bulunan Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerine bakıldığında Osmanlı Türkçesi; 4 yıl, yani 8 dönem boyunca zorunlu bir şekilde haftalık ders saati bakımından en fazla Marmara Üniversitesi’nde 18 saat olarak verilmektedir. İstanbul ve Fatih üniversitelerinde ise 4 sene, yani 8 dönemde haftada 16’şar saat olarak mecburî Osmanlı Türkçesi dersleri okutulmaktadır. Yukarıda bahsedilen 8 üniversitenin içinde 4 yıllık bir zaman diliminde Osmanlı Türkçesi dersi, haftalık 8 saatle en az Boğaziçi Üniversitesi’nde okutulmaktadır. Bu sekiz üniversitenin 6’sında Osmanlı Türkçesi dersi 1. ve 2. sınıfların ilk ve ikinci dönemleri olmak üzere 4 dönemde; Marmara Üniversitesi’nde 3 yıl boyunca, Boğaziçi Üniversitesi’nde ise sadece 1 yıl boyunca zorunlu olarak okutulmaktadır. Bu tablo bize Osmanlı Türkçesi dersinin üniversitelerin çoğunda 1 ve 2. sınıflarda okutulduğunu 3. ve 4. sınıflarda ise bu dersin gösterilmediğini ortaya koymaktadır. Osmanlı Türkçesi Eğitim-Öğretiminde Karşılaşılan Zorluklar Osmanlı Türkçesi veya Osmanlıca dersleri öğrenciler arasında en zor ders kategorisine giren derslerdendir. Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinin en temel dersi olarak vasıflandırabileceğimiz bu dersten başarılı olabilmek için belli bir birikim elde etmek gerekir. 1. ve 2. sınıfta bu dersi iyi öğrenen öğrenciler, 3. ve 4. sınıfta diğer derslerde de avantaj kazanacaklarıdır. Çünkü özellikle 3. ve 4. sınıflarda Eski Türk Edebiyatı ve Yeni Türk Edebiyatı derslerinde okutulan metinler genellikle Arap harfleriyle yazılan Türkçe metinler olmaktadır. Osmanlıcası iyi olan öğrenciler 3. ve 4. sınıfta pratik yapma imkânı bulabilmektedirler. Osmanlıcanın 1. sınıfı temel bir sınıftır. Bu sınıfta öğrencilere ilk olarak Arap harfleri kavratılmalıdır. Bu sınıftakiler, ilkokul 1. sınıftaki talebeler gibi Arap harflerini 50’şer veya 100’er defa yazmalı ve harflerin bitişme şekillerini iyi öğrenmelidirler. İlk 1-1,5 ay bu konulara ağırlık verildikten sonra kelime okumalarına önem vermek gerekir. Kelimelerden, yavaş yavaş cümlelere geçilmeli; sonra da en basit metinden başlayarak daha zor metinler okutulmalıdır. Günümüze göre yabancı sayılabilecek kelimelerin anlamlarının sözlüklerden bulunup bunların kavranılmasının önemi öğrenciye anlatılmalıdır. Şemseddîn Samî’nin Kâmûs-ı Türkî’sinin herkesçe alınması sağlanmalıdır. Tamamen Arap alfabesiyle tanzim edilmiş olan bu sözlük sayesinde öğrenciler metinlerdeki kelimeleri doğru olarak okuyacaklardır. Öğrencilere bir de madde başları Latin harfleriyle oluşturulmuş bir sözlük de kullanmaları tavsiye edilebilir. İlk dönemin sonlarına doğru Latin harfli metinleri Arap harfleriyle yazma alıştırmaları yapılmalıdır. 1. sınıfın ikinci döneminde ise metin okumayla birlikte Latin alfabesiyle yazılan metinleri Arap harfleriyle yazma konusuna da devam edilmelidir. Ayrıca öğrencilere 2. dönem için dönem ödevi ve okunacak haftalık parçalar yazma ödevi olarak verilmelidir. Bu dönemde ayrıca Arapça vezinlere de yavaş yavaş girilmeye başlanmalıdır. 2. sınıfta Osmanlı Türkçesi derslerinde, 1. sınıfa göre daha ağır metinler okutulmalıdır. Bu sınıfta metinlerin yanı sıra Osmanlı Türkçesi grameri de öğrencilere belletilmelidir. Gramerde 1. sınıfta başlanılan 360 �Arapça vezinlere 2. sınıfta devam edilmelidir. İkinci dönem ise Arapça ve Farsça tamlamalar ve vakit kalırsa Farsça türemiş isim ve türemiş sıfatlar; birleşik isim ve sıfatlar da konu olarak öğrencilere anlatılmalıdır. Osmanlı Türkçesi Eğitimi İçin Teklifler: Osmanlı Türkçesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümlerinde yukarıda da dile getirdiğimiz gibi genellikle 1. ve 2. sınıflarda okutulmaktadır. 