228 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cc24efe37fb9b71b2405816b5f93779d.docx 1db9420407125abdd747d746b885297f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fb5f3474b881c8813e6defa7480040e6.pdf 97c78600ac1b079753550ca21628a231 PDF Text Text “KİTAB-I DEDEM KORKUT” İLE ÇAĞDAŞ KIRGIZCADAKİ BAZI ORTAK KELİMELER HAKKINDA Abdusselam ARVAS Çankırı Karatekin Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Çankırı / Türkiye Anahtar Kelimeler: Kitab-ı Dedem Korkut, Türkiye Türkçesi, Kırgız Türkçesi, kültür, genetik benzerlik. ÖZET XV. asrın sonlarında yazıya geçirildiği söylenen “Kitab-ı Dedem Korkut” adlı eser, sadece Türk dilinin ve edebiyatının değil aynı zamanda Türk kültürünün de en önemli kaynaklarından biridir. Oğuz Türkçesiyle yazıya geçirildiği belirtilen bu eser, Anadolu dışında yaşayan diğer Türk halklarında da mevcuttur. Türkmen, Azeri, Gagauz gibi Oğuz gruplarında eserin kendisi mevcutken Kazak (Kıpçak), Özbek (Karluk), Altay (Sibirya) gibi Türk halklarında ise eserdeki Bamsı Beyrek boyu farklı isimlerle yaşamaktadır. Ayrıca Kazaklarda “Korkut Ata” adı altında anlatılar da kayda geçirilmiştir. Bununla birlikte Kazaklarda bağımsız bir destan olarak kaydedilen “Alpamıs”ın Özbeklerde “Alpomiş”, Altaylarda “Alıp-Manaş” olduğu ve bunların prototipinin Bamsı Beyrek olabileceği de ifade edilmiştir. Hatta Kırgızlara ait olan “Manas Destanı”ndaki başkahraman Manas’ın “Kitab-ı Dedem Korkut”taki Bamsı Beyrek’le ilişkisi kurulmuştur. Ayrıca “Kitab-ı Dedem Korkut”ta geçen “Segrek” isminin, “Manas Destanı”ndaki “Sırgak” adlı kahramanın prototipi olduğu da ileri sürülmüştür. Bu bağlamda “Kitab-ı Dedem Korkut”, Türk destancılık geleneğinde bir merkez görevi üstlenebileceği gibi Türk lehçelerindeki kelimelerin kültürel açıdan mukayesesinde de temel bir kaynak olarak kullanılabilir. Özellikle de “atlı bozkır medeniyeti”nin en önemli temsilcilerinden olan Türk halklarının hayvancılık, akrabalık, organ terimleri bakımından mukayesesi değerli veriler ortaya koyacaktır. Bu noktada ise Türk halklarının genetik benzerlikleri devreye girecektir. Genetik benzerlik ise bilim adamlarının köken olarak aynı ırka dayalı olan toplumlar için kullandığı bir terimdir. Bu bildiride ise “Korkut Ata Kitebi” adıyla Kırgızcaya aktarılan eser de göz önünde bulundurulmak suretiyle Çağdaş Kırgız Türkçesi ile “Kitab-ı Dedem Korkut”taki ortak kelimeler tespit edilmeye ve bu kelimelerin kültürel arka planı hakkında bilgi verilmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1879 Title A name given to the resource “KİTAB-I DEDEM KORKUT” İLE ÇAĞDAŞ KIRGIZCADAKİ BAZI ORTAK KELİMELER HAKKINDA Author Author ARVAS, Abdusselam Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Kitab-ı Dedem Korkut, Türkiye Türkçesi, Kırgız Türkçesi, kültür, genetik benzerlik. ÖZET XV. asrın sonlarında yazıya geçirildiği söylenen “Kitab-ı Dedem Korkut” adlı eser, sadece Türk dilinin ve edebiyatının değil aynı zamanda Türk kültürünün de en önemli kaynaklarından biridir. Oğuz Türkçesiyle yazıya geçirildiği belirtilen bu eser, Anadolu dışında yaşayan diğer Türk halklarında da mevcuttur. Türkmen, Azeri, Gagauz gibi Oğuz gruplarında eserin kendisi mevcutken Kazak (Kıpçak), Özbek (Karluk), Altay (Sibirya) gibi Türk halklarında ise eserdeki Bamsı Beyrek boyu farklı isimlerle yaşamaktadır. Ayrıca Kazaklarda “Korkut Ata” adı altında anlatılar da kayda geçirilmiştir. Bununla birlikte Kazaklarda bağımsız bir destan olarak kaydedilen “Alpamıs”ın Özbeklerde “Alpomiş”, Altaylarda “Alıp-Manaş” olduğu ve bunların prototipinin Bamsı Beyrek olabileceği de ifade edilmiştir. Hatta Kırgızlara ait olan “Manas Destanı”ndaki başkahraman Manas’ın “Kitab-ı Dedem Korkut”taki Bamsı Beyrek’le ilişkisi kurulmuştur. Ayrıca “Kitab-ı Dedem Korkut”ta geçen “Segrek” isminin, “Manas Destanı”ndaki “Sırgak” adlı kahramanın prototipi olduğu da ileri sürülmüştür. Bu bağlamda “Kitab-ı Dedem Korkut”, Türk destancılık geleneğinde bir merkez görevi üstlenebileceği gibi Türk lehçelerindeki kelimelerin kültürel açıdan mukayesesinde de temel bir kaynak olarak kullanılabilir. Özellikle de “atlı bozkır medeniyeti”nin en önemli temsilcilerinden olan Türk halklarının hayvancılık, akrabalık, organ terimleri bakımından mukayesesi değerli veriler ortaya koyacaktır. Bu noktada ise Türk halklarının genetik benzerlikleri devreye girecektir. Genetik benzerlik ise bilim adamlarının köken olarak aynı ırka dayalı olan toplumlar için kullandığı bir terimdir. Bu bildiride ise “Korkut Ata Kitebi” adıyla Kırgızcaya aktarılan eser de göz önünde bulundurulmak suretiyle Çağdaş Kırgız Türkçesi ile “Kitab-ı Dedem Korkut”taki ortak kelimeler tespit edilmeye ve bu kelimelerin kültürel arka planı hakkında bilgi verilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/46f7605d2cfcd36ea6dd559f3656251b.docx 9ed851c2843b0f779fde5f21b27e3388 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/efb6de0eff5ba8247fafa79315f4566b.pdf c274e3799129a05981432372820fdcbc PDF Text Text TERCÜME-İ AYNÜ’L-HAYAT’TA “DOĞUM” İLE İLGİLİ UYGULAMALAR Sibel ARTAN Sakarya Üniversitesi, Türk Dili Bölümü, Sakarya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Tercüme-i Aynü’l-Hayat, Doğum, Halk inanışları, Hayvan. ÖZET İnsan yaşamının en önemli geçiş dönemlerinden biri olan doğumla ilgili çeşitli inançlar, gelenek ve görenekler ve bunlara bağlı oluşan ritüeller şüphesiz kültürün içinde önemli bir yer teşkil ederler. Geçiş dönemlerinin başlangıcı olan doğum çevresinde oluşan halk inanışlarını 16. