231 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3829cede8212e9a5f4f8a77763020e13.docx 4da8890bd4bd3eb05063e8970aad79c1 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2527d4c6d741dbd6cb26863ab1325483.pdf 60d740a7f454d10131fa07436473ae6d PDF Text Text Role of SME in the Albania Economy Development RizhanaMancellari Epoka University Albania rmancellari@epoka.edu.al Abstract: This paper aims to discuss the role of small and medium sized enterprises in the economic development of Albania in the last decade, increasing the employment rate and reduce the poverty of our society. More specifically the impact of increased number of SME on the GDP growth will be carefully analyzed and interpreted, and the analysis of this paper will take into consideration the effects of SME-s in terms of innovation and economic growth.In the last years Small and medium sized enterprises have played a crucial role in the economic development of Albania. SME-s is the main source of increased employment, innovation and productivity growth. Consequently, in this context an important element where the Albanian economy relies upon for development is due to the increased number of SME. The aim of the research is to investigate and examine the impact of SME-s to the economic growth of Albania by influencing changes in the economic indicators such as: GDP, employment rate, export-import activities, entrepreneurial skills etc. This will be a research paper which consists on the demonstrating of the relationship between number of SME-s operating in the Albanian business environment including here their number in total & turnover and their impact to the GDP of economy. The impact of small-medium sized enterprises in economic development of Albania is relatively high. There is lots of SME-s which are operating in the urban areas as well as rural areas. They are burgeon of changes, central to local private sector development.Albanian government has supported the promotion of SME development because it gives rise to entrepreneurship which is the heart of economic development. Entrepreneurship is the key point for development not only in Albania but everywhere in the world. Also statistical data about the number of SME-s operating in Albania and their respective turnover will be included. Keywords: SMEs, Economic Growth, Employment, GDP, Albania. 90 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2545 Title A name given to the resource Role of SME in the Albania Economy Development Author Author MANCELLARI, Rizhana Abstract A summary of the resource. This paper aims to discuss the role of small and medium sized enterprises in the economic development of Albania in the last decade, increasing the employment rate and reduce the poverty of our society. More specifically the impact of increased number of SME on the GDP growth will be carefully analyzed and interpreted, and the analysis of this paper will take into consideration the effects of SME-s in terms of innovation and economic growth.In the last years Small and medium sized enterprises have played a crucial role in the economic development of Albania. SME-s is the main source of increased employment, innovation and productivity growth. Consequently, in this context an important element where the Albanian economy relies upon for development is due to the increased number of SME. The aim of the research is to investigate and examine the impact of SME-s to the economic growth of Albania by influencing changes in the economic indicators such as: GDP, employment rate, export-import activities, entrepreneurial skills etc. This will be a research paper which consists on the demonstrating of the relationship between number of SME-s operating in the Albanian business environment including here their number in total & turnover and their impact to the GDP of economy. The impact of small-medium sized enterprises in economic development of Albania is relatively high. There is lots of SME-s which are operating in the urban areas as well as rural areas. They are burgeon of changes, central to local private sector development.Albanian government has supported the promotion of SME development because it gives rise to entrepreneurship which is the heart of economic development. Entrepreneurship is the key point for development not only in Albania but everywhere in the world. Also statistical data about the number of SME-s operating in Albania and their respective turnover will be included. Keywords: SMEs, Economic Growth, Employment, GDP, Albania. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-04-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-4564 H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/862789557617ef0b9ea2578fe23e3b01.docx 609c3e01ba6ed3f8e78e0b18d434491b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ce9e426116a3081caa58692ee8895cf9.pdf c0f047b3648fc75aa71ef3b31a5fe47d PDF Text Text Role of the Media in Shaping Political and Electoral Behavior of the Albanian University Students SalihOzcan Epoka University Albania sozcan@epoka.edu.al DeaDhima Epoka University Albania d.dhima@yahoo.com Abstract: It is commonly accepted that media plays a central role in the functioning of modern democracies. As part of democratic system, media also plays a crucial role in shaping people’s political opinion and behavior. No one can deny its predominant influence in voting behavior. In order to understand its direct effect in voting choice the paper is going to look at Albanian media and its deep involvement and attention to politics. The main objective of this empirical research is to reveal the role of media in changing political behavior among university students in Albania. The study critically analyses the direct impact of mainstream media of this target group during June 2013 General Elections in Albania. The research is performed in survey format. This is still an ongoing project; however a sample of 494 respondents was generated from the contribution of both private and public university students belonging to different departments. To make it clearer and at the same time to extend the analysis, among others, three points will be taken into consideration. Firstly, the study identifies the most popular and accessible mediums for political information among Albanian university students. Secondly, it sheds a light on the influence of specific mediums such as television, internet and radio in shaping political beliefs and preferences. Thirdly, this quantitative research elaborates the credibility of mass media as one of the most powerful transmitter of political events in Albania. The observation of voting behavior allows us to realize whether citizens are influenced by family affiliation, personal predispositions or are they guided by the impact of media. Overall, as expected, results explore that media plays a significant role in voting choices among Albanian students. Similarly, in this age of technology, internet and television are being found as the two predominant sources for obtaining political information in Albania. However, it is quite evident that the persistent challenge for Albanian media is the improvement of its image and reputation as a reliable and impartial medium for providing political information. Keywords:Political Behavior, Mass Media, Voting Behavior, Political Knowledge, University Students, Albania 29 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2459 Title A name given to the resource Role of the Media in Shaping Political and Electoral Behavior of the Albanian University Students Author Author OZCAN, Salih DHIMA, Dea Abstract A summary of the resource. It is commonly accepted that media plays a central role in the functioning of modern democracies. As part of democratic system, media also plays a crucial role in shaping people’s political opinion and behavior. No one can deny its predominant influence in voting behavior. In order to understand its direct effect in voting choice the paper is going to look at Albanian media and its deep involvement and attention to politics. The main objective of this empirical research is to reveal the role of media in changing political behavior among university students in Albania. The study critically analyses the direct impact of mainstream media of this target group during June 2013 General Elections in Albania. The research is performed in survey format. This is still an ongoing project; however a sample of 494 respondents was generated from the contribution of both private and public university students belonging to different departments. To make it clearer and at the same time to extend the analysis, among others, three points will be taken into consideration. Firstly, the study identifies the most popular and accessible mediums for political information among Albanian university students. Secondly, it sheds a light on the influence of specific mediums such as television, internet and radio in shaping political beliefs and preferences. Thirdly, this quantitative research elaborates the credibility of mass media as one of the most powerful transmitter of political events in Albania. The observation of voting behavior allows us to realize whether citizens are influenced by family affiliation, personal predispositions or are they guided by the impact of media. Overall, as expected, results explore that media plays a significant role in voting choices among Albanian students. Similarly, in this age of technology, internet and television are being found as the two predominant sources for obtaining political information in Albania. However, it is quite evident that the persistent challenge for Albanian media is the improvement of its image and reputation as a reliable and impartial medium for providing political information. Keywords:Political Behavior, Mass Media, Voting Behavior, Political Knowledge, University Students, Albania Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-04-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-4564 H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fe9797ebf9c6dc388f544b1b46805884.pdf ae0a268c61387cfe51a557b6857edcd9 PDF Text Text Journal of Economic and Social Studies Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina Amra Babajić Faculty of Economics, University of Tuzla Bosnia and Herzegovina amra.babajic@untz.ba Meldina Kokorović Jukan Faculty of Economics, University of Tuzla Bosnia and Herzegovina meldina.kokorovic@untz.ba Abstract: This paper provides theoretical background and empirical research on state’s role in financial sector development, focusing on state’s role in achieving pro-poor economic growth through its activities in development of the financial sector. To this end, in the theoretical part of the paper, it is explained that pro-poor growth depends on the strong private sector, while at the same time private sector development is dependent on the degree of financial sector development. The empirical part of the paper discusses the role of the state in financial sector development and its contribution to economic growth and poverty reduction in Bosnia and Herzegovina (BH), arguing that this growth needs to be pro-poor oriented as BH is the poorest country in Europe. In order to assess the state’s role in financial sector development and its implication to pro-poor growth in BH, surveys among small and medium enterprises (SMEs) and government representatives were conducted. The research shows significant disagreement between the two surveyed groups about the efforts currently being implemented by BH government in supporting the private sector through financial sector development. It is concluded that government needs to work more closely with the private sector as well as with the financial sector so as to better identify the private sector needs and then create policies and take actions necessary for the private sector to develop, which would consequently lead to poverty reduction. Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 Keywords: state, financial sector, pro-poor growth, Bosnia and Herzegovina (BH) JEL Classification: O40, G00, I32 Article History Submitted: 9 April, 2016 Resubmitted: 20 September 2016 Accepted: 14 October 2016 http://dx.doi.org/10.14706/JECO SS16621 5 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan Introduction The year 2015 was set as the target year by the United Nations (UN) to implement the Millennium Development Goals (MDGs), with halving absolute poverty set as the first most important goal. Unfortunately, evidence shows that in many developing countries, mostly in Sub-Saharan Africa and Oceania, this goal would not to be met (UN, 2015). In order to reduce poverty, governments need to take necessary actions to assure what in academic literature is referred as the pro-poor economic growth. Broadly, pro-poor economic growth can be defined as one that enables the poor to actively participate in and significantly benefit from economic activity. Promoting pro-poor growth requires a strategy that is deliberately biased in favor of the poor so that the poor benefit proportionally more than the rich (Kawani 2000:3). Pro-poor economic growth can be achieved through private sector development (e.g. promotion of entrepreneurship) as the generator of work places. Government role in private sector development is of crucial importance, since the government is responsible for policies and regulations promoting positive environment for private sector development. One of the aspects of promoting pro-poor growth through private sector development is by means of support and development of the national financial system (creating adequate financial market structure and stable financial institutions, as well as assuring adequate prudential supervision). Financial system development requires government support to provide stable and favorable environment for different types of financial institutions to develop, and furthermore, to provide incentives for financial institutions to create financial products/services tailored to the needs of private enterprises and of poor people to be able to selfemploy. The main goals of this paper are twofold. The first goal is to investigate the role of the state in financial sector development with the main focus to establish the link between government efforts to achieve sustainable pro-poor growth and its efforts to develop the financial system which will be in the function of pro-poor growth. The second goal is to analyze the current state of government intervention in the financial sector oriented to poverty reduction in Bosnia and Herzegovina (BH). Also, the paper is to provide guidelines and recommendations for the improvement of 6 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina government policies regulating financial sector and for greater involvement of the state in providing financial support to private sector development. BH is a rather dysfunctional country with a relatively high poverty rate. According to UNICEF’s poverty measure AROPE (At-Risk-of-Poverty and Social Exclusion), BH has the greatest risk of poverty and social exclusion among European countries. AROPA for BH is 58.6% (of population), and it fairly deviates from the EU-27 AROPE that totals to 24.2% as well as from the new member countries whose AROPE totals to 30.6%. This evidence shows that BH needs the shift in current economic policies. The first part of the paper provides the theoretical background on the financial sector impact on poverty reduction. It focuses on establishing the link between state’s role in financial sector development and state’s role in contributing to poverty reduction by creating policies (among other policies) that ensure the development of the financial sector. In the second part of the paper a review on the existing literature and previous research on the subject is presented. In the third part of the paper empirical research results on the state’s role in financial sector development in BH are presented. Using discriminant analysis, it was found that a huge gap exists between government perceptions of their influence on financial sector development and perceptions of private sector participants on the government role in financial sector development. Theoretical Background on State’s Role in Poverty Reduction through Financial Sector Development Economic growth, which is in the function of poverty reduction, requires macroeconomic stability, efficient investment in human and physical capital including infrastructure, regulation of enterprises and well-functioning financial sector (financial institutions as well as financial markets). Private sector, dominated by small and medium enterprises, is perceived as the most important key for assuring economic growth and job creation. In that respect, government efforts should be directed to enforce policies and create positive environment for promoting private sector development which, in the end, will deliver pro-poor economic growth. Moreover, an important precondition for strong private sector development and its ability to deliver pro-poor growth is the existence of a sound financial system. According to the UK government’s Department for International Development, the Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 7 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan financial system contributes to factors needed for private sector to deliver pro-poor growth by the following activities (DFID, 2004:4-5): - Mobilizing savings for productive investment, and by facilitating capital inflows and remittances from abroad. The financial sector has a crucial role to play in stimulating investment in both physical and human capital, and hence increasing productivity; - Reducing transactions costs, facilitating inward investment, and making capital available for investment in better technologies. The financial sector can promote technological progress, thus increasing productivity, and improving resource use; - Enabling the poor to draw down accumulated savings and / or borrow to invest in income-enhancing assets (including human assets e.g. through health and education) and start micro-enterprises, wider access to financial services generates employment, increases incomes and reduces poverty; - Enabling the poor to save in a secure place, the provision of bank accounts (or other savings facilities) and insurance allows the poor to establish a buffer against shocks, thus reducing vulnerability and minimizing the need for other coping strategies such as asset sales that may damage long-term income prospects. Developed financial sector contributes to poverty reduction in two different ways: directly and indirectly (see Figure 1). 8 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina Figure 1: Financial Sector Development and Poverty Reduction Source: Zhuang J. et al., 2009:10 Directly, financial sector contributes to poverty reduction through improving the access to financial service for poor and underprivileged people. Government may enforce policies which promote and create opportunities for self-employment and SMEs development. Furthermore, government can invest in better education and human capital development. Through better allocation of fiscal revenues for social spending, government can contribute to consumption smoothening among different population groups. Indirectly, the financial sector contributes to poverty reduction through boosting economic growth. In most developing countries, the major challenge of financial systems development is to provide access to formal financial sources (products and services) to the poor. Poor people are usually deprived of accessing commercial bank loans and financial services since poor people are observed as risky clients. For that reason, poor people mostly rely on the informal or semi-formal financial institutions which, in general, offer much more expensive financial products/services. Empirical evidence (Beck, Demirgüç-Kunt, and Martinez-Peria, 2007) confirms that the most important direct channel through which financial sector development impacts on poverty reduction is better access to financial services. Furthermore, it is important to emphasize that state’s role in financial system development is extremely important. Through regulation and supervision, the state Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 9 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan creates secure and stable environment for financial institutions and markets to develop. To assure poverty reduction, governments need to implement policies which would lead to the increase in economic growth rates. But, efficiency of economic growth in poverty reduction depends on the capacity of the poor to participate in the growth (WB, 2005). Poor people can participate in achieving the economic growth only if they are given an active role in job creation. This is confirmed by the World Bank study titled ”Pro-Poor Growth in the 1990s: Lessons and Insights from 14 Countries”, where it is emphasized that policymakers who seek to reduce poverty should implement policies that enable their countries to achieve a higher rate of growth. But growth is more effective in reducing poverty in some countries than in others, depending on the capacity of poor people to participate in and benefit from growth. 1 As emphasized, development of the private sector as the new job creator is of key importance. The biggest responsibility for private sector development is on the government, because they need to create stimulative environment for development of the existing and the opening of new enterprises. There is persuasive evidence from all over the world confirming that rising levels of competition have been unambiguously associated with increased economic growth, productivity, investment and increased average living standards (OECD, 2006:41). Therefore, based on the modern regulatory regimes for development of the private sector which include competition policy regimes, economic growth model based on the pro-poor principles is desirable in BH. The existing model of economic growth in BH is not pro-poor oriented, because the Strategy for poverty reduction in BH adopted in 2004 is not fully implemented. Literature Review Literature review shows that early researches aimed to understand the relation between financial system and social welfare, while more recent studies (last decade) are more oriented to find the link between financial sector development and poverty reduction/alleviation. 1 We argue that the private sector, if properly supported by the government (especially in terms of development of entrepreneurship culture), is in the function of building the capacity of the poor people to participate in the country’s economic growth. 10 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina Vast theoretical and empirical academic literature exists on the subject of financial sector impact on the social welfare. The majority of the papers in the 1990s debated mainly on the relation between financial system development and economic growth in general (Bencivenga & Smith, 1991; King & Levine, 1993; Levine, 1997) and on industrial growth in particular (Rajan & Zingales, 1998). Levine (2004) argues that countries with better functioning banking sector and financial markets grow faster. Bencivenga and Smith (1991) found positive relation between financial intermediation development and increase in real growth rates. Furthermore, they conclude that regulation policies (such as reserve requirements and interest rate caps) might have an impact on economic growth and need to be considered by developing countries. King and Levin (1993) formulated and empirically proved the model showing that better (more developed) financial systems stimulate economic growth by accelerating productivity rates. It is shown that more developed systems make more efficient selection for financing entrepreneurial activities and, therefore stimulating faster economic growth. Fields (2001) argues that through better access to finance poor people have better opportunities to participate in economic activities. Most recent empirical studies shows the existence of a significant positive effect of financial system development on poverty reduction, where countries with more developed financial systems are more likely to have lower poverty rates. (e.g. Akhter et al. 2010; Ho S. and Odhiambo, N. M , 2011; Azra. D et al. 2012; Uddin, G. S. et al. 2012). Honohan (2004) shows that correlation between financial development and sustainable economic growth needs to be drawn by more comprehensive statistics than merely banging sector depth. Furthermore, Quartey (2005) investigated the relation between savings mobilization and poverty reduction showing the existence of correlation between the two variables, but emphasizing the role of the government and its policy in stimulating domestic savings. It was also observed that institutional quality and adequate regulation of financial institutions play a crucial role in positive relationship between financial system development and poverty reduction (Dhrifi, 2013a.) Moreover, Dhrifi concludes that government must cooperate closer with the financial market and the banks acting as the regulator for formalizing models for the poorest access to formal and informal finance. Such actions of policy intervention should normally facilitate institutions providing financial services to the poor. In Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 11 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan addition, it should foster cultures of households to invest in profitable projects. Political solutions must be tailored to the problems of the financial sector. (Dhrifi, 2013b:477). Having in mind the importance of government involvement in financial sector development aiming to achieve pro-poor economic growth, further research focuses mainly on the government role in BH in reducing poverty through financial sector development. Contribution of Financial Sector Development to Poverty Reduction in BH Overview of the Institutional Framework in BH Supporting the Private Sector and SMEs The general climate in the society should lead individuals to consider the option of starting their own business as attractive, and acknowledge that SMEs contribute substantially to employment growth and economic prosperity (EC 2008:3). In that respect, institutional infrastructure is necessary to support SMEs in proving growth and economic prosperity. When it comes to creating stimulative environment for private sector development in general, government’s role is of the utmost importance. Nevertheless, institutions forming infrastructure for private sector development are not just governments, but also non-government, private and non-profit organizations. There is no unique institutional infrastructure for private sector development and it differs from country to country. Support provided by government institutions is usually related to providing consulting and professional services, presenting good practices, etc. The majority of countries have developed different types of institutions such as government agencies, ministries, associations, chambers, and financial institutions. These institutions operate on different levels, from local, regional, state to international level. In context of creating adequate institutional infrastructure for supporting the private sector, especially for supporting SMEs, the European Union (EU) has made significant improvements. By adopting “Small Business Act” for Europe, the European Commission has laid a set of principles for implementation of policies both at the EU and Member State level in order to improve the legal and administrative environment throughout the EU for SMEs. These principles are the following (EC, 2008:4): 12 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina • • • • • • • • • • Create an environment in which entrepreneurs and family businesses can thrive and entrepreneurship is rewarded, Ensure that honest entrepreneurs who have faced bankruptcy quickly get a second chance, Design rules according to the “Think Small First” principle, Make public administrations responsive to SMEs’ needs, Adapt public policy tools to SMEs’ needs: facilitate SMEs participation in public procurement and better use State Aid possibilities for SMEs, Facilitate SMEs access to finance and develop the legal and business environment supportive to timely payments in commercial transactions, Help SMEs to benefit more from the opportunities offered by the Single Market, Promote the upgrading of skills in SMEs and all forms of innovation, Enable SMEs to turn environmental challenges into opportunities, and Encourage and support SMEs to benefit from the growth of markets. By turning these principles into practice, many different institutions supporting SMEs have been established across the EU with coordinating efforts to provide better institutional framework for SMEs. By adopting EU Acquis Communautaire, BH has accepted these principles to create adequate institutional setting for SMEs development. Currently, there are several institutions that provide institutional support for SMEs in BH. This infrastructure is rather complicated due to the elaborate olitical and legal system in the country. BH operates on the state level with two entities: Federation of BH (FBH) and Republic of Srpska (RS), and Brcko District. FBH is further divided into ten cantons, each operating as a state within the state. The overview of BH government institutions and governmental financial institutions supporting SMEs is given in Table 1. On the state level, development of SMEs is coordinated by the Ministry of foreign trade and economic relations. Within this Ministry the Sector for Economic Development and Entrepreneurship is responsible for SMEs development and is in charge of the following basic activities: normative-legal, study-analytical, technicaloperational, information-documentary, and administratively-technical. These activities include different areas such as: macroeconomic analysis and economic Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 13 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan growth forecast of BH; collaboration with international institutions and organizations; collaboration with domestic and foreign scientific and research institutions; preparation of treaties, agreements, and other acts for projects and programs of economic restoration and development; projects and programs of bilateral and multilateral donations and credits for economic restoration and development; coordination of international economic assistance to BH except the part regarding the European Union assistance; preparation of bilateral and multilateral agreements and other acts regarding economic restoration and development of BH; development of entrepreneurship, support to the development of SMEs; SMEs promotion. 