3. ve 4. sınıflarda bir kaç seçmeli dersin dışında Osmanlı Türkçesi ile ilgili bir ders bulunmamaktadır. Üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde umumiyetle 19 ve 20. asırda yazılan matbu metinler okutulmaktadır. Tarih bölümlerinde ise dîvanî, rik’a gibi yazı çeşitleriyle yazılmış metinler de öğrencilere verilmektedir. Osmanlı Türkçesi derslerinin daha verimli olabilmesi için tekliflerimiz şunlardır: 1) Osmanlı Türkçesiyle ilgili dersler seçmeli bile olsa 3. ve 4. sınıflarda da değiş adlarla öğrencilere verilmeli ve böylece öğrencilerin Osmanlıca ile ilgili irtibatlarının kopmaması sağlanmalıdır. 2) 3. ve 4. sınıfta Osmanlıca dersleri konulmasının mümkün olmadığı durumlarda, özellikle Eski ve Yeni Edebiyat derslerinde verilebilecek Arap harfli metinler sayesinde öğrenciler, Osmanlıca derslerinde öğrendiklerini pratik yapma imkânı bulacaklardır. Yani Osmanlı Türkçesini iyi bilen ve günümüze yabancı olan kelimeleri bugünkü karşılıklarıyla kavrayan bir öğrenci 3. ve 4. sınıflarda rahat edecektir. 3) Özellikle Tarih bölümlerinde öğretilen çeşitli yazı stilleri ile ilgili de Osmanlı Paleografyası adlı bir ders konabilir. Böylece Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğrencileri de padişah fermanlarını, tapu sicil kayıtlarını ve çeşitli evrakları az çok okuyabileceklerdir. 4) Osmanlı Türkçesini öğrencilere sevdirebilecek aktiviteler yapılmalıdır. Metinler belki görsel olarak öğrencilere sunulmalı, böylece talebelerin dikkati çekilmeli ve onların derslere yoğunlaşmaları sağlanmalıdır. 5) Talebelerin, Osmanlı Türkçesi ile irtibatlarının derslerin dışında da kopmaması için onlara bol bol ödev verilmeli ve bu yaptıkları ödevlerin karşılığını muhakkak alacakları söylenmelidir. Bunun neticesinde öğrenciler hem ödevlerini yapıp, hem de ödevleri yaparken kelimenin yazılış şekillerine ve günümüzdeki anlamlarına dikkat edecekler ve Osmanlıca ile olan ilişkileri devam edecektir. 6) İstanbul bir kültür hazinesidir. El yazmaları ve matbu Arap harfleriyle yazılmış birçok eseri bünyesinde barındıran bir şehirdir. Özellikle İstanbul’da bulunan üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde okuyan talebelere kütüphaneler gezdirilmeli ve cetlerimizin bize bıraktıkları eski kitapların ne derece önemli olduğu idrak ettirilebilmelidir. Öğrencilerin, geçmişte büyük bir kültür hazinesine sahip bir milletin torunları olduklarının bilincine varma yolunda kütüphane gezileri büyük önem taşımaktadır. Osmanlıcaya vâkıf olanların Osmanlıcayı bilmeyenlere göre ayrıcalık sahibi olacakları talebeye hissettirilmelidir. 7) Öğrencilere; Osmanlı Türkçesi eğitimi-öğretimi sayesinde günümüzde Türkçede çok sık, sık, bazen veya nadiren kullanılan kelimelerin orijinal imlâlarını kavradıkları takdirde bunları güzel, doğru ve Türkçenin musîkisine uygun olarak telaffuz edebilecekleri ve yeni nesilleri daha fazla etkileyebilecekleri anlatılmalıdır. 8) Geçmiş, yani tarih günümüzün aynasıdır. Geçmişte meydana gelen olaylar millî hafızamızdır. Kendi kültür köklerini iyi bilmeyen nesiller, geleceğe güvenle bakamazlar, başka milletlerin kültür hegemonyasına girerler. 