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Bâlî Efendi tarafından yazılan Tercüme-i Aynü’l- Hayat adlı eser çerçevesinde ele alınmıştır. Eser, Hayatü’l-Hayavan’ın Ömer bin Yûnus el-Hanafî el-Nahifî tarafından yapılan muhtasarının Türkçeye tercümesidir. Eserde kuşların ve hayvanların özellikleri, faydaları yanında birçok hayvanın insanla ilgili gerek fiziksel gerekse psikolojik rahatsızlıkları iyileştirici özelliklerinden bahsedilmiş, doğumla ilgili birçok uygulamaya da yer verilmiştir. Çalışmamızda eserde doğum öncesinden doğum sonrasına kadar olan doğurganlığı arttırıcı, doğum kontrolünü sağlayıcı ve doğumu kolaylaştırıcı birçok uygulama tasnif edilerek incelenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/bf1835eabfba4b43f4fef74215eaafc2.docx 7d6e3aaa7e625c084d86d1ef03a7ea16 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/111e361b6e107e6e9e6a03274624a2db.pdf a2947719222efdecf3cb7cd024f70995 PDF Text Text BÂLÎ EFENDĠ’NĠN TERCÜME-Ġ AYNÜ’L-HAYAT’INDA “DOĞUM” Sibel ARTAN Özet İnsan yaşamının en önemli geçiş dönemlerinden biri olan doğumla ilgili çeşitli inançlar, gelenek ve görenekler ve bunlara bağlı oluşan ritüeller şüphesiz kültürün içinde önemli bir yer teşkil ederler. Geçiş dönemlerinin başlangıcı olan doğum çevresinde oluşan halk inanışlarını 16. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Bâlî Efendi tarafından yazılan Tercüme-i Aynü‟l- Hayat adlı eser çerçevesinde ele alacağız. Eser, Hayatü‟l-Hayavan‟ın Ömer bin Yûnus el-Hanafî elNahifî tarafından yapılan muhtasarının Türkçeye tercümesidir. Eserde kuşların ve hayvanların özellikleri, faydaları yanında birçok hayvanın insanla ilgili gerek fiziksel gerekse psikolojik rahatsızlıkları iyileştirici özelliklerinden bahsedilmiş, doğumla ilgili birçok uygulamaya da yer verilmiştir. Çalışmamızda eserde doğum öncesinden doğum sonrasına kadar olan doğurganlığı arttırıcı, doğum kontrolünü sağlayıcı ve doğumu kolaylaştırıcı birçok uygulama tasnif edilerek incelenecektir. Anahtar Sözcükler: Tercüme-i Aynü‟l-Hayat, Doğum, Halk inanışları, Hayvan APPLICATIONS RELATED WITH “BIRTH” IN TERCÜME-Ġ AYNÜ’L HAYAT Abstract Various beliefs related to childbirth which is one of the most important period of transition of human life, traditions and customs and the rituals attached to them undoubtedly constitute an important place in the culture. The folk beliefs that constitute around birth that is the beginning of transition period will be examined within the framework of the work of Tercüme-i Aynü‟l Hayat that was written by Bali Efendi, who was one of the 16.century Ottoman scholars. The work is the abridged Turkish translation made by Hayatü‟l-Hayavan Ömer bin Yûnus el-Hanafî el Okutman, Sakarya Üniversitesi, Türk Dili, smurad@sakarya.edu.tr �Nahifî. The features of birds and animals, benefits and beside these the healing properties of both physically and psychologically diseases of many animals related with human beings are mentioned in this work. The improvement of fertility of the prenatal until after birth, birth control provider and many applications to facilitate the birth will be sorted and analyzed. Key Words : Tercüme-i Aynü‟l-Hayat, Birth, Folk Beliefs, Animal Bâlî Efendi’nin Tercüme-i Aynü’l-Hayat’ında “doğum” Türk bilim tarihi açısından verimli bir dönem olarak nitelendirebileceğimiz 16. ve 17. yüzyıllarda birçok alanda telif ve tercüme eserler kaleme alınmıştır. Türk bilim tarihi, birçok alanda yetiştirdiği sayısız bilim adamıyla, özellikle tıp alanında dikkat çekmektedir. Anadolu Selçuklu Devleti‟nin kurulmasından sonra bu coğrafyada birçok darüşşifa inşa edilerek, bu darüşşifalarda bir taraftan tedavi hizmetleri verilirken diğer taraftan hekimler yetiştirilmiştir. (Doğan, 2009: 3) Bu dönemlerde Türkçe eserler verilmiş olsa da bu eserlerin birçoğu tercümedir. Bu eserlerden biri olan Tercüme-i Ayn‟ül-Hayat 16. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden olan Bâlî Efendi‟ye (öl. 980/1572-73) aittir. Bâlî Efendi Hayatü‟l-Hayavan‟ın Ömer bin Yûnus el-Hanafî el-Nahifî tarafından yapılan muhtasarını Tercüme-i Aynü‟l- Hayat adıyla tercüme etmiştir. Eserde, kuşların ve diğer hayvanların özellikleri ve faydaları anlatılır. Akıcı bir üsluba sahip olan eser H. 975 (1567-68) II. Selim‟e takdim edilmiştir. Kitapta birçok ayet ve hadislerin yanında Kazvînî, Kamâluddîn el-Demîrî, İmam el-Navavî, Aristo, İbn-i Sînâ, İbn el-Vardî, İbn-i Kasîr, İbn-i „Asakîr‟in eserlerinden iktibaslar yapılmıştır. Alfabetik olarak tertip edilen kitap, insan maddesiyle başlar; aslan, at, deve, akrep, pars, sığır gibi hayvanları tanıtarak devam eder. Hayvanların daha çok tıbbî faydalarını ele alan eserde, maddeler hayvanların Arapça adlarıyla alfabetik olarak sıralanmıştır. Eserin İstanbul-Süleymaniye Kütüphanesi Halet Efendi Kitaplığı n. 367 ve Bursa- İnebey Yazma Eserler Kütüphanesi n. 1552/1‟de kayıtlı olmak üzere iki nüshası bulunmaktadır. Her iki nüsha da tarafımızca doktora tezi olarak halen çalışılmaktadır. Tarihi en az insanlık tarihi kadar eski olan hastalıklarla insanoğlu binlerce yıldır mücadele etmiştir. Bu mücadelenin bir ürünü olarak doğan modern tıp, varlığını insanlığın binlerce �yıllık bilgi birikimine borçludur. (Doğan, 2011:120) Türk bilim tarihi tıp alanında önemli hekimler, eczacılar yetiştirmiştir. Bunların yanı sıra kendilerine özgü tedavi yöntemleri bulunan ve bitkilerden ilaç yapan kişilerin yani halk hekimlerinin varlığı da göz arda edilmemelidir. Bunlar çoğunlukla tedavi yöntemlerini büyüklerinden öğrenmiş deneyimli kişiler olup tedavide bitkisel, madensel ve hayvansal maddelerle hazırladıkları “halk ilacını” kullanırlar. (Şen, 2012: 2.) Halk hekimleri en eski dönemlerden beri halkın sağlığı ve problemleriyle alakalı aktif bir rol oynamışlar ve ilaçlarının ham maddelerini çoğunlukla doğadan edinmişlerdir. Örneğin, Altay, Tuva, Hakas ve Şor destanlarında hayvan kaynaklı ilaçlar içinde göğün boğasının boynuzu, ciğeri ve yüreği balina veya ayı kaburgası hayvanların özellikle kahramanın atının sidiği, dışkısı kanı ve sütü bulunmaktadır. (Atnur, 2010:57) Çeşitli hayvanlara ait dışkı, kan veya sütle tedavi yoluna gidilmesi de yine eski Türk geleneksel tıbbının kullandığı yöntemler arasındadır. Halkın olanakları bulunmadığı için veya başka sebeplerle doktora gitmediğinde ya da gitmek istemediğinde, hastalıkları tanımlama ve iyileştirme amacıyla başvurduğu yöntem ve işlemlerin tümüne “halk hekimliği” denmektedir. Bu açıdan hastalık deyimi de alıştığımızdan daha geniş bir anlam kapsar. Bununla sadece kişinin sağlık durumundaki aksaklıklar değil, kısırlıktan tutun da nazar değmesi gibi insanlardan gelebilecek kötü etkilere ve tabiat dışı varlıkların (cinler, periler vb.) sebep olabilecekleri sakatlıklara kadar türlü bozuklukları anlamak gerekir. (Boratav,1984:122) Halk hekimliği ile ilgili bir diğer yaklaşımsa ilkel tedavi yöntemleri ve batıl inanışların halk hekimliğinin temelini oluşturduğu düşüncesidir.