2 Nevertheless, the fund for financial support for SMEs on the state level does not exist. Financial government support for SMEs is under the jurisdiction of the entities. On the level of FBH, SMEs are supported by the Ministry of Development, Entrepreneurship and Crafts and Development and the Development Bank of FBH. Furthermore, each of the ten cantons has cantonal ministry which deals with SMEs. In RS, SMEs development is supported by the three following institutions: the Ministry of Industry, Energy and Mining of RS, the Agency for SMEs and the Development Bank of RS. Table 1: The overview of BH government institutions supporting the private sector and SMEs Level of government State level Entity level Federation of BH Entity level Republic of Srpska Cantonal level Brcko District 2 Government institution Ministry of foreign trade and economic relations of BH Ministry of development, entrepreneurship and crafts Ministry of industry, energy and mining of RS Agency for SMEs Designated ministry for SMEs Government of Brcko District – Government financial institution Does not exists Development Bank of FBH Development bank of RS Development bank of RS. Development Grant Fund of Brcko District www.mveteo.gov.ba 14 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina Besides the government institutions, there is a wide network of non-government institutions providing support to SMEs development in BH, such as REDAH Regional Development Agency for Herzegovina, REZ – Regional Development Agency for Central BH region, NERDA - Regional Development Agency for North-East BH, SERDA – Sarajevo Regional Development Agency, etc. This existing legal infrastructure in BH, with different laws adopted on different government levels (state, entities, and cantons) and problems in the implementation of the Strategy for SMEs development, is rather complicated and does not provide proper conditions for enterprises to operate. Laws adopted on different government levels are not harmonized. Furthermore, there is no single state register of SMEs. Other infrastructural problems are related to complicated public administration, high costs of maintaining public administration, redundancy in functions of different institutions on all government levels with unclear responsibilities, etc. The number of registered enterprises in BH is reduced year by year, and conditions for the operation of the existing enterprises are worsened. Overall, it can be concluded that the current infrastructure supporting SMEs in BH is not in favor of achieving sustainable growth in the country. The Strategy of SMEs development is not being implemented properly and Strategy for poverty reduction is nothing more than cold facts on paper, as government is doing nothing to enforce and achieve strategy objectives. These strategies are not producing pro-poor growth. Overview of the BH Financial Sector The BH financial system is bank centric, where the dominant role is played by the commercial banks. The non-bank financial sector is relatively underdeveloped with the following financial institutions operating within the sector: microcredit organizations, leasing companies, investment funds and insurance companies. As Figure 2 shows, commercial banks account for 84% of the total financial asset within the BH financial system, while the remaining financial institutions account for 5% or less of the total assets. Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 15 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan Figure 2: Structure of financial institutions of the BH financial sector in 2013 5% 4% 4% 3% Banks Leasing companies 84% Insurance companies Investment funds Microcredit organisations Source: CBBH (2014) Stability and security of the overall banking sector is adequate, according to the data provided by the Banking Agencies of Federation of BH and of Republic of Srpska. In 2012, capital adequacy rate of the banking sector, as the most important measure of banking sector performances, was 16.4%, which is substantially above the regulatory minimum of 12%. Regardless of the financial crisis, the financial system of BH remains strong in terms of its ability to provide financial support to nonfinancial sector (companies and households). On the other hand, statistical data shows that credit activity of banks was decreased during 2012, where 51.6 % of total credits (approx. BAM 16 billion) was granted to non-financial companies (public and private), 42.6% to households and 5.2% to the government. In the same period, microcredit financial institutions in Federation BH granted only 2% of the total credits (BAM 400 million) to companies and 98% to households. According to the Annual Report for 2012 of the Central Bank of BH, there were 28 licensed banks in BH, with 18 of them operating in FBH and 10 in RS. There were 19 microcredit financial institutions (13 in FBH and 6 in RS), with 15 of them 16 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina organized as microcredit foundation and 4 as microcredit organizations. 3 Leasing companies are less developed financial institutions with only 9 being licensed for providing leasing contracts (7 in FBH and 2 in RS). Furthermore, capital markets in BH are not used to their full potential. Organized capital markets exist within two securities exchanges (Sarajevo Stock Exchange and Banja Luka Stock Exchange), but the annual turnover at these exchanges is rather symbolic. The structure of the securities exchanges turnover shows the lack of foreign investors and dominance of government debt securities. Private companies do not use securities exchanges to raise capital funds through stock or bonds issuing or initial public offerings. Research Methodology and Sample For the purposes of assessing government involvement and policies impact on strengthening the financial sector oriented to poverty reduction and pro-poor growth, we conducted the research among SMEs and government bodies. The aim of the research was to better understand the perceptions of SMEs as the most important creators of work places, as well as of the perceptions of government agencies representatives about the level of government involvement in financial sector development. In order to collect the research data two types of questionnaires were created, one for SMEs and other for government representatives. The questionnaires were structured to collect data about government policies and actions impact on private sector development and poverty reduction focusing on the financial sector impact. 4 The questionnaires were created consulting the OECD document - Promoting Pro-Poor 3 One of the main differences between microcredit foundations and microcredit institutions is related to the maximum amount of granted credit. Microcredit foundations can grant a credit in the maximum amount of BAM 10,000 (approx. EUR 5000 ), while microcredit organizations can grant a credit in the maximum amount of BAM 50,000 (approx. EUR 25,000 EUR). 4 The research results, presented in this paper, are part of the broader research on government role in poverty reduction in BH which, besides its role in strengthening the financial sector, covered government role in strengthening entrepreneurial environment and the overall support to the private sector by eliminating different barriers, such as regulatory, administrative and financial. Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 17 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan Growth: Private Sector Development and the European Commission document - The European Platform against Poverty and Social Exclusion: A European framework for social and territorial cohesion. The questionnaire for SMEs included thirteen questions, while the one for government bodies included eighteen questions. The sample of the surveyed SMEs was created based on the partial data on the number and types of SMEs from the Indirect Taxation Office of BH and the Agency for Statistics of BH, since the state level database of SMEs operating in BH does not exist. Having in mind that the sample would be rather large to collect the data, it was decided to include 250 SMEs in the sample. The size and structure of the sample is shown in Table 2. The response rate among SMEs was 50%. Table 2: Size and structure of the sample of the surveyed SMEs Group Number of employees 1 0 – 10 2 10 – 50 3 50 – 250 ∑ Type of SME Micro Enterprises Small Enterprises Mid-sized Enterprises Stratums Number of enterprises % Sample Number of enterprises 31,102 78.58 196.45 6,539 16.52 41.3 41 1,938 4.90 12.25 12 39,579 100.00 250.00 250 Number of enterprises in the sample 197 Source: Authors’ research The survey of government institutions included the following institutions and agencies: Federal Ministry of Development, Entrepreneurship and Crafts, FBH Development Planning Institute, Agency for Development of Small and Midsized Enterprises of Republic of Srpska, Government of Brcko District – Development Grant Fund of Brcko District, Federal Ministry of Energy, Mining and Industry, Ministry of Foreign Trade and Economic Relation of BH, and ten cantonal ministries of entrepreneurship. The response rate among government institutions was 81%. 18 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina The data was collected in the period from May to November 2014, by e-mail, phone and direct contact. Research Results and Discussion As it was indicated in the previous part of the paper, economic pro-poor growth implies orientation to poverty reduction through different government measures, including financial sector development. Financial sector development contributes to pro-poor growth by creating a network of different types of financial institutions as well as a variety of financial products/services for the private sector and supporting entrepreneurial development, which contributes to poverty reduction by increasing employment and self-employment. SMEs Perceptions of State’s Role in Financial Sector Development in BH In general, the survey shows negative SMEs perceptions of the state’s role in financial sector development and its contribution to entrepreneurial development and, therefore, to poverty reduction. Figure 3 shows the results of the level of the surveyed SMEs agreement with different aspects of government (state) support to financial sector development. Figure 3: Perceptions of SMEs on the state’s role in financial sector development State regulates microcredit organization and… 24,3 State creates positive business environment… 25,7 32,9 State works continuously on development… State ensures guaranties and subventions… State creates conditions for development of… 35,7 State encourage entrepreneurial and… Supporting financial institutions,… 0% Strongly disagress Disagree 28,6 38,6 14,3 14,3 41,4 21,4 40 27,1 21,4 41,4 35,7 25,7 34,3 40% Agree 10 2,9 7,1 4,32,9 47,1 32,9 20% 7,12,9 47,1 31,4 Undecided 14,3 0 28,6 44,3 27,1 State finances investment in equipment,… 28,6 15,7 60% 80% 7,10 7,12,9 4,3 1,4 4,3 1,4 14,3 0 100% Strongly agree Source: Authors’ research Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 19 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan As Figure 3 shows, 23% to 44% of the surveyed SMEs strongly disagree, while 28% to 41% of the surveyed SMEs disagree that the state supports financial sector development oriented towards helping SMEs and entrepreneurial firms. The majority of the surveyed SMEs disagree that state: • ensures guaranties and subventions for debt financing of the companies (85.7% of the surveyed SMEs), • creates conditions for development of different types of financial products/services for micro/small/mid-sized companies (78.5% of the surveyed SMEs), and • works continuously on development and strengthening of the financial sector (72.9% of the surveyed SMEs). Furthermore, the research results show that most of the surveyed SMEs have either a negative or neutral attitude towards the state regulations on microcredit organizations and prevention of misuse of these organizations, state’s role in creating positive business environment and support to microcredit organizations, and state’s support to financial institutions. It is interesting to observe that less than 15% of the surveyed SMEs expressed a positive attitude towards the state’s role in financial sector development and its impact on entrepreneurial development. Government Bodies Perceptions of its Role in Financial Sector Development in BH In contrast to SMEs negative perception, the survey shows a more positive attitude among government bodies of the state’s role in financial sector development. The results of the survey are shown in Figure 4. 20 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina Figure 4: Perceptions of government bodies on the state’s role in financial sector development State regulates microcredit organization and prevent misuse of these… 7,7 7,7 76,9 State creates positive business 7,7 environment and support microcredit… State works continuously on development and strengthening of financial sector 53,8 7,7 State ensures guaranties and subventions for debt financing of the… 7,7 7,7 0% Strongly disagress Disagree 0 30,8 23,1 23,1 30,8 State encourage entrepreneurial and 07,7 investment activities Supporting financial institutions, 0 government contributes to… 15,4 46,2 23,1 38,5 23,1 Undecided Agree 15,4 0 0 23,1 0 7,7 7,7 69,2 40% 7,7 46,2 76,9 20% 15,4 0 61,5 23,1 15,4 State finances investment in equipment, technology and education 23,1 30,8 23,1 State creates conditions for development of different types of financial… 7,7 0 60% 7,7 0 80% 100% Strongly agree Source: Authors’ research The majority of the surveyed government bodies are undecided (neutral) towards the statements related to state policies and to the entrepreneurial development through strengthening the financial sector. Government bodies agree that the state does not create conditions for development of a wide range of financial products/services for micro/small/medium enterprises and, moreover that it does not create positive environment and financial support for microcredit organizations. In contrast to the perceptions of the surveyed SMEs, government bodies express a positive attitude towards the state’s role in creating the conditions for debt financing for start-ups and enterprise development, as well as towards the state’s role in ensuring grants and subventions for debt financing of SMEs. Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 21 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan Using discriminant analysis existence of the significant difference among attitudes between the private and government sectors on the state’s role in strengthening the financial sector was tested. In that respect, one discrimination function was determined, where the function describes 100% of the variation of the between groups variation, which is shown in Table 3. Table 3: Discrimination analysis for the state’s role in strengthening financial sector F eigenvaules λ % of Variance 1 0.278 100 Cumulative % 100 Canonical Correlation rc 0.467 Wilks’ Lambda λ 0.782 Chisquared χ2 18.788 df Sig. 9 0.027 Source: Authors’ research Squared canonical correlation (rc), the effect size for the discriminant functions, is (0.4672)=0.278. Wilks Lambda is rather high (Wilks λ=0.782) showing low discrimination strength of discriminant functions. Chi-squared test (χ2) for function 1 is statistically significant (χ2=18.788, sig.=0.027), showing that discrimination model is significant, and therefore can adequately measure group membership, but determined differences between groups are rather small. Table 4 shows discriminant function coefficients and group centroids for the state’s role in strengthening financial sector. Table 4: Discriminant function coefficients and group centroid for the state’s role in strengthening financial sector Discriminant Coefficient (DC) State encourages entrepreneurial and investment activities State ensures guaranties and subventions for debt financing of companies State creates conditions for debt financing of start-up/development of firms 0.629 State finances investment in equipment, technology and education 0.569 22 0.823 Group Centroid Private sector -0.225 Government 1.209 0.624 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina Supporting financial institutions, government contributes to entrepreneurial development 0.536 * Difference does not exist Source: Authors’ research Table 4 shows differences between the observed groups for chosen variables in the hierarchical order. The mayor difference in perceptions among the private and government sectors is observed in respect to the following: state’s role in encouraging entrepreneurial and investment activities (DC=0.823), and state’s role in ensuring guaranties and subventions for debt financing of companies (DC=0.629). On the other hand, there is no significant difference between perception among the private and government sectors on the state's role in creating positive business environment and support to microcredit organizations. It can be observed that even though some differences in perceptions among the private and government sectors, on the multivariation level, do exists, where the private sector gives a lower grade than the government bodies for the state’s involvement and contributions to financial sector development, those differences are rather insignificant. Conclusions and Recommendations In order to reduce poverty, governments in developing countries need to take necessary actions to assure pro-poor economic growth. Pro-poor economic growth can be achieved by greater role of the state in developing private sector and creating environment for entrepreneurship. In that respect government needs to establish economic environment which would boost private sector to create more work places for the poor. Furthermore, the state needs to engage in development of the financial sector, as financial sector development is one of the preconditions for private sector to develop. Without proper financial sector infrastructure for private sector and entrepreneurs to obtain external financial sources (more precisely, without availability of different types of external financial sources tailored to their needs), it cannot be expected that a pro-poor growth can be achieved through private sector development. As the research shows, based on the BH experience, it is not enough to create the regulation framework of the financial system and regulation for SMEs, but it is Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 23 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan important that regulations and government actions are in line with the expectation of the private sector. The research shows that private sector is not satisfied with actions undertaken by the state for supporting financial sector. The analysis of SMEs perceptions reveals that SMEs have negative perceptions towards the state’s role in financial sector development. The surveyed SMEs are of the opinion that the state interventions in financial sector are not contributing to entrepreneurial development in BH, regardless of the fact that BH financial sector is well developed and well regulated. On the other hand, the analysis of perceptions of government bodies at all levels (municipal, cantonal, entity and the state level) reveals that the state is not aware of the needs of private sector, as well as of entrepreneurial sector. It is obvious that a huge lack of understanding between the state and private sector exists. In that respect, it is important that government work more closely with private sector as well as with financial sector to identify the needs of private sector and create policies and take actions necessary for private sector to develop. In particular, when it comes to financial sector development, government bodies need to: • rethink and better distribute guaranties and subventions for debt financing of companies, • create conditions for development of different types of financial products/services specially tailored for the needs of SMEs, • work continuously on development and strengthening of financial sector, hold workshops or focus groups where all interested parties (the state, financial institutions and SMEs) would be able to discuss the problems in access to financial products and services. References Akhter, S., Liu , Y., & Daly, K. (2010). Cross Country Evidence on the Linkages between Financial Development and Poverty. International Journal of Business and Management, 5(1), 3-19. Azra, K. D., Ahmad E., & Ullah W. (2012). Financial Development and Poverty Reduction: Time Series Evidence from Pakistan. World Applied Sciences Journal 18(11), 1576-1581. 24 Journal of Economic and Social Studies �Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina Beck, T., A. Demirgüç-Kunt, & M. S. Martinez-Peria. (2007). Reaching Out: Access to and Use of Banking Services across Countries. Journal of Financial Economics, 85(1), 234–66. Bencivenga, V.R, & Smith, B.D. (1991). Financial Intermediation and Endogenous Growth, Review of Economic Studies, 58, 195-209. Central bank of Bosnia and Herzegovina (2014). Annual Report of CBBH for 2013. Retrieved from: http://www.cbBH.ba/files/godisnji_izvjestaji/2014/GI_2013_bs.pdf DFID (2004). The Importance of Financial Sector Development for Growth and Poverty Reduction Policy Division Working Paper, Department for International Development, UK. Retrieved from: http://ageconsearch.umn.edu/bitstream/12886/1/fi04im01.pdf Dhrifi, A. (2013a). Financial Development and Poverty: What Role for Growth and Inequality?, International Journal of Academic Research in Accounting, Finance and Management Sciences, 3(4), 119–129 Dhrifi, A. (2013b). Financial Development and the "Growth-Inequality-Poverty" Triangle: A Comparative Study between Developed and Developing Countries, International Journal of Economics, Finance and Management, 2(7), 472 -481. European Commission (2008). “Think Small First” - A “Small Business Act” for Europe {SEC(2008) 2101} {SEC(2008) 2102}, COM/2008/0394 final. Retrieved from: http://eur-lex.europa.eu/legalcontent/EN/TXT/?uri=CELEX:52008DC0394 Fields, G. (2001). Distribution and Development: A New Look at the Developing World. NY: Russell Sage Foundation, and Cambridge, MA: MIT Press. Ho, S., and Odhiambo, N. M. (2011). Finance and Poverty Reduction in China: An Empirical Investigation, International Business & Economics Research Journal, 10(8), 103 -114. Honohan, P. (2004). Financial Development, Growth and Poverty: How Close is the Links, World Bank Policy Research Working Paper 3203, February 2004, Retrieved from: http://www1.worldbank.org/finance/assets/images/3203.pdf Volume 6 | Number 2 | Fall 2016 25 �Amra Babajić, Meldina Kokorović Jukan King. R. G, and Levine R. (1993). Finance, Entrepreneurship and Growth: Theory and Evidence, Journal of Monetary Economics, 32(3), 513-542. Levine, R. (2004). Finance and Growth: Theory and Evidence. NBER Working Paper No. 10766, National Bureau of Economic Research, MA: Cambridge Levine, R. (1997). Financial Development and Economic Growth: Views and Agenda, Journal of Economic Literature, 35(4), 688-726. Quartey, P. (2005). Financial Sector Development, Savings Mobilization and Poverty Reduction in Ghana, UNU-WIDER. 2005, Research Paper No. 2005/71, United Nations University, Helsinki, Finland. Rajan, R.G. Zingales, L. (1998). Financial Dependence and Growth, The American Economic Review, 88(3), 559-586. Rajan. R.G, a Zingales L. (2003). The Great Reversals: The Politics of Financial Development in the 20th Century, Journal of Financial Economics, 69(1), 5-50. OECD (2006) Promoting Pro-Poor Growth - Private Sector Development. Retrieved from: http://www.oecd.org/development/povertyreduction/36427804.pdf Uddin G.S., Kyophilavong P., Sydee N. (2012). The Casual Nexus of Banking Sector Development and Poverty Reduction in Bangladesh, International Journal of Economics and Financial Issues, 2(3), 304-311. UN (2015). Millennium Development Goals: 2014 Fact Sheet. Retrieved from: http://www.un.org/millenniumgoals/2014%20MDG%20report/MDG%202014% 20Progress%20Chart_English.pdf WB (2015). Pro-Poor Growth in the 1990s: Lessons and Insights from 14 Countries. Retrieved from: http://siteresources.worldbank.org/INTPGI/Resources/3426741119450037681/Pro-poor_growth_in_the_1990s.pdf 26 Journal of Economic and Social Studies � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3340 Title A name given to the resource Role of the State in Financial Sector Development and Achieving Pro-Poor Growth: Evidence from Bosnia and Herzegovina Author Author Babajic, Amra KOKOROVIĆ JUKAN, Meldina Abstract A summary of the resource. This paper provides theoretical background and empirical research on state’s role in financial sector development, focusing on state’s role in achieving pro-poor economic growth through its activities in development of the financial sector. To this end, in the theoretical part of the paper it is explained that pro-poor growth depends on the strong private sector, while at the same time private sector development is dependent on the degree of financial sector development. Defining pro-poor growth as a set of policies aiming to reduce poverty, it is argued that pro-poor growth is dependent on financial sector development both, directly and indirectly. Financial sector development contributes to poverty reduction directly through improvement of the access to financial products/services to the poor, and indirectly through private sector’s better access to financial sources which as a consequence impacts the overall economic growth of the country. By analyzing theoretical approaches, it is shown that government policies and actions in financial sector development might positively impact private sector development, and therefore (indirectly and directly) contributes to pro-poor growth. The empirical part of the paper discusses the role of the state in financial sector development and its contribution to economic growth and poverty reduction in Bosnia and Herzegovina (BiH), arguing that this growth needs to be pro-poor oriented as BIH is the poorest country in Europe. In order to assess state’s role in financial sector development and its implication to pro-poor growth in BIH, surveys among small and medium enterprises (SMEs) and government representatives were conducted. The aim of the surveys was to analyze the perceptions of private sector participants and of government institution employees perceptions about the government role in development of the financial sector oriented to SMEs. The research shows significant disagreement between the two surveyed groups about the efforts currently being implemented by BIH government in supporting the private sector through financial sector development. It is concluded that government needs to work more closely with the private sector as well as with the financial sector so as to better identify the private sector needs and then create policies and take actions necessary for the private sector to develop, which would consequently lead to poverty reduction. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e35850b3e59f26c9e8e1da59d69ed48b.pdf e6801fcf6614d0479eb3b63131364eec PDF Text Text Journal of Economic and Social Studies Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki’s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece Başak Gül AKTAKAS Faculty of Economics Çukurova University, Adana, Turkey bgaktakas@cu.edu.tr Cengiz AYTUN Kozan Vocational School Çukurova University, Adana, Turkey cengiza@cu.edu.tr Cemil Serhat AKIN Yayladagı Vocational School Mustafa Kemal University, , Hatay, Turkey. csakin@mku.edu.tr Abstract: Business cycles are one of the best sources to understand current situation of a country’s economy. Michal Kalecki denotes investment as the best explanatory for the dimension and reason of cycles; on the other hand Schumpeter considers that innovation should be placed in a different position in this regard. In addition, both Kalecki and Schumpeter verify that investment and innovation are related with each other because innovation is also an important subject for investment. It is expected that investment and innovation have the effect in the same direction on output. In this study, business cycles have analyzed for 19712009 period by using the yearly data in Turkey and Greece and it has been dealt effects of investment and innovation on cyclical fluctuation. In this paper which growth rates have been discussed, ordinary least square estimation method has been used. In this respect firstly, it has been examined that the effect of innovation on investment and income. After that examined that effect of investment on output and finally innovation and investment have been evaluated by considering the effects on the output. It has been found that the obtained results support the views of Kalecki for both of the countries. KEYWORDS: Investment, Innovation, Business Cycles, Michal Kalecki ARTICLE HISTORY Submitted: 05 March 2012 Resubmitted: 12 May 2012 Resubmitted: 06 December 2012 Accepted: 24 December 2012 JEL codes: E12, E22, O31 95 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN Introduction Business cycles are the one of the important topic which macroeconomics has focused on. In this context, it has been seen that emphasis on balance results. Some of the neo-classical economists' perspective on this issue is how output and price act together throughout the cycle (Sawyer, 1985). In spite of these dominant views, it is seen that Post-Keynesians consider differently for the business cycles. In contrast to the main economic streams which see the all macroeconomic cycles as a function of external powers, Post-Keynesians think that business cycle is derived from internal powers (Snowdon and Vane, 2005; Harvey, 2011). It is seen that Kalecki who is one of the precursors of Post-Keynesian economics shares this view and creates a difference along with his views on business cycles. Kalecki refers specifically a central role for investment because of the effect on demand and output. According to him, the main reason of these cycles is resulted from the differences in investment. The determiner role of investment upon output presents his opposite views about Orthodox economic streams. Besides, it is seen that innovation has a significant place in the subject of investment. Whereas innovation has a positive effect on investment, herein the output has an effect in the same direction as well. Whilst Joseph Schumpeter deals with the effect of innovation upon output as a different topic all by itself, Kalecki shows investment as the main source of the shifts of output. However, there are some ideas which supports both investment and innovation have an effect on output together as dependent on conditions in current period (Courvisanos and Verspagen, 2004). In this study, it is addressed that the issue of cyclical fluctuations. In this regard, it has been examined relationships of investment and innovation with output for Turkey and Greece. Firstly, it will be given some information about primarily role attributed to investment as to Kalecki. Then, the connection of this topic with innovation will be placed. Afterwards, taking the topic as investment and innovation together, their relationship with business cycles will be handled. Lastly, after examining the effect of innovation for Turkey and Greece separately for both 96 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece investment and output, the effect of innovation and investment upon output will be dealt as being combined. The contribution of our study to the literature is composing an application upon Turkey and Greece by analyzing a concept within Kalecki perspective together with a Schumpeterian innovation idea. Theoretical Explanations It is seen that Kalecki, who is one of the leaders of Post-Keynasian economics, shows a difference with his views on business cycles. According to him, the growth models of today tend to be solving this problem being away from controlling stability. In addition, these models do not adopt the approach which is applied in the business cycles theory. Business cycles theory is composed with the foundation of two relationships. The first one depends on the effective demand effect which is created by investment. Here, investment is investigated within its role upon profit and national income. This relation does not include complicated problems. The other relationship is related with the way of determination of investment decisions to show the exchange ratio and level of economic activity. According to Kalecki, it is the most central topic of economics (Kalecki, 1968). In the approach presented by Kalecki to explain the business cycles, it is stated that cycles in investment expenditures is the basic factor, which created the macroeconomic change. The changes in investment have to be dealt in the respect of a growing economy. Because of the additional investment made upon the capital stock, an improvement occurs in economy and a growth expectation creates a net investment demand (Sawyer, 1985). The analysis of Kalecki takes the total levels into consideration and gets the conditions together which are not applicable only in firm level but also in total levels. The marginal efficiency of capital subjects to general demand level which depends on investment expenditures. If the firm plans more investment in the future period, demand and hence profit will be higher, due to the increased investment. Then the marginal efficiency of capital will be increased and the firms will therefore begin to plan to increase the investment again. This cumulative perspective towards the investment has been overlooked by not only Keynesians but also Neo-Classicals (Sawyer, 1985). 