20. yüzyıl ve bu yüzyıldan önceki yüzyıllarda meydana gelen tarihî hadiseler, günümüzde çözülemeyen pek çok hadisenin de temelini oluşturmaktadır. Türk toplumu olarak geçmişte ilişki içinde olduğumuz bir çok milletle alâkamızı daha güvenli bir şekilde sürdürebilmek ve kültürel köklerimizi yakından tanıyabilmek için Arap alfabesiyle yazılmış Türkçe metinlere (Osmanlı Türkçesine) vâkıf olmanın elzem olduğunu devletimizin üst kademesinden insanlara da kabul ettirebilmek için sık sık Osmanlı dönemiyle ilgili medyada programlar yapılıp, yazılar yazılıp, sempozyumlar düzenlenmeli; devlet başkanının, bakanların ve üst düzey bürokratların buralara katılmaları temin edilmelidir. Osmanlı Türkçesi eğitiminin daha büyük kitlelere ulaştırılabilmesi için yukarıda yaptığımız elbette bu tekliflerle sınırlı değildir. Sonuç Tarihimizi, kültürümüzü, edebiyatımızı, dilimizi iyi anlayabilmede en önemli vasıtalardan olan Osmanlı Türkçesi eğitimi günümüzde önem kazanmaktadır. Medya da Osmanlı Devleti’nin toplum yapısını bugünlerde daha ilgi ile takip etmektedir. Televizyonlarda çeşitli tarih, kültür, sanat ve edebiyat programları yapılmakta; gazetelerin kültür sayfalarında geçmiş kültürümüz ile ilgili yazılara rastlanmakta; Osmanlı dönemiyle ilgili romanlar, hikâyeler yazılmakta; böylece Osmanlı dönemine alâka, gün geçtikte artmaktadır. Bu döneme ilk elden ulaşabilmek ve 1928 yılında yapılan harf inkılâbından önce Türklerin yaklaşık 900-1000 sene kullandıkları Arap harfleriyle yazılmış olan Türkçe metinleri anlayabilmek için gereken donanımı bize sağlayacak olan en önemli husus, Osmanlı Türkçesi eğitimi ve öğretimidir. Osmanlı Türkçesi veya ilim âleminde yaygın olan adıyla Osmanlıca günümüzde üniversitelerin ancak sınırlı sayıdaki bölümlerinde okutulmaktadır. Bu bölümlerin 361 �başında gelen Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde verilen Osmanlı Türkçesi dersi, bölümün en temel dersi olmalıdır. Tarih bölümlerinde de Osmanlıca dersi verilmektedir. Bu iki bölümün dışında bazı İlahiyat fakültelerinde, Kütüphanecilik, Sanat Tarihi, Müzik bölümlerinde de Osmanlı Türkçesi dersi genellikle seçmeli ders olarak okutulmaktadır. Bunun dışında 6-7 sene önce açılan Sosyal Bilimler liselerinde de Osmanlıca dersi liselerin müfredatında bulunmaktadır. Yukarıda bahsettiğim müesseselerin ve bazı özel teşebbüslerin açtıkları özel kurslarda verilen Osmanlı Türkçesi derslerinin dışında maalesef Türkiye’de çok uzun bir dönem –yaklaşık 450-500 sene- Arap harfleri kullanılarak meydana getirilen yüz binlerce Türkçe kitaba ulaşabilmenin en önemli aracı olan Osmanlıca eğitimi hiçbir yerde yapılmamaktadır. Bu da bizim en önemli eksikliklerimizdendir. Genç nesle, milletimizin dünya yüzündeki büyük devletlerin kültürlerinden hiç de eksik olmayan, hatta onların kültürlerinden daha ileri bir kültür oluşturan Osmanlı dönemini aydınlatabilmede vasıta olan Osmanlı Türkçesinin önemi kavratılmalı ve kültür köklerine bağlı olmayan milletlerin dünyada hiçbir zaman söz sahibi olamayacakları idrak ettirilebilmelidir. Tebliğimizde Osmanlı Türkçesini nazara vermeye, Osmanlıca eğitiminin toplumda yaygınlaşabilmesi için bazı teklifler yapmaya çalıştık. Bu önemli konuya dikkat çektiysek, tebliğimiz hedefine ulaşmış sayılmalıdır. Kaynaklar Ahmet Vefik Paşa Lehçe-i Osmânî (Haz.: Recep Toparlı), Türk