(Doğan, 2011: 121) Bu sebeple içinde birçok hekimden alıntıların ve tecrübelerin aktarıldığı Tercümei Aynü‟l-Hayat‟a geleneksel ve büyüsel yöntemlerin uygulandığı bir halk hekimliği kitabı demek yanlış olmayacaktır. Uykusuzluktan, sara hastalığına; çeşitli iç hastalıklarından fiziksel birçok hastalığa kadar çeşitli bitkisel, hayvansal ve büyüsel birçok tedavi yöntemi içermektedir. Hastalıkların dışında nazara karşı koruyucu, aşk ve muhabbeti arttırıcı, savaşta ve ikili ilişkilerde üstün gelmekle alakalı birçok büyüsel uygulamalardan da bahsedilmektedir. Söz konusu eserde çalışmamıza konu olarak seçtiğimiz doğum öncesi, doğum ve doğum sonrasıyla alakalı olarak da birçok geleneksel tedaviye ve büyüsel uygulamalara yer verilmiştir. Bilindiği üzere doğum, insan hayatının en önemli ve mutlu olayı olarak kabul edilmektedir. İnsanoğlunun yaratılışında bulunan çoğalma, soyun devamı gibi özellikler sebebiyle doğum, �öncesiyle ve sonrasıyla tüm kültürlerde önemli bir geçiş dönemi olmuştur. Doğum, annenin gebe kalma isteğinden başlayarak yüzlerce adetin, inancın, dinsel ve büyüsel özlü yüzlerce işlemin hücumuna uğrayarak adeta onlar tarafından yönetilmektedir. (Örnek, 2000: 132) Doğum öncesi denilen dönem, kadının çocuk sahibi olma isteğiyle başlar. Çocuğu olmayan ailelerde ilk bakışta kusur kadında aranmıştır. Dolayısıyla kadının kısır olup olmadığını öğrenmek, doğacak çocuğun cinsiyetini belirlemek ve gebelik süresince doğacak çocuğun düşmemesini, sağlıklı olmasını, fiziksel ve psikolojik her türlü zarardan korunmasını, annenin sütünün artmasını sağlamak gibi konularla ilgili çeşitli inanışlar ve bunlara bağlı gelişen uygulamalar bulunmaktadır. Bu uygulamaların bir kısmı halk hekimliği ve geleneksel sağaltma yöntemleri olup bir kısmı da büyüsel uygulamalardır. Çocuğu olmayan kadının çeşitli buğulara oturtulması, rahime çeşitli ilaçlar uygulanması, belin çekilmesi gibi uygulamalar halk hekimliği ve geleneksel sağaltmayla ilgilidir. Çeşitli tılsımlar veya Kuran‟da geçen bazı ayetlerin yazılıp çocuğu olmayan kadının üzerinde bu tılsımları veya duaları taşıması ve buna bağlı yapılan işlemler ise büyüsel uygulamalara girmektedir. Örneğin, kısırlığı gidermek için Trabzon, Giresun, Rize‟de bir kırlangıç avlandıktan sonra sol kanadı bütün olarak kesilip alınmakta, üç gün ay ışığında bırakılarak kısır kadının da adı söylenip kuşun kanadı bir ocağın çevresinde yedi kez döndürülmektedir. Bu sırada “ya Kadir” cümlesi okunarak ocağa üfürülmektedir. Kuş kanadına kadının adının yazılıp muşambaya sarılı bir şekilde bir ipek iplikle bağlanıp bir kıyıya bırakılmalıdır. Çocuğun düşmesini önlemek için Sivas- Tokat- Zile‟de bir kertenkele yakalanarak bir teneke kutu içine diri diri hapsedilmelidir. Doğum yapacak kadın bu kutuyu muska haline getirip, boynunda taşımalıdır. (Sipahi,2006: 58.) Gebelik süresince kadının ve bebeğin korunmaları esastır. Özellikle nazar veya farklı boyutlardaki kötü yaratıklardan korunması için çeşitli dualar ve uygulamalar yapılır. Bebeğin düşmesinin bir yerde bu kötü enerjilerle alakalı olduğu düşünülür. Doğumun kolay bir şekilde gerçekleşmesi için çeşitli buhurlar ve ilaçların yanı sıra halk arasında uygulanan işlemler de vardır: kilit açma, düğüm çözme gibi. Gebelik sonrası süreçte ise doğan çocuğun sağlıklı olması esastır. Sadece sağlıklı olması yetmez, çocuğun iyi huylu, güzel ahlaklı olması, vaktinde yürüyüp konuşması ve diş çıkarması gibi hususlar da önem arz eder. Ve çocuğun anne sütünden yararlanması gerekir ki bu yüzden anne sütünü arttırıcı kürler kadına uygulanır. �Çocuğun gece uykusunda ağlaması ya da farklı nesnelerden, karanlıktan korkması, sara, sarılık gibi hastalıklardan korunması ve en önemlisi de kötü gözlerden yani nazardan korunması için çeşitli uygulamalara birçok yerde rastlanmaktadır. Tercüme-i Aynü‟l-Hayat adlı eserde geçen doğumla alakalı bazı uygulamalar şunlardır: Gebeliğe yardımcı ve doğumu kolaylaştırıcı, süt arttırıcı uygulamalar: 1. bu ayet perşembe günü ağaçkavunu çiçeğinden yedi yaprağa yazılıp daha sonra kadına bu yapraklar artarda yutturulursa, her yapraktan sonra sarı inek sütü içirilirse ve bu işlem üç gün boyunca tekrarlanırsa kadın hamile kalır. 2. Tavşan beyninden bir dirhem içen kadın kolaylıkla karnındaki çocuğu çıkartır ve doğumu kolay olur. 3. Bir kadının kısır olup olmadığını öğrenmek için bir parça pamuk içine sarımsak konup yedi saat bekletilir. Eğer sarımsak kokusu kadının ağzından gelirse kadına ilaç yapılır ve hamile kalmasına bir engel olmadığı anlaşılır. 4. Bir kadın birzun kuşunun kanından içerse asla hamile kalmaz ve kadına birzun kuşunun gübresiyle buhur yapılırsa kadın karnındaki cenini çıkartır. 5. Eğer hamile bir kadın katırın sidiğini içerse çocuğu ölü olarak doğar. 6. Hamile kadına sığır hayâsıyla buhur yapılırsa cenin ölü ya da diri kolaylıkla doğar. 7. Kadına eşek tırnağı ile buhur yapılırsa çocuk diriyse doğumu hızlı ve kolay olur. Eğer karnındaki çocuk ölüyse de dışarı çıkması kolay olur. 8. Yarasa ödünü doğumu zahmetli olan kadının rahmine sürseler kadının doğumu hemen gerçekleşir. 9. Tavuk yumurtasının kabuğu yumuşakça dövülüp suyla birlikte doğurmakta zorluk çeken kadına içirilirse, kadın hemen hamile kalır ve doğurması kolay olur. 10. Misk kedisinin teri, rahim boğulmasına ve doğum zahmetine fayda verir. 