97 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN Kalecki, who developed many models about investment, gave the final shape to the investment model in 1968. Kalecki has improved a model in which consistently movement exists via a short-term and semi balanced sequence. Moreover, this movement will not return to any point of ultimate equilibrium and be cyclical because the business cycles continuously occur. According to this, it is supposed that the demand extending is a needed condition for growth in a long term and a sufficient one in the model of Kalecki. Indeed, the long term effective demand theory of Kalecki is the long term investment decisions theory. According to him, investment under capitalism is the main determiner of aggregate demand (Lopez and Assous, 2010). The proceeding of business cycles mechanism presented by Kalecki could be seen in Figure 1 (Kalecki, 1990): Figure 1. The Mechanism of the Business Cycle Source: Kalecki, 1990 98 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece θ : The time-lag between investment orders and obtaining of new equipment D : The curve of obtaining of new equipment I : The curve of investment orders A : The curve of the production of investment goods K : Volume of capital equipment t : Time In the Figure 1., investment orders (I) shows deviations from the average to produce of investment goods which is equal to gross capital accumulation (A) and obtain of new equipment (D); that is, I-I 0, A-A 0 , D-D 0 . The all averages (I 0 , A 0 , D 0 ) are equal and also equal to the need of renewal. While the D curve is positive, K will increase throughout this cycle (D ↑ K ↑ ; D↓ K ↓ ). In the current mechanism, it is accepted that the production of investment goods is equal to the gross capital accumulation. This is possible when the investors stay in a constant ratio. The obtaining of new fixed assets results in an enlargement in the volume of capital accumulation. This case can be illustrated in the shape as D-U. Herein U shows the need on renewal. This need stays fix in the course of business cycles. While the investment orders (I) is an increasing function of gross capital accumulation (A), the size of capital equipment is a decreasing function. When the D curve which shows the delivery curve is shifted within a course of time in an amount as θ to the place where the investment orders curve is I, the investment goods production curve-A catches the investment orders curve -I within a course of time as the half of θ (Kalecki, 1990). Kalecki states that there is a sharp line between investment decisions and realized investment expenditures. This difference is derived from the fact that there is a time difference between them. It takes time that goods are prepared for using. At the same time, firms can reschedule or cancel their investment orders in return of the change in the economic and political conditions. Therefore, why the most of investment goods are not achieved immediately is clarified in this sense (Laramie et al., 2004; Sawyer, 1985). 99 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN The process generally operates in following way (Kalecki, 1990): An increase in the order of investment goods results in another increase in the production of investment goods. This production increase is equal to the gross capital accumulation. As a result of this, a rise in investment activities occurs. Yet, after a course of time when investment orders exceed the need on renewal, the volume of capital equipment begins to increase. Initially, this case restricts the investment activity which is already increasing. On the other stage, it causes a decrease in the investment orders. It is actually impossible to stabilize the investment activity in a ratio that exceeds the need on renewal. Indeed, if the investment orders stay in a constant level, the production of investment goods, which is equal to gross capital accumulation, will stay unchanged. In addition to this, while the capital equipment is increasing, the investment will be greater than the need on renewal. However, under these sorts of situations, the investment orders will begin to decrease and move away from a fixed investment level. During the depression, the process will reverse. The investment orders are far away from the need on renewal. This case affects negatively the volume of capital equipment. As a result, a process in which an increase in the investment orders is taken back occurs. Stabilizing the investment in a lower ratio than the level, which establishes a sufficient renewal, is as impossible as stabilizing in a ratio, which exceeds the renewal need. In the recovery period, the investment orders are above the renewal need. Yet, the need on capital equipment has not begun to increase because the delivery of new equipment is still below the need on renewal. The production of investment goods (A) is equal to gross capital accumulation and increasing, but there is still a reduction in the size of equipment (K). When all of these occur, the investment orders increase rapidly. 100 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece Throughout the boom period, the obtainment of new equipment has already begun to exceed the need on renewal. As a result, the capital equipment (K) begins to increase. The increase on K restricts the rate of increase on investment orders at the beginning. This results in the diminishing of investment orders after all. In the second half of revival period, this is followed by a decrease in the production of investment goods. During recession, the investment orders take place below the need on renewal. However, the volume of capital equipment still continues to increase because the new equipment deliveries still above this level. In this whole process, the production of investment goods which is equal to gross capital accumulation continues to decrease. This decrease occurs together with an increase in K. In this case, a sharp decrease happens in the investment orders. Within the depression period, the new equipment deliveries are still below the need on renewal. As a result, the capital equipment decreases. This decrease in K reduces the velocity of decreasing of investment orders firstly. Hence it results in the increase of investment orders. It is followed by an increase in the production of investment goods in the second half of depression period. As can be seen, the investment orders, capital accumulation and capital equipment are the elements, which make up the business cycle. Here, changes of the abovementioned factors are taken into account correlated with each other. In addition to all these, the capital accumulation exists within the concept of innovation (Courvisanos, 2005). The concept which is handled within the context of innovation is the technology (Kalecki, 1962). Technology is the stimulator of the change and economic growth. The contribution of Post-Keynesians in this context is a technological innovation concept which is demand centred. This mentioned innovation helps the increase of volatility which is created by the economic growth and modern neo-liberalism. Actors for Post-Keynesians have a central role on determining the technological innovation. It is accepted that those actors are capitalist. These capitalists set a relationship between innovation and the determinacy of investment decisions. Indeed, the items belonging to shifts in 101 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN effective demand and cycle are related with the cumulative process in all shapes of innovation at the firm/industry level on the broad base (Courvisanos, 2005). The classical proposal of an investment model which contains innovation is come up with Schumpeter. According to him, it is seen that wave action, namely the cycle, is embraced on an economic development base under capitalism. Real economic development1 and growth depend basically on the increase of productivity which is based on innovation. For Schumpeter, this view covers many steps: presenting a new good or bringing a new quality to a good; switching on a new production method, opening a new market, obtaining the new supply sources and finally actualizing a new activity type, which will be realized in any industry. The person who will make these all is the entrepreneur. This discussed person is the same actors whom a central role by Post-Keynesians is given, and the economic growth will begin when an entrepreneur applies an innovation which presents to him an extra monopolistic income. One of the reasons of in terms of imperfect competition outlook of Schumpeter on this topic can be considered as if pure competition does not result in high profitability. In such case, new reasons for innovation is out of question as well. Another reason is that the pure competition can not provide an inducement for capitalist, and the entrepreneur takes on the risk and uncertain projects because this type of competition can not guarantee an award in the form of extra income. What is more certain is that switching on the new technologies and new activity types, the innovations create a surplus of income on the costs. Competition is prone to eliminate these excess returns, but the diffusion of monopolistic structures and the power of large enterprises on enlarging ability about innovation recreate constantly these incomes again (Schumpeter’s study as cited in Michaelides etc, 2010; Ferlito, 2011). The analysis of Kalecki is composed under a different roof from a free competition hypothesis. According to this, imperfect competition and oligopolies structures dominate the market (Sardoni, 2011). As understood from these structures, Kalecki states that business cycles are derived from the cycles in private industrial enterprises in a capitalist economy. Capitalists receive their expenditures. The expenditures made upon investment are cyclical (Osiatynski, 1992). 102 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece According to investment-profit relation presented by Kalecki, two determiners of the real profit increase of new investments are discussed. The first determiner appears in such a case that technical process is overlooked for a moment when new investment catched the yearly increase of profit in only a small part. Kalecki builds his arguments on imperfect competition due to the tendency on being held by market forces, old equipment and the previous profit in the market. The second determiner emerges in the existence of the technical process. The new equipment which is more productive than the old one includes a new income. In the mean time, the profits gained from old equipment for given total volume of profit drop with the same amount because the real cost of using these goods increase, as a result of using the new ones (Lopez and Assous, 2010; Sawyer, 1985). If the investment is put forward in order to maintain the profitability, there will be both a positive expansion effect and a negative "kickback effect". If the positive effect is embraced as to the demand, it is the one, to increase the profitability of investment. The negative effect presented by Kalecki reveals at the supply side. As to this, if a demand increase occurs, the risk of decreasing profitability will be engaged (Lopez and Assous, 2010; Asimakopulos, 1971; Driver, 1994; Toporowski, 2003). A risky profitability and even a decreasing profitability ratio make the investments more fragile. Investment is more intensive towards a collapse case. If it is looked at in the historical context, this sort of a high sensitivity can be identified with the increasing financial costs and gearing ratios and decreasing utilization ratios. In the Post-Keynesian analysis, one of the main factors of intensivity is innovation. This factor associates with investment decisions (Courvisanos and Verspagen, 2004). As it is seen the susceptibility relation between the investment and innovation as to the perspective of Schumpeter, an investment function is drawn attention in response to the cycles of optimism and permission defined by him. This function causes an innovation cluster. Therefore, a bunch of investment arises. This case generates susceptibility towards unstable investment activities and actually develops a trigger mechanism to start new innovation systems which have long cycles. Herein, it should be stated that the thing which results in long cycles in economy is the results of the innovation cluster (Courvisanos and Verspagen, 2004; Courvisanos, 2003). 103 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN In order to analyze the relationship among the Schumpeterian and Kaleckian dynamics, a differentiation between the three stages of Schumpeterian basic innovation life cycle and the high and low intensivity cases in Kaleckian cycle. This situation can be seen more clear in the following table (Courvisanos and Verspagen, 2004): Table 1. The relationship among Schumpeterian and Kaleckian dynamics The Basic Stages of Innovation’s Life The Low Intensivity of Investment The Primitive (Undeveloped) Period The most appropriate conditions for the “take off paradigm”, which are fragile and sensitive rises, being The possible obstacles in the formed with the diffusion of new diffusion of new main innovation. technological system at the beginning stages. Middle (Early or Developing) Period Long, fast, and strong rises, the fast diffusion of new technological system. Short, weak falls, the slow diffusions of new technological system. Maturement Period The rapid development of intensivity: Short and weak improvement, the pressure for the crash of old paradigms. Strong and rapid declines, possible long straits “sailing ship effect” as the most appropriate conditions. The High Intensivity of Investment Source: Courvisanos &Verspagen, 2004. 104 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece As it is seen in the Table 1., the increase of innovation has an important place in the early and matureness stages. The abundance of technological opportunities (scarcity) shows a difference as the early (matureness) periods. An old basic innovation's matureness period generally overlaps with a new basic innovation's primitive (undeveloped) period, because of the "creative destruction". Therefore, the differentiation of the first and last stages is hard in practice. The Kaleckian and Schumpeterian cycles are fed by different extensions throughout the periods different from each other. When the basic innovations are new and newly made, they generate a cluster of innovation. At this point, the Schumpeterian cycle is strong. When the cycle is weak periods, the basic innovations will be exhausted. These types of different pressures in business cycles affect directly the investment decisions process. Disappearance of low susceptibility, strong strategic competitive pressures and investment obstacles encourages the technological innovation. In spite of this, high susceptibility prevents the technological innovation by way of largely prevent the diffusion of innovation and increase the pressure for the postponement of investment decisions (Courvisanos and Verspagen, 2004). The amount of innovation will not only affect the enhancement of investment cycles but also change the trend growth line, via vicious circle if it is hard and severe, otherwise via a productive circle. The effect generated by the productivity of cycle exists when the density of innovation increased. This increase reveals with the increase of investment activities and the shift of trend line upwardly (Courvisanos, 2003). According to Kalecki, innovation has a cyclic trend effect on the investment function. This important factor is the innovation effect on the investments which generates an increase in the productivity owing to the technical process2 (Courvisanos, 2003; Kalecki, 1968). Kalecki who admits the innovation as a development factor also accepts that this factor is an explanatory for the long- term upward trend (Richardson and Romilly, 2008). This positive effect of technological innovation on growth reveals because of its positive relation with employment in the meantime. This effect involves a common perception for not only Schumpeter but also Kalecki (Gamulka, etc., 1989). Being one of the main components of autonomous expenditures, a high investment means a high total demand and output level. Output's being at a high level will reflect a high profitability and capital 105 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN utilization ratios. In this case, for the next period, it will generate a tendency towards stimulating high investment ratios and output. If the investment decisions are indifferent to capital utilization and the changes in the profitability relatively, the time path followed by the output will converge to the long term equilibrium (Skott, 2003). Conversely, if there is the high sentiment of investment, this situation makes it difficult to reach long-term equilibrium. Economy can not turn into the equilibrium, but move into a more point (Skott, 2003). The effect of a hard and severe cycle will show itself in the downward movement. A low technical process will mean a low investment inducement. For instance, the firms which can not compete with new firms and make innovation will be harmed and new investment will be limited. Therefore the facilities presented by innovation will be exhausted. According to Schumpetter, this downward tendency coincides the same period with recession. This decrease continues because of optimism excess and faults. Indifferent, faithless and other unsuccessful enterprises occur in the excess of optimism. This discussed type of entrepreneur can not engage in successful activity during the recession periods. This kind of enterprises is eliminated and eventually a status panicus will exist. Due to firms’ not maintaining out of action pressure, a decrease in their activities will occur. This case pushes them under the balance level they exist. This case coincides with depression in Schumpeterian cycle. This case on being at the bottom will continue until all investments will be rectified. When this point is reached, there will be a new movement towards the balance (more precisely towards a point, which is near to the equilibrium) and this stage will correspond to the “revival” in Schumpeterian model (Schumpeter’s study as cited in Michaelides etc, 2010; Courvisanos and Verspagen, 2004; Courvisanos, 2003; Sawyer, 1985; Michaelides etc, 2010). Innovation changes the types of susceptibility as to whether it is internal or external. The internal and external innovation determines how the innovation passes into the process of cumulative causality (Courvisanos and Verspagen, 2004). The concept used by Kalecki in order to show the given capital investment level with the density of innovation is the “external innovation”. As to this, any shift in the density of innovation is derived from the basic business opportunities which are defined as the source of a scientific invention or innovation. Indeed, a decrease in the density of innovations will cause a deterioration in business cycles at first. Therefore, it will be 106 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece suggested that a collapse case has occurred. Eventually, a lower long-term investment level will occur (Kalecki’s study as cited in Courvisanos, 2005). This condition will result in a downward shift in the long term. Because, if an increase in the density of innovation occurs, the line followed by the economic growth in the long period will be upward. As to Kalecki, a stable growth ratio is an increasing function of the density of innovations. In the contrary case, downward swings will occur. This kind of an approach has a close relation with Schumpeter’s “clust-bun” effect3 (Kalecki, 1962; Courvisanos, 2005). Moreover, the internal innovation has also similar meanings for Kalecki and Schumpeter. The concept considered as internal innovation by Kalecki seems as the increasing innovation for Schumpeter. The development period seen as the second phase of a basic innovation in Table 1 provides appropriate conditions for this innovation type. This type of innovation is rather seen in entrepreneur activities and involves new investment expenditures. When Kalecki is dealt with in relation to investment cycle, this kind of an innovation is named as internal. In the perspective of Kalecki upon innovation the internal innovation has a secondary importance regarding the scientific aspect. This situation is arisen from three reasons. The first one is the insignificant condition of adapting the previous capital equipment. The second one is the esthetic improvement of the old goods. And the last one is related with the improvement of the sources of previous raw material. This kind of innovations is named as internal. Because this is a cycle in which it stimulates innovation and the increase of investment order level by itself. The analysis with the internal innovation occurred in a Kaleckian macro economy, focuses on how this kind of innovations with will increase at the firm or industry level and eventually affect the economy. When a firm decides to increase the investments at a relatively low sentiment level under competitive pressures and higher suspension costs, the research-development (R&D) investments in the past gets ready to realize these innovations. R&D expenditures have an important place in the internal innovation process in which strong firms with great profits exist. These profits provide the increase of R&D expenditures. R&D investments increase the strategic profitably capacity of firm effectively. In an industry in which the innovation has a regular competition strategy, R&G expenditures will be great and change under susceptibility pressures like capital expenditures. When the innovation is made occasionally in an industry, R&D expenditures will be small and relatively fix on the investment cycle. Nonetheless, firms at the high susceptibility level are under the pressure of the 107 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN suspension of investment orders. This state includes the same process for the internal innovations. Nevertheless, the R&D activities which generates the patents are meant, and the decrease of these activities is possible in respect of process (Courvisanos and Verspagen, 2004; Courvisanos, 2003). In our study, Kaleckian and Schumpeterian cycle for the two Balkan States as Turkey and Greece is analyzed. According to this, after the effect of internal innovations on the investments and income is handled separately for both countries taking the decisiveness of investments on business cycle into consideration, the investment-national income relation will be tested. In this way, the effect of investment and internal innovation upon national income for both Kaleckian and Schumpeterian perspective will be primarily tested separately, and included into the model in an aggregated manner. Related Literature Klette and Kortum (2004) have attempted to present the relationship between innovation and growth in their articles in which it was stated that Schumpeterian “creative destruction” concept diffuses into all of their studies. The measurement of the innovation output is made according to the patent data about which it is stated that it has a positive correlation with productivity and research-development. According to this, it is stated that firms are getting bigger with making innovation, and economy is getting bigger, because the quality of innovation product set increased (Klette and Kortum, 2004). In the study of Aghion and Howitt (1992), they emphasize that a successful innovator will have a patent exists. It is stated that this bellowed right can be used in order that the innovators keep the intermediate goods in their monopolies. In the available their studies, it is stated that growth is derived from technological process at a large scale. The developments in the technology are seen as a result of the competition among the firms which make innovation (Aghion and Howitt, 1992). Supporting this argument in their studies, Lentz and Mortensen (2008) shows that the more productive firms grow more rapidly and eventually in the steady state, they are excluded from the less productive firms. A more innovator firm, namely the one which got its good involved into a qualified development process can set the higher price and will be in a more profitable status. As a result of this, the firm invests more on innovation and relatively gets bigger more rapidly (Lentz and Mortensen, 2008). It is seen in the 108 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece study of Allred and Park (2007) in which they have dealt with the relationship between patent and innovation in both national and firm level, two different results for the developed and developing countries exist. According to this, there is a positive linear relationship between research-development and getting patent. Yet as this result is proved in the countries in which patent system is developed very well, because innovation of patent right stimulate at a large scale, this kind of a case is not valid for developing countries. Andres and Goel (2012) tests inversely the effect of items which affect the innovation like patent on growth. In their study which examined effect of software piracy on economic growth for the in the medium-term, they found negative relationship between the two variables. Great computer software reduces the economic growth. However, the relationship among these factors is not linear. Decrease in the economic growth reduces piracy. The low piracy ratios, slows down the growth, due to decreasing investments (Andres and Goel, 2012). By obtaining a result, which is reverse to the general, Gangopadhyay and Mondal (2012) state that intellectual property rights which represents patent in our study might not always stimulate the innovation or economic growth. The key point in these findings the assumption that the free circulation of the right of which license is given might prevent the diffusion of scientific knowledge and the reveal of the talents of researches on the previous studies. According to the findings obtained, the intellectual property rights of which license was taken are increasing the benefit which is expected from innovation and because of the limited knowledge diffusion, they are complicating the innovation future (Gangopadhyay and Mondal, 2012). While the elements effecting on innovation and the effect of these factors on output with innovation are generally in this way, in the recent periods, it presents with the production function of neoclassical statement, it is seen that a different result is focused on. According to this standard function, output is taken as a function of labor, capital and technological innovation. Looking at the recent studies, it is seen that the relationship between fixed capital investments and output has been dealt. The studies of De Long and Summers (1992) seems to us as a study in this sense like a sample and provision study. Their analysis is set on the assumption that there is a strong relationship between the machine-equipment investment and growth. According to this, the equipment investment is a pushing force in a role for economic growth (De Long and Summers, 1992). Temple concluded in his study in 109 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN which he dealt with the relationship between machine-equipment investment and growth that the social bring out of the fixed capital investment for the developing countries is at very high levels. According to this, it is detected that in this set of countries, the machine-equipment investments has a central role on the growth of countries (Temple, 1998). Madsen’s study (2002) in which he questioned the causality relation between investment and economic growth supports this finding. Madsen has a result that machine-equipment investment is heavily effected by supply and as well demand factors when he has also concluded that demand items only effect the investments in the structures. For the latter, the direction of causality is from income towards investment. Both demand and technological process are effective on machine-equipment investment. According to this, it is concluded that there is no feedback from growth to investment in effect (Madsen, 2002). In Crowder and Jong (2009)’s investigations in the continents as Asia, Africa, Europe and America, they have found two-way relationship generally between output and fixed investments. As Kalecki supports as well, the causality relationship which is from investment to output keeps the validity at %19 for all the countries included in Crowder and Jong’s studies (Crowder and Jong, 2009). In Herrerias and Orts’ analysis (2012) for the machine-equipment investment and growth, the long-term causality relation is valid for China. This case is true of all models predicted. Along with it regarding the period dealt, it is mentioned that the investment usually increases more rapidly that GDP. It is seen that the equipment investment is obtained via the positive relationship between both the output and productivity (Herrerias and Orts, 2012). 