Dil Kurumu Yay., Ankara 2000, 1005 s. Faruk Kadri Timurtaş, “Uydurmacılık, Uydurma Kelimeler ve Türkçede Kelime Yapımı”, SİSAV (Siyasî ve Sosyal Araştırmalar Vakfı), Türk Dili Semineri, Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş Makaleler (Dil-Edebiyat İncelemeleri) (Haz.: Mustafa Özkan), Türk Dili Kurumu Yay., No: 693, Ankara 1997, 631 s. Hatice Şirin Usluer, Başlangıcından Günümüze Türk Yazı Sistemleri, Akçağ Yay., Ankara 2006, 406 s. Mustafa Özkan, “Osmanlı Türkçesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt: 33, İstanbul 2007, s.483-485. ------------, Türk Dilinin Gelişme Alanları ve Eski Anadolu Türkçesi, Filiz Yay., İstanbul 1995, s.43-45. Namık Kemal, “Lisân-ı Osmânî’nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazâtı Şâmildir.” OsmanlıDîvân Şiiri Üzerine Metinler (Haz. Mehmet Kalpaklı), Yapı Kredi Yay., İstanbul 1999, s.19-24. Rekin Ertem, Elifbe’den Alfabe’ye, Dergâh Yay., İstanbul 1991, 437 s. Şükrü Akalın “Cumhuriyet Döneminde Türkçe”, Türkler, Cilt: 18, Ankara 2002, s.15-53. Yusuf Ziya Öksüz, Türkçenin Sadeleşme Tarihi Genç Kalemler ve Yeni Lisan Hareketi, Türk Dil Kurumu Yay., No: 606, Ankara 1995, 240 s. Zeynep Korkmaz, “Atatürk ve Dil Devrimi”, Türkler, Cilt: 18, Ankara 2002, s.54-64. http://www.fen-edebiyat.iku.edu.tr http://www.turkishliteratur.boun.edu.tr http://www.uludag.edu.tr http://www.dtcf.ankara.edu.tr http://www.fatih.edu.tr. http://www.fef.gazi.edu.tr http://www.istanbul.edu.tr http://www.marmara.edu.tr 362 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 404 Title A name given to the resource Türk Dili Ve Edebiyatı Bölümlerinde Osmanlı Türkçesi Eğitimi Author Author GÜMÜŞKILIÇ, Mehmet Abstract A summary of the resource. Osmanlı Türkçesi, Türk dili tarihinin yaklaşık 450-500 yıllık bir dönemini ihtiva etmektedir. İlim âleminde Osmanlıca da denilen bu devrede Arap harfli Türkçe metinler yazılmıştır. Osmanlıca tarih boyunca hiçbir zaman başka bir dil olmamıştır. Arapça, Farsça unsurlar içermekle beraber dil Türkçedir. Bu döneme vâkıf olabilmek için iyi bir donanıma sahip olmak gerekir. Bunun için de ilk önce Arap alfabesi çok iyi bilinmelidir. Daha sonra bol bol Arap harfli Türkçe metin okunmalı ve bu metinler yazılmalıdır. Ayrıca günümüze yabancı olan kelimeler sözlüklerden bulunup, kavranılmalıdır. Günümüzde Türkiye’de Türk Dili ve Edebiyatı, Tarih, bazı Sanat Tarihi, Kütüphanecilik bölümlerinde ve İlahiyat Fakültelerinde ilmî olarak Osmanlı Türkçesi eğitimi verilmektedir. Bunların dışında bazı özel teşebbüsler çeşitli vakıflar aracılığıyla Osmanlı Türkçesi dersleri açmaktadır. Kendi kültürümüzü, tarihimizi, edebiyatımızı, dilimizi ve toplumsal yapımızı iyi anlayabilmek için Osmanlı Türkçesi dersi vasıtadır. Bu vasıta kullanılarak kültür köklerimize ilk elden ulaşma imkânına sahip olabiliriz.. Tebliğimizde; Türkiye’de bulunan 8 üniversite örnek olarak alınmış ve bu üniversitelerin Türk Dili ve Edebiyatı bölümlerinde okutulmakta olan Osmanlı Türkçesi değerlendirilmiş ve bu derslerin daha verimli bir şekilde öğrencilere verilebilmesi için neler yapılması gerektiği hakkında bazı teklifler sunulmuştur. Tebliğimiz; Osmanlı Türkçesi eğitiminin gerekli olduğu, bu eğitimin toplumda yaygınlaşması gerektiği konusuna bir nebze de olsa dikkat çektiyse hedefine ulaşmış sayılacaktır. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General)