11. Şahmetü‟l-arz denilen yer kurdu yakalanıp kurutulup doğurma güçlüğü çeken kadına bir dirhem içirilirse anında fayda verir ve kadın doğurur. �12. Sırtlan derisi hamile bir kadının karnı üzerine bağlanıp kadın bunu taşırsa çocuğunu düşürmez. 13. Tavus kuşunun tırnağı kadının uyluğu üzerine bağlanırsa kadın hemen hamile kalır. 14. Tavus kuşunun tırnağı doğum yapacak kadının bağı (kemeri) altında buhur yapılırsa kadın çabuk doğurur. 15. Tavşancıl kuşunu doğurması güç kadının üzerine assalar kadın kolaylıkla doğurur. 16. Tavşancıl kuşunun ödünü sütü azalmış kadının memesine sürseler sıkıntısını giderip sütünü arttırır. 17. At gübresini kurutup ezip onunla hamile kadına buhur yapsalar çocuk kolaylıkla doğar. 18. Kara köpek gübresini bir kadın üzerinde taşırsa çocuğunu düşürmesini engeller. 19. Akbabanın kanadından bir tüyü doğurmak isteyen kadının altına koysalar hamile kalır. 20. Koç ve sığırın iç yağları pırasa suyuyla karıştırılıp bunu üzerinde taşıyan hatunun doğurması kolay olur. Çocuğun cinsiyetiyle ilgili uygulamalar: 21. Eğer bir kadın hamile kalmadan önce erkek tavşan mayasını (öz suyunu) içse erkek, dişi tavşan mayasını içse kız doğurur. 22. Eğer hamile bir kadının çocuğunun kız mı erkek mi olduğu öğrenilmek istenirse bir biti tutup bir adamın avucu içine koyup hamile kadının sütünü üzerine sağarsa eğer bit sütün içinden çıkarsa çocuk kız, çıkmazsa erkektir. Çocuğun fiziksel özellikleriyle ilgili uygulamalar: 23. Güzel bir suret resm edilip kadın o surete bakarsa doğacak çocuk o güzel surete benzer. 24. Arslan dişi küçük çocuk üzerine asılırsa çocuğun dişler kolaylıkla çıkar. 25. Tavşan beyni küçük çocukların dişlerine sürülürse dişleri çabuk çıkar. 26. Tilkinin hayâsı çocuk üzerine bağlanırsa çocuğun dişleri zahmetsizce çıkar. 27. Ayının azı dişini emziren kadının sütüne koyup, çocuğa içirseler çocuğun dişleri kolaylıkla çıkar. 28. Eğer köpek dişini çocuk üzerine asarlarsa çocuğun dişleri zahmetsiz ve ağrısız çıkar. �29. Köpek topuğunu çocuk üzerine asarlarsa çocuğun dişleri kolay ve ağrısız bir şekilde çıkar. 30. Saksağan kuşunun kanını kurutup gülsuyuyla karıştırıp konuşmayan çocuğa içirseler çocuğun dili açılıp konuşmaya başlar. 31. Saksağan iliğini siniriyle beraber çocuğa yedirseler çocuk zeki ve ezberi kuvvetli olur. 32. Arap atının teri kırk gün bir çocuğun kasığına ve koltuk altlarına sürülse çocukta kıl çıkmaz. Nazar ,korku, ağlama gibi psiklojik durumlarla ilgili uygulamalar: 33. Deve kılını yatağını ıslatan çocuğun uyluğuna bağlanırsa yatağını ıslatması geçer. 34. Eğer hamile bir kadın erkek veya dişi katırın beyninden bir miktar içerse doğacak çocuğu deli olur. 35. Tekeninin gübresini çok ağlayan çocuğun başı altına koysalar ağlaması hafifler. 36. Tilkinin azı dişini ümmüsübyanı olan çocuk üzerine bağlasalar çocuğun hastalığı geçip uykusunda bağırıp ağlaması iyileşir ve güzel ahlaklı olur. 37. Tilkinin azı dişleri gece vakti ağlayan küçük çocukların üzerine asılsa ağlamasını giderir. 38. Eşeğin alnındaki deri çocuğun üzerine asılırsa çocuğun feryat ve bağırışları ortadan kalkar. 39. Dişi eşek sütünü ağlayan çocuğa içirseler çocuğun ağlaması kesilir. 40. Ayının sağ gözünü küçük çocuk üzerine assalar çocuğun uykuda bağırıp ağlaması sona erer. 41. Ayı derisini huysuz, çok ağlayan çocuğun üzerine assalar çocuğun ağlaması ortadan kalkar. 42. Tavuk kursağında bulunan taşı küçük çocuğun başının altına koysalar uykusunda bağırıp ağlamaz. 43. Domuz balığının dişlerini çocukların üzerine asarlarsa çocuklar feryat edip ağlamaz. 44. İbn-i Sinaya göre kurdun sağ gözü çocuklar üzerine asılsa nazardan korur ve çocuğun gece korkusuna iyi gelir. 45. �bir kişi bu ayet-i kerimeyi cuma gecesi safran ve gülsuyuyla ceylan derisi üzerine yazıp çocukların üzerine assa çocukların korkularına fayda verir. 46. bir kişi bu ayet-i kerimeyi ceylan derisi üzerine yazıp bakırdan bir kolye içine koyup çok ağlayan küçük çocuğun boynuna assalar ağlaması kesilir ve iyi huylu olur. 47. Fil kemiğini çocukların boynuna taksalar ağlamaları ve bağırmaları ortadan kalkar. 48. Kurdun iki gözleri hangi çocuk üzerine asılırsa o çocuk sara hastalığına yakalanmaz. 49. Kurdun topuğunu çocukların boyunlarına bağlasalar saradan ve ümmüsübyan derdinden korunur. Doğum kontrolüyle ilgili uygulamalar: 50. Kadının loğusalık kanını memesine sürmesi kadını ikinci hamilelikten korur. 51. Tavşan dışkısını (gübresini) bir kadın boynuna asarsa asla hamile kalmaz. 52. Tavşan kanını içen bir kadın asla hamile kalmaz. 53. Tavşan mayasını taşımak kadını hamile bırakır, tavşan kanını içmekse hamile kalmasını engeller. 54. Katırın kalbi kurutulup bir parçasından kadın içse hamile kalamaz. 55. Katırın kulak kirini bir kadın üzerinde taşırsa asla hamile kalmaz. 56. Eğer bir kadın kurt sidiği üzerine küçük abdestini yaparsa o kadın asla hamile kalmaz. 57. Gelincik avuçlarını bir kadın boynuna takıp taşırsa üzerinde taşıdığı müddet asla hamile kalmaz. 58. Bir kadın dişi koyun tüyünü üzerinde taşırsa doğurganlığı azalır. Bulguların Orjinal Hali: 1. iş bu āyāt kirām-ı ḥamel ve ḥabel içün ve ana ḳarnında oġlancuġuŋ ḥıfẓiçün ve daḫı ḳabūliçün ve nāsuŋ gözlerine heybetlü olmaḳ içündür pes bir kimesne böyle olmaḳ istese bu āyeti pençşenbe güni aġaç ḳavunı �çiçeginden yedi varaḳda yazsa andan ṣoŋra ʿavratına ol yapraḳları biri biri ardınca yut dėyü emrėdüb her varaḳ üzre ṣaru inek südin içürüb üç gün bu vechle eylese ol ʿavrat bi-iẕni’l-lāh yüklü ola (5-a) 2. eger (erneb) anuŋ beynisinden bir dirhem içeler şikemde olan oġlanı ısḳāṭ ėdüb vilādeti āsān ola (26-a) 3. baʿż ṭabḭbler eydür ḳaçan bir ʿavratuŋ ʿaḳḭm eydügini ve ʿaḳḭm degül eydügini bilmek isteseŋ penbe içre ṣarmısaḳı getürmek buyurasın ki yedi sāʿat ṭura eger ṣarmısaḳ ḳoḫusı aġzından gelürse aŋa edviyye ile ʿilāc ėde bi-iẕni’l-lāh ol ʿavrat yüklü ola ve illā yüklü olmaz rāzḭ ėder (3-b) 4. bir ʿavrat birẕūn ḳanından içse ebeden ḥāmil olmaya birẕūn ziblini buḫūr etseler ʿavrat karındaġı