110 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece Data and Empirical Methodology For the model to be used in the article, the study done by Courvisano and Verspagen (2004) is followed. In the discussed study, as to Schumpeterian and Kaleckian dynamics, an effort of study, which covers the years 1870-2000 for United States, United Kingdom, Japan, Germany and France, has done. At the end of the study, getting the approaches of Kalecki and Schumpeter together an aggregated application has done. The way followed in our available study is an application which has been done by both composing Kaleckian and Schumpeterian dynamics and separately using them. When Kaleckian cycle is integrated Schumpeterian innovation it can seen that there is a strong relationship between life cycle of innovation and susceptibility of investment. Thus, they influence together to length of wave. However, in our study there are two differences. Firstly, in the aim of using gross domestic product (GDP), a different path has followed. While Courvisanos and Verspagen (2004) take GDP data as a profitability indicator, we included the data as a real national income, along with its meaning represented, into our applications. Because, looking at the aim of the handling style of article in Kaleckian and Schumpeterian business cycles approaches, it is seen that GDP is evaluated by regarding its self-significance. Secondly, it can not been analyzed a long period in the followed article. Because fixed capital investment and gross domestic product data are not available for Turkey. Meantime, being appropriate to the followed model in our study, the patent serial has taken representing the internal innovations, and the fixed capital investments have used representing the investments. The sample period covers quarterly data from 1971 to 2009. The raw data have been collected from OECD (Organization for Economic Co-operation and Development) data set. Being studied in different countries, taking the data from the same source has paid attention. All variables have been included in the analysis in terms of growth ratio. Gross domestic product and fixed capital investment variables are used with 2005 based prices. In this paper used variables which are gross domestic product (GDP), fixed capital investment (FC) and patent numbers (PT) is consistent with Kalecki and Schumpeter’s approaches. According to this, patent numbers are 111 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN efficient on fixed capital investment and length of cycles. On the other hand, fixed capital investment influences size of business cycles. After all these effects are handled separately for both Turkey (TR) and Greece (GR) being aggregated a gathered evaluation will be done. The Ordinary Least Square (OLS) estimation method has preferred, as series are constant at the level and testing the average relation among variables in a sense being mostly real-alike. Therefore, OLS method has used to be on the point of patent explanatory variable in order to show the relation between investment-patent and GDP-patent. In addition to this, in order to see the effect of investment upon GDP and in respect of presenting the relationship of investment with GDP in a way by embracing it with innovation, again the same method has applied. In this study, auto correlation, heteroscedasticity and normality tests have done, and any problem has not met. 112 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece Empirical Results In this part empirical results are given in order. In the first section unit root test results are given. Second section presents the ordinary least square test results. Unit root test results The results from unit root tests are given in Table 2 and suggest that all the variables are integrated of the same order, i.e. I(0). Table 2. Unit Root Test Results Variables Level ADF ADF_Prob. Greece KPSS Turkey Greece Turkey Greece Turkey GDP -5.6057 [0]* -4.6138 [0]* (0,0000) (0,0007) 0.0866 FC -6,5636 [0]* -5,2418 [0]* (0,0000) (0,0001) 0.0615 0.1046 PT -5,6586 [0]* -5,9044 [0]* (0,0000) (0,0000) 0.0628 0.1374 0.182 The critical values with constant for the ADF and KPSS are from Davidson-MacKinnon (1993) and Kwiatkowski, etc. (1992). Lag length in [ ], Asterisk (*) shows significance at 5% level. 113 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN Ordinary least square test results The results from ordinary least square tests are given in Table 3-4-5-6. Table 3. Patent-Fixed Capital Investment Relationship Independent Variable Coefficient Std.Error t-Statistic Prob. Turkey Greece Turkey Greece Turkey Greece Turkey Greece C 0.0738 0.0288 0.0261 0.0176 2.8201 1.6314 0.0077 0.1113 PT -0.2295 -0.0223 0.0829 0.0237 -2.7689 -0.9403 0.0087 0.3531 R-squared 0.1716 0.0233 Adjusted R-squared 0.1492 -0.0030 F-statistic 7.6668 0.8842 Prob (F-statistic) 0.0087 0.3531 Model 1: ΔFC=β 0 + β 1 PT ΔFC TR =0.0738 - 0.2295PT (0.0261) (0.0829) ΔFC GRC =0.0288 - 0.2223PT (0.0176) (0.0237) 114 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece According to this result, the positive relationship between innovation and investment was not validated for both countries. Moreover, it is seen that the force on explaining the shifts in the fixed capital investment with patent is considerably weak. Table 4. The Effects of Fixed Capital Investment and Patent on Gross Domestic Product Independent Variables Coefficient Std. Error t-Statistic Prob. Turkey Greece Turkey Greece Turkey Greece Turkey Greece FC 0.1831 0.2454 0.0264 0.0315 6.9188 7.7813 0.0000 0.0000 C 0.0303 0.0200 0.0048 0.0034 6.2508 5.7664 0.0000 0.0000 R-squared 0.5640 0.6207 Adjusted R-squared 0.5522 0.6104 PT -0.0540 -0.0028 0.0203 0.0074 -2.6519 -0.3866 0.0117 0.7012 C 0.0444 0.0268 0.0055 6.9154 0.0000 R-squared 0.1597 0.0040 Adjusted R-squared 0.1370 -0.0228 0.0064 4.8141 0.0000 Model 2: ΔGDP=β 0 + β 1 FC ΔGDP TR =0.0303 + 0.1831FC (0.0048) (0.0264) ΔGDP GRC =0.0200 + 0.2454FC (0.0034) (0.0315) 115 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN Model 3: ΔGDP=β 0 + β 1 PT ΔGDP TR =0.0444 - 0.0540PT (0.0064) (0.0203) ΔGDP GRC =0.0268 - 0.0028PT (0.0055) (0.0074) According to Table 4, there is a positive relationship between fixed capital investment and output which supports Kalecki’s argument for Turkey and Greece. It is seen that while the 56% of GDP changes in Turkey is explained with fixed capital investments, this ratio for Greece is found as 62%. Conversely, the positive relationship between innovation and GDP which is confirmed by literature is not validated for both countries. It is seen that the force on explaining on changes in GDP with patent is considerably weak. 116 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece Figure 2. The Path Followed by Fixed Capital Investment and GDP Together for Turkey .6 .4 .2 .0 -.2 -.4 1970 1975 1980 1985 1990 GDPTR 1995 2000 2005 FCTR Figure 3. The Path Followed by Fixed Capital Investment and GDP Together for Greece. .3 .2 .1 .0 -.1 -.2 -.3 -.4 1970 1975 1980 1985 1990 G D PGRC 1995 2000 2005 F C G RC 117 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN The significant relationship between investment and GDP can be seen in the figures numbered as 2 and 3, in the path they followed. As to Figure 2, in the periods in which the investment in Turkey is highly sensitive that is excessively in the tendency about falling, output shows a similar trend. The same positive relationship keeps on its validity in the conditions in which the investment is lowly sentiment. As is seen in Figure 3, the effect of investment on GDP supports the results in Table 4. According to this, being as to the cases in which the investment is high or low susceptibility the output collaterally moves. Table 5. Fixed Capital Investment and Patent-Gross Domestic Product Relationship Variables Coefficient Std.Error t-Statistic Prob. Turkey Greece Turkey Greece Turkey Greece Turkey Greece C 0.0317 0.0196 0.0051 0.0035 6.2006 5.4690 0.0000 0.0000 FC 0.1723 0.2482 0.0291 0.0322 5.9098 7.7049 0.0000 0.0000 PT -0.0144 0.0026 0.0161 0.0047 -0.8932 0.5637 0.3777 0.5764 R-squared 0.5734 0.6240 Adjusted Rsquared F-statistic 0.5497 0.6031 24.2033 29.8755 Prob (F-statistic) 0.0000 0.0000 Model 4: ΔGDP=β 0 + β 1 FC+ β 2 PT ΔGDP TR =0.0317 + 0.1723FC - 0.0144PT (0.0051) (0.0291) (0.0161) ΔGDP GRC =0.0196 + 0.2482FC + 0.0026PT (0.0035) (0.0322) (0.0047) As to the Table 5, the 57% of GDP shifts in Turkey is explained with the variable involved in the model, and for Greece this ratio is found as 62%. As can seen, fixed capital investment is a significant determinant on output for both countries. In spite of that, explanatory of patent is weak for GDP. 118 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece Conclusion A business cycle, which exists in the primary topics of macro economy, has also a great importance for Post-Keynesian economics in a central role. It is seen that, Kalecki correlates this subject with investment. The perspective of Schumpeter towards the business cycles is mostly upon innovation. In addition to this, both economists present that investment and innovation are related with each other in the mean time. In addition, while Kalecki draws attention on the determiner position of investment on output in relation to investment-innovation-output, Schumpeter gives important essentially upon innovation. In the current paper, these all relationships have been estimated by using the OLS method for both Turkey and Greece. Gained results show that the innovation has no significant relationship with investment and output for both countries and the explanatoriness of innovation upon investment and output is considerably low. On the other hand, the explanatory power of investment upon output is at the high levels. At same direction movements in the business cycles because of a positive correlation between investment and output present reasonable results for both Turkey and Greece in accordance with Kalecki’s argument. 119 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN References Aghion, P. & Howitt, P. (1992). A model of growth through creative destruction. Econometrica, 60,2, 323-351. Allred, B.B. & Park, W.G. (2007). Patent rights and innovative activity: evidence from national and firm-level data. Journal of International Business Studies, 38,6, 878900. Andres, A.R. & Goel, R.K. (2012). Does software piracy affect economic growth? Evidence across countries. Journal of Policy Modeling, 34, 284-295. Asimakopulos, A. (1971). The determination of investment in Keynes’s model, Canadian Journal of Economics, IV:3, pp. 382-388. Courvisanos, J. (2003). Innovation, In J.E.King (Ed.), Post Keynesian Economics, UK: Edward Elgar Publishing Limited. Courvisanos, J. & Verspagen, B.(2004). Innovation and investment in capitalist economies, 1870-2000:Kaleckian Dynamics and evolutionary life cycles, In L.R. Wray&M.Forstater (Eds.), Contemporary Post Keynesian Analysis, UK: Edward Elgar Publishing Limited. Corvisanos, J. (2005). Technological innovation:Galbraith, the Post Keynesians, and a heterodox future. Journal of Post Keynesian Economics, 28,1, 83-92. Courvisanos, J. & Richardson, C. (2008). Invention, innovation, investment:heterodox simulation modeling of capital accumulation. In J.T.Harvey and R.F.Garnett, Future Directions For Heterodox Economics, USA: The University of Michigan University Press. Crowder, W.J. & Jong, P.J. (2011). Does investment lead to greater output? A panel error-correction model analysis. Applied Economics, 43, 773-785. Davidson, R. & MacKinnon, J.G. (1993). Estimation and inference in econometrics, New York:Oxford University Press. 120 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece De Long, J.B. & Summers, L.H. (1992). Equipment investment and economic growth: How strong is the nexus?. Brookings Papers On Economic Activity, 2, 157211. Driver, C. (1994). Investment theory and radical perspectives. In P.Arestis & M.Sawyer (Eds.), UK: Edward Elgar Publishing Limited. Ferlito, C. (2011). Sylos Labini’s Unpublished Notes on Schumpeter’s Business Cycles. The Quarterly Journal of Austrian Economics, 14,1, 88-129. Gangopadhyay, K & Mondal, D. (2012). Does stronger protection of intellectual property stimulate innovation. Economic Letters, 116, 80-82 Gomulka, S., Ostaszewski, A. & Davies, R.O. (1990). The innovation rate and Kaleki’s theory of trend, unemployment and business cycle. Economica, 57, 525-540. Harvey, J.T. (2011). United States business bycles From 1971 through 2010: A post keynesian explanation. Journal Of Economic Issues, XLV, 2, 381-390. Herrerias, M.J. & Orts, V. (2012). Equipment investment, output and productivity in China. Empirical Economics, 42,1, 181-207. Johansen S. & Juselius J.K. (1990). Maximum likelihood estimation and inference on cointegration with applications to demand for demand. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 52, 169-210. Kalecki, M. (1962). Observations on the theory of growth. The Economic Journal, 72,285, 134-153. Kalecki, M. (1968). Trend and business cycles reconsidered. The Economic Journal, 78,310, 263-276. Kalecki, M. (1990). Collected Works of Michal Kalecki Vol.I. Edited by J.Osiatynsky, Oxford University Press. Klette, T.J. & Kortum, S. (2004). Innovating firms and aggregate innovation. Journal Of Political Economy, 112,5, 986-1018. 121 �Başak Gül AKTAKAS, Cengiz AYTUN & Cemil Serhat AKIN Kwiatkowski, D., Phillips, P.C.B., Schmidt, P. & Shin, Y. (1992). Testing the null hypothesis of stationarity against the alternative of a unit root: How sure are we that economic time series have a unit root?. Journal of Econometrics, 54, 159-178. Laramie, A.J., Mair, D. & Miller, A.G. (2004). Kalecki’s investment theory reconsidered, In Z.L.Sadowski and A. Szeworski (Eds.), Kalecki’s Economics Today, London:Routledge Lentz, R. & Mortensen, D.T. (2008). An empirical model of growth through product innovation. Econometrica, 76,6, 1317-1373. Lopez G, J. & Assous, M. (2010). Michal Kalecki, UK: Palgrave Macmillan MacKinnon, J.G. & Haug, A.A. & Michelis, L. (1999). Numerical Distribution Functions of likelihood ratio tests for cointegration. Journal of Applied Econometrics, 14,5, 563-77. Madsen, J.B. (2002). The causality between investment and economic growth. Economics Letters, 74, 157-163. Michaelides, P.G., Milios, J., Vouldis, A. and Lapatsioras, S. (2010). Emil Lederer and Joseph Schumpeter on Economic Growth, Technology and Business Cycles. Forum For Social Economics, 39,2, 171-189. Osiatynski, J. (1992). Price and monopoly in Kalecki’s theory, In P.Arestis&V.Chick (Eds.), Recent Developments in Post-Keynesian Economics, UK:Edward Elgar Publishing Richardson, C. & Romilly, P. (2008). Investment functions and the profitability gap. Journal of Post Keynesian Economics, 31,1, 35-56 Sawyer, M.C. (1985). The Economics of Michal Kalecki, New York:M.E.Sharpe Armonk. Sardoni, C. (2011). Unemployment, Recession and Effective Demand-The Contributions of Marx, Keynes and Kalecki, UK:Edward Elgar Publishing. 122 Journal of Economic and Social Studies �Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki´s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece Skott, P. (2003). Business cycles, In J.E.King (Ed.), Post-Keynesian Economics, UK:Edward Elgar Publishing. Snowdon, B. & Vane, H.R. (2005). Modern Macroeconomics. UK:Edward Elgar Publishing. Temple, J. (1998). Equipment investment and the Solow model. Qxford Economic Papers, 50, 39-62. Toporowski, J. (2003), Kaleckian Economics, In J.E.King (Ed.), Post Keynesian Economics, UK:Edward Elgar Publishing Notes 1. Herein it has to be highlighted that he embraces the development as an evolution. 2. It caused that profits change direction from the old equipment to the new one. 3. According to this effect, effective demand should be stimulator via the diffusion of clustering case. Clustering can be achieved through availability of the funds belonging to public sector or profits for investment. At this point, the investment analysis of Kalecki explains how the triggering mechanism works (Corvisanos & Richardson, 2008). 123 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1390 Title A name given to the resource Roles of Investment and Innovation in Business Cycle from Kalecki’s Perspective with a Schumpeterian Approach: An Empirical Analysis for Turkey and Greece Author Author Başak, Gül AKTAKAS Cengiz , AYTUN Cemil , Serhat AKIN Abstract A summary of the resource. Business cycles are one of the best sources to understand current situation of a country’s economy. Michal Kalecki denotes investment as the best explanatory for the dimension and reason of cycles; on the other hand Schumpeter considers that innovation should be placed in a different position in this regard. In addition, both Kalecki and Schumpeter verify that investment and innovation are related with each other because innovation is also an important subject for investment. It is expected that investment and innovation have the effect in the same direction on output. In this study, business cycles have analyzed for 1971-2009 period by using the yearly data in Turkey and Greece and it has been dealt effects of investment and innovation on cyclical fluctuation. In this paper which growth rates have been discussed, ordinary least square estimation method has been used. In this respect firstly, it has been examined that the effect of innovation on investment and income. After that examined that effect of investment on output and finally innovation and investment have been evaluated by considering the effects on the output. It has been found that the obtained results support the views of Kalecki for both of the countries. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General),HB Economic Theory,HG Finance https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ff289b673f562da8a6dda9c2984e1a77.docx f4a68e73a225176d2a8d127f71fcd2f3 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7153f60f686f6a1f3603fb7856ed2247.pdf 2b003d0428e98871a95ed4e70e2e91f6 PDF Text Text ROMANCI KEMAL TAHİR’İN BİR DÜŞÜNÜR OLARAK TÜRK SİNEMASINA İLİŞKİN KURAMSAL TARTIŞMALARA KATKISI Levent YAYLAGÜL Akdeniz Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Antalya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Türk Edebiyatı, Türk Sineması, Kemal Tahir, Halit Refiğ. ÖZET Kemal Tahir, Türk edebiyatının önde gelen yazarlarından birisidir. 1930’lı yıllarda başlayan sanat yaşamı özellikle 1950’li yıllardan itibaren yazdığı romanlarla ölüm tarihi olan 1973 yılına kadar çok yoğun bir şekilde geçmiştir. Bir anlamda Türk edebiyatının belli bir döneminin başat figürlerinden birisi olarak döneminin edebiyatını derinden etkilemiştir. Kemal Tahir sadece bir yazar değil, aynı zamanda büyük bir fikir ve düşünce adamıdır da. Romanlarını daha çok fikirlerini dile getirmek, topluma, tarihe, kültüre, insana dair temel yaklaşımlarını ortaya koymak için kullanmıştır. Özgün fikirleriyle sadece Türk edebiyatını değil, Türkiye’nin bilim ve politika dünyasını da etkilemiştir. Bu etkilemelerin uzandığı alanlardan birisi de Türk sinemasıdır. Kemal Tahir hem yazmış olduğu özgün senaryolar hem de filme alınan öykü ve romanlarıyla Türk sinemasına katkıda bulunmuştur. Bunun dışında Kemal Tahir’in asıl etkisi Halit Refiğ, Metin Erksan, Lütfi Akad, Duygu Sağıroğlu, Atıf Yılmaz gibi Türk sinemasının önde gelen yönetmenlerini düşünsel anlamda da etkilemesidir. Özellikle 27 Mayıs hareketinden sonra Türkiye’deki düşünce dünyasında kristalize olmaya ve ayrışmaya başlayan toplum görüşleri o dönemde Türk sinemasında yaşanan kuramsal tartışmaları da etkilemiştir. Özellikle Halit Refiğ, Halk Sineması ve Ulusal Sinema tartışmalarında Kemal Tahir’in düşünce dünyasından ve görüşlerinden etkilenmiştir. Türk toplumunun maddi ve düşünsel özgünlüklerine vurgu yapan Kemal Tahir, Türk sinemasının kuramsal açıdan da biçimlenişine katkıda bulunmuştur. Bu bağlamda bu bildirinin amacı, Kemal Tahir’in tarih ve toplum görüşleri çerçevesinde Halit Refiğ’in dünya görüşünün ve sinema anlayışının oluşmasındaki düşünsel katkılarını tarihsel bir yaklaşımla nitel olarak analiz etmektir. Bunun için öncelikle Kemal Tahir’in tarih ve toplum görüşü ele alınmakta daha sonra bu görüşlerin sinema anlayışını nasıl etkilediği, Halit Refiğ tarafından geliştirilen “Halk Sineması” ve “Ulusal Sinema” gibi kuramsal yaklaşımlar çerçevesinde irdelenmektedir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/709e4a14cc7697036ad6471f9a0686ce.docx 95f1f6d827ab2e952b298549ea1c8250 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d9849569e87f5252887ae2c159ccd514.pdf d798cafca8b4ea49fad8644ea84c9a53 PDF Text Text ROMANCI KEMAL TAHİR‟İN BİR DÜŞÜNÜR OLARAK TÜRK SİNEMASINA İLİŞKİN KURAMSAL TARTIŞMALARA KATKISI Levent YAYLAGÜL1 Özet Kemal Tahir, Türk edebiyatının önde gelen yazarlarından birisidir. 1930‟lı yıllarda başlayan sanat yaşamı özellikle 1950‟li yıllardan itibaren yazdığı romanlarla ölüm tarihi olan 1973 yılına kadar çok yoğun bir şekilde geçmiştir. Bir anlamda Türk edebiyatının belli bir döneminin başat figürlerinden birisi olarak döneminin edebiyatını derinden etkilemiştir. Kemal Tahir sadece bir yazar değil, aynı zamanda büyük bir fikir ve düşünce adamıdır da. Romanlarını daha çok fikirlerini dile getirmek, topluma, tarihe, kültüre, insana dair temel yaklaşımlarını ortaya koymak için kullanmıştır. Özgün fikirleriyle sadece Türk edebiyatını değil, Türkiye‟nin bilim ve politika dünyasını da etkilemiştir. Bu etkilemelerin uzandığı alanlardan birisi de Türk sinemasıdır. Kemal Tahir hem yazmış olduğu özgün senaryolar hem de filme alınan öykü ve romanlarıyla Türk sinemasına katkıda bulunmuştur. Bunun dışında Kemal Tahir‟in asıl etkisi Halit Refiğ, Metin Erksan, Lütfi Akad, Duygu Sağıroğlu, Atıf Yılmaz gibi Türk sinemasının önde gelen yönetmenlerini düşünsel anlamda da etkilemesidir. Özellikle 27 Mayıs hareketinden sonra Türkiye‟deki düşünce dünyasında kristalize olmaya ve ayrışmaya başlayan toplum görüşleri o dönemde Türk sinemasında yaşanan kuramsal tartışmaları da etkilemiştir. Özellikle Halit Refiğ, Halk Sineması ve Ulusal Sinema tartışmalarında Kemal Tahir‟in düşünce dünyasından ve görüşlerinden etkilenmiştir. Türk toplumunun maddi ve düşünsel özgünlüklerine vurgu yapan Kemal Tahir, Türk sinemasının kuramsal açıdan da biçimlenişine katkıda bulunmuştur. Bu bağlamda bu incelemede, Kemal Tahir‟in tarih ve toplum görüşleri çerçevesinde Halit Refiğ‟in dünya görüşünün ve sinema anlayışının oluşmasındaki düşünsel katkılarını tarihsel bir yaklaşımla nitel olarak analiz etmektir. Bunun için öncelikle Kemal Tahir‟in tarih ve toplum görüşü ele alınmakta daha sonra bu görüşlerin sinema anlayışını nasıl etkilediği, Halit Refiğ tarafından geliştirilen “Halk Sineması” ve “Ulusal Sinema” gibi kuramsal yaklaşımlar çerçevesinde irdelenmektedir. Anahtar Kelimeler: Türk Edebiyatı, Türk Sineması, Kemal Tahir, Halit Refiğ KEMAL TAHİR‟S THEORETICAL CONTRIBUTION TO THE DISCUSSION REGARDING TURKISH CINEMA AS AN INTELLECTUAL NOVEL WRITER Abstract Kemal Tahir is a leading figure in Turkish literature. His professional life as a writer which started in 1930s has passed intensely. He was especially well-known with his novels written dating from 1950s to 1973 when he died. In a sense as a preeminent man of letters he 1 Doç. Dr., Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi, Radyo, Televizyon ve Sinema Bölümü.,alaylagul@hotmail.com �influenced the Turkish literature profoundly. Besides being a writer and novelist, Kemal Tahir was at the same time a great philosopher and intellectual as well. He used his novels as a tool to express his opinions and to manifest his basic arguments or approaches regarding society, history, culture and people. Through his original and authentic views Kemal Tahir had an influence not only on Turkish literature but also on science and politics. One of the realms, he had an influence on, was Turkish cinema. On the one hand with his original scenarios, on the other hand with his stories and novels which were turned into film scenarios by the other script writers and directors, Kemal Tahir contributed to the development of Turkish cinema. Besides this, Kemal Tahir is a very important figure for Turkish cinema as he affected several leading Turkish film directors intellectally such as Halit Refiğ. Metin Erksan, Lütfi Akad, Duygu Sağıroğlu and Atıf Yılmaz. Particularly after May 27 (1960) military takeover, intellectual life in Turkey was crystalized and different world views emerged among the intellectuals regarding society, which affected theoretical discussions regarding Turkish cinema. Especially Halit Refiğ, was inspired by Kemal Tahir‟s opinions in his theoretical approaches with his notions such as “cinema of people” and “national cinema”,. Kemal Tahir who emphasized that Turkish society was unique in terms of its social structue and culture, contributed to formation of Turkish cinema theoretically. In this context, the purpose of this presentation is to discuss Kemal Tahir‟s theoretical contribution on the development of preeminent film director, script writer and thinker Halit Refiğ‟s notion of Turkish cinema in context of Kemal Tahir‟s notion of history and society. In this research a qualitative historical method was chosen because of the nature of the scope of the research problem. Primarily Kemal Tahir‟s conception of history and society was handled and the way his conception has affected was the notion of cinema was scrutinized theoretically in the context of the notions of “cinema of people” and “national cinema”, which was developed by Halit Refiğ. Key Words: Turkish Literature, Turkish Cinema, Kemal Tahir, Halit Refiğ Giriş 1960‟lı yıllarda Türkiye‟de tarihsel ve toplumsal konulara yönelik geniş bir ilgi ortaya çıkmıştır. Özellikle ekonomistler ve toplumbilimciler başta olmak üzere, çok çeşitli disiplinlere mensup insanlar, toplumsal sorunları anlayabilmek için tarihe başvurmuşlardır. Çünkü o günün Türkiye‟sinin tarihsel ve toplumsal açıdan niçin öyle olduğunu anlamak için tarihsel gelişim süreci incelenmiştir. Bu tartışmaların ortaya çıkmasında hiç kuşkusuz Fransa‟da Marksizm içerisindeki Asya Tipi Üretim Tarzı‟na ve Doğulu toplumların Batı‟dan farklılıklarına ve azgelişmişlik, geri kalmışlık gibi sorunlara yönelik tartışmaların önemli etkisi olmuştur. Bu tartışmalar, Selahattin Hilav, Sencer Divitçioğlu ve Kemal Tahir yoluyla Türkiye‟de de yaygınlaşmıştır. Bu tartışmalar başlıca Osmanlı toplum yapısının niteliği, Osmanlı‟nın feodal olup olmadığı, Osmanlı‟da niçin ticaretin ve kapitalizmin gelişmediği, bu bağlamda Türkiye‟nin geri kalmışlığı ve bundan kaynaklanan toplumsal, ekonomik ve kültürel sorunlar üzerinde canlı ve dinamik bir tartışma ortamı oluşmuştur (Toprak, 1986:437). �Bu tartışmalar daha çok o günlerin güncel gelişmelerinden ve sorunlarından kaynaklanmaktadır. Ekonomik ve siyasal tartışmaların sanat alanındaki yansımasını bulan bu tartışmaların bir kısmı da Türk sanatı ve sinemasına ilişkindir. 1960‟lı yıllarda Türk sinemasının oluşumunu, gelişimini ve diğer ülke sinemalarından endüstriyel yapı, içerik ve sinema dili açısından nasıl ve niçin farklılaştığını anlamaya çalışan bu tartışmalar, sadece sinema ve sanat alanıyla sınırlı kalmamış, sorunun kökeninin sosyo-ekonomik ve kültürel formasyon bağlamında anlaşılması gerektiği görüşünden hareketle sorunun daha bütüncül, tarihsel ve kültürel bir perspektifle tartışılmasını sağlamıştır. Bu tartışmaların başat figürlerinden birisi de romancı Kemal Tahir‟dir. Türk tarih ve kültüründen yola çıkarak Türk romanının oluşum ve gelişimini, aynı zamanda da romanları aracılığıyla Türk toplumunu, kültürünü ve insanını anlamaya ve açıklamaya çalışan Kemal Tahir, bir düşünür olarak Türk sinemasına ilişkin tartışmaları da derinden etkilemiştir. Başta Halit Refiğ olmak üzere dönemin ünlü yönetmenleri bu tartışmaları Türk sineması bağlamında gerçekleştirmişlerdir. Türk Sinemasının Gelişimi Türk sinemasının oluşumuna dünya sineması içerisindeki yeri ve dünya sinemasından farklılıkları konusunda kafa yoran düşünürlerin başında Halit Refiğ gelmektedir. Ona göre, Batı ülkeleri gelişmiş, sanayileşmiş ülkelerdir. Teknolojik bir gelişmeye ve kapitalist bir ekonomiye dayanan sinema bir endüstri olarak pazar mekanizması çerçevesinde emtia üretimine dayanır. Bu durum gelişmiş kapitalist Batılı toplumlar için geçerlidir. Burada sinema ticari olarak kitle eğlencesi amaçlı kullanılmaktadır. SSCB‟de ise sinema toplumsal eğitim ve kültür amaçlı yani daha çok işçi sınıfının çıkarlarını ve bilincini yükseltmek amacıyla propaganda amaçlı kullanılmıştır. Türkiye‟de ise sinema Osmanlı devleti döneminde Merkez Ordu Sinema Dairesi olarak askeri bir devlet kuruluşu olarak kurulmuştur. Bu kurum Mütareke yıllarında Malul Gaziler Cemiyeti olarak varlığını sürdürmüştür. Cumhuriyet kurulmadan önce yönetmenliğe başlayan Muhsin Ertuğrul, 1938 yılına kadar tek sinemacı olarak varlığını sürdürmüştür. Almanya, Fransa ve SSCB‟de bulunan Ertuğrul ekonomik, teknik ve elektrifikasyon gibi altyapı yetersizliği sonucunda çok başarılı olmayan tiyatro-vari filmler yapmıştır (Refiğ, 2012:24-28). 1940‟lı yıllarda sinemaya yeni insanlar yönetmen olarak girmiştir. 1950-60 dönemi Türk sinemasının sinema dilini geliştirdiği yıllardır; DP iktidarının olduğu bu süreç, aynı zamanda yoğun bir baskı dönemidir. Ancak 27 Mayıs Hareketinden sonra Türkiye‟de toplumsal konulardaki tartışmalar hız kazanmıştır. Sol ve sağ kendi içerisinde farklı yaklaşımlara sahiptir ve özellikle sol düşünce, fraksiyonlara bölünmüştür. Bu bölünmenin temelinde sol düşünce içerisindeki farklı kuramsal yapılardan hareketle ülke gerçeklerine ilişkin farklı sonuçlara ulaşılmaktadır. 1960‟ların ikinci yarısında ayrışma ve saflar daha da netleşmiştir. Özellikle soldaki bölünme, evrenselci (sosyalist) ve ulusalcı sol olmak üzere daha bir belirginlik kazanmıştır. Halit Refiğ (1968:17-23), Kemal Tahir‟in görüşlerinden esinlenerek öncelikle Türk toplumunun o günkü koşullarının tarihsel kökenlerini ve bu bağlamda Türk halk sanatlarının kökenini araştırmıştır ve bu araştırmalarının neticesinde Türk sinemasına ilişkin halk sineması kavramsallaştırmasını geliştirmiştir. �Halk Sineması Batıda endüstriyel bir kitle eğlencesi olan sinema büyük şirketlerin ve yapım evlerinin denetiminde bir işletme şeklinde örgütlenmiştir. Türk toplumunda sermaye birikimi olmamış ve toplumsal sınıflar Batıdaki gibi teşekkül etmemiştir (Refiğ, 1965:7-9). Bu toplumsal yapının sonucu olarak da sinema Türkiye‟de bir sanayi haline gelememiştir. Çünkü sermaye, teknik, elektrifikasyon ve ulaştırma altyapısı oluşmadığı için ilkel koşullarda film/sinema yapılmıştır. Sinemadan kazanılan para başka alanlara yatırım olarak ya da tüketime giderken sinemaya yatırım olarak dönmemiştir. Bu toplumsal yapı sinemanın hem ekonomik yapısını, hem de teknik ve estetik üst yapısını da sınırlamıştır (Refiğ, 1965i:14-16). Halk sineması düşüncesi, 1958-60 arası biçimlenmiştir. Bu yıllarla birlikte Türkiye‟de kendine özgü bir sistem olan “bono sistemi” gelişmiştir. 1960‟larda yılda 300‟ü aşkın film yapılmıştır. Bono sistemine göre, Anadolu‟daki sinema salonlarına film dağıtan işletmeciler, İstanbul‟daki film yapımcılarına gidip onlardan belirli oyuncuların oynadığı, belirli konularda film istemektedir. Yapımcılar günlük ihtiyaçlar dışındaki giderleri (yönetmen ve oyuncu ücretleri, kameraman, negatif, pozitif film giderleri ve stüdyo işlemlerini) bono ile ödemektedir. Böylece yapım gerçekleştirilmekte ve film gösterime girdikten sonra, kendi masraflarını karşılamaktadır. Bu yapı içerisinde hazır sermaye yatırımı ve devlet desteği yoktur. Sadece seyircinin talebinden gelen ve seyirci tarafından finanse edilen bir sinema sektörü vardır (Dünya sinema tarihinde başka bir örneği olmayan bu yapı, 1990‟lara kadar devam etmiş ve bu tarihlerde sona ermiştir (Refiğ, 2012:29-30). Halk sineması anlayışı „sinemanın finansmanını yapan halktır‟ görüşünden hareket etmektedir. Yani Türk sinemasının 1960‟larda gelişmesinin sebebi Türk halkının Türk filmlerini yabancı filmlere tercih etmesiyle oluşmuş bir yapının sonucudur (Türk, 2001:173). Halk sineması halkçı bir sinemaya değil, halkı eğlendirmek için yapılan sinemaya atıfta bulunur. Halk sineması ekonomik yapıda sinemayı halkın finanse etmesinin yanında sinemanın içerik olarak da geleneksel halk kültürüne, halkın zevk ve beğenilerine dayanmasıdır. Kısacası halk sineması, devletin desteklemediği, halka dayanan, halkın film seyretme ihtiyacından doğmuş, sermaye değil emek piyasası ağırlıklı bir sinemadır (Refiğ, 1967:14). Türkiye‟deki film endüstrisinin ekonomik yapısını ve üretim koşullarını dile getiren “halk sineması” anlayışına dayalı olarak 1960‟lı yıllarda üretilen filmlerin içerik ve konularından hareketle yeni bir kavramsallaştırma olan “Toplumsal gerçekçi” sinema anlayışı ortaya çıkmıştır. Toplumsal Gerçekçi Sinema Türkiye‟de 1961 Anayasası‟ndan önce sinema üzerinde yoğun bir sansür ve baskı vardı. Örneğin Metin Erksan‟ın 1952‟de Aşık Veysel‟in Hayatı‟nı anlattığı Karanlık Dünya filmi pek çok güçlükle karşılaşmıştı. Onun için film yapımcıları ve yönetmenler, ekonomik ve siyasi sebeplerden dolayı sosyal sorunlardan uzak duran filmler yapmaktaydılar. 1961 Anayasası kısmen bir düşünsel rahatlama sağlamıştır. Bu tarihten itibaren toplumsal gerçekleri, konuları, sosyal ilişkileri ele alan filmler yapılmıştır. Halit Refiğ‟in Şehir’deki Yabancı, Gurbet Kuşları, Şafak Bekçileri, İstanbul’un Kızları gibi filmlerle Metin Erksan‟ın Yılanların Öcü, Susuz Yaz, Suçlular Aramızda gibi filmleri bu bağlamda düşünülebilir (Refiğ, 1999: 112). �1960-65 döneminde Metin Erksan ve Halit Refiğ tarafından ele aldıkları konuları sosyoekonomik çerçeveye yerleştiren yukarıda anılan filmler yapılmıştır. Ancak bu filmlerin çoğu gişede başarısız olmuşlar ve izleyiciler tarafından yeterince kabul görmemişler, daha dar bir izleyici kitlesine hitap etmişlerdir. O dönemde bu tip filmlere “Toplumcu gerçekçi” filmler demek adet olmuştur. Oysa Halit Refiğ bu tip filmleri “toplumsal gerçekçi” filmler olarak adlandırmayı yeğler. Çünkü sinema da dahil olmak üzere toplumcu gerçekçi sanat, ideolojik olarak işçi sınıfının yanında konumlanan ve onun için yapılan sanattır. Toplumcu gerçekçi filmler sadece toplumsal sorunları tanımlamakla kalmaz daha çok sosyalist toplumun kurulmasını hedefler. Oysa Halit Refiğ‟in yaklaşımı toplumcu gerçekçi değil, Lukacs (1986)‟ın yaklaşımına uygun olarak “eleştirel gerçekçi” filmlerdir. Lukacs kitle kültürü olmayan eleştirel sanat ürünlerini eleştirel gerçekçi ve toplumcu gerçekçi sanat eserleri olarak kategorize eder. Eleştirel gerçekçi filmler kapitalist toplumların çelişkilerini ifşa ederken toplumcu gerçekçi filmler daha ileri giderek sosyalizmin kurulması hedefine hizmet eder. 1960-65 döneminde toplumsal (eleştirel) gerçekçi filmler kavramsallaştırmasını dile getiren Halit Refiğ‟in anlayışı 1965 seçimleri sonucunda değişir ve Refiğ, “ulusal sinema” kavramsallaştırmasına yönelir. Çünkü 1965 seçimleri Refiğ açısından bir Batılılaşma hareketi olan 27 Mayıs‟ın halk nezdinde başarısız olduğunu gösterir. Bunun üzerine daha çok ulusal gerçeklere yönelir ve bu süreçte Kemal Tahir‟in değerlendirmelerine daha çok başvurur. Ulusal Sinema ya da Ulusal Gerçeklere Dayalı Toplumsal Gerçekçi Sinema Halit Refiğ, Kemal Tahir‟in görüşlerinden hareketle Türk sinemasının Türkiye‟nin kendine özgü tarihsel toplumsal koşullarında doğup geliştiği görüşündeydi. Türkiye sosyal yapısı ve kültürel açıdan Batılı kapitalist ülkelerden farklıdır. Kemal Tahir‟e göre Batı‟yı tanımlamak ve açıklamak için kullanılan ölçütler OsmanlıTürk toplumu için kullanılamaz. Doğu ve Batı hem birbirinden farklı hem de birbirine karşıttır. Ulusal sinema anlayışının özü de bu yaklaşıma dayanır. Kemal Tahir‟in vurgusu Batıcı bir kafayla değil, ancak ülkenin kendi ulusal gerçeklerinden hareketle ülke gerçeklerinin (ve sinemasının) ele alınması gerektiğidir. Türk sineması bu ülkenin kendi gerçeklerinden doğmuş ve bu ülkenin kendi gerçeklerini yansıtan bir sinema olmalıdır. Gerek biçim ve gerekse de içerik açısından ulusal değerleri yansıtan bir sinemadır. Taklit değil, özgün bir sinema ancak bu şekilde gerçekleşebilir. Bu da ancak Doğu-Batı karşıtlığı içerisinde ortaya konulabilir ve ulusal gerçekleri reddederek evrenselci yaklaşımlarla sorunları tanımlayan ve çözümleyen yaklaşımlara karşı çıkmakla olur. Kemal Tahir ve Halit Refiğ, 1957 yılında tanışırlar. Bu yıllarda Kemal Tahir klasik bir Marksist olarak tanınır. 1965-66‟lardan itibaren Kemal Tahir evrenselci Marksist gelenekten kopar. Fransa‟daki yapısalcı Marksizm tartışmaları ve Asya Tipi Üretim Tarzı gündeme gelir (Türk, 2001:184). Sencer Divitçioğlu ve Selahattin Hilav bu tartışmaları o dönemde Türkiye gündemine taşırlar. Maurice Godelier‟in Asya Tipi Üretim Tarzı kitabı da bu yıllarda Türkçe‟ye çevrilir. Bunun yanında Formen ve Grundrisse gibi Marksist klasikler de ilgi çekmektedir. Bu dönemde Kemal Tahir de Osmanlı Türk toplumuna ilişkin temel görüşlerini geliştirir. Asya Tipi �Üretim Tarzı kavramsallaştırmasının önemi, Osmanlı Türk toplumunun Batılı toplumlardan farklılığını vurgulamak için teorik bir yaklaşım olarak kullanılmasıdır (Armağan, 2003:15). Kemal Tahir‟in anlayışına göre, güncel sorunlar tarihsel ve toplumsal geçmişe bakılmadan anlaşılamaz. Toplumsal bir olgu olarak sanat da toplumun tarihsel ve kültürel gelişiminin bir sonucu olduğu için tarihsel ve toplumsaldır. Sanat da dahil her şey tarihsel birikimin bir ürünüdür. Türk sanatı da biçim, dil, üslup ve içerik olarak Türk toplumuna özgüdür ve Türk insanını yansıtır. Onun için Türk sanatının anlaşılabilmesi için Türkiye‟nin tarihsel ve toplumsal gelişim çizgisinin iyi incelenmesi gerekir. Kemal Tahir sadece bir edebiyatçı değil, kendine özgü düşünce yöntemi ile önemli bir fikir adamıdır da. Kemal Tahir özellikle 1960‟lı yıllarda yaşanan tartışmalarda kendi görüşlerini formüle etmiştir. Düşünce geleneği olarak Marksizm‟den esinlenmesine rağmen, Marksizm‟i hiçbir zaman bütün soru(n)lara hazır cevaplar sunan bir reçete olarak görmemiş, onun yöntemini kendi toplumuna uygulayarak Türkiye‟nin tarihi, ekonomisi, kültürü, siyaseti ve düşünce dünyasına ilişkin çıkarımlarda bulunmuştur. Marksizm‟in sınıf savaşı kavramının yerine DoğuBatı çatışması görüşünü öne çıkarmıştır. Kemal Tahir‟e göre, her ülkenin kendi tarihsel ve toplumsal koşullarının ortaya çıkardığı özgül, somut gerçekleri vardır. Kuramlar da bu somut gerçekliklerden çıkar. Batının soysal gerçekliğini açıklayan kuramlar (Marksizm) Batılı toplumların tarihsel ve toplumsal gerçeklerinin sonucudur. Bu kuram farklı tarihsel ve toplumsal süreçlerin sonucu oluşan toplumsal formasyonları açıklayamaz. Onun için somut gerçeklere göre teori geliştirilmelidir. Osmanlı-Türk toplumu tarihsel açıdan kendine özgüdür. Bu özgün gerçekliklere dayanarak bu toplumun kendi tarihsel, toplumsal, yapısal bütünlüğünü açıklayabilecek bir kuram gerekir. Özde Marksist kurama bağlı olan Kemal Tahir, Marksizm‟deki belirli kavramların kullanılmasıyla yapılan sentezde farklılığa gitmiştir. Bu da Kemal Tahir‟in Marksizm‟in doğulu toplumları açıklamasına yaptığı önemli bir katkıdır (Yavuz, 1977:66-7). Kemal Tahir, Türk toplumunun gelişiminde ekonomik yapının Batı‟daki toplumlardan farklı olduğu gerekçesiyle sınıf savaşımı tezinin Türkiye toplumu bağlamında geçersiz olduğunu düşünmüştür. Aynı şekilde Batı‟da devleti sınıf mücadelesinin ve sınıf egemenliğinin bir aracı olarak gören devlet kuramına karşı Osmanlı-Türk toplumunda devletin çatışma değil, birleştirme özelliğine vurgu yaptığı “Devlet Ana” romanında kerim devlet anlayışını ön plâna çıkarmıştır.2 2 Bu bağlamda Kemal Tahir‟in (1971a-b) Devlet Ana romanındaki temel görüşleri şöyledir: Doğu toplumlarında güçlü bir devleti olmayanın toprağı da olmaz. Güçlü bir devlet, güçlü bir ekonominin ve özgürlüklerin de garantisidir. Devlet olmadan üretim ve ticaret de olmaz. Ticaretin olabilmesi için güvenli bir ortam gerekir. Bunu da güçlü devlet sağlar. Devlet düzeni bozulunca ekonomi de dahil her şey bozulur. Üretimin varlığı devletin varlığına devletin varlığı da reayanın üretimine bağlıdır. Toplum devletsiz kalınca eşkıyalar çoğalır. Devlet güvenliği, üretimi ve istikrarı sağlar. Devletin temeli adalettir. Batı toplumlarındaki tek temel ölçü özel mülkiyet ve paradır. Batılı devletler haraç toplar. Feodal Bey soyguncudur. Osmanlı‟da beylik vermekle olur. Devletin temel görevi vatandaşın karnını doyurmak ve güvenliğini sağlamaktır. Osmanlı talancı değil, adalet ve güvenliği sağlamayı amaçlayan bir devlettir. Osmanlı alın teriyle çalışanı kollamıştır. Tekfurların baskı ve sömürüsünden bıkan Bizans köylüsü Osmanlı‟nın adil yönetimini sevinçle karşılamıştır. Osmanlı devleti kimsenin inancına müdahale etmez ve din yaymaya çalışmaz. Osmanlı‟da kölelik yoktur. Eşitlik vardır. Din, soy, varlık farklılığı yoktur. �Kemal Tahir (2005:163-168)‟e göre Osmanlı toplumu kesinlikle bir talan toplumu değildir. Çünkü hiçbir toplum, başkaları gelip talan etsin diye üretimde bulunmaz. Ayrıca talan düzenine dayanan bir toplum, özel mülkiyetin gelişmesini de engelleyemez. Anadolu toprakları gayet verimsizdir. Çünkü yüzeydeki tarım yapılabilecek toprak incedir. Hava durumları da tarım yapmaya uygun değildir. Ya kuraklık ya da taşkın tarımsal üretimi engeller. Verimli ovalar (örneğin, Küçük Menderes ya da Büyük Menderes) ancak 19. Yüzyılda tarıma açılmıştır. Daha önceleri buralar göçebeler tarafından mera olarak kullanılmıştır. Onun için bu topraklarda Batı‟da olduğu gibi özel mülkiyet gelişemez ve buna bağlı olarak zenginlik birikemez. Bundan dolayı, Batılı anlamda feodalite Osmanlı‟da yoktur. Çünkü toprak yapısının tarıma elverişsiz olması, feodalitenin gelişmesini de engellemiştir. Bu verimsiz topraklarda feodal bey hem kendisini hem serflerini geçindirip hem de artı değer biriktiremez. Toprağı tarıma açabilmek için gerekli bayındırlık işlerini ancak merkezi devlet yapabilir. Bu nedenle, Osmanlı toplumunda bütün topraklar devlete aittir. Batıda devlet, egemen sınıfın diğerlerini yeri gelince ezmek için kullandığı bir aygıt iken Osmanlı‟da devlet bir ihya aracıdır. Bu bağlamda Batılı toplumlar merkezi devlet olmadan da yaşayabilirken Doğu toplumları devletsiz yaşayamaz. Batı toplumlarında özel mülkiyet kutsalken Türk tarihinde devlet kutsaldır. Onun için bütün olaylar devlete yararlı/zararlı olmasına göre değerlendirilir. Osmanlı‟da (özellikle yaşanan gerileme ve çöküş döneminde) yapılan bütün çalışmalar devleti çöküşten kurtarmaya ve yaşatmaya yönelik çabalardır. Padişahların evlatlarını ve kardeşlerini katletmeleri de kardeş kavgasının devleti yıkabileceği endişesindendir. Osmanlı‟nın ikinci sultanı olan Orhan‟dan itibaren Osmanlı, devletçi bir siyasa izlemektedir. Devlet, tersaneleri, baruthaneleri, dökümhaneleri, madenleri kurar ve işletir, tarımsal toprakların mülkiyetini de elinde tutar, bütün bayındırlık işlerini, yolları, postayı, kervansarayları, medreseyi yapar ve merkezden idare eder. Yargılamayı, loncaları, hatta dini bile denetiminde tutan devlet, temel tüketim maddelerini tekeline alır, iç ve dış ticareti sıkı bir şekilde denetler, malların pazar fiyatlarını bile belirler. Bütün bunları yapabilen geniş ve güçlü bir organizasyon olarak devlet, yeri gelince bu düzeni sürdürebilmek için despot da olmak zorunda kalabilir. Devlet toplumsal görevlerini ve sorumluluklarını yerine getirdiği sürece insanlar bazı despotluklara da katlanabilmektedir. Devlet yoksullaşıp güçsüz düştüğünde Batı tipi sınıflı toplum modeline geçilerek sorunlar çözülmeye çalışılmıştır. Türkiye‟de burjuva yoktur fakat Devlet Batı tarzı burjuva sınıfı ve toplumu yaratmak için kullanılmıştır (Tahir, 2001:100). Oysa burjuva soyguncudur. Bunun en uç hali toptan Batılılaşmaya çalışmaktır. Osmanlı devleti, üretim faaliyetinde bulunan sınıflar üzerine savaş ve fetih gücünü konumlandırmış, böylece fetih, savaş ve üretimden pay alarak varlığını sürdüren bir devlet olmuştur. Savaş ve fetihe katılanlara dirlik verirken köylü ve kentli halktan vergi alıyor ve hazinesini oluşturuyor. Buna göre Osmanlı feodal bir devlet değildir (Berkes, 1972:21). Kemal Tahir, güncel toplumsal sorunları anlamak için tarihe başvurmuş, sanatı ve düşünceyi de tarihsel gelişim ve birikimin genel çerçevesine oturtmuştur. Özellikle 1960‟lardaki tartışmalarda sanatta ulusallık ve evrensellik tartışmalarında Kemal Tahir sanatın evrenselliğine karşı çıkmış tarihsel, öznel ve yerel (ulusal) sanat anlayışına vurgu yapmıştır. Türkiye‟nin Batılılaşmasını da egemen yaklaşımda olduğu gibi bir çağdaşlaşma ya da modernleşme olarak görmemiş, aksine Türk toplumunu kendi benliğinden uzaklaştıran bir kültür emperyalizmi olarak değerlendirmiştir. �Kemal Tahir sanatı (burada edebiyatı ve sinemayı) Türk toplumunun ekonomik, siyasal, toplumsal ve kültürel temelleri üzerine oturtur. Yukarıdaki toplumsal yapı çerçevesinde gelişen Türk sanatı, insan-toplum ilişkileri çerçevesinde Anadolu insanının dramını anlatır. Batı sanatı kişisel dramı anlatırken, doğu sanatı insanların ortak dertlerini anlatır. Ortak dertler, ekonomik, sosyal, kültürel ve psikolojik boyutlarıyla anlatılır. Türk toplumu bilimsel olarak yeterince incelenmediği için Kemal Tahir (2005a) adeta bir tarihçi ya da sosyolog gibi toplumu inceler (Kayalı, 2010:199). Romanları yoluyla Anadolu insanını tanımaya ve anlamaya çalışır. Tanzimat‟tan günümüze kadar yaşanan Batılılaşmayı ve onun yarattığı aydın/birey tipini eleştirir (Tahir, 2005b:100). Toplumsal değişimin toplumsal altyapıdan kaynaklanmadığı sürece üstyapıya yapılan müdahalelerin toplumsal sorunları çözmeyeceğini hatta böyle bir durumun toplumu kendisine yabancılaştıracağını düşünür. Bunun için kültürel kopuşa neden olan medeniyet değiştirme yerine kültürel sürekliliği savunur. Bundan dolayı Türkiye‟deki şekliyle toplumsal ve sanatsal açıdan Batılılaşmaya, Batı sanatını taklit etmeye karşı çıkar. Çünkü sanat, toplumsal tarihin ve sosyal gerçekliğin ürünüdür. Sanatçı, Batılı bir bakış açısıyla kendi toplumunu inceleyemez. Türk sanatçısı ve insanı Doğuludur. Toplumu anlamak için onun tarihine ve geçmişte oynadığı role bakmak gerekir. Batılı hazır reçeteler yerine toplumun kendi gerçeklerinden hareketle geliştirilen yerli kuramlarla toplumu anlamak gerektiğini düşünen Kemal Tahir böylece Türk toplumunun tarihsel, toplumsal ve kültürel gerçeğini ön plâna çıkarır. Buna göre ulusal sanat da Türk tarihinin ve toplumunun gerçeklerini yansıtır (Tahir, 1990). Türkiye‟nin gerçeklerini anlamak için Osmanlı‟nın tarihsel ve toplumsal gerçeğine bakmak gerekir. Halit Refiğ de 1965‟lerden itibaren “ulusal sinema” düşüncesi kavram olarak değilse bile fikirsel olarak oluşmaya ve şekillenmeye başlar. Bu düşünceden hareketle çektiği filmlerde Türk toplumunun ve kültürünün özgünlüğünü dile getirir. Bu dönemde Kemal Tahir ve Halit Refiğ, Haremde Dört Kadın filminin senaryosu üzerinde çalışırlar. 1966 yılından itibaren Kemal Tahir, Osmanlı Türk toplum yapısı üzerinde daha derinlemesine düşünmeye başlar ve Asya Tipi Üretim Tarzı olarak gördüğü Osmanlıya ilişkin görüşlerine dayalı olarak Devlet Ana3 (1967) romanını yazar. Kemal Tahir, Sağırdere (2006) ve Körduman (1991) romanlarında da Türkiye köyünün ve köylüsünün toplumsal oluşumunun Batılı toplumlardan ve onu açıklayan klasik Marksist yaklaşımdan farklı ve kendine özgü olduğunu belirtir. Türk köylüsünü gerçekçi bir şekilde ele aldığı iki romanında da köylülerin nüfusun büyük bir çoğunluğunu oluşturduğu Türkiye‟de köylülerin yaşama ve düşünme biçimlerini geleneklerini, göreneklerini, din anlayışlarını, cinselliklerini ve sosyal ilişkilerini detaylı ve canlı bir şekilde gösterir. Türk köylüsünün yaşamının Batının köylüsünden farklılığı kaçınılmaz olarak kültürel ve manevi değerlerin farklılığını da beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda Halit Refiğ de Kemal Tahir‟den esinlenerek Türk toplumunun Batı‟dan farklı ve Batıdaki toplumsal süreçlerle karşıtlık oluşturan bir tarihsel ve toplumsal gelişim sürecine sahip olduğunu vurgular. 3 Devlet Ana aslında 1960’lı yılların ikinci yarısında çekilemeyen bir film senaryosunun romana dönüşmüş halidir. 1999 yılında Bülent Ecevit’in başbakanlığı döneminde, Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşunun 600. Yılı münasebetiyle bir kültür hizmeti olarak Halit Refiğ’in Devlet Ana’yı filme çekmesi için girişimde bulunulur. Bunun için Mimar Sinan Üniversitesi’ne kaynak aktarımı yapılır ve Halit Refiğ çalışmalara başlar. Ancak Kemal Tahir Vakfı’nın telife ilişkin talepleri ve Mimar Sinan Üniversitesi’nin çeşitli bölümleri arasındaki anlaşmazlıklar neticesinde iki yıllık bir çalışma sonuçsuz kalır ve bu proje gerçekleşemez (Akpınar, 2009:98). �Kemal Tahir‟in yukarıda özetlenen görüşlerinden esinlenerek oluşturulan “ulusal sinema” kavramsallaştırması belirgin olarak da bu yıllara (1967-68) tekabül eder. Halit Refiğ 1969 yılındaki Bir Türk’e Gönül Verdim filmini Ulusal Sinema örneği olarak kabul eder. Lütfi Akad, Metin Erksan, Atıf Yılmaz gibi yönetmenler de bu tartışmalarda Halit Refiğ‟in yanında yer almıştır. Böylece 1960‟lı yılların başında “Topumsal gerçekçi” sinema vurgusu yapan yönetmenler, artık “ulusal sinema” kavramsallaştırmasına başvururlar ve sinemada ulusallığı öne çıkarırlar. Toplumsal gerçekçi sinema anlayışı, Harem’de Dört Kadın filmine Antalya Altın Portakal film Festivali‟nde 1966 yılında gösterilen tepki ile sona erer ve bu tarihten itibaren ulusal sinema anlayışı ön plana çıkar. Buna göre, “Ulusal Sinema” anlayışı bir yandan Türkiye‟deki yabancı sinemanın egemenliğine karşı çıkmanın bir yandan da Türkiye‟nin Batı ile karşılaştırıldığında kendine özgü özelliklerinin sanata ve sinemaya yansıtılmasını ifade eder. Bu anlayışın esin kaynağı hiç kuşkusuz ki Kemal Tahir‟dir (Şasa, 2010:58). “Ulusal Sinema” kavramının ortaya çıkmasını sağlayan gelişme, Metin Erksan‟ın Susuz Yaz filminin 1964 yılında Berlin Film Festivali‟nde büyük ödülü almasıdır. Daha önce Türk sinemasını ciddiye almayan devlet, bu gelişme üzerine Türk sinemasına ilgi göstermiş ve I. Sinema Şurâsı toplanmıştır. Bu şurâda yerli filmcilerle yabancı film ithalatı ve işletmesini yapanların çıkarları da karşı karşıya gelmiştir. Çünkü ithalatçılar yerli sinemaya karşı olumsuz bir bakış açısına sahiptiler. Dünyaya Batılılaşmacı bir çerçeveden bakan aydınların bir kesimi de Türk sinemasını Batılı ülkelerin filmleriyle karşılaştırıp iptidai buluyorlardı. Bu durumda Batı nedir? Batı kültürü nedir? Batı sineması nedir? ve aynı şekilde Türk toplumunun tarihsel gelişimi, sanatı, sineması, toplumsal yapısı nedir? gibi sorular ortaya atıldı. Bu sorularla birlikte ulusal sanat ve sinema kavramı gündeme gelmiştir. Yukarıda da belirtildiği gibi, Kemal Tahir‟in Türk romanı için geliştirdiği teorik çerçeveyi Halit Refiğ‟de Türk sinemasına uygulamıştır. Bu açıdan ulusal sinema anlayışı, esasında Klasik Marksizm‟in Türk sinemasını açıklamak için kullanılamayacağını belirtir (Refiğ, 1999:109-11). Ulusal Sinema 4 öncelikle Türkiye‟nin toplumsal gerçekliğini tespit etmeye çalışır. Türkiye‟nin toplumsal yapısı nasıldır? Batı toplumlarındaki sınıfsal ilişkiler ve çelişkiler Türk toplumunda var mıdır? Türkiye‟nin ekonomik yapısı ve üretim ilişkileri nelerdir? Temel amaç Türk toplumunun kendi gerçekleri ve yapısıyla ilgilenmekti. Bu açıdan ulusal sinema ya da toplumsal gerçekçi sinemanın amacı Türk toplumunun kendine özgü yanlarının neler olduğu ve bunun film üretim süreçlerine ve film diline ve içeriklerine nasıl yansıdığını ortaya koymaktır. Buna göre Kemal Tahir‟in görüşlerine dayalı olarak Türk toplumu kendine özgüdür. Türkiye‟de batılı kapitalist toplumlara özgü sınıflar ve bu bağlamda yine Batılı anlamda sınıf çatışmaları yoktur. Türkiye‟de devletin yeri, konumu ve işlevi Batılı toplumlardaki devlet aygıtından 4 Türkiye’de ulusal sinema kavramıyla zamandaş bir dönemde “milli sinema” anlayışı ortaya çıkmıştır. Millî Sinema anlayışının o yıllardaki ilk ve tek temsilcisi Yücel Çakmaklı’dır. Kelime olarak ulusal ve millî aynı anlama geliyormuş gibi gözükmesine rağmen siyasal olarak birbirleriyle zıt iki yönelimi ifade eder. Milli sinema ideolojik olarak Necmettin Erbakan’ın “milli görüş” düşüncesine yaslanır. Burada millî millete gönderme yaparken ulusu değil, bir millet olarak tüm İslâm ümmetini dile getirir. Millî olan aynı zamanda İslamî’dir. İslam ahlâkı ve İslamî değerler ön plandadır. Din burada bütün bir yaşamın düzenleyicisi olarak görülür. Oysa ulusal sinemadaki ulus kavramı daha sekülerdir. Ulusu, ulus devletin vatandaşları olarak görür. Dini ise kültürel bir motif olarak daha laik bir yaklaşımla ele alır. MTTB tarafından 1970’lerin başında yapılan sinema açık oturumunda bu farklılaşma açıkça görülmektedir( Bu konuda MTTB tarafından yapılan açık oturum kitabına bakınız). �farklıdır. Batı toplumlarının gerçeğini yansıtan sanayi devrimi ve bunun taşıyıcısı olan iki sınıf burjuvazi ve proletaryadır. Batıda kapitalizm öncesinde ise feodal beyler ve topraksız köylüler arasında sınıf savaşımları yaşanmıştır. Oysa Osmanlı-Türk toplumunda böyle bir yapılanma, ilişki ve çelişki yoktur. Dolayısıyla ulusal sinema Batılı bir kafayla Batılı toplumlara özgü sınıf yapılarını Türkiye‟ye uygulamak değil, Türkiye‟nin Batıdan farklı ve kendine özgü tarihsel, toplumsal ve kültürel gerçeklerine yaslanmalıdır (Türk, 2001:120). 1965 yılında kurulan Türk Sinematek Derneği‟nin5 organizasyonuyla 1966 yılında Türk sineması toplantısı düzenlenir. Bu toplantıda Türk Solu‟ndaki bölünme daha da gün yüzüne çıkar. Bu toplantının sonucunda yönetmenler Duygu Sağıroğlu, Metin Erksan ve Halit Refiğ, Kemal Tahir‟e daha da yakınlaşırlar. Adı geçen her üç yönetmenin de görüşleri şu şekilde özetlenebilir: Türk toplumu Osmanlı‟nın devamıdır. Toplumsal yapımız Batı toplumlarından farklıdır. Türk sineması Türk toplumunun ürünü olarak içerik ve biçim açısından Batı sinemasından farklıdır (Akşin, 1997:270). Sinematek Derneği ise, Türk Sinemasını eleştirmekte, onun yerine İtalyan Yeni Gerçekçiliği, Fransız Yeni Dalgası, Sovyet Sineması ve Amerikan sinemasının seçkin örneklerini göstermektedir. Sinematekçilere göre Türk Sineması az gelişmiş bir sinemadır. Ticari klişelere ve star sistemine dayanmaktadır. Yoz bir kitle kültürünü temsil eden ve toplumsal eşitsizliği meşrulaştıran, sanat değeri taşımayan ve sanata karşı bir sinemadır. Dünya sinemasının gelişmiş örnekleri evrenseldir. Buna göre ulusal sinema yaklaşımı ile sinematekçilerin tartışmaları ulusalcıların yerlilik vurgusuna karşılık sinematekçilerin evrenselliğe vurgu yapmaları, sinematekçilerin sınıfsal çelişki ve mücadelelerinin yerine ulusalcıların millet kavramını koyarak sınıf çatışması yerine Kemal Tahir‟in görüşlerine dayanarak (Başgüney, 2010:89) Doğu Batı çelişkisi ve çatışmasını koymaları ve devlete bakış konularında toplanmaktadır. Ulusalcılar sınıf çatışmasına dayanmayan Doğu toplumlarında kerim devlet geleneği olduğunu vurgularken, Sinematekçiler devleti/sanatı/sinemayı sınıf çatışmasının aracı olarak görmektedirler. Ulusal Sinema Kavgası Halit Refiğ (1971), görüşlerini Ulusal Sinema Kavgası adlı kitapta toplamıştır. Görüşlerini Kemal Tahir‟in Doğu-Batı çelişkisi anlayışına dayandırır. Buna göre, Türk sineması ile ilgili herhangi bir değerlendirme yapılırken sinemanın endüstriyel yapısı, izleyicisi, film dili ve ele aldığı konular bakımından Batı sineması ile kıyaslama yapılarak değerlendirilemeyeceğini savunur. Çünkü Osmanlı/Türk toplumunun tarihi, ekonomisi ve kültürel biçimlenişi Batı toplumlarından farklıdır. Türk toplumunun ve insanının ulusal ve yerel değerleri, hayata bakışı, zevk ve beğenileri Batı kültüründe yetişen insanlarınkinden farklıdır. Türk sineması bir halk sanatıdır ve bu sanat Batıdan farklı olarak Türk toplum gerçeğini ve onun değerlerini yansıtır. 5 Sinematek Derneği, 25 Ağustos 1965’te kurulmuştur. Derneğin kurucuları Onat Kutlar, Şakir Eczacıbaşı, Hüseyin Baş, Aziz Albek, Semih Tuğrul, Tunç Yalman, Tuncan Okan, Sabahattin Eyüboğlu, Cevat Çapan, Macit Gökberk, Nijat Özön, Muhsin Ertuğrul ve Paris Cinematheque’nin kurucusu olan Henri Langlois’tir. Langlois, Türk Sinematek’in kurulmasında önemli katkılar sağlamıştır (Başgüney, 2010:67). �Öncelikle Batı toplumlarının kendine özgü bir gelişim çizgisi vardır. Bu gelişim kendine özgü belli bir üretim tarzı ve ona eşlik eden Hıristiyan kültürü tarafından şekillendirilmiştir. Batılı toplumlar Eski Yunan ve Roma‟nın köleci düzenine, oradan feodal sisteme ve en sonunda da kapitalist endüstriyel toplumlara doğru evrilmişlerdir. Bu sürece temel karakteristiğini veren özel mülkiyet ve bireydir. Bu yapı burjuva toplumlarında sınıf mücadelesi tarafından biçimlendirilir. Bu yapının sonucunda belli bir sanat ve estetik anlayışı oluşmuştur ve Batı sineması bunu yansıtır. Bireysel mülkiyete ve birey haklarına dayanan Batı sanatının temel konusu burjuva bireyidir. Roman ve sinema bu açıdan bireysel dram anlatma sanatıdır. Batı sineması Batı tiyatrosuna, resmine ve romanına dayanır. Oysa Osmanlı Türk toplumlarının evrim çizgisi Batıdan farklıdır. Köleci dönemi ve feodaliteyi hiç yaşamamış olan Türkler, kendilerine özgü bir üretim ilişkisi ve kültürel yapıya sahip olmuştur. Toprakta özel mülkiyet bulunmaz, devlet, her şeye egemendir. Sanayileşmemiş olan Türk toplumunda burjuva sınıfı ve dolayısıyla işçi sınıfı da yoktur. Dolayısıyla ekonomik, sosyal, ve kültürel açıdan farklı tarihsel gelişmelerin sonucu olan Türk toplumunun sanat, estetik ve sinema anlayışı da Batı‟dan farklıdır. Türk toplumunda birey ve özel mülkiyet bulunmadığından bireyin dramı, yerini toplumsal bir drama bırakmıştır. Her zaman cemaat şeklinde yaşayan Türk toplumunda bireyin dramı değil, toplumu temsil eden tipler aracılığıyla toplumun kültürü ve bu kültürün yansıdığı toplumsal bilinç ortaya konur. Altyapıları farklı olan Batı toplumları ile Osmanlı toplumunun üstyapıları da farklıdır. Osmanlı toplumunda minyatür, tuluat, orta oyunu ve karagöz vardır. Türk sineması minyatürden kaynaklı olarak iki boyutludur ve biçim ve içerik olarak Türk insanının anlayış ve zevkine uygundur (Refiğ, 1971). Oysa ulusal sinema tartışmalarının yaşandığı dönemde özellikle Türk Sinematek derneği çerçevesinde bir araya gelen Batıcı aydınlar, Türk sinemasını aşağılamakta, gelişmiş Batı sinemasının önemli filmlerini evrensel sanat ürünleri olarak alkışlamaktadır. Onat Kutlar (1975:10-15)‟a göre uluslar toplumsal sınıflardan oluşur. Egemen ve egemenlik altındaki sınıfsal mücadeledeki yeri, sanatçının konumunu belirler. Buna göre, Türkiye‟de yapılan sinema kapitalist ilişkiler çerçevesinde yapılmakta ve kötü sinema örnekleri işçi sınıfının bilinçlenmesinin önünde bir tür sosyal narkoz işlevi görmektedir (Şalom, 1969:14). Devrimci sinemanın bu temel önermesine Halit Refiğ karşı çıkar. Onun için Halit Refiğ‟de Doğu-Batı farklılaşması çerçevesinde Batılılaşma ve bu süreçte aydınların yabancılaşması sorununun önemli bir yeri vardır. Özellikle evrenselci yaklaşımların sinemayı evrensel bir sanat olarak ele almalarına karşı çıkar Halit Refiğ. O‟na göre Türk toplumu ve sineması Batılı ve Batıcı bir kafayla anlaşılamaz. Türk sineması Batının endüstriyel, sinemasından farklı olarak bir halk sinemasıdır. Türk sineması orta oyunu, karagöz ve kukla gibi geleneksel Türk sanatlarının bir uzantısıdır. Endüstriyel açıdan da Türk sineması sermayeye değil, emeğe dayalıdır. Tartışmaların Sonu �Ulusal Sinema tartışmaları6 da 12 Askeri darbesinden sonra, sona ermiştir. Özellikle neoliberal bir ekonomi, siyaset ve kültür modeline geçmeyi ve dünya ekonomisine bağımlı bir pazar olarak yeniden eklemlenmeyi amaçlayan 12 Eylül, ulusal kalkınma, sanayileşme ve modernleşme çabalarından vazgeçiştir aynı zamanda. Halit Refiğ‟in Kemal Tahir‟in Yorgun Savaşçı romanından uyarladığı aynı adlı filmin darbeyi gerçekleştirenler tarafından yakılması, hem yakanların siyasal konumlanışını hem de ulusal sinema tartışmalarının ve arayışlarının sonunu göstermektedir. Kurtuluş Savaşı‟nı subaylar kazandı Türk devletini subaylar kurdu diyen Kemal Tahir‟in Yorgun Savaşçı romanından uyarlanan filmini yaktıranlar, onun yerine Yücel Çakmaklı‟ya, Tarık Buğra‟nın “Kurtuluş Savaşı‟nı imamlar yaptı” diyen Küçük Ağa romanından aynı adlı filmi yaptırıp TRT‟de yayınlamışlardır. Bu durum bugünkü devletin resmi ideolojisinin ipuçlarını vermesi açısından önemlidir. Yorgun Savaşçı ulusal sinema anlayışının en üst düzeyini ve sonunu ifade eder. Çünkü Yorgun Savaşçı hem bütün bu tartışmaların fikir babası olan Kemal Tahir‟in bir romanı olması hem de Türkiye Cumhuriyeti‟nin hangi şartlar altında nasıl ve kimler tarafından kurulduğunu anlatan bir roman (ve film) olması açısından önemlidir. Çünkü bu roman doğrudan millet egemenliğinin tarihsel süreçte nasıl oluştuğunu anlatmaktadır. Dolayısıyla uluslaşma sürecini anlatan Yorgun Savaşçı aynı zamanda ulusal sinema anlayışının zirvesi ve sonudur. 12 Eylül darbesinden sonra değişen koşullar sonucunda sadece Yorgun Savaşçı filmi yakılmamış, bu yakma eylemiyle birlikte oluşan baskı ve sansür ortamında Türk filmlerinin yapım, içerik, gösterim ve izleyici koşulları da değişmiş, sinema salonlarına Türk filmi izlemeye giden izleyici sayısı giderek azalırken Hollywood sinemasının egemenliği daha da artmıştır. Bu dönemden itibaren ulusal sinema kavramı ve ilgili tartışmalar toplumun gündeminden düşmüştür. Sonuç Kemal Tahir sadece bir romancı/yazar değil, aynı zamanda bir entelektüel olarak Türk düşünce dünyasını ve bu arada Türk sinemasındaki düşünsel tartışmaları da derinden etkilemiştir. Türk tarihini, toplumunu, kültürünü, insanını kendine özgü bir yaklaşımla anlama ve açıklama çabasına girişmiştir. Kemal Tahir, günümüz toplumunun ekonomik, siyasal, kültürel ve düşünsel anlamda nasıl biçimlendiğini anlamak için tarihe başvurmak gerektiğini belirtmiştir. Bu yaparken de Batılılar tarafından geliştirilen birtakım hazır şema ve formüllerin Türk toplumunu ve kültürünü anlamaya ve açıklama yetmeyeceğini, kendi sorunlarımızı ve kurumlarımızı anlamak için bugünü biçimlendiren tarihsel yapılara ve gelişmelere bakmak gerektiğini vurgulamıştır. Yani güncel olayların tarihsel bir bağlamı olduğuna vurgu yapmıştır. Kemal Tahir‟in Türk edebiyatı için savunduğu görüşlerinden etkilenen Halit Refiğ, Türk sinemasına ilişkin görüşlerini Kemal Tahir‟in tarih ve toplum tezlerine dayandırmıştır. Buna göre her 6 Halit Refiğ’in Kemal Tahir’in görüşlerine dayanarak geliştirdiği, halk sineması, ulusal sinema kavramsallaştırmalarına yönelik en sert eleştirilerden birisi Nijat Özön tarafından yapılmıştır. Özön (1995:186-228) bu kavramsallaştırmaları ham, olgunlaşmamış, yapay, tutarsız, yapılan filmlere yansımamış çabalar olarak görür. Özön’e göre, ulusal sinemacıların kendi aralarında tanım ve görüş birliği (biçim ve içerik açısından) yoktur. Ulusal sinemacıları Kemal Tahir’in deney fareleri olarak yaftalayan Özön’ün sahte kuram ya da kuram sahteciliği olarak değerlendirdiği bu çabalar, o dönemin koşullarında sinema endüstrisi dışında kalmamak ve dikkat çekmek için yapılan birtakım atraksiyonlardır. �ülkenin ve toplumun tarihsel gelişimi ve gerçekleri birbirinden farklıdır. Bu farklılıklar ülkelerin sinemalarını da etkiler. Toplumların sanatları, onların kültürlerine ve geleneklerine yaslanır. Toplumların gelenekleri ve kültürleri de onların tarihsel gelişimlerinin ürünüdür. Kemal Tahir özelinde roman, Halit Refiğ özelinde de sinemada gerek biçim gerekse de içerik olarak Türk tarih ve kültür geleneğinden faydalanmanın gerekliliği ve önemi ortaya çıkmaktadır. Türk toplumunun sanatı (edebiyatı ve sineması) Türk tarihinin ve kültürünün bir izdüşümüdür. Bu açıdan Kemal Tahir romanlarıyla, Halit Refiğ de filmleriyle Türk düşünce, sanat ve kültür dünyasını etkilemiş iki önemli düşünürdür. Kaynakça Akşin, Sina (1997). “Düşünce Tarihi (1945 Sonrası)”. Türkiye Tarihi-5: Bugünkü Türkiye (içinde). Yayın Yönetmeni: Sina Akşin. 2. Basım. İstanbul: Cem Yayınları. Armağan, Mustafa (Haz.) (2003). Hilmi Yavuz ile Doğu’ya ve Batı’ya Yolculuk. İstanbul: Ufuk Kitapları. Başgüney, Hakkı (2010). Türk Sinematek Derneği-Türkiye’de Sinema ve Politik Tartışma. İstanbul: Libra. Berkes, Niyazi (1972). 100 Soruda Türkiye İktisat Tarihi (1. Cilt). 2. Baskı. İstanbul: Gerçek Yayınevi. Kayalı, Kurtuluş (2010). “Sonuç Niyetine: Kemal Tahir: Tarihçi, Sosyolog, Romancı”. Bir Kemal Tahir Kitabı: Türkiye’nin Ruhunu Aramak (içinde). Derleyen: Kurtuluş Kayalı. İstanbul: İthaki. Ss.: 199-207. Kutlar, Onat (1975). “Toplumcu ve Gerçekçi Bir Sinema Sanatı İçin Teorik Alanın Gözden Geçirilmesi Amacıyla İlk Notlar”. Birikim. Cilt: 1. No:1. Mart. Lukacs, George (1986). Çağdaş Gerçekçiliğin Anlamı. Çeviren: Cevat Çapan. 4. Baskı. İstanbul: Payel. MTTB Sinema Kulübü Milli Sinema Açık Oturumu (1973). İstanbul: MTTB Yayını. Özön, Nijat (1995). Karagözden Sinemaya Türk Sineması ve Sorunları. 1. Cilt. Ankara: Kitle. Refiğ, Halit (2012). “Filmlerimi Seyirciyi Etkilemek İçin Yaptım”. Bir Yorgun Savaşçı Halit Refiğ (içinde). Hazırlayan: Ahmet Toklu. İstanbul: Sepya Yayıncılık. Ss.: 23-38. Refiğ, Halit (2009). “Batı‟da Kabul Gören Bütün Türk Filmleri Anti-Ulusalcıdır”. 10 Yönetmen ve Türk Sineması (içinde). Hazırlayan: Ertekin Akpınar. İstanbul: Hayalet Kitaplığı. Ss.: 77-98. Refiğ, Halit (1999). “Türk Aydınının Batı ile Hesaplaşması”. Sinemayı Sanat Yapanlar (içinde). Görüşen: Işık Yenersu. Ankara: TRT Yayınları. Ss.: 101-120. �Refiğ, Halit (1971). Ulusal Sinema Kavgası. İstanbul: Hareket Yayınları. Refiğ, Halit (1968). “Hasta Sinemamızın Contürkleri: Gerçekçilik Üzerine”. Papirüs. No: 22. Ss.: 17-23. Refiğ, Halit (1967). “Batılılaşma ve Halk Sineması Üzerine”. Yön. 20 Ocak. Sayfa:14. Refiğ, Halit (1965). “Türk Sineması Nedir? Sinemamızın Kökenleri I”. Sinema 65. No: 2. Şubat. Ss.: 7-9. Refiğ, Halit (1965i). “İç Göç: Gurbet Kuşları ile İlgili Bir Açıklama”. Sinema 65. No: 2. Şubat. Ss.: 14-16. Şalom, Jak (1969). “Devrimci Bir Sinema Nasıl Olmalıdır?”. Ant. No: 132. 8 Temmuz. Şasa, Ayşe (2010). Yeşilçam Günlüğü. 3. Baskı. İstanbul: Küre Yayınları. Tahir, Kemal (2006). Sağırdere. İstanbul: İthaki. Tahir, Kemal (2005). Yorgun Savaşçı. İstanbul: İthaki. Tahir, Kemal (2005a). Esir Şehrin Mahpusu. İstanbul: İthaki. Tahir, Kemal (2005b). Yol Ayrımı. İstanbul: İthaki. Tahir, Kemal (2001). Kurt Kanunu. İstanbul: Tekin Yayınevi. Tahir, Kemal (1991). Körduman. İstanbul: Adam Yayınları. Tahir, Kemal (1990). Notlar/Sanat/ Edebiyat. Yayına Hazırlayan Cengiz Yazoğlu. İstanbul: Bağlam Yayınları. Tahir, Kemal (1971a). Devlet Ana. Cilt-1. 3. Basım. Ankara: Bilgi Yayınevi. Tahir, Kemal (1971b). Devlet Ana. Cilt-2. 3. Basım. Ankara: Bilgi Yayınevi. Toprak, Zafer (1986). “Türkiye‟de Çağdaş Tarihçilik (1908-1970)”. Türkiye’de Sosyal Bilim Araştırmaları’nın Gelişimi (içinde). Derleyen: Sevil Atauz. Ankara: Türk Sosyal Bilimler Derneği Yayını. Ss.: 431-438. Türk, İbrahim (2001). Halit Refiğ: Düşlerden Düşüncelere Söyleşiler. İstanbul: Kabalcı Yayınları. Yavuz, Hilmi (1977). “Kemal Tahir ve Marksizm”. Toplum ve Bilim. Yaz. No: 2. Ss.: 65-69. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2299 Title A name given to the resource ROMANCI KEMAL TAHİR’İN BİR DÜŞÜNÜR OLARAK TÜRK SİNEMASINA İLİŞKİN KURAMSAL TARTIŞMALARA KATKISI Author Author YAYLAGÜL, Levent Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türk Edebiyatı, Türk Sineması, Kemal Tahir, Halit Refiğ. ÖZET Kemal Tahir, Türk edebiyatının önde gelen yazarlarından birisidir. 1930’lı yıllarda başlayan sanat yaşamı özellikle 1950’li yıllardan itibaren yazdığı romanlarla ölüm tarihi olan 1973 yılına kadar çok yoğun bir şekilde geçmiştir. Bir anlamda Türk edebiyatının belli bir döneminin başat figürlerinden birisi olarak döneminin edebiyatını derinden etkilemiştir. Kemal Tahir sadece bir yazar değil, aynı zamanda büyük bir fikir ve düşünce adamıdır da. Romanlarını daha çok fikirlerini dile getirmek, topluma, tarihe, kültüre, insana dair temel yaklaşımlarını ortaya koymak için kullanmıştır. Özgün fikirleriyle sadece Türk edebiyatını değil, Türkiye’nin bilim ve politika dünyasını da etkilemiştir. Bu etkilemelerin uzandığı alanlardan birisi de Türk sinemasıdır. Kemal Tahir hem yazmış olduğu özgün senaryolar hem de filme alınan öykü ve romanlarıyla Türk sinemasına katkıda bulunmuştur. Bunun dışında Kemal Tahir’in asıl etkisi Halit Refiğ, Metin Erksan, Lütfi Akad, Duygu Sağıroğlu, Atıf Yılmaz gibi Türk sinemasının önde gelen yönetmenlerini düşünsel anlamda da etkilemesidir. Özellikle 27 Mayıs hareketinden sonra Türkiye’deki düşünce dünyasında kristalize olmaya ve ayrışmaya başlayan toplum görüşleri o dönemde Türk sinemasında yaşanan kuramsal tartışmaları da etkilemiştir. Özellikle Halit Refiğ, Halk Sineması ve Ulusal Sinema tartışmalarında Kemal Tahir’in düşünce dünyasından ve görüşlerinden etkilenmiştir. Türk toplumunun maddi ve düşünsel özgünlüklerine vurgu yapan Kemal Tahir, Türk sinemasının kuramsal açıdan da biçimlenişine katkıda bulunmuştur. Bu bağlamda bu bildirinin amacı, Kemal Tahir’in tarih ve toplum görüşleri çerçevesinde Halit Refiğ’in dünya görüşünün ve sinema anlayışının oluşmasındaki düşünsel katkılarını tarihsel bir yaklaşımla nitel olarak analiz etmektir. Bunun için öncelikle Kemal Tahir’in tarih ve toplum görüşü ele alınmakta daha sonra bu görüşlerin sinema anlayışını nasıl etkilediği, Halit Refiğ tarafından geliştirilen “Halk Sineması” ve “Ulusal Sinema” gibi kuramsal yaklaşımlar çerçevesinde irdelenmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2641 Title A name given to the resource Romanya Eğitim Sisteminde Azınlıklar ve Türk Dili ve Edebiyatı Öğretimi Author Author ŞAHİN, Esin Yağmur ÇELİK, Erhan Abstract A summary of the resource. Bu çalışma, Romanya eğitim sistemi içinde azınlıklara verilen haklardan yola çıkarak Romanya’da yaşayan Türk azınlığın eğitimini ve eğitim kurumlarını, tarihi ve bugünü ile ortaya koymaya yönelik kuramsal bir araştırmadır. Araştırmada “doküman tarama” deseni kullanılarak konu ile ilgili kaynaklar taranmış ve elde edilen bilgiler belirli bir sistem ile orta koyulmuştur. Öncelikle Romanya’nın coğrafi, tarihi; demografik, siyasi ve idari yapısı ele alınmış ve Romanya’da yaşayan azınlıklardan bahsedilmiştir. Romanya’da yaşayan azınlıklar içinde Türk azınlığın tarihi ve şu anki durumu hakkında bilgiler verilmiştir. Romanya eğitim sistemi hakkında genel bilgiler verildikten sonra Romanya’da yaşayan Türk azınlığın eğitim durumu ve eğitim kurumları tarihi bir süreç içinde ele alınarak bugünkü durum belirlenmeye çalışılmıştır. Sonuç bölüme Türk azınlığın eğitimi ile ilgili sorunlar tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu sorunların şu ana başlıklar altında toplandığı görülmüştür: Materyal eksikliği, öğrencilerden kaynaklanan sorunlar, öğretmenden kaynaklanan sorunlar. Tartışma bölümünde ise bu sorunların çözümüne yönelik öneriler dile getirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Romanya, azınlık, Türk azınlık, eğitim, Türk Dili ve Edebiyatı. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1013 Title A name given to the resource Romeo’s and Juliet’s Love: Constructive or Destructive? That’s the Question Author Author Dorostkar, Tallan Abstract A summary of the resource. Shakespeare’s Romeo and Juliet is filled with two emotions, love and hate. Lots of other emotions are included into this play, but none are more defined than these two. Exuberant amounts of love and hate can have both positive and negative consequences, such as death, true love, or fighting. Shakespeare puts all of these into the play, Romeo and Juliet’s death, the family feuding, the marriage, and the two fights between Tybalt and Mercutio and Romeo and Mercutio. The incorporation of these elements makes the play very interesting. They don’t imagine that their love leads to the tragedies. Romeo and Juliet do nothing wrong except fall in love. Three aspects of their destruction include the feud between the two families, the violence that ends in an unwanted death and the most important aspect of all is fate. Both love and hate caused Romeo and Juliet’s death. The love Romeo had for Juliet caused him to kill himself when he thought that Juliet had killed herself. When Juliet woke up from the potion, she saw Romeo dead, so she killed herself. They both would have been alive if it were not for their extreme love. Their love is obsessive because Romeo comes from the Montague family and Juliet comes from the Capulet family; they are madly in lover with each other and get married, but they know it can’t last forever because both families hate each other. It’s destructive for their love causes an act of violence, e.g. when Mercutio is stabbed by Tybalt and he then kills Tybalt. This paper will focus on how the mutual love between Romeo and Juliet gets destructively obsessive. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e5afa8a6aab2aa97997c06f275a9ae28.pdf 77e3ed577542d6f3ae9ed3046478caaa PDF Text Text Rumelili Bir Şair Âhî ve Hüsn ü Dil Mesnevîsi Mümine ÇAKIR Giriş Rumeli, Osmanlı İmparatorluğu’nun Trakya’dan Balkanlar’a uzanan ve Avrupa’da kalan topraklarının genel adıdır. Türklerin, Rumeli’ye geçişlerinden itibaren bu topraklar gerek Anadolu’dan getirilenler gerekse devşirme teşkilatının etkisiyle ilmî ve kültürel açıdan tam bir Müslüman Türk ülkesi oldu. Bu çerçevede Rumeli’de Saraybosna, Priştine, Vardar, Üsküp gibi sanat ve kültür merkezleri oluştu. Bu merkezlerde doğup yetişen bir çok şair İstanbul’a gelmiş ve ilim tahsil etmiştir. Tezkirelere bakıldığında edebiyat tarihimize katkıda bulunan bir çok şairin Balkan şehirlerinde doğduğu görülmektedir. Yazımızda bahsedeceğimiz şair Âhî Hasan da bu merkezlerden önemli birisi olan ve Tuna Nehri kıyısında bulunan Niğbolu’da doğmuştur. Âhî’nin Hayatı ve Edebî Şahsiyeti Hayatı: Asıl ismi Hasan olan ve Benli Hasan diye de anılan Âhî, 878/1473-1474 senelerinde Tersenik/Niğbolu’da doğmuştur.1 Âhî’nin bu mahlası almasında tezkîrelerde verilen bilgilere göre birçok psikolojik sebep vardır. Künhü’l-Ahbâr’da, “Hâlâ ki Âhî mahlasının şe’âmeti ile kemâhiye kendüye te’sîr idüp gam u endûh ile âh u vâhdan kurtulmadı. Müddet-i ömründe rûzgârından kâm alup akrân u emsâli miyânında ta‘ayyün bulmadı”2denilerek onun mahlasıyla yaşantısı arasındaki uyum belirtilir. Buradan da anlıyoruz ki Âhî, bu mahlası hayatı boyunca çektiği sıkıntılar sebebiyle almıştır. Fuat Köprülü ise şairin ; Saçların çözsün bulutlar ra‘d kılsun nâleler Haşre dek yansun yakılsun kabrim üzre lâleler matlaından hareketle “rûhunun hissî temâyüllerine tercüman olduğu içün” “Âhî” mahlasını aldığını söyler.3 Hasan Çelebi’ye Benli Hasan denmesinin sebebi olarak da Evliya Çelebi onun yanağındaki “Hâşimî ben”ini zikreder. Ayrıca “bu ben sebebiyle onu gören âşıklar bir âh çekerlermiş”4der. Âhî Hasan ticaretle uğraşan ve bu konuda mahir olan Seyyid Hâce isimli bir zengin tüccarın oğludur.5 Annesi ise Melek Kadın’dır. 6 Babasının vefatı üzerine annesi Melek Kadın başka birisiyle evlenince üzüntüyle işini, ailesini bırakıp İstanbul’a gelir. İstanbul’a geliş sebebi bazı kaynaklarda ilim tahsili7 olarak gösterilmesine karşın asıl sebep, annesinin başkasıyla evlenmesidir.8 İstanbul’a gelmeden önce bir süre gurbette dolaşır. Birçok sıkıntı çeker.9Aşık Çelebi bu durumu şu sözlerle anlatır: “Bî râhile ve bizzâd tek ü tenha piyâde yola girdi. Nâz ü naîm ile perverîş bulmuş vucûdı şedâyid-i sefer-i gurbet ile zebûn...”10 1 Ayrıntılı bilgi için bkz. Necati Sungur, Âhî Divanı, Kültür Bakanlığı Yay., Ank., 1994, s.15; Mümine Çakır, Âhî’nin “Hüsn ü Dil”i, İstanbul 1998 (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), s. 7-8; Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, c.1, Dergah Yay., İst., 1987, s.50; Tezkire-i Latîfî (Nâşiri Ali Cevdet), İkdam Mat., Dersaadet, 1314, s.97; Tezkire-i Sehî ( Nâşiri Muhammed Şükrü), Matbaa-i Amedî, 1325, s.108; Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, Matbaa-i Âmire, 1333, c.2, s.67; Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-şuarâ, TTK Yay., Ank., 1989, c.1, s.191; Mustafa İsen, Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı, AKM Yay., Ank., 1994, s.173. 2 Mustafa İsen, age., s.173. 3 Köprülüzâde Fuad, “Harâbâd Erenleri: Âhî” Yeni Mecmua, c.3, S.54, Yıl: 1918, s.25 4 Evliya Çelebi Seyahatnâmesi (Tevfik Temel KURAN- Necati AKTAŞ), c.1, İst., 1978, s.240. 5 Âşık Çelebi Tezkiresi (Meşâirü’ş-Şuarâ) (Haz: Meredith-Owens), London, 1971, s.51a (Tezkire için bkz. Necati Sungur, Âhî Dîvânı, KTB Yay., Ank., 1994, s.13); Şemseddin Sami, Kâmusu’l-Âlâm, Tarih ve Coğrafya Lügati, Mihran Mat., İst., 1306, c.1, s.502; Faik Reşat, Terâcim-i Ahvâl, Kasbar Mat., İst., 1313, s.41; Kınalızâde, a.g.e., c.1, s.191; Künhü’l-Ahbâr, a.g.e. s.173; Köprülüzâde Fuad, a.g.m., s.25; Sadeddin Nüzhet Ergun, Türk Şairleri, c.1, İst. 1936, s.20. 6 Âşık Çelebi, a.g.e., s.51a; Köprülüzâde Fuad, a.g.m., s.25, S.Nüzhet., a.g.e., s.20. 7 Tezkiretü’ş-Şuarâ, a.g.e., s.191; Kâmusu’l- Âlâm, a.g.e., s.502; Terâcîm-i Ahvâl, a.g.e., s.41; Kafile-i Şuarâ, a.g.e., s.31. 8 Aşık Çelebi, a.g.e., s.51a; Köprülüzâde, a.g.m., s.54. 9 Köprülüzâde Fuad, a.g.m., s.54. 10 Aşık Çelebi, a.g.e., s.52b. 403 �Âhî, İstanbul’a gelince ilim tahsiline başlar.11 “İstanbul’a gelüp tahsil-i ma‘ârif u kemâlâta müdâvim ü tarîk-i pür- tevfik-i ilme sulûk itmekle mülazım olmuşdur”12 Kırk yaşlarında Kara Bâlî’den mülazım olmuş,13 bu arada tahsiline devam ederken şiir yazmaya da devam etmiş ve ismini duyurmuştur. İlimdeki başarısını şairlikte de göstermiştir. Ticareti bırakıp İstanbul’a gelerek ilimle uğraşan Âhî, oldukça geç yaşlarda mülazım olur. Bu arada gazeller yazarak, mesnevî vadisinde dolaşarak edebiyatla da uğraşır. Bir gün Yavuz Sultan Selim onun şiirlerinden bazılarını görür ve kim olduğunu sorar. Onun kırk yaşlarında ve hala mülazım olduğunu öğrenince bir medreseye tayinini emreder. Âhî, Bursa’da Bayezid medresesine tayin edilir. Zeyrekzâde onu kandırarak bununla kanâat etmemesini, kendisine daha önemli bir müderrislik verileceğini söyler. Âhî de verilen görevi kabul etmez. Bunun üzerine Yavuz Selim kızarak Âhî’den bir daha bahsedilmemesini ister. Bu olay üzerine Necâtî’nin bir gazeline nazire yazan Âhî’ye Yavuz’un hiddeti daha da artar. Nihayet, Âhî, sıkıntılı yıllar geçirdikten sonra Karaferye müderrisliğine tayin edilir. 14 Âhî, H.923/M.1517’de tahmînen 45 yaşlarındayken vefat etmiştir. Ömrünün yarısına yakını Niğbolu’da, diğer kısmının hemen tamamı İstanbul’da ve son yılları Karaferye ve Manastır’da geçmiştir.15 Âhî, sessiz, rint-meşrep karakteriyle, gurur ve istiğna dolu halka yakın söyleyişleriyle, samîmî, kayıtsız ve lâubâlî bir ifadeyle aşk duygularını ve diğer düşüncelerini anlatmasıyla ve harabâtî tarafıyla orijinal bir şahsiyete sahiptir.16 Edebî Kişiliği Âhî’nin edebî kişiliği ile ilgili olarak tezkirelerde oldukça değerli bilgiler vardır: Latîfî “Şu‘arâ-i Rumun mümtâz u müstesnâlarındandur” diyerek onun üslûbunun Hüsrev’in şiirlerindeki yakıcılıktan, Selman’ın sanatları ve Kemal’in hayallerinden daha güzel olduğunu belirtir. Gazelleri renk, laf, söz ve mana bakımından bütün dünya söz ustaları tarafından makbüldür. 17 Künhü’l-Ahbâr’da ise Âhî şu şekilde anlatılır: “Alâ külli hâl mesnevîsi gazellerinden râcihdür. Eş‘ârı hem-vâr degül idügi zîrâ ki vâzıhdur. Cümleden a‘la eseri ve müellif-i matbû‘ u mu‘teberi kitâb-ı Hüsn ü Dilidür ki vilâyet-i Rûmda te’lif olınan âsârun makbul u bî-mu‘adilidür.”18 Kınalızâde Tezkiresi’nde “Hakkâ ki şuârâ-yı Rûm’un a’lâlarından ve bu tâ‘ifenün mümtaz u müstesnalarındandur. Eş’âr-ı dil-güşâ vü ebyât-ı can-fezâsı makbul u müsellem ü memdûh-ı sühan-verân-ı âlemdür.”19 Bu şekilde bilgilerin yer aldığı tezkirelerin dışında Âhî’nin Divanı üzerinde doktora çalışması yapan Necâti Sungur’un, şairin gazelleri hakkındaki değerlendirmesi ise şöyledir: “Âhî’nin gazelleri incelendiğinde, ruh bakımından iki unsurun şiire hâkim olduğu görülebilir. Bunlardan biri, hızını biraz da mahlastan alan ıstırap ve bedbînlik, diğeri ise bunun tamamen aksine, şuh bir edâ ve bazan de işi kalenderliğe vuran rindâne meşrepdir... Bize göre Âhî, Necâtî’yi Nedim’e bağlayan çizgide yer alan bir şair olarak görünmektedir... Rumeli şairlerinin bâriz özellikleri olan, sanat gösterme düşüncesiyle yapmacıklığa düşmeme, çok sade hatta bazan kayıtsız ve laubali bir ifade ile aşk duygularını anlatma, halk zevkine uygun buluşlar Âhî’de kendini çok açık olarak gösterir...”20 Eserleri Dîvân Âhî’nin önemli eserlerinden birisi Divân’ıdır. Âhî’nin, Divân şiiri geleneği içinde oldukça orijinal ve kudretli bir şair olmasına rağmen, divanında az şiir vardır. Âhî Divânı üzerinde araştırma yapan Necati Sungur, 11 Tezkire-i Sehî, a.g.e., s.108. Tezkiretü’ş-Şuarâ, a.g.e., s.191. 13 Mustafa İsen, “Âhî “ mad.,İslam Ansiklopedisi, TDV,c.1, İst., 1988, s.527. 14 Âşık Çelebi, a.g.e., s.52b; Künhü’l-Ahbâr, a.g.e., s.174-175; Tezkiretü’ş-Şuarâ, a.g.e.,s.193-194 15 Necati Sungur, a.g.e.., s.18-19. 16 Necati Sungur, a.g.e., s.30. 17 Tezkire-i Latîfî, a.g.e., s.99; Latífî Tezkiresi, (Haz: Mustafa İsen), Kültür Bakanlığı Yay., Ank., 1990, s. 92. 18 Künhü’l-Ahbâr, a.g.e., s.274. 19 Tezkiretü’ş-Şuarâ, a.g.e., c.1, s.191. 20 Necati Sungur, a.g.e., s.37-44. 12 404 �çalışmasında belirttiğine göre şairin Divanı’nda; 1 kaside, 1 murabba, 1 tahmis, 1 kıta ve 136 gazel bulunmaktadır. Sungur, bu rakamları dikkate alarak onun bir gazel şairi olma özelliği taşıdığını söyler.21 Hüsrev ü Şîrîn: Âhî’nin kaleme alıp bitiremediği eserlerinden birisidir. Latîfî Tezkiresi’nde verilen bilgiye göre Şeyhî’nin Hüsrev ü Şirin’ine nazire olarak kaleme alınmıştır. Eserin ismi “Hikâyet-i Şîrîn u Perviz vü Rivâyet-i Gülgûn u Şebdîz”dir.22 1- Hüsn ü Dil: Âhî’nin çok beğenilen bir eseridir. Tezkirelerde övgüyle bahsedilen Hüsn ü Dil tamamlanmamıştır. . Hüsn ü Dil hikayesinin kaynağı; Hüsrev ü Şirin, Leyla vü Mecnun gibi İranlı bir şair olan Fettâhî Nişâburî’nin temsili bir aşk hikayesidir. Türk Edebiyatı’nda bir çok Hüsn ü Dil yazılmıştır. Hüsn ü Dil yazan Türk şairleri şunlardır: Lâmiî, Yenipazarlı Vâlî, Muhyî-i Gülşenî, Edirneli Sabrî, Sıdkî, Reşid ve Âhî. 23 Âhî’nin mesnevîsi, Hüsn ü Dil hikayelerinin en güzellerindendir. Bu konuda tezkirelerde çeşitli değerlendirmeler vardır. Âşık Çelebi onun güzelliğini anlatmanın imkansızlığından bahsederken24 Kınalızâde de “Merhûmun bir te’lîfi dahî Hüsn ü Dil’dür. Hakkâ ki bir inşâdur ki Hüsn gibi vasf-ı hüsni hâric-i hayta-i dâire-i imkân ve dil gibi makbûl u memdûh-ı dil u cân-ı ins u cândur. Manzumât-ı dil-âvizi cemâl-i dilberân gibi tarabefzâ vü menşûrât-ı lutf-âmîzi hâl-i ‘âşıkân gibi engüşt-nümâ dakâ’ik-ı ‘ibârâtında i‘câz-ı suhan-ârâyı peydâ u hakâ‘ik-ı kinâyâtında âsâr-ı mu‘ciz-nümâ-yı vâzıh u hüveydâdur.”25 der. Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmında da Hüsn ü Dil için Rum ilinde benzerinin olmadığı söylenerek şöyle denilmektedir: “Alâ külli hâl mesnevîsi gazellerinden râcihdür. Eş‘ârı hem-vâr degül idügi zîrâ ki vâzıhdur. Cümleden a‘la eseri ve müellif-i matbû‘u mu‘teber kitâb-ı Hüsn ü Dilidür ki vilâyet-i Rûm’da te’lif olunan âsârun makbûl u bî-mu‘âdilidür. Lâmi‘î merhûmun Hüsn ü Dili güyâ bu da‘vânun hâll-i müşkilidür.”26 Âlî, Âhî’nin Hüsn ü Dil’inin diğer Hüsn ü Dil’ler içindeki yerini de onun benzersizliğini söyleyerek ve Lâmî‘î’nin eserini değerlendirerek ortaya koyar. Sehî Bey de Tezkiresi’nde Hüsn ü Dil’den bahsederken şu ifadeyi kullanmıştır: “Hüsn ü Dil adlu bir kitabı dahî var, gayet güzel ve bî-bedel yazmışdur.”27 Latîfî ise Âhî’nin Hüsn ü Dil’de yeni bir tarz oluşturduğuna dikkat çekerek şunları söyler: Hakkâ budur ki kitâb-ı Hüsn ü Dil’i üslûb-ı inşâda tarz-ı hâs u makbul-ı efâzıl-ı havâsdur. Tarîk-ı inşâda tarz-ı münşiyânı kudemâya gitmemişdür...”28 Bursalı Mehmet Tahir ise Âhî’’nin Hüsn ü Dil’ini pek çok yenilikler ve değişiklikler yaparak yine o isimle Fettâhî Nişâburî’den tercüme ettiğini fakat tamamlayamadığını belirtir.29 Tezkirelerin verdiği bilgilerden de anlaşılıyor ki Âhî’nin Hüsn ü Dil’i, Îranlı şair Fettâhî Nişâburî’nin eserinden pek çok yenilikler yapılarak tercüme edilmiş; nazım-nesir karışık bir hikayedir. Künhü’l-Ahbâr’da Lâmí’nin eserine nazire olarak yazıldığı belirtilse de asıl kaynak Fettâhî Nişâburî’dir. Âhî Hasan’ın Hüsn ü Dil’i diğer Hüsn ü Dil’ler arasında en çok okunan ve beğenilen eserdir. Gelibolulu Âlî bunu Künhü’l-Ahbâr’da Lâmiî’yi anlatırken şu şekilde ifâde eder: “Nihayet Hüsn ü Dil-i Âhî tururken anun mü’ellefi okınmaz.”30 Âhî Hasan Hüsn ü Dil’ini tamamlayamadan ölmüştür. Bu da onun Hüsn ü Dil’i (923) 1517’de yazdığını gösterir. Yarım kalan eseri kayınbiraderi Haverî tamamladığı söylenmekle birlikte bu şekliyle de eser eksiktir.. Hüsn ü Dil önce Asır Gazetesi’nde tefrika edilmiş sonra da aynı gazetenin matbaasında Çaylak Tevfik tarafından bastırılmıştır. 31 Hüsn ü Dil’in tespit edebildiğimiz kadarıyla Türkiye’nin çeşitli kütüphanelerinde 40 kadar nüshası vardır. Bu da onun çok sevilip okunduğunu göstermektedir.32 21 Necati Sungur, a.g.e., s.24. Tezkire-i Latîfî, a.g.e., s. 98. 23 Daha geniş bilgi için Fatih Köksal, “Türk Edebiyatında Hüsn ü Dil Hikayeleri ve Yenipazarlı Vâlî’nin Hüsn ü Dil Mesnevisi”, Türklük Bilimi Araştırmaları, Sayı 3, Sivas 1997, s. 95-104. 24 Âşık Çelebi , a.g.e., s. 51b 25 Tezkiretü’ş-Şuarâ, a.g.e., s.194 26 Künhü’l-Ahbâr, a.g.e., s.174. 27 Tezkire-i Sehi , a.g.e., s.108. 28 Tezkire-i Latîfî, a.g.e., s.98-99. 29 Osmanlı Müellifleri, a.g.e., s.67. 30 Künhü’l-Ahbâr, a.g.e., s.266. 31 Fatih Köksal, a.g.m., s.103; Âhî, Hüsn ü Dil, Çaylak Tevfik Matbaası Yay., İst. 1287 (1871) 22 405 �Hüsn ü Dil’in Konusu: Hüsn ü Dil hikayesi, güzellik, gönül ve bununla birlikte bazı vücut organlarına kişilik verilerek meydana getirilmiş tasavvufî bir aşk hikayesidir. Hikayede Hüsn ile Dil’in aşkları uğruna geçirdikleri sıkıntılar, uğradıkları bazı haller sembol kahramanlarca anlatılır. Hikayede; Dil(gönül), Hüsn(güzellik), Aşk, Akıl, Nazar, Himmet, Rakip, Hayal, Nağme, Rahip Zerk, Gamze, Zülf gibi temel kahramanlar ve bunların yanında yardımcı kahramanlar diyebileceğimiz Namus, Tevbe, Gayr, Nefs, Fahr, Tebessüm, Naz, Sak, Gayret, Şive, Ney, Çeng, Def, Şemayil yer almaktadır. Bütün bu kahramanlar allegorik bir şekilde canlandırılmıştır. Hepsinin de karşıladığı bir tasavvufî mânâ vardır. Eserin konusu kısaca şu şekildedir: Yunan ülkesinde Akıl isimli bir hükümdar vardır. Karısı Nefs-i Nefis ile birlikte ettikleri duaların ve adadıkları adakların sonucunda Dil isimli bir erkek çocukları olur. Dil Kal’a-i Beden ve Hisâr-ı Ten’de devlet tecrübesi kazanması için yetiştirilir. Bu sırada öğrendiği “Âb-ı hayat”ı merak eder. Dil’e bu konuda Nazar isimli adamlarından birisi yardımcı olur. Onun adına Âb-ı Hayat’ı aramaya gider. Âfiyet şehrine gelir. Hükümdar Namus’tan, Şöhret şehrinde hükümdar Fahr’dan böyle bir suyun olmadığı cevabını alır. Nazar daha sonra Hayret girdabına dalar ve Hidayet şehrine ulaşır. Hükümdar Himmet ona yardım eder ve yol gösterir. Nazar yola çıkar. Diyar-ı Maşrık’ta bulunan Aşk isimli padişahın kızı Hüsn’ün bulunduğu Didar şehrindeki Bâğ-ı Ruhsar’a gidecektir. Âb-ı Hayat oradadır. Nazar yolda çeşitli tehlikelerle karşılaşır. İlk önce Segsâr isimli yerde Rakîb’e yakalanır. Himmet’in kardeşi Kamet’in yardımıyla oradan kurtulur. Yola devam ederken Zülf ile karşılaşır. Zülf, Nazar’a bir kaç kıl verir. Nazar başı sıkışınca bunu yakıp sıkıntıdan kurtulacaktır. Nazar yoluna devam eder. Mâr-pâye’ye esir düşer, ondan da kurtulur ve Şehr-i Dîdâr’a ulaşır. Bu şehirde birçok gariplikler vardır. Sonra Hüsn’ün silahdarı Gamze ile karşılaşır. Gamze onu tam öldüreceği sırada Nazar’ın kulağında bend gibi bir gevher görür. Gamze’nin kılıç bağında ise hamayıl gibi bir cevher vardır. Bu işaretler onların kardeş olduklarını göstermektedir. Bunun üzerine Gamze onu Hüsn’ün huzuruna çıkarır. Hüsn ona bir cevher gösterir ve ne olduğunu sorar. Bu cevher Dil’in şeklidir. Hüsn Dil’e âşık olur. Dil’i getirmeleri için Nazar’ın yanına bir ressam olan aynadar Hayal ve mutrib Nağme’yi katarak onları gönderir. Bu arada Nazar’a bir yüzük vermiştir. Bu yüzük tılsımlıdır ve onu kötülüklerden koruyacaktır. Nazar ve yanındakiler şehr-i Beden’e Dil’in yanına gelirler. Hayal, Hüsn’ün resmini yaparak Dil’e gösterir. Dil de Hüsn’e aşık olur. Hüsn’ün yanına gitmeye karar verir. Bunu Akıl’ın veziri Vehm, hükümdara iletir. Nazar, Hayal ve Nağme tutuklanır. Akıl bunları ayrı ayrı hapseder. Nazar yüzük sayesinde kurtulur. Birden kendisini Çeşme-i Mîm-Fem’de bulur. Bu “âb-ı hayat”tır. Nazar âb-ı hayattan içmek isterken yüzük buraya düşer ve kendisini Rakîb’in ülkesi Segsâr’da bulur. Rakîb’in elinden, saç telini ateşe atarak kurtulur. Şehr-i Dildar’a geri gelir. Olanları Hüsn’e anlatır. Hüsn bir ordu hazırlayarak Gamze önderliğinde Şehr-i Beden’e gönderir. Rakib’in oğlu Tevbe’nin askerleriyle karşılaşırlar. Tevbe yenilir. Bunu haber alan Akıl, Dil’i iknâ ederek Aşk’ın ülkesine doğru yola çıkarlar. Hal ve Ân’ın yardımıyla Dil yaralanarak esir edilir. Akıl da oğlunu kurtarmak için Hüsn’ün ordularına saldırır ve esir düşer. Hüsn Dil’i Çâh-ı Zekan’a attırır. Tebessüm isimli nedîmesi Dil’in yaralarını iyileştirir. Dil’i Vefâ’nın Bağ-ı Dil-güşâ denilen bahçesindeki Çeşme-i Âşinâ’nın ortasındaki Kasr-ı Visal’e götürür. Burada günlerini geçiren Dil’i Hüsn görmek ister. Dil’i sarhoş ederler ve Hüsn onu bu şekilde görür. Hikaye burada kesilmektedir. Buradan sonra ise diğer Hüsn ü Dil’lerde konu şu şekilde devam eder: Bir gün Rakib’in kızı Gayr Hüsn’ün kılığına girer ve Dil’e gider ve yanına yatar. Hüsn bunu görür ve Dil’i zindana attırır. Daha sonra Dil’in kabahatsiz olduğu Hüsn’e bir mektupla bildirilir. Hüsn pişman olur. Onu affeder. Aşk’la Akl’ın gerçekte kardeş oldukları anlaşılır. Dil ile Hüsn evlenir. En sonda Hızır ortaya çıkar ve dini vecibelerden bahseder. Hüsn ü Dil’de Dil ve Üslup Âhî’nin Hüsn ü Dil isimli eserinde 16. yüzyıl Türkçesini görmek mümkündür. Bu sebeple bugün kullanmadığımız bir çok kelime eserde yer almaktadır. Eser nazım-nesir karışık olmakla birlikte eserin nesir kısmı ağırlıktadır. Olayların anlatımında kolay anlaşılır bir dil kullanılırken tasvirler, hitaplar Arapça ve Farsça tamlama ve kelimelerle yüklüdür. Olayların 32 M. Çakır, a. g. t., s. 14-16. 406 �geçtiği kısımlarda fazla tamlama ve yabancı kelime yoktur. Fakat hitaplarda, tasvirlerde ve metnin diğer kısımlarında dil ağırlaşmaktadır. Sade olan beyitlerden birkaç örnek: “Cihandan yüz çevirüp nâme gibi Dilüm kesmişdim andan hâme gibi Bütün dünyada bir yârim yog idi Egerçi anda agyârım çog idi.”33 ... “Câhilüñ fahri kesb-i mâlledür ‘Ârifüñ ‘izeti kemâlledür Bizi gör kim ne hâlimiz vardur Ne kemâl ü ne mâlimiz vardur”34 Eserde Türkçe şiirlerin yanında Arapça, Farsça şiirler de vardır. Bununla birlikte Türkçe-Arapça; Türkçe-Farsça yazılmış beyitlere de rastlanmaktadır. Derya-yı dil ol cihanda ki bu rûzigârdur Tecri’r-reyâhu leyse kemâ teştehî’s-sefeki”35 Eser oluşturulurken ağırlıklı olarak ayetler, hadisler, Arapça ve Farsça ibarelere yer verilmiştir. Özellikle ayet ve hadisler metne ustalıkla yerleştirilmiştir. Kimi yerde ayetin ve hadisin sadece metne uygun olan kısmı verilirken, kimi yerde de tamamı verilmiştir. Âhî Hasan’ın Hüsn ü Dil’ini incelerken karşımıza çıkan diğer bir husus da eserin tamâmen teşhis ve intak sanatı ile yazılmış olmasıdır. Eserde allegorik bir anlatım söz konusudur. Dil, Hüsn, Nefs, Riyâ gibi soyut kavramlar kişileştirilirken ney, def, çeng gibi çalgı aletleri de kişileştirilmiş ve konuşturulmuştur. Eser insan dışındaki cansız varlıkların canlandırılması üzerine kurulmuştur. Teşhis ve intak sanatı bütün esere hakimdir. Bununla birlikte eserde teşbihler oldukça başarılı ve canlıdır. Birçok durum ve olay teşbihlerle canlı bir şekilde ifade edilmiştir.36 Sonuç Rumeli’nin Türk toprağı haline gelmesinden itibaren buralarda oldukça etkili bir edebiyat ortamı oluşmuştur. Bu topraklarda birçok şair yetişmiş, bunlar çeşitli vesilelerle İstanbul’a gelmiş ve İstanbul’da edebî bir muhitin oluşmasına katkıda bulunmuşlardır. İşte bu şairlerden birisi de Rumelili Âhî Hasan’dır. Âhî Hasan, XV. yüzyılın sonu XVI. yüzyılın başında yaşamış, Niğbolulu bir şairdir. Bazı sebeplerden dolayı İstanbul’a gelmiş ve burada ilim tahsil etmiştir. Tahsili neticesinde müderrislik yapmaya başlayan Âhî, daha ziyade şair kimliği ile tanınmıştır. Şiir meclislerindeki sessizliği, içine kapanıklığı, rind meşrep bir yapıya sahip oluşu, şiirlerinde samimî ve harâbâtî bir ifadeye dönüşmüştür. Âhî, çağının sanattaki olgunluğunu şiirlerine yansıtabilmiş bir şairdir. Tezkireler onun şairlikteki becerisinde hem-fikirdirler. Şiirlerindeki sadelik, atasözü ve deyim zenginliği, halk söyleyişine yakın ifadeler onun orjinalliğini ve bu konudaki başarısını göstermektedir. Âhî’nin Hüsn ü Dil isimli eserinden başka Divân’ı ve Hüsrev ü Şîrîn mesnevisi vardır. Hüsrev ü Şîrîn mesnevisi, Hüsn ü Dil gibi tamamlanamamıştır. Divân’ı ise onun bir gazel şairi olduğunun işaretidir. Âhî’nin Hüsn ü Dil’i, Hüsn ü Dil hikayelerinin en güzellerindendir. Eserin çeşitli kütüphanelerde 40 civarında nüshasının bulunması onun halk tarafından beğenilerek okunduğunu gösterir. Tezkirelerden öğrendiğimize göre Âhî’nin ömrü eseri tamamlamaya yetmez. Tezkirelerde verilen Haverî’nin eseri tamamladığına dair bilgi yanlış olup eser elimizdeki haliyle eksiktir. Hüsn ü Dil hikayesi; güzellik, gönül, akıl, aşk ve bununla birlikte sembolleştirilmiş bazı varlıklarla meydana getirilmiş temsîlî bir aşk hikayesidir. Eserde aşk uğruna çekilen sıkıntılar tasavvufî bir ifadeyle anlatılır. Eser, nazım-nesir karışık kaleme alınmış ve şiirler mesnevî, beyt, kıt‘a başlıklarıyla verilmiştir. Arapça, Farsça ibareler, ayetler metinde ustalıkla kullanılmış, hatta metne eseri ilgi çekici hale getirmek için Arapça, Farsça, Türkçe karışık şiirler yerleştirilmiştir. Eserin dili nesir kısmında, özellikle de tasvirlerde ağırken, şiirler oldukça sadedir. Hüsn ü Dil, dil ve üslup hususiyetleriyle devrinin özelliklerini yansıtan önemli bir eserdir. Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz ki; Âhî’nin Hüsn ü Dil’i, Leylâ ve Mecnun, Hüsn ü Aşk gibi kendi vâdisindeki benzerleri içinde zirveye yerleşmiş mühim bir eserdir. 33 M. Çakır, a.g.t., s. 64. M. Çakır, a.g.t., s. 89 35 M. Çakır, a.g.t., s. 98 36 M. Çakır, a.g.t., s 24-27. Bu çalışmanın kaynak alındığı tez: Mümine Çakır, Âhî’nin “Hüsn ü Dil”i, İstanbul Fatih Üniversitesi 1998 (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi) 34 407 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 430 Title A name given to the resource Rumelili Bir Şair Âhî ve Hüsn ü Dil Mesnevîsi Author Author ÇAKIR, Mümine Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/35e3db2c2e2ea5f3db90a49486f8764b.docx 7bec4be53e10a2360dcbef588dbb74a4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c529e9fa20a54c44fce69dba79db39b3.pdf bbec76a64b1074c5a93fca15d3e32bb5 PDF Text Text RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNDE “AKIL, SABIR, KADER VE İRADE” KAVRAMLARI Duygu DALBUDAK HÜNERLİ Kırklareli Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Kırklareli / Türkiye Anahtar Kelimeler: Rumelili Divan Şairleri, akıl, sabır, kader, irade. ÖZET „İslâm düşünce tarihinde kader ve irade tartışmaları büyük bir yer tutar.‟ Bu doğrultuda “kader ve irade” kavramları, ilham kaynağını büyük oranda dinî çerçeveden alan klâsik Türk şiirinin de vazgeçilmez temalarından olmuştur. Klâsik Türk şiirinin kader anlayışına göre; „dünya ve içindeki her şey ilahi takdir tarafından ezelde programlanmıştır. Doğum, ölüm, hastalık, sağlık, mal ve mülk hep bu kabildendir. İnsanın kaderini değiştirme çabası beyhude bir gayrettir.‟ Kader ve iradenin söz konusu olduğu yerde sabır ve akıl kavramlarını da ele almak uygun olacaktır. Zira bu kavramlar birbirleriyle bağlantılıdır. Geniş bir kültür coğrafyasına sahip olan Osmanlı Devleti‟nin dört bir yanında yetişen divan şairleri, bu kavramlara kayıtsız kalmamışlar ve şiirlerinde çeşitli vesilelerle “akıl, sabır, kader, irade” kavramlarına yer vermişlerdir. Bu noktada Rumelili divan şairlerinin de aynı duygu ve düşüncelerle hareket ettikleri görülmektedir. Bu tebliğde Rumelili divan şairlerinin şiir dünyalarından “akıl, sabır, kader ve irade” anlayışları gösterilmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b69fb76130c6cc3d0c4ce29179a6ef1f.doc e23ed90a3c740d74d7ca478287c4ac71 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/bb314d2f6015123a22d0029bf33ee082.pdf 5e9dfc82998bf67c71df7cb87c233a42 PDF Text Text RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNDE “AKIL, SABIR, KADER VE İRADE” KAVRAMLARI Duygu DALBUDAK HÜNERLİ1 Özet „İslâm düşünce tarihinde kader ve irade tartışmaları büyük bir yer tutar.‟ Bu doğrultuda “kader ve irade” kavramları, ilham kaynağını büyük oranda dinî çerçeveden alan klâsik Türk şiirinin de vazgeçilmez temalarından olmuştur. Klâsik Türk şiirinin kader anlayışına göre; “dünya ve içindeki her şey ilahi takdir tarafından ezelde programlanmıştır. Doğum, ölüm, hastalık, sağlık, mal ve mülk hep bu kabildendir. İnsanın kaderini değiştirme çabası beyhude bir gayrettir (Okuyucu, 2012:283).” Kader ve iradenin söz konusu olduğu yerde sabır ve akıl kavramlarını da ele almak uygun olacaktır. Zira bu kavramlar birbirleriyle bağlantılıdır. Geniş bir kültür coğrafyasına sahip olan Osmanlı Devleti‟nin dört bir yanında yetişen divan şairleri, bu kavramlara kayıtsız kalmamışlar ve şiirlerinde çeşitli vesilelerle “akıl, sabır, kader, irade” kavramlarına yer vermişlerdir. Bu noktada Rumelili divan şairlerinin de aynı duygu ve düşüncelerle hareket ettikleri görülmektedir. Biz de bu tebliğde Rumelili divan şairlerinin şiir dünyalarından “akıl, sabır, kader ve irade” anlayışlarını göstermeye çalışacağız. Anahtar Kelimeler: Rumelili Divan Şairleri, akıl, sabır, kader, irade. “MIND, PATIENCE, DESTINY, WILL” CONCEPTS IN RUMELIAN OTTOMAN POETS Abstract „In the history of Islamic thought, discussions on destiny and will have an important place.