cenḭn yaʿnḭ oġlan ḫurūc ede (33-a) 5. eger bir ḥāmil ʿavrat baġaluŋ bevlini içse cenḭni mürde düşüre (34-b) 6. (ḫayā-yı baḳar) anuŋıla ḥāmil ʿavrata buḫūr etseler vilādeti āsān ola ve cenḭni eger zinde ve mürde iḫrāc ede (35-b) 7. ʿavrat ḥımār ṭırnaġı ile tebḫḭr olınsa diri olduġı ḥālde veledi ḫurūc-ı sühūlet ile tḭz-rek ola eger cenḭn yaʿnḭ şikemdeki veled meyyit olsa anı daḫı iḥrāc ėdüb çıḳara (53-b) 8. ḫuffāş merāresini ṭoġurması güç olan ʿavrat fercine mesḥ etseler hemān sāʿat ṭoġura (64-b) 9. (tavuk) yumurdanuŋ ḳabını muḥkem yumşaḳ saḥḳ ėdüb ṣuyla ṭoġurmaḳda ʿusret çeken ʿavrata içüresin ol ʿavrat siryaʿān vażʿ ḥaml ede zaḥmet çekmeye (70-b) 10. ol bir ḥayvāndur kediye beŋzer iki uyluḳları arasından zebād alurlar ve o zebāduŋ ruṭūbeti muʿtedildür ve mertebe-yi ṧāniyede ḥārdur ʿusr-ı vilādete yaʿnḭ raḥm boġulmasına ve oġlanı güç ṭoġurmasına fāʾide ve nefʿ vėrür(90b) 11. şaḥmetü’l-arż dedükleri cānveri ṭutub ve ḳurudub ṭoġurması güç ʿavrata andan bir dirhem miḳdārı içürseler hemān sāʿat ṭoġura (92-a) �12. eger żabʿ derisini bir ḥāmil ʿavrat ḳarnı üzerine baġlayub götürse ol ʿavrat oġlanın düşürmeye (96-b) 13. ṭāvus çengālı muṭlaḳa ʿavratuŋ uyluġı üzre baġlansa fḭ’l-ḥāl vażʿ ḥaml ede (98-b) 14. ṭāvus maḫlebini ṭoġuracaḳ ʿavratuŋ baġı altında buḫūr etseler ol ʿavrat tḭz ṭoġura (98-b) 15. e’l-ʿuḳāb (ṭavşancılḳuşı) ṭoġurması ṣarb ʿavrat üzre anı taʿlḭḳ etseler ol ʿavrat tḭz ṭoġura (101-a) 16. ʿuḳḳāb merāresini memesinde südi münʿaḳid olmış ʿavratuŋ memesinde ṭılā etseler elemini sākin edüb südini çoḳ ede (101-a) 17. feres ziblini ḳurudub ve saḥḳ edüb anuŋıla yarsalar ḳarından veledi iḫrāc ede (112-b) 18. ḳara kelbüŋ ziblini bir ʿavrat götürse oġlan düşürmekden emḭn ola (122-b) 19. (e’n-nesr kerkes dedükleri maʿrūf ḳuşdur) ḳaçan anuŋ ḳanadından bir yüŋi ṭoġuracaḳ ʿavrat altına ḳosalar fevrḭ vażʿ ḥaml ede (124-a) 20. ḳoç ve ṣıġırlar şaḥmlarını kürrāṧ ṣuyıyıla yaʿnḭ helyūn ṣuyıyla cemḭʿan ḫılṭ edüb ʿavrat götürse ṭoġurması āsān ola(119-b) 21. eger bir ʿavrat evvel ḥamlinde erkek ṭavşanuŋ māyesini içse erkek ṭoġura ve eger dişisinüŋ içe ḳız ṭoġura 22. eger bir gebe ʿavrat erkek mi veyā ḳız mı ḥāmildür bilmek dileseŋ bir biti ṭutub bir ādemüŋ keffi içine ḳoyub üzerine ḥāmil ʿavrat südini ṣaġa eger bit süd içinden ḫurūc ederse ol ʿavrat ḳıza ḥāmildür eger ḫurūc etmez ise erkege ḥāmiledür (118-a) 23. ḳaçan ki bir ḫūb- rūy ṣabḭ sūreti taṣvḭr ve naḳş olınub ʿavrat ol ṣūrete naẓar ḳılsa vücūda gelen veled ekṧer āʿżāde aŋa beŋzeye (2-a) 24. arslan dişini küçük oġlancuḳ üzere taʿlḭḳ etseler ol oġlancuġuŋ dişleri sühūlet ile bite (17-b) 25. (erneb) anuŋ dimāġını küçük oġlancuġuŋ dişleri mevżiʿne sürseler dişleri tḭz bitüre (26-a) �26. dilkünüŋ ḫāyesi ṣabḭ üzre şedd olınsa dişleri zaḥmetsüz bite (44-b) 27. ayunuŋ azu dişini emzürici ḫatunuŋ südine bıraġub oġlancuġa içürseler ol maʿṣūmuŋ dişleri āsānlıġıla bite (68-a) 28. eger kelb dişini ṣabḭ üzre taʿlḭḳ etseler zaḥmet ve elemsüz dişleri ḫurūc ede (121-b) 29. (kelb nābını) eger ṣabḭ üzre taʿlḭḳ olınsa elem ve vecaʿsuz dişi bite (122-a) 30. ʿaḳʿaḳ ḳanını ḳurudub gülābla ḳarışdurub söylemez oġlancuġa içürseler dili açılub tekellüm ede (102-b) 31. ʿaḳʿaḳiligini siŋür ile ṣabḭye yedürseler faṣḭḥ ve ẕekḭ ve fehḭm ve ḥāfıẓ oluban büyüye (102-b) 32. feres-i ʿarabḭnüŋ deri ile ḳırḳ gün bir ṣabḭnüŋ ḳasıġına ve ḳoltuġına ṭılā olınsa anda ḳıl bitmeye (112-b) 33. deve ḳılını döşegine tebevvül eden ṣabḭnüŋ uyluġına baġlasalar zāḭl ola (22b) 34. eger bir ḥāmilʿ avrat baġal ve baġale dimāġından bir şemme içse anuŋ veledi mecnūn ola (34-a) 35. tekenüŋ sergḭnini çoḳ aġlayan ṣabḭnüŋ başı altına ḳosalar bükāsı yeyni ve ḫafḭf ola (43-b) 36. ṧaʿlebüŋ azu dişini rḭḥ-i ṣıbyānı olan ṣabḭ üzerine baġlasalar ol ṣabḭden rḭḥ-i ṣıbyān gidüb uyḫusında fezaʿ ve feryād etmeye ve aḫlāḳı ḫūb ve zḭbā ola (44-a) 37. (dilkünüŋ azu dişleri) gice ile fezaʿ ėdüb çoḳ aġlayan ṣaġḭr oġlancuḳ üzerine taʿlḭḳ olınsa fezaʿ ve keṧret bekā ol ṣaġḭrden gide (44-a) 38. ḥımāruŋ alnı derisini sıbyān üzre taʿlḭḳ etseler anuŋ fezaʿ ve feryādlarını menʿ ede (52-b) 39. ḥımāre südini aġlaması çoḳ ṣabḭye içürseler bükā andan zāḭl ola (53-b) 40. (ayunuŋ saġ gözini) ṭıfl oġlan üzre taʿlḭḳ olınsa uyḫusında ḳorḳub fezaʿ etmeye (68-b) �41. ayu derisini ḫılḳı çirkḭn çoḳ aġlar ṣabḭ üzre taʿlḭḳ etseler aġlamasını zāḭl ede (68-b) 42. (ṭavuḳ ḳursaġında bir ṭaş olur ol ṭaşı alub) küççük oġlancuġuŋ başı altına ḳosalar uyḫusında çaġırub fezaʿ etmeye (70-a) 43. (ṭoŋuz balıġı) anuŋ dişlerini oġlancuḳlar üzre taʿlḭḳ etseler oġlancuḳlar fezaʿ ve feryād etmeyeler (72-b 8-9.s) 44. ibn-i sḭnā eydür ḳurduŋ ṣaġ gözi eṭfāl üzre aṣılsa göz degmekden ḥıfẓ ede ve gice ile ḳorḳmaḳdan menʿ ede (79-a) 45. şeyḫ şehābed’-dḭne’t-temmḭmḭ raḥmetu’l-lāh eydür bir kimesne bu āyāt-ı kerḭmeyi cumʿa gicesi ʿışā-yı āḫireden ṣoŋra zaʿferānla ve gülābla ġazāl derisi kāġıd üzre yazub) oġlancuḳlar üzre taʿlḭḳ etseler cemḭʿi ḳorḳduḳları nesnelerden emḭn ola ve sālim ola (107-a) 46. şeyḫ raḥmetu’l-lāheydür bir kimesne bu āyāt-i kerḭmeyi ġazāl raḳḳı üzre yazub baḳırdan bāzū-bend içine ḳoyub çoḳ aġlayan ṭıfl oġlancuḳ boynına taʿlḭḳ eylese bükāsı münḳaṭıʿ olub aġlamaz ola ve ḫalḳı eyü ola inşāʾa’-llāhü teʿālā (108-a) 47. fḭl kemügini oġlancuḳlar boynına ṭaḳsalar anlardan fezaʿ zāḭl ola (115-b) 48. ḳurduŋ iki gözleri ḳaçan ṣabḭ üzerine taʿlḭḳ olınsa ol ṣabḭ ṣarʿ olmaya (78-a) 49. ḳurduŋ ṭopuġını eṭfālüŋ boyunlarına baġlasalar ṣarʿdan ve ümmü’ṣ-ṣıbyān dedükleri derden emḭn olalar (79-a) 50. ḳaçan ʿavrat nifās ḳanı ile memesini ṭılā eylese ol ʿavratuŋ evvel veledi anı yüklü olmaḳdan menʿėder (2-b) �51. ṭavşan ziblini yaʿnḭ sergḭnini bir ʿavrat boynına ṭaḳsa mādām ki üzerindedür ḥāmil olmaya (26-a) 52. ṭavşan ḳanını ḳaçan bir ʿavrat içse ebedḭ yüklü olmaya (26-b) 53. (ṭavşan māyesinden) götürmesi ʿavratı yüklü ėder ve içmesi ʿavratı ḥāmil olmaḳdan menʿėder (26-b) 54. baġaluŋ ḳalbini ḳaçan ḳurıdub ḳazındusından bir ʿavrat içse ḥāmil olmaya 55. baġaluŋ ḳulaġında olan ve saḫından yaʿnḭ ḳulaġı kirinden bir ʿavrat getürse keẕalik ḥāmil olmaya 56. eger bir ʿavrat ḳurduŋ bevli yaʿnḭ sidügi üzre tebevvül etse ol ʿavrat ebeden ḥāmil olmaya (79-b) 57. aʿḭş anuŋ avuçlarını bir ʿavrat boynına ṭaḳub götürse mādām ki üzerindedür ḥāmil ve ḥabeli olmaya (104-a) 58. bir ʿavrat naʿcenüŋ yüŋiyle anı götürse ḥamli kesile (125-a) Sonuç Tarihten bu yana insanlar doğum olayını olumsuz dış etkiler ve çözümlenemeyen tabiatüstü kötü güçlerin tesirlerinden korumak için bir takım çarelere başvurmaktadırlar. İncelemiş olduğumuz Terceme-i Aynü‟l-Hayat adlı eserde doğum, öncesiyle ve sonrasıyla alakalı rastladığımız uygulamaları; -Gebeliğe yardımcı ve doğumu kolaylaştırıcı, süt arttırıcı uygulamalar -Çocuğun cinsiyetiyle ilgili uygulamalar -Çocuğun fiziksel özellikleriyle ilgili olanlar -Nazar, korku, ağlama gibi psikolojik durumlarla ilgili uygulamalar -Doğum kontrolüyle ilgili uygulamalar olarak beş başlık altında topladık. Bu sınıflandırmadan yola çıkarak çalışmamızda yer alan elli sekiz uygulamanın günümüzde geçerliliğini yitirmiş olduğunu söyleyebiliriz. Bunun yanı sıra bu uygulamalarla teoride aynı olmasalar da Anadolu‟nun birçok bölgesinde doğum öncesi, doğum ve sonrasıyla alakalı bir �takım adet, batıl inanç ve büyü ile ilgili uygulamaların halen yaşadığını söylemek Şamanizm etkisi de düşünülecek olursa yanlış olmayacaktır. Bu ve benzeri davranışlar bilimsellikten uzak tamamen törensel özellikler taşırlar. Tarihî tıp metinleri içerisinde az da olsa rastlanılan halk hekimliğine ait uygulamalar halk bilimi açısından da önem taşımaktadır. Dolayısıyla bu metinlere halk bilimi sahasında çalışan araştırmacıların da ilgi göstereceği kanaatindeyiz. Günümüzde halk hekimliği çalışmalarında tarihî metinlerde görülen ve günümüzde devam eden uygulamalar; günümüzde kullanılan ancak tarihî metinlerde rastlanılmayan uygulamalar olmak üzere bir sınıflandırmaya gidilebilir. Tüm bunlar göz önüne alındığında modern tıbbın her geçen gün ilerlemesine karşın kökleri İslam öncesine kadar uzanan geleneksel tedavi yöntemlerinin modern tıbbın yanında hala geçerliliğini koruması tarihî tıp metinlerini değerli kılmaktadır. Kaynaklar Atnur, Gülhan (2010), “Sibiryadaki Bazı Türk Boylarının Destanlarında Halk Hekimliği Uygulamaları”, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi- Bilig, Güz -Sayı: 55, s. 51-70 Boratav, Pertev Naili (1984), 100 Soruda Türk Folkloru, Gerçek Yayınları, İstanbul, s.122123 Clauson, Sir Gerard (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford. Develioğlu, Ferit (2005), Osmanlıca-Türkçe Lügat, Aydın Yayınları, Ankara. Doğan, Şaban (2009), “16.-17. Yüzyıl Türkçe Tıp Yazmalarına Genel Bir Bakış”, Müjgan Cumbur Armağanı, TDK Yayınları, Ankara. Doğan, Şaban (2011), “XIV.-XV. Yüzyıl Türkçe Tıp Metinlerinde Halk Hekimliği İzleri” Milli Folklor, Yıl 23, Sayı 80, s.120-132. Mütercim Asım Efendi (2000), Burhân-ı Katı (Haz. M. Öztürk, D. Örs), TDK yayınları, Ankara. Örnek, Sedat Veyis (2000), Türk Hak Bilimi, Kültür Bakanlığı Yay. 1629- II. Baskı, Ankara, s.132 Sarı, Mevlüt (1984), El-Mevârid, Arapça Türkçe Lügat, İpek Yayınları, İstanbul. �Sipahi, Abdülkadir (2006), “Türk Halk İnançlarında Büyü ve Büyüyle İlgili Uygulamalar”, Ankara Üniversitesi Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı Yükseklisans Tezi, Ankara, s. 58 STEINGASS, F. (1998), Persian- English Dictionary. İncluding The Arabic Words And Phrases To Be Met With İn Persian Literature, Librairie du Liban. Şemseddin Sami (2005), Kamusu Türkî, Çağrı Yayınları, İstanbul. Şen, Aşiret Boran (2012), “Antakya Çevresinde Geleneksel Tedavi Yöntemleri”, VII. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri, s.2 TDK (1977). Tarama Sözlügü;I-VIII. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. TDK (1993). Türkiye‟de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. TDK (2005), Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2176 Title A name given to the resource TERCÜME-İ AYNÜ’L-HAYAT’TA “DOĞUM” İLE İLGİLİ UYGULAMALAR Author Author ARTAN, Sibel Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Tercüme-i Aynü’l-Hayat, Doğum, Halk inanışları, Hayvan. ÖZET İnsan yaşamının en önemli geçiş dönemlerinden biri olan doğumla ilgili çeşitli inançlar, gelenek ve görenekler ve bunlara bağlı oluşan ritüeller şüphesiz kültürün içinde önemli bir yer teşkil ederler. Geçiş dönemlerinin başlangıcı olan doğum çevresinde oluşan halk inanışlarını 16. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Bâlî Efendi tarafından yazılan Tercüme-i Aynü’l- Hayat adlı eser çerçevesinde ele alınmıştır. Eser, Hayatü’l-Hayavan’ın Ömer bin Yûnus el-Hanafî el-Nahifî tarafından yapılan muhtasarının Türkçeye tercümesidir. Eserde kuşların ve hayvanların özellikleri, faydaları yanında birçok hayvanın insanla ilgili gerek fiziksel gerekse psikolojik rahatsızlıkları iyileştirici özelliklerinden bahsedilmiş, doğumla ilgili birçok uygulamaya da yer verilmiştir. Çalışmamızda eserde doğum öncesinden doğum sonrasına kadar olan doğurganlığı arttırıcı, doğum kontrolünü sağlayıcı ve doğumu kolaylaştırıcı birçok uygulama tasnif edilerek incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/43ddd9d5e2b2f6a6c07878a469cc2a0d.docx fa1722e477275617d7f8c4ec6e4de409 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a2914f83054db12c9b5e1b7aeaf970dc.pdf 65f7cc1976d2ade1f54a490c548dc60f PDF Text Text BİLGE KARASU’NUN USTA BENİ ÖLDÜRSEN E! ADLI HİKÂYESİNİN İSİM İÇERİK BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ Burak ARMAĞAN Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Türk Dili Ve Edebiyatı Bölümü, Ağrı / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bilge Karasu, us, ben, tahlil. ÖZET Usta Beni Öldürsen E! hikâyesi on iki bölümden oluşan Göçmüş Kediler Bahçesi kitabının yedinci hikâyesidir. Alıntı ve Gönderge Yöntemiyle Yapılan metinlerarasılık tekniği ile -Koncaku Monogatari Şu- Japon