‟ Accordingly “ destiny and will” concepts have been one of the themes indispensible for classical Turkish poetry which is greatly inspired by religious environment. From the point of classical Turkish poetry; “the world and everthing on it have been programmed by providence from time immemorial. Birth, death, health, properties are all possible due to this reason. Man`s struggle to change his destiny is in vain (Okuyucu, 2012:283).” It will be meaningful to consider patience and mind besides faith and will, as they are interrelated. Ottoman poets who were raised in different parts of Ottoman Empire which had a wide geographical of culture were not indifferent to these concepts and have mentioned the concepts “mind, patience, destiny, will” in various ways. At this point, it is clear that Rumelian Ottoman poets had the same feelings and thoughts. In this paper, we will take “mind, patience, destiny, will” from the perspectives of Rumelian Ottoman poets. Key Words: Rumelian Ottoman Poets, mind, patience, destiny, will. 1 Okt. Kırklareli Üniversitesi, Türk Dili Bölümü (Rektörlük), duygudalbudak@hotmail.com �Giriş Klâsik Türk şiiri bilindiği üzere pek çok kaynaktan beslenmektedir. İlham kaynağını büyük oranda dinî çerçeveden alan bu şiirde akıl, sabır, kader ve irade kavramları önemli bir yer teşkil eder. Bu kavramlar çeşitli benzetme ve mecazlarla çok kez Osmanlı Devleti‟nin dört bir yanında yetişen divan şairleri tarafından ele alınmıştır. Bununla beraber, geniş bir kültür coğrafyasına sahip olan Osmanlı Devleti‟nin “şair kadrosunun önemli bir bölümünün Rumeli‟de yetiştiği söylenebilir (İsen, 1997:515)”. Bildirimizde, başta tezkireler olmak üzere çeşitli kaynaklardan alınan bilgiler doğrultusunda Rumelili oldukları tespit edilen 16 şairin, divanlarında akıl, sabır, kader ve irade kavramlarını işleyiş tarzları incelenmiştir. Söz konusu şairler: Âhî (Niğbolu/15. yüzyılın ikinci yarısı), Âşık Çelebi (Prizren/16. yüzyıl), Bosnalı Alaeddin Sâbit (Bosna-Uziçe Kasabası/17. yüzyılın ikinci yarısı), Eski Zağralı Handî (Eski Zağra/19. yüzyıl), Hayretî (Vardar Yenicesi/16. yüzyıl), Hayâlî (Vardar Yenicesi/16. yüzyıl), Lâmekânî Hüseyin Efendi (Bosna veya Peşte/16. yüzyılın ikinci yarısı), Mesîhî (Priştine/ 15. yüzyılın ikinci yarısı), Mezâkî (Bosna-Hersek- Çaynişe Kasabası/17. yüzyıl ortaları), Mostarlı Hasan Ziyâî (Mostar/16. yüzyıl), Sükkerî (Bosna/17. yüzyılın ikinci yarısı), Şem„î (Prizren/15. yüzyılın ikinci yarısı), Tecellî (Prizren/17. yüzyıl), Usûlî (Vardar Yenicesi/16. yüzyıl), Üsküplü İshâk Çelebi (Üsküp/15. yüzyılın ikinci yarısı) ve Vasfî (Serez yakınlarında Demirhisar Köyü/ 15. yüzyılın ikinci yarısı)‟dir. Adı geçen şairlerin divanlarında incelediğimiz ilk kavram akıldır: Akıl: Arapça bir isim olan “ „aḳl” kelimesi, düşünme kabiliyeti anlamındadır. “Tasavvuftaki yaratılış nazariyesine göre akıl üç kısma ayrılır. Bunlar akl-ı maâş (cüz‟i akıl), akl-ı maâd ve akl-ı küll‟dür. Bunlardan birincisi yalnız görülebilen âlemi kavrayabilir. (İnsanların aklı gibi). İkincisi irfâna dayanır ve bu âlemin ötesini de görebilir. (Filozofların ve âlimlerin aklı gibi). Sonuncusu da vahdeti, misal ve ruhlar âlemini görebilir. (Peygamberler ve velîlerin aklı gibi). Allah her şeyden önce akl-ı küll‟ü yaratmıştır. Akl-ı küll‟e; Hak bilgisi, nefis bilgisi ve ihtiyaç bilgisi olmak üzere üç bilgi verilmiştir. Bu aklın ilk görünüş şekli ise akl-ı evvel‟dir. Akl-ı evvelden yıldızlar sistemi, akl-ı faâl‟den ise cisimler sistemi oluşmaktadır (Pala, 1995:23).” Rumelili şairlerden Tecellî, „aşkından mecnûna dönen âşığı külhana sevk edenin tamamen akl-ı küll olduğunu‟ ifade eder. Ey Tecellî „aḳl-ı küldür vâr ise Sevk iden mecnûnı külḫândan yaña (Tecellî/ G/4/5) Usûlî ve Mezâkî de şu beyitleriyle akl-ı küll‟e temas eden şairlerdendir: Yazmak olmaz vaṣfınıñ bir ḥarfini ger „aḳl-ı küll Çekse biñ yıl ṣafḥa-i a„mâle kilk-i iftiḳâr (Usûlî/ K/3/27) „Aḳl-ı kül gibi mürşid-i ṭab„um Şimdi ṣâḥib-zamân-ı ma„nâdur (Mezâkî/ K/21/70) �Âşık Çelebi, bir kasîdesinde „devrinin vezirinin idare, tedbir ve ileri görüşlülüğünü methetmek amacıyla‟ akl-ı küll‟ün ilk görünüş şekli olan akl-ı evvel‟i şu şekilde ele almıştır: Sana ey „aḳl-ı evvel Âṣaf-ı sânî diyen kimdür Ki görse „akl-ı evvel re‟y u tedbîrün olur sânî (Âşık Çelebi/ K/3/2) Akl-ı evvel kavramına yer veren bir diğer şair ise „şarap içenlere divane diyen zahidin bilgisizliğini‟ dile getiren Hayretî‟dir: Şarâb içenlere dîvâne dir zâhid velî bilmez Ki ol „ârif yanında „aḳl-ı evvel rûḥ-ı sânîdür (Hayretî/ G/106/2) Âşık Çelebi bir beytinde „aşkından deliye dönen âşığın cüz‟i aklı olmasaydı ruhun gıdası ile [gamla] aşk hânını inşa edemeyeceğini‟ söylemektedir. „Işk ḫânını ider miydi gıdâ-yı rûḥ eger Olmasaydı „Âşıḳ-ı dîvânede „aḳl-ı ma„âş (Âşık Çelebi/ G/111/5) Bosnalı Sâbit, „Âşıkların da [hakikat] yolunu gösterebilme konusunda uygun görüldüğünü; hatta bu yoldaki sıralamanın Mecnûn‟a kadar gittiğini belirtir. Zira, âşıklar, Mecnûn‟dan beri aşk konusunda irfan sahibidir.‟ Mücâzuz sâlik-i „aḳl-ı ma„âdı biz de irşâda Gider bu silsile Mecnûna dek bir ittisâḳ üzre (Sâbit/ Gazel-i Müzeyyel/L/7) “Akıl, Allah‟ın insan bedenine öz olarak yerleştirdiği ruhanî bir cevher olup hak ile bâtılı, iyi ile kötüyü, güzel ile çirkini vb. ayırt etmeye yarar. Tasavvuf ehlinin Allah‟ı gönül yoluyla ve aşk vasıtasıyla aramaları, akıl yoluyla O‟na ulaşmak isteyen âlimler ve filozoflar ile aralarında bir münakaşa ve mücadele unsuru olmuştur. Tasavvuf ehline göre akıl bir düğümdür ve onunla Allah‟a ulaşmak isteyenler sapıtmış demektir. Klasik Türk şiirinde şair, akıl hakkında tıpkı mutasavvıflar gibi olumsuz düşünür. Onu sınırlı ve zayıf bulur. Çünkü aklın karşısında aşk, güzellik, ıstırap ve acı unsurları vardır (Pala, 1995:23).” Rumeli şairlerinden bilhassa Hayretî‟nin, şiirlerinde sıklıkla Allah‟ın akıl yoluyla değil; gönül yoluyla aranması gerektiği düşüncesine yer verdiğine şahit oluruz. Ona göre „akıl yoluyla menzile ermek mümkün değildir. Bu nedenle aklı baştan savmak gerekir.‟ „Aḳlı koyup „ışḳa uyaldan göñül ey Ḥayretî Mülk-i fânîden baḳâya intiḳâl itmek diler (Hayretî/ G/96/5) �Gördüm ki kimse irmedi „aḳl ile menzile Ṭutdum żarûrî „ışḳ u maḥabbet tarîḳını (Hayretî/ G/426/2) Nev-cuvânlar „ışḳına çün âşinâlıḳ eyledüñ Pîr-i „aḳl ile yüri bîgâne ol şimden girü (Hayretî/ G/391/2) Ey „aḳl ile „ışḳı arayan şehr-i bedende Birini revende birin âyende bulursın (Hayretî/ G/337/6) Zâhidâ „âkiller ile ḫoş degüldür başumuz „Âşıḳuz dîvâne-meşrebler durur yoldaşumuz „Aḳlı ṣavduḳ bizüm „ışḳ içinde yoḳdur nâşimüz Biz de bir ḳaç lâübâlîyüz cihândan fâriġuz (Hayretî/ Muhammes/15/6) Hayretî, şu iki beyitte ise aklı yarasa ve akbabaya benzetir: Ṭañ mıdur ursa bucaḳdan bucaġa ḫuffâş-ı „aḳl Ṣaldı pertev „âleme mihr-i cihân-ârâ-yı „ışḳ (Hayretî/ G/178/3) Mesken ṭutalı biñ yaşa sen şâhbâz-ı „ışḳ Dil âşiyânına ḳonımaz „aḳl kerkesi (Hayretî/ G/485/3) Beyitlerine göre „aşkın, tüm âleme ışığını salması ile akıl yarasası bucaktan bucağa kaçmaya başlar. Ayrıca aşk şahbazı, gönlü mesken tuttuğundan beri akıl akbabasının gönle konması da mümkün değildir.‟ Üsküplü İshâk Çelebi, Usûlî, Bosnalı Sâbit, Lâmekânî Hüseyin Efendi, Mesîhî, Mostarlı Hasan Ziyâî ve Hayâlî de „akıl ile aşkı/gönlü karşılaştırıp, aşkın/gönlün üstünlüğünü savunan‟ diğer Rumeli şairlerdendir: Ceng olsa „aḳl u „ışḳ arasında „aceb mi kim Ayık ki meste ulaşa lâbüd savaş olur (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/44/4) Alışmadı „aḳl ile mizâcı yine „ışḳuñ Sohbetde iñen alışımaz mest ile ayık (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/134/4) �Ḳîl u ḳâl-i „aḳla dolaşdı dil-i zâhid yine „Ankebûtuñ târına düşdü sanasañ bir zübâb (Usûlî/ G/7/5) Ehl-i „aḳla „aşḳ bâbından su‟âl etme göñül Eyleme dânâyisen „âlemde nâdân ile baḥs (Usûlî/ G/10/4) Yine muḫayyem-i sevdâ da çetr-i kâkülde Tolaşdı dâmen-i „aḳluñ ṭınâba düşme sakın (Bosnalı Sâbit/ G/259/2) Kaldur hele ṭâsın taragın „aḳluñ evvelâ Ḫammâma sonra var dil-i şûrîde-ḥâl ile (Bosnalı Sâbit/ G/319/13) Bir yire cem„ oldı ḫâṭır „aḳl ile Âhdan gayrı fesâne kalmadı (Lâmekânî Hüseyin Efendi/ G/67/2) Nice ḳarâr eyleye cânumda „aḳl u „ışḳ Bir memleketde sıgışa mı iki pâdişâh (Mesîhî/ G/205/2) Ben ol dîvâneyem zencîr-i zülfeynüñledür faḫrum Baña ‘aḳl ehline uymak cihânda ḫayli zaḥmetdür (Mostarlı Hasan Ziyâî/ G/64/3) Ḫûn-ı dil nûş etseniz „akl ile olman âşinâ Meclis-i meyden sürün vaḥşet veren biġâneyi (Hayâlî/G/544/2) Klâsik Türk şiirinde akıl; hurdebîndir (dikkat sahibi, incelikleri gören), hayrândır, bîgânedir, hikmetleri bulamaz. Şem„î, Vasfî ve Âşık Çelebi‟ye göre „o dikkat sahibi, bütün incelikleri görebilen akıl, hakikat sırrını anlamakta, sevgilinin lütuflarını methetmekte aciz kalmaktadır.‟ Bilmedi râz-ı dehânuñla miyânuñ sırrını Zerre zerre mû-be-mû fikr itdi „akl-ı ḫurde-bîn (Şem„î/ K/14/29) Bir zerre mihrüñ añlamadı „akl-ı ḫurde-bîn Mâhiyyetüñi bilmedi ey mâh mümkinât (Şem„î/ G/17/6) Fażluñuñ vaṣfında ḳâṣır derk-i nefs-i nâṭıḳa Luṭfunuñ medḥinde „âciz pîr-i „aḳl-ı ḫurdedân (Vasfî/ K/7/33) �Nüh sipihr ü çâr erkânı idinse nerd-bân Çıkmaga evṣâfun eyvânına „aḳl-ı ḫurde-bîn (Âşık Çelebi/ K/11/91) Klâsik Türk şiirinde akıldan bahis açılınca bazen akıl, hikmet ve isabetli görüş timsali olarak, meşhur Yunanlı filozof Eflâtun‟a da gönderme yapılır. Eski Zağralı Handî ve Bosnalı Sâbit de Eflâtun‟a gönderme yapan Rumelili şairlerdendir: ‘Aḳl ile Felâtun geçinen dil-şodegânıñ Sermâye-i vâriyetini eyledi yaġma (Eski Zağralı Handî/ TKB/1/5/5 ) Ne Âṣafdur bu kim pervâne-i „aḳl-ı Felâtûnı Furug-ı şeb-çerâġ-ı râ‟yine pertev-gedâ kıldı (Bosnalı Sâbit/ K/XIX/5) Kemâl-i ḥüsn-i sebḳi ḥayret-efzâ-yı ellübâdur Felâtûnlar temâşâ itse tôbdan „aḳl olur meslûb (Bosnalı Sâbit/ Tarih/XX/12) Bildirimizde ele alınan ikinci kavram sabırdır. Sabır kavramı pek çok benzetme ve mecazla işlenmiştir. Sabır: Arapça bir isim olan “Ṣabr” kelimesi; “dayanma, katlanma anlamını taşımaktadır. Tasavvufi anlamda ise nefsine hâkim olma, kendini tutma manalarına gelir (Devellioğlu, 1999:905).” Sabır, klâsik Türk şiirinin olmazsa olmaz tiplerinden âşık tipinin en önemli özelliklerindendir. Âşık, sevgilinin her türlü eziyetine katlanır. “Sevgili herkese iyi davrandığı halde âşığı daima ihmal eder. Sevgili yüz vermedikçe âşığın aşkı artar. Bundan kurtuluş ise ya tahammül ya da seferdir. Âşık birinci yolu seçer. Aşk yolu ne kadar tehlikeli olursa olsun buna sabretmesini bilir (Pala, 1995:41).” Şair, sabır konusunda bazen kendisini sabır timsali olan Eyyûp Peygamber ile kıyaslar. Rumelili divan şairleri çoğu kez sabrı; hisara, haneye, lengere (gemiyi yerinde mıhlamak için denize atılan zincir ve bu zincirin ucundaki çapa), elbiseye, ketene, harmana ve paraya benzetirler. Rumeli şairlerinden Mesîhî, Nâṣıḥ yüri var ġayre giyür cevşen-i pendi Kim ṣabr ḥiṣârını yıkar leşker-i şîve (Mesîhî/ G/240/4) beytinde „sevgilinin nazıyla, edasıyla sabır hisarının yıkıldığını bu sebeple nasihat cevşeninin �kendisi için bir işe yaramayacağını‟ belirtir. Rumeli şairlerinden Hayretî, Eski Zağralı Handî, Usûlî ve Vasfî ise „sabır hanelerinin aşk yolunda yıkılıp harap olmalarından‟ söz ederler. Gerçi kim ey „ışḳ yıḳduñ ḫâne-i ṣabrum benüm Şehr-i dilde bir ḫarâb-âbâd bünyâd eyledüñ (Hayretî/ G/240/3) Kan olası göz belâsıylen getirdi başıma Ḫâne-i ṣabrım yıkıldı dostlar ḥâlim ḫarâb (Eski Zağralı Handî/ G/8/3) Cevr ile her dem belâ seylin getirem başıma Ḫâne-i ṣabrım gibi vîrân eden sensin beni (Usûlî/ G/133/2) Ol perî şevḳı ile âh idüben Ḫâne-i ṣabrumuz ḫarâb idelüm (Vasfî/ G/51/5) Usûlî, bir beytinde „sabır lengerinin (gemiyi yerinde mıhlamak için denize atılan zincir ve bu zincirin ucundaki çapa) alınması sebebiyle ten kayığını âhının rüzgarıyla belâ denizinde perişan etmek istediğini‟ ifade eder. Zira „âşığın aşk yolunda bedeninden geçmesi gerekmektedir.‟ Lenger-i ṣabrım alındı yeridir ten zevraḳın Bâd-ı âhımla belâ baḥrında berbâd eylesem (Usûlî/ G/90/3) Hayretî, Bosnalı Alaeddin Sâbit ve Üsküplü İshâk Çelebi, „sabrı zorlu aşk yolunda parça parça olmuş bir elbiseye veya elbise yakasına benzetmişlerdir.‟ Meded meded nic'idem n'eyleyem ne çâre ḳılam Libâs-ı ṣabrı diler dil ki pâre pâre ḳılam (Hayretî/ G/274/1) Ben ḳo ṣabrum câmesin çâk ideyin tek sen hemân Pâk-dâmân ol ṣalın ey Yûsuf-ı gül-pîrehen (Hayretî/ G/347/3) Câme-i ṣabrını çâk itdi dikiş tutmaz ise Açılursa gice bir semte tegeller sünbül (Bosnalı Sâbit/ K/VIII/26) �Çâk itse „ışḳı ṭañ mı girîbân-ı ṣabrumı Dâmen-keşîde gördüm o serv-i sehî-kadi (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/298/4) Klâsik Türk şiirinde mehtabın keten üzerine tesiri üzerine sıkça değinilir. “Mehtabın etkisiyle ketenin çürüdüğü veya renginin parladığı, üzerindeki lekelerin gittiği (Onay, 2000:290)” yönündeki düşünceden hareketle Rumeli şairlerinden Mezakî, Sükkerî ve Bosnalı Sâbit de „âşığın, sevgilinin ay gibi parlak yüzünü görecek olsa sabır keteninin mahvolacağını‟ söylerler. Şevḳ-i ḥüsn-i yâr ile ger nâ-şekîk olsaḳ ne ġam Biz ketân-ı ṣabrı vaḳt-i mâh-ı ḳâbân eyledük (Mezâkî/ G/254/2) Ketân-ı ṣabr-ı „âşıḳ çâk çâk olmaz dime ey dil O ṭâb„-ı ḥüsn ile bir kere ol meh-rûyı gördüñ mi (Sükkerî/ G/133/5) Çâk çâk olmazdı ceyb ü dâmen-i kettân-ı ṣabr Mâh-tâb-ı „ışḳa ḳarşu pîrehen-pûş olmasam (Sükkerî/ G/95/2) O nesrîn pîrehen kim sînesin mestâne çâk eyler Ketân-ı ṣabr-ı „ışḳı vaḳf-ı nâr-ı tâb-nâk eyler (Bosnalı Sâbit/ G/70/1) Bosnalı Sâbit, Mezâkî, Sükkerî, Hayretî ve Mostarlı Hasan Ziyâî‟nin bazı beyitlerinde „âşığın sabır (ve karâr) harmanını yele verdiğinden‟ söz edilir. Cennet-i ruḫsârda ol dâne-i Âdem-firîb Ḫirmeni ṣabr ü ḳarâr-ı „âşıḳı ber-bâd ider (Bosnalı Sâbit/ G/116/3) Fiġân kim kâr u bârum 'arṣa-i sevdâda virdüm hep Muḥaṣṣal ḫırmen-i ṣabr u ḳarârum bâde virdüm hep (Mezâkî/ G/28/1) Kime dâd eyliyem ki ol bî-dâd Ḫırmen-i ṣabrum eyledi ber-bâd (Sükkerî/ Musammat/VI/2) Bâda virmişdür hevâ-yı bâde ṣabrum ḫırmenin Ḳıbḳızıl dîvâne itmişdür beni sevdâ-yı mey (Hayretî/ G/439/3) �1 2 3 4 5 Zâhide kûyuñ unutdurdı behiştüñ meskenin Ḥâsılı virdüñ hevâya ṣabr-ı „âşıḳ ḫırmenin Şîven ile arturursın „andelîbüñ şîvenin “Vaż„ idelden bâġ-bân-ı ṣun„ ḥüsnüñ gül-şenin Ḫâr-ı ġayret güllerüñ ṣad-pâre ḳılmışdur tenin” (Mostarlı Hasan Ziyâî/ Muhammes/2/1) Bazen de „âşığın sabır harmanına yanan gönlünün ateşi düşer.‟ Âhî ve Üsküplü İshâk Çelebi divanlarından alınan şu örnekler bu yöndedir: Ṣabrumuñ ḫırmenidür sînede cânum Âhî Âh kim sûz-ı dil âteş bıragur ḫırmenüme (Âhî/ G/107/5) Sabrumuñ ḫırmenidür sînede dâġum İsḥâḳ Âh kim sûz-ı dil âteş bıraġur ḫırmenüme (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/258/5) Mezâkî‟nin bir beytinde, „âşığın gönlü can yakan ateş ile tutuşmuştur; (artık) sabır ve karâr harmanının şimşeği daimî olacaktır.‟ Göñül ol âteş-i cân-sûz ile ṭutuşmışdur Ki berḳ-ı ḫırmen-i ṣabr u ḳarârı bâḳîdür (Mezâkî/ G/128/6) Hayretî ise bir diğer beytinde „feleğin zulmünden şikâyetle sabır harmanının berbat olduğunu söyler.‟ Oldı ṣabrum ḫırmeni berbâd elüñden ey felek Ẓulm ider dâd eylemezsin dâd elüñden ey felek (Hayretî/ Müseddes/5/I/2) Sabır kavramına yer veren bir başka Rumelili şair ise Hayâlî‟dir. Hayâlî, bir beytinde „âşıkların sabır parası ile dolu bir hazine olduklarını ve kanaat köşesini beklediklerini‟ ifade eder. Kayddan âzâdeyüz kûy-ı feraġat beklerüz Naḳd-i ṣabruñ genciyüz künc-i ḳanâ„at beklerüz (Hayâlî/ G/202/1) Klâsik Türk şiirinde sabır denilince akla ilk gelen, sabır timsali Hz. Eyyûb‟tur. Rumeli şairlerinden Mezâkî ve Eski Zağralı Handî de sabrı Hz. Eyyûb ile ananlardandır: �Ġirân-bâr-ı firâḳuñ çâresi kûh-ı tahammüldür Esîr-i derd-i hicrân ṣabr-ı Eyyûb itmesün n'itsün (Mezâkî/ G/347/3) Eski Zağralı Handî: ‘Âşıḳ oldur ki firâḳa ṣabr ede Eyyûb gibi Dîde-i Ya‘kûbveş hep gözleri giryân ola (Eski Zağralı Handî/ G/53/5) beytiyle ‘âşığın Hz. Eyyûb gibi ayrılığa sabredip Hz. Yakûb gibi gözlerinin hep yaşlı olması gerektiğini‟ belirtir. Handî‟nin bir başka beytine göre ise „âşık, Hz. Yûsuf gibi her belâya sabır göstermeli, sabırsızlığı şânına düşürmemelidir.‟ Ṣabr ederdim her belâya Ḥażret-i Yûsuf gibi Bî-sükûn-ı bî-ṣabırlıġı düşürmem şânıma (Eski Zağralı Handî/ G/52/3) Klâsik Türk şiirinde âşığın, zorlu aşk yolunda daima sabırlı olması gerektiği ifade edilir. Rumeli şairleri de genel olarak bu geleneğe uymuştur. Ancak Üsküplü İshâk Çelebi, bir beytinde „adeta âşığa sabrı bir yana bırakıp namus ve ârdan geçmesini öğütlemektedir.‟ Ben bildügüm budur hele İsḥâḳ ṣabrı ḳo Var ġayret eyle geç yüri nâmûs u „ârdan (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/197/5) Bildirimizde ele alınacak olan üçüncü kavram kaderdir: Kader: “Âşık, sevgilinin yanı sıra talih, felek, ağyar ve zamandan da zulüm görür (Pala, 1995:41).” Âşığın bahtı hep karadır, ser-nigûndur, uğursuzdur. Bahtın gözü ve kapısı hep kapalıdır. Bu nedenlerle âşık, sürekli bahtının kötülüğünden şikâyet eder, onunla hep mücadele hâlindedir. Ancak yine de kadere boyun eğmekten, tevekkül göstermekten başka çaresi yoktur. Âşığın kaderi, levh-i mahfuzda zaten yazılmıştır. Zira o, Allah‟ın ezelî hükmü, takdiridir. Takdir edilenlerin gerçekleşmesi ise kazâdır. Kazâ ve kader kavramları genellikle birlikte düşünülmektedir. Âşığın bahtı hep siyahtır. Mezâkî, Bosnalı Sâbit, Âhî, Üsküplü İshâk Çelebi ve Şem‟î divanlarından alınan şu örnekler „âşığın kara bahtından nasıl şikâyet ettiğini‟ göstermektedir: Kime şekvâ ideyin ṭâli„-i nâ-şâdumdan Olmasun kimse meded ġam-zede-i baḫt-ı dijem (Mezâkî/ K/17/57) �Ah illâ ki murâd üzre edâ mümkin mi Kor mı ya ḥâlümüze keşmekeş-i baḫt-ı dijem (Bosnalı Sâbit/ K/XVII/46) Ol meh-i nâ-mihr eliñden şem„ gibi Âhîyâ Başuma odlar yakan baḫt-ı siyâhumdur benüm (Âhî/ G/72/7) Dil şikest olup perîşân-ḫâṭır olmazdum eger Zülf-i müşkînüñ gibi baḫtum siyeh-kâr olmasa (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/267/6) Her kime dil virüp vaṣlın idersem ârzû Âh kim baḫt-ı siyâhum gibi bir ser-keş çıkar (Şem„î/ G/51/3) Rumelili şairlerden Hayretî, „âşığın bahtının uğursuzluğunu‟; Üsküplü İshâk Çelebi, „bahtının hep ters olduğunu‟; Mostarlı Ziyâî, „baht kapısının bir türlü açılmadığını‟; Vasfî ve Şem„î ise „baht gözünün hep uykulu olduğunu‟ ifade ederler. Her laḥẓa kârı zâr idi dîvâne göñlümüñ Her dem iderdi ṭâli„-i şûmumla kârzâr (Hayretî/ K/14/10) Ser-nigûn baḫta baḳup şöyle tehî görme bizi Eşk-i ḫûnîn ile peymâne gibi ṭopṭolıyuz (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/104/2) Der-i baḫtum güşâde olmayorur Fetḥ-i bâb ile yâ Kerîm Allâh (Mostarlı Hasan Ziyâî/ TKB/1/2/9) Bana raḥm itdüñ görüp sînemde tîrüñ zahmını Dîde-i baḫtum benüm gûyâ uyandı ḫvâbdan (Vasfi/ G/54/2) Ḫvâb-ı gafletden uyanmaz Şem„iyâ baḫtuñ senüñ Giceler tâ ṣubh olınca gerçi kim bîdârsın (Şem„î/ G/132/5) Hayretî bir diğer beytinde bahtı muma; Âşık Çelebi oka; Şem„î tâvusa; Sükkerî ise pençeye benzetir. „Eğer baht pençesi, kuvvetli bir şekilde el verirse kahramanlar, kuvveti olmayan karıncalarla pençeleşmeyecektir.‟ Envâr-ı ḥamiyyetle uyar şem„-i baḫtumı Ben daḫi bir çerâġuñ olayın şehâ ne var (Hayretî/ K/21/31) �Ḫidmet idüp tîr-i baḫtuna ḳażâ ile ḳader Cem külâhın Erdevan tâcın diküp eyler nişân (Âşık Çelebi/ K/10/30) Yine ṭâvûs-ı bahtuñ serverâ ḳadrüñ hümâsıyla Felekler gülsitânından ider gün gibi cevlânı (Şem„î/ K/15/39) Pençe-i baḫt el virürse bâzû-i pür-zûr ile Ḳahramânlar pençeleşmez nâ-tüvân bir mûr ile (Sükkerî/ G/127/1) Klâsik Türk şiirinde âşık, bazen bahtı ile kavga hâlindedir. Handî, Mostarlı Hasan Ziyâî ve Bosnalı Sâbit‟te âşık, „bahtıyla arbede yaşamaktadır.‟ Ben ‘âşıḳım ol dilbere bin cân u yürekle İşte bu sebeb ‘arbedemiz var felekle Yokdur bir işim cennet ile ḥûr u melekle Ol zülf-i siyeh-kâr göñül tutmada dekle Bir târını al destine tut bâri yedekle (Eski Zağralı Handi/ Muhammes/16/1) İderken „arbede baḫtumla ben ḥâl ise diger-gûn Tesellî buldı ḳalbüm ḳıṣṣa-i Kaysı añup ol gün (Mostarlı Hasan Ziyâî/ Mu‟aşşer/1/3/3) Rûzgâr ile keş-â-keşde idüm el-ḥâṣıl Geh felekle gehî baḫtumla idüp ġavġayı (Bosnalı Sâbit/ K/XXII/26) Çoğu zaman ise „âşığın, aşk yolunda karşılaşacağı bütün cefaya karşı kaderine boyun eğmesi, tevekkül göstermesi gerektiği belirtilir. Alınacak hiçbir tedbir, Allah‟ın takdirine karşı fayda göstermez. Kazânın gerekliliği Allah‟ın hikmetidir. Buna rıza göstermekten başka çare yoktur.‟ Tecellî, Üsküplü İshâk Çelebi, Bosnalı Sâbit, Âhî, Âşık Çelebi, Usûlî ve Lâmekânî Hüseyin Efendi ve Hayâlî kader karşısında âşığın hâlinin nasıl olması gerektiğini şu beyitlerle ifade ederler: Künc-i ḥayrânî-i tevekkülde Ṭu„me-i ġam yeter nevâle baña (Tecellî/ G/5/4) Kûyuña varmaġa „uşşâḳa lebüñ fikri yeter Ka„beye varur tevekkül ehli bir ḫurmâ ile (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/274/4) Ġam tekyesinde bâb-ı tevekülde beklerüz Şâyed der-i viṣâl açıla fetḥ ola futûḥ (Bosnalı Sâbit/ G/54/3) �„Âşık-ı kâmil odur kim perde-i taḳdîrden Her ne ṣûret ẓâhir olsa cümleye zîbâ deye (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/255/4) Ḥükm-i taḳdîrüñe çün irmedi tedbîr senüñ Fikr-i tedbîr benüm ḳısmet-i taḳdîr senüñ (Âhî/ G/52/1) Getürüp noḳṭa gibi ortaya atdı beni çarḫ Başladı kendü kıyı çizmege per-gâr gibi (Âhî/ G/124/3) Bu iḳtiżâ-yı ḳażâ ḥikmet-i İlâhîdür Ḥakîm yabâne öter felsefî „abes söyler (Âşık Çelebi/ K/14/21) Rişte-i peşşe-i gerdûn-ı ḳażâ ile ḳader Gerden-i cümle-i erbâb-ı hünerde görürem (Lâmekânî Hüseyin Efendi/ G/48/6) Türlü ḳażâyile dolar ise feżâ-yı çarḫ Göster rıżânı böyleyimiş iḳtiżâ‟-yı çarḫ (Usûlî/ G/13/1) Her ne naḳşı kim vücûd eyvânına çekti ḳazâ Ḫâme-i taḳdîre bak ta„n eyleme naḳḳâşına (Hayâlî/G/467/4) Mostarlı Hasan Ziyâî, Mezâkî ve Mesîhî de yine „âşığın ezelde alnına neler yazıldığını bilemeyeceğini, gönül ehlinin kaderine teslim olması gerektiğini‟ belirtirler. Bilmezin başa ne yazmışdur ezel kilk-i ḳażâ Neler eyler dahı cân u a„ẓâma ḳalem (Mostarlı Hasan Ziyâî/ K/6/16) Lâzım olan ehl-i dile teslîm ü rıżâdur „Ârifde ġam-ı fikr-i ḳażâ vü ḳader olmaz (Mezâkî/ G/167/6) Biz itmezüz ġazâda „adûlardan iḥtirâz Biz „avn-ı Ḥaḳ'la ḥıfẓ-ı ḳażâ vü ḳaderdeyüz (Mezâkî/ G/180/12) Didi divân-ı ḳażâdan gelüben peyk-i ḳader Yüri divânına şâh-ı gülüñ ey bâd-ı bahâr (Mesîhî/ K/12/7) Eski Zağralı Handî ise bir müseddesinde adeta „kaderin tarifini‟ yapmaktadır: �‘Arş-ı kürse seb'a-i seyyâreye eyle naẓar Her biri bir merkez üzre devr eder şâm [u] seḥer Cevher-i ḫâk-i mücessemdir maḳâm-ı mu‘teber Cümlesi bir ḳaṭreye sıgdı budur ḳâf-ı ḳader Rûḥ-ı a‘ẓâm sıgmaz iken on sekiz bin ‘âleme Bir naẓar kılınca sıgdı cism-i pâk-i âdeme (Eski Zağralı Handî/ Müseddes/7/2) Son olarak bildirimizde incelediğimiz Rumelili divan şairlerinin, şiirlerinde irâde kavramını nasıl ele aldıkları hakkında bilgi vermeye çalışacağız. İRÂDE: Arapça bir isim olan “irâde” kelimesi; “istek, dilek, buyruk anlamlarının yanı sıra “bir şeyi yapıp yapmamaya karar verme gücü” anlamını da taşımaktadır (TDK, 1998:1095).” Tasavvufta ise hakikatin çağrısına olumlu cevap vermeyi gerektiren kalpteki sevgi ateşidir. Nefsi, onun arzularından çevirip Hakk‟ın rızasına yöneltmek gerekmektedir. Bu anlamda tasavvufta irâde, irâdesizliktir; yani sâlik kendi irâdesini ortadan kaldırıp yerine Hakk‟ın irâdesini koyar ve “Allah‟ım sen ne istiyorsan, ben de onu istiyorum, isteğinden başka isteğim yoktur” der (Uludağ, 2005:189).” Divanlarını incelediğimiz Rumeli şairleri de özellikle „Allah‟ın irâdesi karşısında kulun acizliğini, kaderine rıza gösterişini‟ ele almışlardır. Meşiyyet-i ezeliyye çün olmadı hem-râh Reh-i dalâlda meşâyi râḥîl ü ebter (Âşık Çelebi/ K/14/23) Ḳavî vü ḳudrete mebde meşiyyet-i Ḥaḳdur Zihî celâl u „uluvv „izz-i şâne el-ekber (Âşık Çelebi/ K/14/245) Zihî irâde-i ḥikmet-nümâ-yı Rabbânî Ki fikri kâmil ider naks-ı „aḳl-ı insânı (Mezâkî/ K/23/1) Ger olmasaydı ḥükm-i ḳażâ-yı irâdetüñ Bir ḥarf yazmaz idi ḳader levḥine ḳalem (Üsküplü İshâk Çelebi/ K/2/5) Hayretî ise şu iki beytinde „murada erişebilmek için irade yolunu bırakmamak gerektiğini‟ dile getirir. Ey Ḥayretî mürîd ol cehd eyle pîr-i „ışḳa İrmez murâda hergiz nâmerd-i bî-irâdet (Hayretî/ G/24/5) �Ger himmet ideler bulınur menzil-i murâd Biz ḳomayalum elden irâdet ṭarîḳını (Hayretî/ G/426/3) Hayâlî ise „ Gönül kapan sevgilinin âşığın elinden önce iradesini sonra da sabır ve kararını aldığını‟ söyler. Dil-rübâlar kim benim ṣabr ü ḳarârım aldılar Çekdiler evvel elimden iḫtiyârım aldılar (Hayâlî/ G/104/1) SONUÇ: Sonuç olarak Rumelili divan şairlerinin tarih boyunca Türkçeye ve Türk edebiyatına yapmış oldukları katkılar kesinlikle yadsınamaz. Rumelili divan şairleri de Osmanlı Devleti‟nin diğer bölgelerinde veya payitahtta bulunup şiir yazan divan şairleri gibi divan edebiyatı geleneklerine genel anlamda uymuşlar, çoğu zaman onlarla aynı duygu ve düşünceyle hareket etmişlerdir. 15. yüzyıldan günümüze kadar Rumeli topraklarında doğan veya yetişen ve divanlarını inceleme şansımızın olduğu 16 şairin de şiirlerinde akıl, sabır, kader ve irade kavramlarına sıklıkla yer verdikleri görülmektedir. Ancak bu kavramlar, Rumelili divan şairleri tarafından diğer bölge şairlerine göre daha yüzeysel olarak ele alınmıştır. Rumeli şairleri daha rindmeşrep ve daha laubali bir edayla şiir yazmışlardır. Gerek şiirlerindeki aşk kavramı gerekse sevgili tipi daha somuttur. Bununla beraber divanlarını incelediğimiz bazı şairlerin özellikle Tekke edebiyatının tesiri ile tasavvufi yönüyle bu kavramları ele aldıkları gözlemlenmektedir. (Hayretî, Usûlî, Hayâlî, Lâmekânî Hüseyin Efendi gibi). Bilhassa akıl kavramından bahis açıldığında hakikat yolunda aşkın/gönlün akla üstün olması durumu sıkça ele alınmıştır. Yine Allah‟ın güçlü iradesi karşısında kulun aklının acizliği, âşığın kaderine razı olması, her türlü cefaya karşı sabrı elden bırakmamaya çalışması da sıklıkla işlenen temalardandır. KISALTMALAR: Gazel: G. Kasîde: K Terkîb-i Bend: TKB KAYNAKÇA: Âhî Divanı. (1994). (hzl. Necati Sungur), Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Âşık Çelebi Divanı. (hzl. Filiz Kılıç), Erişim: Metin Bankası. Bosnalı Alaeddin Sâbit Divanı. (1991). (hzl. Turgut Karacan), Sivas, Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları. �Çağrıcı, M.; Hökelekli, H. (2000). İrade. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (ss. 380-382), İstanbul, İSAM, Cilt. 22, Çeltik, H. (2004). Divan Sahibi Rumeli Şairlerinin Şiir Dünyası, Ankara, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı ABD. Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı, (Basılmamış Doktora Tezi). …………… (Fall 2009). “Rumeli Şairlerinin Klâsik Türk Şiirine Katkıları”, Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 4/8, pp. 804-818. Devellioğlu, F. (1999). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat (Yayına hzl. Aydın Sami Güneyçal), Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları. Eski Zağralı Handî ve Divançesi. (hzl.Ömer Özkan). Erişim: Metin Bankası. Hasan Ziyâî Divanı. (2002). (hzl. Müberra Gürgendereli), Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Hayâlî Divanı. (1992). (hzl. Ali Nihat Tarlan). Ankara, Akçağ Yayınları. Hayretî Divanı. (1981). (hzl. Mehmet Çavuşoğlu, M. Ali Tanyeri), İstanbul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. İsen, M. (1997). Ötelerden Bir Ses (Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Türk Edebiyatı Üzerine Makaleler), Ankara, Akçağ Yayınları. Kurnaz, C. (1987). Hayâlî Bey Divanı Tahlili, Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Lâmekânî Hüseyin Efendi Divanı. (hzl.İbrahim Halil Tuğluk), Erişim: Metin Bankası. Mesîhî Divanı. (1995). (hzl. Mine Mengi), Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Mezâkî Divanı. (1991). (hzl. Ahmet Mermer), Ankara, Atatürk Kültür, dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Mütercim Âsım Efendi. (2009). Burhân-ı Katı, (hzl. Mürsel Öztürk, Derya Örs), İstanbul, Türk Dil Kurumu Yayınları. Okuyucu, C. (2012). “İslâmî Türk Edebiyatında Kader ve İrade: Hz. Mevlânâ Örneği”, İslâmî Türk Edebiyatı Sempozyumu, İzmir, Sütun Yayınları, ss.281-299. �Onay, A. T. (2000). Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, Ankara, Akçağ Yayınları. Pala, İ. (1998). Ansiklopedik Divan Şiiri Antolojisi, İstanbul, Ötüken Neşriyat. Sükkerî Divanı. (1994). (hzl. Erdoğan Erol), Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Şem‟î Divanı. (hzl. Murat Karavelioğlu), Erişim: Metin Bankası. Şemseddin Sâmî (2010). Kâmus-ı Türkî, (hzl. Paşa Yavuzarslan), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. Tatçı, M. (1998). Hayretî‟nin Dinî-Tasavvufî Dünyası, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Tecellî ve Divanı. (2005). (hzl. Sabahat Deniz), İstanbul, Veli Yayınları. Uludağ, S. (2005). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul, Kabalcı Yayınevi. Usûlî Divanı. (1990). (hzl. Mustafa İsen), Ankara, Akçağ Yayınları. Üsküplü İshâk Çelebi Divanı. (1990). (hzl. Mehmet Çavuşoğlu, M. Ali Tanyeri), İstanbul, Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları. Vasfî Divanı. (1980). (hzl. Mehmet Çavuşoğlu), İstanbul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2230 Title A name given to the resource RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNDE “AKIL, SABIR, KADER VE İRADE” KAVRAMLARI Author Author DALBUDAK HÜNERLİ, Duygu Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Rumelili Divan Şairleri, akıl, sabır, kader, irade. ÖZET „İslâm düşünce tarihinde kader ve irade tartışmaları büyük bir yer tutar.‟ Bu doğrultuda “kader ve irade” kavramları, ilham kaynağını büyük oranda dinî çerçeveden alan klâsik Türk şiirinin de vazgeçilmez temalarından olmuştur. Klâsik Türk şiirinin kader anlayışına göre; „dünya ve içindeki her şey ilahi takdir tarafından ezelde programlanmıştır. Doğum, ölüm, hastalık, sağlık, mal ve mülk hep bu kabildendir. İnsanın kaderini değiştirme çabası beyhude bir gayrettir.‟ Kader ve iradenin söz konusu olduğu yerde sabır ve akıl kavramlarını da ele almak uygun olacaktır. Zira bu kavramlar birbirleriyle bağlantılıdır. Geniş bir kültür coğrafyasına sahip olan Osmanlı Devleti‟nin dört bir yanında yetişen divan şairleri, bu kavramlara kayıtsız kalmamışlar ve şiirlerinde çeşitli vesilelerle “akıl, sabır, kader, irade” kavramlarına yer vermişlerdir. Bu noktada Rumelili divan şairlerinin de aynı duygu ve düşüncelerle hareket ettikleri görülmektedir. Bu tebliğde Rumelili divan şairlerinin şiir dünyalarından “akıl, sabır, kader ve irade” anlayışları gösterilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2392adbcf4649b90b9dc2b841384811f.docx dd9fdc599b881b6808944cb80a95876a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/334c26ee3fc2eed7f99914a9d7281ed0.pdf 99d55219d921e2ce1dff8a32fcdffb83 PDF Text Text RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNİN HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZDIKLARI ŞİİRLER VE BU ŞİİRLERİN KELİME ÇEŞİTLİLİĞİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Rifat GÜRGENDERELİ Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Edirne / Türkiye Anahtar Kelimeler: Hece Ölçüsü, Rumeli Şairleri, Kelime Çeşitliliği. ÖZET Divan edebiyatı ve halk edebiyatı kendi edebi gelenekleri çerçevesinde yüzyıllar boyu birbirleri ile etkileşim halinde olmuşlardır. 16. yüzyıldan itibaren birçok divan şairinin hece ölçüsüyle de şiir yazdığı görülür. Hece ile şiir yazma geleneği Rumeli şairleri tarafından başlatılmıştır. Hece ölçüsü ile yazılmış ilk şiir, uzun yıllar Rumeli’de görev yapmış olan Meâlî’ye aittir. Usûlî, Zaifî, Aşık Çelebî ve Fevrî gibi Rumeli şairleri hece vezni ile şiirler yazan önemli şairler arasındadır. Balkan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler yazmasındaki en önemli etken, bu şairlerin Rumeli’de önemli yeri olan tekke ve çevrelerinde yetişmiş ve yaşamış olmalarıdır. Sade ve samimi söyleyişleri şiirlerinde kullanmayı seven Rumeli şairleri, hece ölçüsü ile şiir yazmada divan şairlerine öncülük etmiştir. Halk şiiri ve divan şiiri arasında var olan ortak konuları, hece veznini de kullanarak birbirine daha da yaklaştıran Rumeli şairleridir. Bildirimizde hece ölçüsü ile şiir yazan divan şairleri genel olarak değerlendirilmiş ve hece ölçüsü ile yazdıkları şiirlerin kelime çeşitliliği ortaya konulmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/889c149fc9dd95475517b8eb450962d1.docx 1c9099077b6b03de8cc0d90be03a89f4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0512d7a8889ae20b57b749d9b0fb194a.pdf d1470c1003aeaaf62d23df28ac61b10b PDF Text Text RUMELĠLĠ DĠVAN ġAĠRLERĠNĠN HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZDIKLARI ġĠĠRLER VE BU ġĠĠRLERĠN KELĠME ÇEġĠTLĠLĠĞĠ ÜZERĠNE BĠR DEĞERLENDĠRME Rifat GÜRGENDERELİ1 Özet Divan edebiyatı ve halk edebiyatı kendi edebi gelenekleri çerçevesinde yüzyıllar boyu birbirleri ile etkileşim halinde olmuşlardır. 