Öyküsü, hikâyenin arka planını oluşturur. Buna göre iblisleşivermiş olan bazı ana babalar herkesi ortadan kaldırdıkları gibi çocuklarını da ortadan kaldırırlar. Hikâyede, kişiliğin oluşumunda en önemli iki etken olan kalıtım ve çevreden kalıtımın ağır basışı, ustasının tüm çabalarına rağmen çırağının iblişleşmesinin önüne geçemeyişi anlatılır. Öykünün isim-içerik ilişkisi iki farklı okumaya da müsaittir. Başlığa göre değerlendirildiğinde usta-çırak ilişkisinin ön plana çıktığı görülür. Ancak kelimelerin arka planda yüklendikleri anlamlar da göz önünde bulundurulduğunda hikâye yepyeni bir yapıya bürünür. Buna göre us+ta [us, akıl/zihin; ta, bulunma hali eki] akılda; ben ise vücutta oluşan siyah leke anlamındadır. Hikâyede ben, nefret imgesidir. Kelimelere bu yönleriyle bakıldığında öykü başlığı zihinde nefreti öldürsene şekline çevrilir. Bu bildiride Usta Beni Öldürsen E! hikâyesinin isim-içerik ilişkisi üzerinden tahlili yapılmaya çalışılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8780acf684f3b3709b8a5592955ac5ff.docx 04811279adb5897b7fe8034b169f9f07 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3124bf1a609f9b2589454c84500ef36d.pdf 39be5e8812b5d5f94cdfaa7990002850 PDF Text Text BİLGE KARASU’NUN USTA BENİ ÖLDÜRSEN E! ADLI HİKÂYESİNİN İSİM İÇERİK BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ Burak ARMAĞAN1 Özet Usta Beni Öldürsen E! hikâyesi on iki bölümden oluĢan Göçmüş Kediler Bahçesi kitabının yedinci hikâyesidir. Alıntı ve Gönderge Yöntemiyle Yapılan metinlerarasılık tekniği ile -Koncaku Monogatari ġu- Japon Öyküsü, hikâyenin arka planını oluĢturur. Buna göre iblisleşivermiş olan bazı ana babalar herkesi ortadan kaldırdıkları gibi çocuklarını da ortadan kaldırırlar. Hikâyede, kiĢiliğin oluĢumunda en önemli iki etken olan kalıtım ve çevreden kalıtımın ağır basıĢı, ustasının tüm çabalarına rağmen çırağının ibliĢleĢmesinin önüne geçemeyiĢi anlatılır. Öykünün isim-içerik iliĢkisi iki farklı okumaya da müsaittir. BaĢlığa göre değerlendirildiğinde usta-çırak iliĢkisinin ön plana çıktığı görülür. Ancak kelimelerin arka planda yüklendikleri anlamlar da göz önünde bulundurulduğunda hikâye yepyeni bir yapıya bürünür. Buna göre us+ta [us, akıl/zihin; ta, bulunma hali eki] akılda; ben ise vücutta oluĢan siyah leke anlamındadır. Hikâyede ben, nefret imgesidir. Kelimelere bu yönleriyle bakıldığında öykü baĢlığı zihinde nefreti öldürsene Ģekline çevrilir. Bu bildiride Usta Beni Öldürsen E! hikâyesinin isim-içerik iliĢkisi üzerinden tahlili yapılmaya çalıĢılmıĢtır. Anahtar Kelimeler: Bilge Karasu, us, ben, tahlil. AN EVALUATION OF BILGE KARASU’S STORY USTA BENİ ÖLDÜRSEN E IN THE CONTEXT OF NAME AND CONTENT Abstract Usta Beni Öldürsen E! is the seventh story of the book of Göçmüş Kediler Bahçesi which was consisted of twelve chapters. Intertextual technique done by Quote and Referent Method, and a Japanese tale -Koncaku Monogatari ġu- constructed the background of the 1 ArĢ. Gör., Ağrı Ġbrahim burak_87_05@hotmail.com Çeçen Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Sayfa 1 / 13 �story. According to this, some demonized parents annihilate their children as they annihilate everybody. In this story, the dominance of heredity from heredity and environment ,the most important elements in the construction of personality, and his master‟s being unable to prevent his apprentice‟s demonizing in spite of all the efforts is told. The name-content relationship of the tale is of two different reading. When evaluated according to the tittle it is seen that the master-apprentice relationship come to the front. Yet, once read considering the meaning of the background meanings of the words story is converted into a new structure. So, us+ta [us, in English, mind/ reason; ta, being in somewhere, suffix] in mind; ben is a black spot on the body. In the story, ben symbolizes the hatred. When looking these words from this aspect they are translated as kill the hatred in the mind. In this paper, the story Usta Beni Öldürsen E! is tried to be examined in the context of name-content relationship. Key Words: Bilge Karasu, mind, I/black spot, examine. Yazarın Hayatı ve Eserleri 1930 Yılında Ġstanbul‟da doğan Karasu, Ġstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü‟nü bitirmiĢtir. 1974 Yılında Hacettepe Üniversitesi‟nde öğretim görevliliğine baĢlayan Karasu‟nun bu görevi 1995 yılındaki vefatına kadar sürmüĢtür. Ġlk yazısı 1950‟de, ilk öyküsü de 1952‟de Seçilmiş Hikâyeler dergisinde yayımlanan sanatçı, 1963 yılında D.H. Lawrence‟ın The Man Who Died (Ölen Adam) kitabının çevirisiyle Türk Dil Kurumu Çeviri Ödülü‟nü, 1971‟de Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı kitabıyla Sait Faik Hikâye Armağanı‟nı, 1991‟de Gece kitabı ile Pegasus Ödülünü ve 1994‟te Ne Kitapsız Ne Kedisiz’le Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü‟nü almıĢtır. Bilge Karasu‟nun eserleri; Troya'da Ölüm Vardı (1963), Uzun Sürmüş Bir Günün Aksamı (1970), Göçmüş Kediler Bahçesi (1979), Kısmet Büfesi (1982), Gece (1985), Kılavuz (1990), Ne Kitapsız Ne Kedisiz (1994), Narla İncire Gazel (1995), ölümünden sonra yayımlanan Altı Ay Bir Güz (1996), Füsun Akatlı tarafından kitaplaĢtırılan Lağımlaranası ya da Beyoğlu (1999), Öteki Metinler (1999) ve Serdar Soydan‟ın derlediği Susanlar (2009) ile birlikte toplam on iki kitaptan oluĢur. Göçmüş Kediler Bahçesi adlı eserde yer alan “Usta Beni Öldürsen E!” hikâyesi, 12 hikâyeden oluĢan kitabın 7. hikâyesidir. Sayfa 2 / 13 �Hikâyenin Özeti Hikâye, Alıntı ve Gönderge Yöntemi ile yapılan “Metinlerarasılık” tekniği kullanılarak -Koncaku Monogatari ġu- Japon Öyküsünün bir parçası ile baĢlar. Bu parçada belirtilenler hikâyede anlatılmak istenenin arka planını oluĢturur. Buna göre “iblisleĢivermiĢ” olan bazı ana babalar herkesi ortadan kaldırdıkları gibi çocuklarını da ortadan kaldırırlar. Hatırladığı ilk gün iki yaĢında olan (bunu daha sonra annesi