16. yüzyıldan itibaren birçok divan şairinin hece ölçüsüyle de şiir yazdığı görülür. Hece ile şiir yazma geleneği Rumeli şairleri tarafından başlatılmıştır. Hece ölçüsü ile yazılmış ilk şiir, uzun yıllar Rumeli‟de görev yapmış olan Meâlî‟ye aittir. Usûlî, Zaifî, Aşık Çelebî ve Fevrî gibi Rumeli şairleri hece vezni ile şiirler yazan önemli şairler arasındadır. Balkan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler yazmasındaki en önemli etken, bu şairlerin Rumeli‟de önemli yeri olan tekke ve çevrelerinde yetişmiş ve yaşamış olmalarıdır. Sade ve samimi söyleyişleri şiirlerinde kullanmayı seven Rumeli şairleri, hece ölçüsü ile şiir yazmada divan şairlerine öncülük etmiştir. Halk şiiri ve divan şiiri arasında var olan ortak konuları, hece veznini de kullanarak birbirine daha da yaklaştıran Rumeli şairleridir. Bildirimizde hece ölçüsü ile şiir yazan divan şairleri genel olarak değerlendirilecek ve hece ölçüsü ile yazdıkları şiirlerin kelime çeşitliliği ortaya konulacaktır. Anahtar Kelimeler: Hece Ölçüsü, Rumeli Şairleri, Kelime Çeşitliliği THE POEMS WRITTEN BY RUMELIAN DĠVAN POETS IN SYLLABIC METER AND AN ASSESSMENT OF THE WORD DIVERSITY IN THESE POEMS Abstract Divan literature and folk literature interact for centuries. Many Divan poets wrote poems using syllabic meter after 16th centuries. The tradition of writing poetry with syllabic meter, was started by Rumelian poets. The first poem written in syllabic meter is written by Meali who live in Rumelia. Usuli, Zaifi, Aşık Çelebi ve Fevri such as poets, wrote syllabic meter . These poets grew up in and around the dervish lodge. This is also important. Rumeli poets, poets wrote poems pioneered by syllabic meter In this study, the syllables poetry written by divan poets are judged in general and poems written in syllabic meter word diversity is introduced. Key Words: Syllabic Meter, Rumelia Poets, Word Diversity GiriĢ Osmanlı devletinin bugünkü Avrupa sınırları içinde olan toprakları Rumeli olarak adlandırılmıştır. II. Bayezid‟ten sonra Rumeli‟de Türklerin hakimiyeti ve himayesinde kültür ve sanatın geliştiği şehirler oluşmaya başlamıştır. Birer kültür merkezi olan bu şehirlerde 1 Yrd.Doç.Dr., Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, rifatgur@hotmail.com �bilim ve sanatın ilerleyebilmesi için gerekli olan altyapı hazırlanmış, dönemin bilim kurumları olan medrese ve tekkelerin de tesis edilmesiyle Osmanlı edebiyatının önemli temsilcileri Balkan şehirlerinde yetişmeye başlamıştır. Bir edebiyatçının yaşadığı coğrafi çevrenin, dünyaya bakış açısının ve hayat tarzının, yarattığı eser üzerindeki etkisi tartışmasız çok açıktır. Bu durum özellikle Balkan topraklarında doğmuş ve yetişmiş şairlerde çok belirgin olarak görülmektedir. Bir Balkan şairiyle, Anadolu‟da, Bağdat‟ta veya Orta Asya‟da doğup büyümüş bir şairin duygularını ifade ediş şekilleri, coşkuları, heyecanları ve kullandıkları kelimeler bazı farklılıklar gösterebilmektedir. Divan şiiri geleneği içinde yetişen Rumeli şairleri, klasik divan şiirinin kültürünü ve bu kültürü yansıtan dili, çok iyi bilmektedirler. Rumeli şairlerinin hayatları ve divanlarıyla ilgili yapılan çalışmalarda, ortak başlıklardan birinin de “Rumeli Şairlerine Has Özellikler” olduğu görülür. Bu özelliklerden biri de Rumeli şairlerinin kullandıkları dil özellikleridir. Rumeli şairleri, sade ve konuşma diline yakın bir Türkçeyi kullanırlar. Atasözü ve deyimlere sıkça yer verirler, samimi hatta laubali ifadeleri de kullanmaktan çekinmezler. Hıristiyanlık kültürüne ve tasavvufa, halk kültürüne, halkın yaşayış gelenek ve göreneklerine aşina oldukları şiirlerindeki ifadelerden anlaşılır. Onlar, divan şiiri geleneğinin kurallarını zorlamış, klasik şiire yeni bir nefes getirme gayretine girmişlerdir2. I. Heceyle Yazan Rumeli ġairleri Bildirimizde, heceyle şiir yazan beş divan şairine ait Usûlî (10), „Aşık Çelebî(1), Za„ifî(6), Fevrî(1) ve Meâlî(1) olmak üzere toplam 18 şiir, söz varlığı açısından değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu bölümde şairlerin kısa biyografileri verilcektir. Usûlî (ö.1538): Vardar Yenicesi‟ndendir. Öğrenim gördükten sonra tasavvuf yolunda Mısır‟da Şeyh İbrahim Gülşenî‟ye bağlanmış, şeyhinin ölümünden sonra Vardar Yenicesi‟ne geri dönmüştür. Ömrünü bazen Yenice‟de bazen de Evrenosoğlu Abdi Bey‟in yanında geçirmiş ve onun yanında ölmüştür. “Vâh kim gitti Usûlî derd-mend” mısraı vefatına tarihtir. Ömrünü fakirlik içinde geçirmiştir. Kimseye ihtiyacını söyleyerek baş eğdiği görülmemiştir. Dünya metaı için büyüklerin kapılarına müracaatla yüzsuyu dökenleri şiddetle kınamıştır. Kanaat sahibi, tok gözlü, mağrur bir şairdir. Divanı vardır. Gazelleri genellikle tasavvufa yönelik Seyyid Nesîmî tarzında didaktik ilahilerdir. Şiirlerinde aruzun yanında hece veznini de kullanmıştır. Dili sade ve halk şiirine yakındır.3 2 Balkan şairlerinin söyleyiş özellikleri hakkında geniş bilgi için bk. Halil Çeltik (2008) Divan Sahibi Rumeli Şairlerinin Şiir Dünyası, MEB, Ankara, s.148-236. 3 Haluk İpekten vd (1988) Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. Ankara,s.510. Cemal Kurnaz, Mustafa Tatçı (2001) Mehmet Nail Tuman Tuhfe-i Naili, Bizim Büro yay. s.47, Mustafa İsen (1990): Usûlî Divanı, Akçağ Yayınları, Ankara. �‘ÂĢık Çelebi (ö.1572): Adı Seyyid Pir Mehmed‟dir. Pirizren yakınlarında Vılcıtrın (Vulçıtrın) adlı köyde doğmuştur. Babası İran‟dan gelmiş Seyyid Ali Natta‟dır. Annesi II. Bayezid devri kazaskerlerinden Müeyyedzâde‟nin kızıdır. Muhyiddin Fenârî‟den mülazım olmuş, Ebussuud‟un fetva eminliğini yapmıştır. Daha sonra Silivri, Piriştine, Serfice ve Narda‟ya kadı olmuştur. Alaiye kadılığı sırasında, bu görevden memnun kalmayıp Kanuni‟nin meşhur “Halk içinde mu„teber bir nesne yok devlet gibi” mısraıyla başlayan gazeline tahmis yazıp bir tazarruname ile padişaha verince Niğbolu kadısı olmuş, daha sonra azledilmiştir. II. Selim Belgrad‟tan İstanbul‟a gelirken ona bir “lâmiyye” gazel sunup Kıratova kadısı olmuştur. Üsküp‟te zatülcenp hastalığından vefat etmiştir. Evliya Çelebi‟ye göre, Üsküp‟te bulunan Lokman Hekim Tekkesi‟ndeki mezar taşında Cinânî‟nin söylediği “Âşık sefer eyledi cihândan” tarihi yazılıdır. Uzun, secili, Türkçe kurallı cümleler kurmuş olan Âşık Çelebi nesre yeni bir soluk getirmiştir. Şiirde ise yakın dostu Hayâlî‟ye fikir verip şiirini değiştirtecek kadar ustadır. Şiirinde yerli nitelikler bulunur. Mürettep divanından başka başlıca, “Meşâ„irü‟ş-şu„arâ, Ravzatü‟ş-şühedâ, Şakâyıku‟n-nu„mâniye, Sigetvarnâme, Şehrengiz-i Bursa” adlı eserleri vardır4. Za‘îfî (ö.1552): Adı Pîr Mehmed, babasının adı Evrenos Hâce‟dir. Kıratova‟nın en alim ve meşhur şairidir. Müftü Ali Çelebi‟den mülazım olduktan sonra İznik medresesinde çalışmıştır. Emekli olduktan sonra uzlete çekilmiş ve İznik‟te vefat etmiştir. Vücudu zayıf olduğu için bu mahlası almıştır. Tezkireciler şairliğini ve inşasını beğenmişlerdir. Sa„dî‟nin Gülistânını ve Attâr‟ın Pend-nâmesiyle Mantıkuttayrını şerh etmiştir. Gazelleri sade ve sanatsızdır5. Fevrî (ö.1570): İsmi Ahmed‟dir. Elbasan yakınlarında Dıraç‟ta doğmuştur. Arnavut ya da Hırvat asıllıdır. Küçük yaşta İstanbul‟a getirilmiştir. Gelibolulu Âlî, İskender Çelebi‟nin diğer kaynaklar Nakkaş Ali Beğ‟in hizmetinde bulunduğunu yazarlar. İyi bir eğitim almış, rüyasında Muhyiddin ibn Arabî‟yi görerek Müslüman olmuştur. Yûsuf-ı Sîneçâk, Şâhidî ve Şem„î ile arkadaştı. Bostan Efendi‟den mülazım olmuş, müderrislik, müftülük ve kadılık yapmıştır. Şam‟da müftülük yaparken ölmüş ve Üsküplü İshak Çelebi‟nin yanına gömülmüştür. “Revân oldu cinân dârına Fevrî” mısraı ve “Fevrî be-reft” terkibi vefatına tarihtir. Devrin önde gelen şairlerindendir. Tahmis ve tesdisin klasik edebiyatta ilk ciddi temsilcisidir. Divanından başka “ Sîm-nâme, Ahlâk-ı Süleymâniye, Miftâhü‟l-meâni” adlı eserleri vardır. Kanuni‟nin divanını tertip etmiştir6. Meâlî: (ö.1536): II. Beyazid devrinin ünlü bilgin ve kadılarından Mustafa bin Yarhisarî‟nin oğlu olup anne tarafından meşhur Fenârî ailesine mensuptur. İyi bir tahsil gördükten sonra Sofya ve Filibe‟de kadılık yapmıştır. Gelibolu‟da ölmüş ve oraya gömülmüştür. Şiirlerinde hezele fazlaca yer verdiği için mesleki ve özel hayatında sıkıntılar çekmiştir. 8 heceli semai tarzında yazılmış olan “Destan” şiiri Divanı içindeki en dikkat çekici şiirdir. Destan, klasik bir şair tarafından hece ile yazılmış ilk tam şiir olması açısından önemlidir. Bu şiirin dikkat çeken bir başka özelliği hece ve aruz birlikteliğinin, Divanlarda 18. Yy.‟da başlayan bir gelenek 4 İpekten vd (1988:47); Kurnaz, Tatçı (2001:614) İpekten vd (1988:541); Kurnaz, Tatçı (2001:570); Kamil Akarsu (1993): Rumelili Zaîfî Hayatı Sanatı Eserleri ve Divanından Seçmeler, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul. 6 İpekten vd (1988:142); Çeltik (2008:44) 5 �olmayıp başlangıçtan itibaren hep varolageldiğini göstermiş olmasıdır 7. Meâlî ile ilgili şu bilgiyi de söylemek isteriz ki kendisi İstanbul doğumlu olmakla birlikte anne tarafından Fenari ailesindendir. Uzun yıllar Rumeli‟de görev yaptığı için Rumeli şairleri arasında değerlendirmeye alınmıştır. Heceyle Yazılan ġiirler ve Kelime ÇeĢitliliği II. Aruz vezninin hece vezniyle yakınlık gösteren ve kullanılması kolay olan kalıpları, ilk İslami eserlerden itibaren kullanıldığı gibi, divan şairlerinin de hece vezniyle şiirler yazması, halk ve divan şiiri arasında birbirleriyle bağlantılı bir geleneğin olduğunu göstergesidir8. Bildirimizin konusu içinde olmadığı için bu gelenek ve aşık tarzı hakkında bilgi verilmemiştir. A. KELĠME SAYILARI Hece Ölçüsüyle Yazılan Şiirlerin Kelime Sayıları Yazılan Şiir Sayısı Usûlî Zaîfî Aşık Çelebi Me’âlî Fevrî Kullanılan Kelime Sayısı Arapça Kelime Farsça Kelime Türkçe Kelime Arapça Terkip Farsça Terkip 10 6 1 1053 401 146 %26 %17 %15 %11 %24 %4 %63 %59 %81 1 ----------- 6 3 ------ 1 1 195 40 %22 %27 %7 %30 %71 %43 ----------- -----3 Genel olarak bakıldığında bu şiirlerde kullanılan kelimelerin yüksek oranda Türkçe kelimeler olduğu, kullanılan Arapça, Farsça kelimelerin konuşma dilinde mevcut olan basit ve anlaşılır kelimeler olduğu görülmektedir. Tablodan da görüldüğü üzere, Usuli ve Zaifi 10 ve 6 şiir sayısı ile en çok şiir yazan şairlerdir. Meali 1 şiir yazmasına rağmen 15 dörtlükten oluşan bir destan ile bu tarzda ilk şiir örneğini vermesi açısından önemlidir. Bu şiir, Şahkulu isyanın bastırılması için padişaha yazılmış bir destandır. Halkı ilgilendiren bu önemli sosyolojik hadiseyi halkın ağzından samimi bir dille ve hece ölçüsüyle söylemesi pek tabidir. Usuli‟nin hece ile yazdığı şiirler tekke bağlantısı sebebiyle olmalıdır. Zaifi, koşma tarzındaki aşıkane şiirlerini divanında “fi‟tTürkiyât” başlığı altında toplamıştır. Fevri ise gazel nazım şekliyle sadece bir şiirinde hece ölçüsünü kullanmıştır. Aşık Çelebi‟nin şiiri yazmadaki gayesi, diğer şairlerden farklıdır. O, 7 Mustafa İsen (2013) “Meâlî” www.turkedebiyatıisimlersozlugu.com (ET.18.04.2013) Halk ve Divan şiirinin etkileşimiyle ilgili geniş bilgi için bk. Cemal Kurnaz (1990) Halk ve Divan Şiirinin Müşterekleri Üzerine Akçağ Yayınları, Ankara. M.Fuat Köprülü (1986) Edebiyat Araştırmaları, Türk Tarih Kurumu yay. Ankara. 8 �halk şirine yakınlık duyduğu için değil, Manav Seydi‟yi yermek için, tamamen sanat dışı gördüğü halk edebiyatı nazım şeklini ve hece ölçüsünü kullanmıştır. Bu nedenle şiirinde kullandığı Türkçe kelime oranı da %81‟e çıkmıştır. Kullanılan az sayıdaki Arapça ve Farsça yapılı terkiplerde kullanılan kelimelerin de özellikle dini terimler olduğu görülmektedir. Usulî Âl-i abâ / Şehîd-i Kerbelâ / Cafer-î Sadık / Muse’r- Rıza / İmam-ı pîşvâ / Tîg-ı Kazâ/ Sırr-ı Hüdâ Zaîfî Dûd-ı Âh / Nar-ı ışk / Şem’-i aşk Fevrî Lal-i cân /Râh-ı reyhân / Kûy-ı hasret Aşık Çelebi ______ Me’âlî ______ B. DİN VE TARİKATLA İLGİLİ KAVRAMLAR �Usûlî 1 Pir Hak Din Mü’mi n Münki r İman Askerî Kıble Erenler Muhammed Bakır Hasan Hüseyin Ali Muse’r-Rıza Kâzım Nâkî Şâh Muhammed Mehdi Muhammed Ali Şehîd-i Kerbelâ Hûda Zeynel Âbidîn Hak �Usûlî 2 Allah Usûlî 3 Yaradan Usûlî 4 Birler Erenle r Usûlî 5 Pîr Allah Usûlî 6 Hûda Usûlî 7 Din Usûlî 8 _____ Usûlî 9 Yusuf Usûlî 10 Allah Alî Şah Hak Erenler Yediler Kırklar İman Za’îfî 1 Rahm Zaîfî 2 _____ Za’îfî 3 Rahm Za’îfî 4 ______ Huri Hak Muhammed Ali Ecel Rahmet Kurban Dergâh Rahmet Kur’an Günah Za’îfî 5 ______ Za’îfî 6 ______ Me’âlî Aşık Çelebi Şahkulı İmam Kızılbaş Müslüman Yaradan Yezid Şeytan Pîr �Fevrî Kur’an Bi’llâh İsa C. YER VE KĠġĠ ADLARI Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Me’âlî YER ADLARI _ Yenice _ _ Şam Konya _ _ _ Mısır _ YER ADLARI Türk ili Anadolu Aşık Çelebi KİŞİ ADLARI Usûlî Sultan Mustafa Osman ili YER ADLARI Manavgat Keşiş Dağı KİŞİ ADLARI Şehzade Korkud Vezir-i Azam Ali Paşa Şahkulu/Şeytan kulu Bursa Şehzade Ahmet KİŞİ ADLARI Tahtakale Manav Seydi KİŞİ ADLARI Fevrî YER ADLARI ___ Zaîfî YER ADLARI ___ KİŞİ ADLARI Zaîfî Süleyman Han Me’âlî Fakir Emmi �D. ÜNLEMLER Rumeli şairlerinin şiirlerinde kullandıkları samimi söyleyişlerin neticesinde özellikle karşılıklı konuşuyormuş gibi kullandıkları “ya, be, hey, bak a, gel a, ey” gibi ünlemler hece ölçüsü ile yazılan şiirlerde de karşımıza çıkar. Usûlî Ah / be hey / ey / hey meded /hey / gel a Zaîfî Ah / ey / be / hey / Zaîfî’nin 3. Şiirinde her kıtada “be” ünlemi kullanılmıştır. Aşık Çelebi Be Me’âlî Ey Fevrî Ey E. ĠKĠLEMELER Usulî Dolup taşdı / Deyü deyü / Yana Yana / Tas tas / Kıya kıya / Karma kara / Kane kane / Yane yane / Gider gelir Zaîfî Kuçulası kuçulası Fevrî ____ �Aşık Çelebi Yağır yağır / Domur domur / Böngel böngel Me’âlî Ayın bayın / Baştan başa / Az az F. BĠRLEġĠK FĠĠLLER VE DEYĠMLER Usûlî 1 Kul ol- /Hakkı bul- / Kapısına gel- Usûlî 2 Meded eyle- / Haber ver- / Mest ol- / Serden geç- / Gönlü açıl- Usûli 3 Terkin ur- / Halden hayla- / Öç al- / Can ol- / Derman ol- / Gussa ye- Usûlî 4 Baştan aş-/ Sel ol- / Gönlünü al- / Gayîb ol- / Deli ol- / Gönlü coş- / himmet eyle-/ yerlere çal- Usûlî 5 Geç ol- / Peyman güt- / Terk eyle- / Usûlî 6 Öç al- / Yazılan gel- / Terk it- / Dem sür- Usûlî 7 Terk it- / Viran it- / Garib ko- / Aşk odına sal- /Sergerdan kıl- / Gönlünü al- / Toprak ol- Usûlî 8 Aklı şaş- / Kan ağla- Usûlî 9 Usûlî 10 Gözini aç- / Seyran eyle- / Söz aç- / Hayran eyle- / Haber vir- / Sultan eyle- / Can eyle- / Biryan eyle- / Derd ol- / Derman bul- / Derman eyle- / Bayrama ir- / Kurban eyle- / Yüz sürİş gör- /Tesbih it- / Devlet vir- / dergehinden sür- Zaîfî Zaîfî Zaîfî Zaîfî Zaîfî Zaîfî Rahm eyle- / Benzüm sol- / Revan ol- / Ah u figan ol- / Nihan olHayran kal- /Yüz vir- / Yar ol- / Dud-ı âha boyan- / Bilmiş ol- / Kul ol- / Kül ol- / Rahm it- / Ah alOd ur- / Gözleri kanına girGönlü taş- / Baştan aş- /Gönlü düş- / Aşık olViran it-/ Divane it / Cana kıy- / Yar ol- /Şive eyle- 1 2 3 4 5 6 Aşık Çelebi Öne kat- / Belaya uğra- �Fevrî Gönlü sev- / Ezber it- / Hıfz it-/ Lutf it- Me’âlî Yok ol- / Oyun ol- / Kazığa ur- / El sun- / Kırgın ol- / Yazusın gör- / Zebun ol- / Fitne kopar-/ kanı helal ol- G. ESKĠ ANADOLU TÜRKÇESĠ SÖZVARLIĞINA AĠT KELĠMELER Usûlî Bilü: bilgi / haylamak: önem vermek / ağu: zehir / yatlu: kötü, fena / uşan-: kırılmak parçalanmak /kıya: sert / yel-: hızlı gitmek / göyün-:yanmak / kuç-: kucaklamak Zaîfî Ayruk: başka / sor-:emmek / biliş: tanıdık / kuç-:sarılmak / on-:iyileşmek Aşık Çelebi kürük: boynuzsuz öküz / ütmek: taze buğdayı kabuğuyla ateşe vermek / keş: ekşimik / yağır: yağlı /domur: tomurcuk / domalak: yer elması, mantar / yuvalak: yuvarlamak / hengel:tatar böreği / döngel: muşmula / böngel böngel: fokur fokur (kaynamak) / avadan: iyice, tamamıyla / yügürmek: hızla koşmak /dümbek:kuyruksuz Me’âlî düre-: peyda olmak, türemek / yayka-: yıkamak / yal: köpek yemeği / yun-: yıkanmak / kırgın: katliam Fevrî dirgürmek: diriltmek SONUÇ �0. Hece ölçüsüyle şiir yazan Rumeli şairleri 16. Yy. şairleridir. Bu şairler; Usuli, Za„ifi, Meali, Aşık Çelebi ve Fevri‟dir. 1. Mahallileşme ceryanına kadar hece ölçüsünün kullanılmadığı görüşünü yıkan bu şairler, kimi zaman orijinallik göstermek, kimi zaman halk kültürüne yakınlıklarını ispatlamak, kimi zaman da halk şirini küçümsemek için bu şiirleri yazmıştır. 2. Meali 8‟li; Usuli 11‟li (2 şiir) ve 8‟li (8 şiir); Za„ifi 7‟li, 8„li (5 şiir) ve 11‟li; Fevri 8‟li ve Aşık Çelebi 8‟li hece ölçüsüyle şiirler yazmışlardır. 3. Halk şiiri özellikleri ile yazıldıkları için kullanılan dil halk edebiyatı şiirlerinden farklılık göstermez. Bu nedenle Balkan şairlerinin özelliği olan sade Türkçeyi kullanma geleneğine de uygundur. 4. Kullanılan Türkçe kelimelerin oranı %43-%81 arasındadır. Fevri, gazel nazım şeklinde yazdığı için Türkçe kelime oranı %43, Aşık Çelebi, şiirini alay ve küçümseme için yazdığından Türkçe kelime oranı %81‟dir. Genel olarak kullanılan Arapça ve Farsça kelimeler günlük kullanımdaki kelimelerdir. Anlaşılması zor Arapça ve Farsça terkipler yoktur. Bu terkipler daha ziyade dini terimler için kullanılmıştır. 5. Rumeli şairlerinin sıkça kullanıldığı “ah/ ey/ hey/ be hey/ ey medet/ gel a“ ünlemleri şairlece kullanılmıştır. 6. Yazılan şiiri konusuna uygun yer ve kişi adları kullanılmıştır. 7. İkilemeler, birleşik filler ve deyimler sıkça kullanılır. 8. Özellikle Aşık Çelebi‟nin şiirinde Eski Anadolu Türkçesine ait kelimeler dikkat çekici oranda kullanılmıştır. ġĠĠRLER �MEʼĀLῙ Yakdı köti gibi şarun Destan Yok mıdur namus ve arun 1 Bile al gel yeniçerin Kendü ilünde düredi Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 7 Çıktı ellere yüridi Sultan Korkud korkup kaçdı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Ali Paşa berü geçdi 2 Oyalanup az az göçdi Çok devletlüler yog oldı Taglar başı turag oldı Bir Türk ilünde beg oldı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 8 Mülküne düşmen el sundı Memleket kan ile yundı 3 Görün netdi Şahkulıyı İndi yaykadı yalıyı Aldurdun Anatoluyı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Etmegün yiyenler döndi Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 9 Gör Kızılbaşun halini 4 Zulme uzatdı elini Akıl ayın bayın oldı Tutmasun Osman ilini Bir acayib oyun oldı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Çok sipahun hayin oldı 10 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Müslümanlar zebūn oldı 5 Erkek dişi magbun oldı Yandı köti başdan başa Katı büyük kırgın oldı Kim kayil ola bu işe Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Kazuga urıldı Paşa Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 11 6 Yiyenler senün ni‟metün �Saklamadılar hürmetün VARSAĞI Yaradan vire fursatun 1 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Pīrimün yolı çünki Hak yolıdur 12 Dönmezin niye döneyin pīrümden Sultan Ahmed varamadı Müʼminün ezelden kavli belīdür Yezīd cengin göremedi Dönmezin niye döneyin pīrümden Kaçtı yezid duramadı 2 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Serden geçer imiş bu yolda server 13 Münkirler elinden kesilür serler Ali Paşa ardın sürdi Nice bin baş çıkup bağrumda söyler Yorgun leşker ile erdi Dönmezin niye döneyin pīrümden Başında yazusın gördi 3 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Erenlerün zahmı cāne merhemdür 14 Şimden girü ölür isem ne gamdur Şeytan-kulı düşdi anda Pīrlerün işigi çünki kıblemdür Başı yuvalandı kanda Dönmezin niye döneyin pīrümden Fitneler koptı cihanda 4 Yetiş koca Hünkar yetiş Pīrimün azmi çün toğrı yoladur İsteyen kişiyi Hakkʼa iledür 15 Hak anunla her nefesde biledür Ey Meʼālī acep haldür Dönmezin niye döneyin pīrümden Kızılbaşun işi āldür 5 Şüphesüz kanı helāldür Gönülde çirk olan pīrden arınur Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Hakkun sıfatı pīrlerden görinür Pīri olmayanlar yarın yirinür Dönmezin niye döneyin pīrümden USŪLῙ I 6 �Benüm gönlüm bir divāne delidür II Cān u dilden erenlerün kulıdur 1 Benüm pīrüm çün Muhammed Aliʼdür Yeniceden esen seher yelleri Dönmezin niye döneyin pīrümden Bana Sultan Mustafadan haber vir 7 Unıtdı mı gurbetteki kulları Hakīkat pīrleri āl- i abādur Bana Sultan Mustafadan haber vir Hasan Hüseyin cānlara safādur 2 Benüm şāhum şehīd- i Kerbelāʼdur Tīz ol yüridigün rāhı seversen Dönmezin niye döneyin pīrümden Meded eyle gel Allahʼı seversen 8 Bir Alīlik eyle şāhı seversen Zeynel Ābidīndür gönlümde cānum Bana Sultan Mustafadan haber vir Muhammed Bakıra bakar bu cānum 3 Caʼfer- i Sādıkdur dīnüm imānum Aşkına aşk doluları içilsün Dönmezin niye döneyin pīrümden Mest olup cān ile serden geçilsün 9 Gāyet hussadayın gönlüm açılsun Kāzım bize bir niʼmetdür Hudādan Bana Sultan Mustafadan haber vir Rāzıdur Hakk Ali Museʼr- Rızādan 4 Muhibbüz Nākiye kālū belādan Yaralı cāna merhem urulur mı Dönmezin niye döneyin pīrümden Usūlīnün hālinden sorulur mı 10 Karşusında dīvānlar kurulur mı Nāki Hakʼdan imām- ı pīşvādur Bana Sultan Mustafadan haber vir Askerī düşmene tīğ- i kazādur Muhammed Mehdī hod sırr- ı Hudādur Dönmezin niye döneyin pīrümden 11 Usūlīyem Hak kapusına geldüm Cān u dilden erenlere kul oldum Pīrler işiginde ben Hakkı buldum Dönmezin niye döneyin pīrümden III 1 İki cihān terkin urduk Fenālaruz fenālaruz Abāya nemede girdük Fenālaruz fenālaruz 2 �Bir nemeddürür şālımuz 8 Kimse anlamaz hālimüz Bunda teferrüce geldük Yücedür akl ü bilümiz Sanma kim eğlendük kalduk Fenālaruz fenālaruz Nice kerre doğduk öldük 3 Fenālaruz fenālaruz Ezel aşkıyla gelmişüz 9 Kendü hālimüz bilmişüz Birazcık hālden haylaruz Ölmezden evvel ölmişüz Erenler içün söylerüz Fenālaruz fenālaruz Maʼna denizin boylaruz 4 Fenālaruz fenālaruz Hālimüz bilür Yaradan 10 Geçmişüz ag u karadan Usūlīyem diyü gelmiş Dönmeziz hiç bir bereden Gönül istedügin bulmış Fenālaruz fenālaruz Kahbe felekden öc almış 5 Fenālaruz fenālaruz Filān böyledür dimezüz Kimse gussasın yimezüz IV İşi ferdāya komazuz 1 Fenālaruz fenālaruz Gözüm yaşı taşdı yine 6 Himmet eylen himmet eylen Kuş olup gökte uçaruz Düşdüm belā denizine Cān milketine göçerüz Himmet eylen himmet eylen Dirlik suyunı içerüz 2 Fenālaruz fenālaruz Coşdı deli gönül coşdı 7 Deryālara dolup taşdı Hak nūrına bürhān olmış Gam denizi başdan aştı Her bir derde dermān olmış Himmet eylen himmet eylen Cānlar içinde cān olmış Fenālaruz fenālaruz 3 �Çıkmışdur bagrumda başlar Uçur kuşu bu yuvadan Sel oldı gözlerdeki yaşlar Gel gurbete gidelüm gel Engine saldum yoldaşlar 2 Himmet eylen himmet eylen Gezelüm Şāmı Konyayı 4 Meded Allah deyü deyü Bir vefāsız gönlüm aldı Ko bu vefāsız dünyayı Dönüben yirler çaldı Gel gurbete gidelüm gel Gönül mihnetlerde kaldı 3 Himmet eylen himmet eylen Kıyalum baş ile cāna 5 Yaşumuz boyayup kana Togrı yolına varanlar Aşk odına yana yana Hak dīdārını görenler Gel gurbete gidelüm gel Hey meded gerçek erenler 4 Himmet eylen himmet eylen Ahd ile peymān güdersin 6 Tas tas agular yudarsın Hey yediler kırklar birler Bir vefāsızı nʼidersin Hāzır gāyib olan pīrler Gel gurbete gidelüm gel Çagırdıgum gerçek erler 5 Himmet eylen himmet eylen Yüregüme dokundı ok 7 Derd ile mihnetlerüm çok Ayrıldum yārdan Usūlī Bizi bunda esirger yok Meded deli oldum deli Gel gurbete gidelüm gel Āh pīrüm Muhammed Ali 6 Himmet eylen himmet eylen Gam dopdolu cānda tende Huzūr kalmadı vatanda IV Gönlümüz eglenmez bunda 1 Gel gurbete gidelüm gel Gönül geç olmaz hevādan Gel gurbete gidelüm gel 7 �Terk eyle yārı yoldaşı Kara toprak döşenmedin Gözetme hālli hāldaşı Ten kafesin uşanmadın Akıdup gözlerden yaşı Nefes kuşı boşanmadın Gel gurbete gidelüm gel Hele bir demdür sürelüm 8 4 Doyunca gördüm firkati Dünyā kimseye mi kalur Hālüm yatlu derdüm katı Şüphe yok yazılan gelür Çekmezüz biz bu mihneti Ötesi Hudā bilür Gel gurbete gidelüm gel Hele bir demdür sürelüm 9 5 Gel varalum togrı yolı Bir acāyib devrān ancak Bir pīre diyelüm belī Cümle ālem hayrān ancak Bunda neylersin Usūlī Bu da bir hoş seyrān ancak Gel gurbete gidelüm gel Hele bir demdür sürelüm 6 VI Usūlī terk itdi varın VARSAGI Komadı āh ile zārın 1 Kim bilür nicʼolur yarın Yārenler ecel gelmedin Hele bir demdür sürelüm Gözümüz toprak dolmadın Felek bizden öc almadın VII Hele bir demdür sürelüm 1 2 Bana kıya kıya bakan Dögünüp hasret taşıyla Kormıyun seni kormıyun Bagrumuz tolu baş ile Bakışı yüregüm yakan Āh ile kanlu yaş ile Kormıyun seni kormıyun Hele bir demdür sürelüm 2 3 Behey güzellerün hanı �Āşıkun dīni īmānı 1 Yolına vireyin cānı Andugumca aklum şaşar Kormıyun seni kormıyun Sen dʼölürsün ben dʼölürin 3 Aramıza firkat düşer Terk idüp cānı cihānı Sen dʼölürsün ben dʼölürin Yıkdun virān itdün beni 2 Böyle garīb kodun beni Gel begüm kıyma bu cāne Kormıyun seni kormıyun Yazukdur girme gel kane 4 Kimseye kalmaz zamāne Beni aşk odına salan Sen dʼölürsün ben dʼölürin Derd ile ser-gerdān kılan 3 Eliyle gönlümi alan Yanıma gel şefkat ile Kormıyun seni kormıyun Koma beni firkat ile 5 Korkaram bu hasret ile Ölüm yilleri esmezse Sen dʼölürsün ben dʼölürin Ömr ekinini biçmezse 4 Ecel leşkeri basmazsa Kıyma kuluna sultānum Kormıyun seni kormıyun Karma kara yine kanum 6 Diyetdür bu benüm cānum Nice bir yil gibi yilem Sen dʼölürsün ben dʼölürin Aşk odunda toprak olam 5 Meger ecel gele ölem Usūlī eydür bu sözüm Kormıyun seni kormıyun Derd ile göyünsün özüm 7 Kan ağlasun iki gözüm Usūlī ayrılmaz senden Sen dʼölürsün ben dʼölürin Hiç cān ayrılır mı tenden Yani kaçma gel a benden Kormıyun seni kormıyun VIII IX �1 Hemān derde dermān eyle Berü gel cān gözini aç 7 Ālemlere seyrān eyle Yārün cemālüni gördün Halka rahmet yağmurın saç Ayağına yüzün sürdün Gönlini bir ummān eyle Usūlī bayrāma irdün 2 Var cānunı kurbān eyle Didüm bir söz aç şārundan X Haberler söyle yārundan 1 Şol bir ince esrārundan Evvel başdan senʼögerin Yine bizi hayrān eyle Cümle işi gören Allah 3 Sıdk ile çagıran kulun Söz açma kevn ü mekāndan Maksūdını viren Allah Bize bir haber vir cāndan 2 Yūsufı kurtar zindāndan Senün kulundur cism ü cān Mısr iline sultān eyle Sana tesbīh ider cihān 4 Gözlerden olıban nihān Cihāndan geçmek istersen Gönüllere giren Allah Hūrīler kuçmak istersen 3 Göklerde uçmak istersen Her kişi bu hāli bilür Evvel cānına cān eyle Kimi togar kimi ölür 5 Cihān halkı gider gelür Girmek istersen meydāne Hiç gitmeyüp duran Allah İç kanını kane kane 4 Aşk odına yāne yāne Kimisine devlet virüp Cigerüni biryān eyle Kimisine rahmet virüp 6 Bir kuluna laʼnet virüp Āşık maʼşūka alınur Dergehinden süren Allah Maʼşūk aşk ile bilinür Derd olsa dermān bulunur 5 �Gönlümde cümleden yegüm Gözüm yaşı revān oldı Hem efendimsin hem begüm İşüm āh u figān oldı Usūlī eydür istegüm Dilde derdüm nihān oldı Senden īmān Kurʼān Allah Işk odı yandurdı beni ZAῙFῙ II I 1 1 Dil āteşünle yandı İy saçı boynum reseni Uyur gözüm uyandı Öldürürler mi seveni Ayruklardan usandı Severem candan yeg seni Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 2 2 Göster yüzün göreyin Hālüme rahm eyle hānum Bakup hayrān durayın Girme kanuma sultānum Leblerüni sorayın Cāndan sevgüli cānānum Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 3 3 Bakan güzel gözüne Esirge beni gāribem Hayrān kalur yüzüne Aşk bāğında andelībem Tahsīn şīrīn sözüne Yār vaslından bī- nasībem Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 4 4 Esirge bülbülini Yüregüm ışk ile doldı Yād kokmasun gülüni Sararuban benzüm soldı Ağlatma ben kulunı Bilmem nʼoldı hālüm nʼoldı Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 5 5 �Yüz virme yāda zinhār Bilmiş ol sana kul oldum Bilişle yār ol ey yār Gülşenünde bülbül oldum Ko cevri ol vefādar Nār-ı ışkunda kül oldum Benüm begüm efendi Be güzel yandum elünden 6 5 Var sana çok niyāzum Yār ola sandumdı seni Geçsün katunda nāzun Aşka virdüm cān ü teni Kimseye dime rāzum Hicr odına yakdun beni Benüm begüm efendi Be güzel yandum elünden 6 III Seni sevmekse günāhum Der-Makām-ı Hüseynī Severin vallāhi şāhum 1 Bana rahm it alma āhum Efendi işit kulundan Be güzel yandum elünden Kerem it kokdur gülünden 7 Kaçma hānum bülbülünden Pür-cefā imişsin şāhum Be güzel yandum elünden Bī-vefā imişsin māhum 2 Āşıkam miskīn garībem Seni ben yār ola sandum Kulunam şāhum esirge Dūd-ı āhuma boyandum Nār-ı ışkun ile yandum IV Be güzel yandum elünden Der-Makām-ı Rast 3 1 Be zālim hoş bī-vefāsın Tāze gül var budagında Başdan ayaga cefāsın Bülbüller öter bāgında İtmedüm derdüm devāsın Bin beni var yanagında Be güzel yandum elünden Bir güzel sevdüm çagında 4 2 �Gülleri lāla-reng olmış Baglandum zülfine kaldum Bāgı bahār ile tolmış Nicʼideyin hey yārenler Kuçulası çağın bulmış 3 Bir güzel sevdüm çagında Ururam başuma taşlar 3 Akar gözlerümden yaşlar Boyı tāze dala benzer Çıkdı yüregümde başlar Kaşları hilāle benzer Nicʼideyin hey yārenler Aşkı beni ala benzer 4 Bir güzel sevdüm çagında Bir güzel sevdüm çağında 4 Bir beni var yanağında Ak gülden akdur bedeni Bülbül oldum gül bağında Perçemi boynum reseni Nicʼideyin hey yārenler Öldür zālim seveni 5 Bir güzel sevdüm çagında Yüregüm derdi onulmaz 5 Yār hālüm sormaga gelmez Aşkı od urdı cānuma Gözlerüm yaşını silmez Gözleri girdi kanuma Nicʼideyin hey yārenler Denüz Süleymān Hanuma Bir güzel sevdüm çagında VI 1 V Gönlümün āşināsı güzeller 1 Gözlerüm rūşenāsı güzeller Taşdı gönlüm yine taşdı Şīvesi hoş vefāsı güzeller Aşk denizi başdan aşdı Kuçulası kuçulası güzeller Bir güzele gönlüm düşdi 2 Nicʼideyin hey yārenler Kiminün āşıka cefāsı var 2 Kiminün mihr ile vefāsı var Müşkil imiş āşık oldum Kiminün hasteye şifāsı var Hazān yapraklayın soldum Kuçulası kuçulası güzeller �3 AĢık ÇELEBĠ Biri gögsin gerer emīrāne Be şara giden gardaşlar! Manav Seydi derler bana. Kürüğü kovan yoldaşlar, Manav Seydi derler bana. Biri āhū velīk şīrāne (?) Biri dil mülkini itdi virāne Kuçulası kuçulası güzeller 4 Beni güzeller itdi divāne Kıluben şemʼ-i aşka pervāne Māl ü ten gitdi kıydılar cāne Kuçulası kuçulası güzeller 5 Kimdür Zaīfīʼye dem-sāz Kimi yār oldı kimisi hem-rāz Şīve eyler kimi vefā kimi nāz Kuçulası kuçulası güzeller Fevri9 1. Gönlüm sevdi bir cânânı Her kim görse dir cân anı 2. Hattı vasfın ezber it kim Hoşdur hıfz itmek Kur'an'ı 3. Lal-i cân bahşundur bi'llâh Ey 'İsâ-dem cânım cânı 4. Öldüm gamdan dirgür lutf it Sun sâkî râh-ı reyhânı 5. Fevrinin kûy-ı hasretde Gamdur mihnetdür yârânı 9 Fevri Divanı, 06 Mil. YzA 8833, ekitap.kulturturizim.gov.tr/dosya/1-32651, vr.38a(ET. 07.05.2013) Beş on yıl buzağı güttüm, Tarlalarda buğday üttüm, Sonra sofra yolun tuttum, Manav Seydi derler bana. Keş getirdim Manavgat'tan, Bekler idim anı itten, Dahi dururdur ol ottan Manav Seydi derler bana. Eşeğim öne katardım, Keşiş dağında otardım, Bursa'da odun satardım, Manav Seydi derler bana. Yağır yağır yağmalaklar, Domur domur domalaklar, Yuvarlarım yuvalaklar, Manav Seydi derler bana. Aşım unumdur hevengel, Kaynatırım böngel böngel, Ardı sıra yerim döngel, Manav Seydi derler bana. Mor kozalaktır yemişim, Fakir Emmi'dir yoldaşım, Avadan oluptur guşum, Manav Seydi derler bana. Al gumaştandır guşağım, Yöğrüşüp gelir uşağım, Çakı bilmezdir daşağım, Manav Seydi derler bana. Dün vardım Tahtakale'ye, Başım uğradı belâya, Zümbeğim düştü helâya, Manav Seydi derler bana. Sarf ü nahv okudum tamam, Vaky ü arayizi komam, �Alacakta oldum imam, Manav Seydi derler bana. Kal aslında laveledir, Tal aslında taveledir, Emme meylim gaviledir, Manav Seydi derler bana. Seksen beşindedir yaşım, Ağarmıştır götüm başım, Boyadırım emme rişim, Manav Seydi derler bana. Kaynakça AKARSU, Kamil (1993): Rumelili Zaîfî Hayatı Sanatı Eserleri ve Divanından Seçmeler, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları ÇELTİK, Halil (2008), Divan Sahibi Rumeli Şairlerinin Şiir Dünyası, Ankara: MEB İPEKTEN, Haluk vd (1988), Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. İSEN, Mustafa (1990), Usûlî Divanı, Ankara: Akçağ Yayınlar. _____________ (1997), Ötelerden Bir Ses “Divanlarda Heceyle Yazılmış Şiirler”, Ankara: Akçağ _____________ (2013) “Meâlî” www.turkedebiyatıisimlersozlugu.com KOCATÜRK, Vasfi Mahir (1963), Saz Şiiri Antolojisi, Ankara: Ayyıldız Matbaası KÖPRÜLÜ, M.Fuat (1986), Edebiyat Araştırmaları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay. KURNAZ, Cemal, TATÇI Mustafa (2001), Mehmet Nail Tuman Tuhfe-i Naili, Ankara: Bizim Büro Yay. KURNAZ, Cemal (1990), Halk ve Divan Şiirinin Müşterekleri Üzerine, Ankara Akçağ Yayınları � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2244 Title A name given to the resource RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNİN HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZDIKLARI ŞİİRLER VE BU ŞİİRLERİN KELİME ÇEŞİTLİLİĞİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Author Author GÜRGENDERELİ, Rifat Abstract A summary of the resource. Divan edebiyatı ve halk edebiyatı kendi edebi gelenekleri çerçevesinde yüzyıllar boyu birbirleri ile etkileşim halinde olmuşlardır. 16. yüzyıldan itibaren birçok divan şairinin hece ölçüsüyle de şiir yazdığı görülür. Hece ile şiir yazma geleneği Rumeli şairleri tarafından başlatılmıştır. Hece ölçüsü ile yazılmış ilk şiir, uzun yıllar Rumeli’de görev yapmış olan Meâlî’ye aittir. Usûlî, Zaifî, Aşık Çelebî ve Fevrî gibi Rumeli şairleri hece vezni ile şiirler yazan önemli şairler arasındadır. Balkan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler yazmasındaki en önemli etken, bu şairlerin Rumeli’de önemli yeri olan tekke ve çevrelerinde yetişmiş ve yaşamış olmalarıdır. Sade ve samimi söyleyişleri şiirlerinde kullanmayı seven Rumeli şairleri, hece ölçüsü ile şiir yazmada divan şairlerine öncülük etmiştir. Halk şiiri ve divan şiiri arasında var olan ortak konuları, hece veznini de kullanarak birbirine daha da yaklaştıran Rumeli şairleridir. Bildirimizde hece ölçüsü ile şiir yazan divan şairleri genel olarak değerlendirilmiş ve hece ölçüsü ile yazdıkları şiirlerin kelime çeşitliliği ortaya konulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548