söyler) çırak, annesi dıĢarı gittiğinde evin içini keĢfetmek ister. Evde yatalak hasta olan amcası ve babaannesini bulunur. O güne kadar dikkat etmediğini düĢündüğü bir “ben” amcasının burnunun dibinde belirir, sonraki günler iyice büyür, hayatını kaybettiğinde zeytin iriliğine ulaĢır. Sonraları babaannesi ve annesinin de ölümlerine yakın bu “ben”leri görür. Kahraman ne zaman, kim tarafından, nasıl olduğu belirtilmeyen Ģekilde bir cambaz ustasının yanına verilir ve onun yanında büyür. Cambaz bildiği her Ģeyi ona öğreten kiĢidir. Hayatta ayakları üzerinde durmayı bile bilmediği halde cambazdan öğrendikleri ile yaĢar hatta incecik bir ipin üzerinde durmayı baĢarır. Ustasından öğrendiği en önemli kural iĢi ile var olabildiği bu sebeple özellikle iĢini yaparken tamamen ona odaklanması, kesinlikle baĢka hiçbir Ģey düĢünmemesi gerektiğidir. Kurala uymadığı zamanlarda canından olmakla burun buruna gelir, ustası tarafından kurtarılır ancak azar iĢitmekten kurtulamaz. Ustası onun hayatta kalması için düĢüncelerini, hayallerini, özlemlerini, kafasında iĢi haricinde var olan her Ģeyi silmesini istese de „düĢünmek‟ kahramana cazip gelir ve kendisini düĢünmekten alıkoyamaz. DüĢüncelerinde iĢinden uzakta su kıyısı, çimenler, yeĢillik özlemi çeker, boĢ olduğu her anında kendisini buralara atar. Her ne kadar büyük iç çatıĢmaları yaĢasa da, korkunç fikirlere karĢı koymaya çalıĢsa da “iblis” yönü ağır basar ve ustasının ölümünden memnun olacak dereceye gelir. Bir ipin üzerinde iki cambaz oynayamazsa, kendisi de artık usta olmak istiyorsa ustasının ortadan kalkması gerekir. Kafasında büyüyen yasak düĢünceler kendini var eden iĢini esaret zinciri, çalıĢtığı mekânı kafes olarak görmesine neden olur, en sonunda hayattaki tek varlığı olan ustasına da günün birinde bir “ben” koyar. Son gösterilerinde ustasının açığını fark eder ve açığı telafi edecek ustalığa eriĢtiğini göstermek istediği hayallere dalar. Zihnini kemiren bu düĢünceler yanlıĢ hareket yaparak yere doğru hızla çakılmasına sebep olur. Sayfa 3 / 13 �Hikâyede anne, baba, babaanne ve amcanın, çocuğun sağlıklı geliĢebilmesi için üzerlerine düĢen görevleri yerine getirmedikleri görülür. KiĢiliğin oluĢumunda en önemli iki etken olan “kalıtım” ve “çevre”den “kalıtım”ın ağır basıĢı, çevrenin (Usta) tüm çabalarına rağmen onu iblisleĢmekten, dolayısıyla hayatını kaybetmekten kurtaramaması anlatılır. Vaka zincirinin ortaya çıkmasını hazırlayan sebepleri “anne etkisi, ben imgesi, usta etkisi” Ģeklinde sıralamak mümkündür. Dolayısıyla inceleme bu faktörler üzerinden yapılacaktır. Anne Etkisi 2 Bu bölümde öncelikle “anne arketipi”nden bahsedilmelidir. “Tüm insan eylemlerinde “a priori” bir faktör vardır, bu da, “psike”nin doğuĢtan gelen, bu nedenle de bilinçöncesi ve bilinçdıĢı olan bireysel yapısıdır. Bilinçöncesi psike, örneğin yeni doğmuĢ bir bebeğinki, uygun koĢullar sağlandığı takdirde her Ģeyin doldurulabileceği boĢ bir levha değildir, aksine son derece karmaĢıktır, çok net bir biçimde tanımlanmıĢ bireysel bir olgudur ve bize karanlık bir boĢluk gibi gelmesinin nedeni, onu doğrudan doğruya göremememizdir. (…) Örneğin, anne babada da görülen bazı marazi özelliklerin kalıtım yoluyla geçtiğini varsayarız" (Jung, 2009: 19). 2 Bu bölümde yer alan “a priori, psike, idea” kavramlarının açıklamaları aşağıda verilmiştir. Söz konusu bilgiler Abdülbaki Güçlü-Erkan Uzun-Serkan Uzun-Ü.Hüsrev Yolsal’ın hazırladığı Felsefe Sözlüğü’nden alınmıştır. A priori; Doğruluğu deneyimlerimize, gözlemlerimize dayanmayan savlara, önermelere, düşüncelere, yargılara a priori denir. (s.1) Psike; İlkçağ Yunan felsefesinde tüm yaşamın temel ilkesi olarak “ruh”; bilincin merkezi olarak da “zihin” anlamında kullanılır. Bu iki ana anlamıyla bağlantılı olarak, terim “can”, bedene can veren yaşama gücü, yaşam ya da canlılık ilkesi; “yaşam soluğu” anlamında da kullanılmıştır. (s.1187) Idea; Platon’un felsefesinde bize hiçbir zaman mutlak olanın bilgisini veremeyecek olan duyulur nesnelere karşı bilginin saltık, değişmez, saf nesneleri olan düşünülür nesnelere, ancak düşünce yoluyla kavranabilir olan “ilkörnek”lere verilen ad. Platon İdeaların zihinde ayrı olarak da gerçek bir varoluşa sahip olduklarını, hatta asıl gerçekliğin, aşkın ve ideal gerçekliğin İdealardan oluştuğunu savlamaktadır. (s.712) Sayfa 4 / 13 �Annenin koruyan, hayata hazırlayan, ilgi ve Ģefkat gösteren özellikleri vardır. Çırağın söz konusu özelliklerden hemen hiç birini annesinden görmediğine Ģahit olunur. Yalnızca amcasının ölümü ile korkan kahramanın annesinin yanına gittiği zaman elinin üzerine annesinin elini koyması ile korkuları azalır. Hikâyede annenin yaptığı, olması gereken anne modelinin sergilendiği tek yer burasıdır. Carl Gustav Jung annenin travmatik etkilerini iki gruba ayırır. Bunlardan ilki hikâyeye uygun düĢen “annenin gerçekten sahip olduğu karakter özellikleri ya da tutumlardan kaynaklanan” (Jung, 2009: 23) etkisidir. Zaten Japon öyküsünde verilen ipucundan da bu etki anlaĢılabilir. Alıntı yapılan bölümde “yaĢlanmıĢ ve iblisleĢivermiĢ” olan annelerin çocuklarını ortadan kaldırdıklarından bahsedilir. Bu ortadan kaldırıĢ elbette karakter, benlik olarak ortadan kaldırmaktır. Doğduğu andan itibaren bir çocuğun alacağı ilk eğitim evde, ailesinden baĢlar. Anne veya baba, çoğu zaman her ikisi de, çocuğun karakterinin oluĢmasındaki örneklerdir. Irsî olarak zaten ailesine çeken çocuk, taklit ile baĢlayan davranıĢlarına bir müddet sonra sorgulamadan devam eder. Dolayısıyla anne ve baba çocuğun ideal benliğinin oluĢumunda önemli rol oynar. “Annemizle iliĢkilerimizden öğrendiğimiz kaçınma, denetim, boyun eğme, üstünlük kurma, saldırganlık, aĢırı denetim ve güvensizlik kalıpları beyinlerimize kazınabilir. O kalıpları benimsemek ve onlarla yaĢamak zorunda bırakılırız. Anababalık budur. Anababalarımızın davranıĢlarını içselleĢtiririz ve onlara göre yaĢarız” (Cloud ve Townsend, 2002: 16). Buradan yola çıkarak “iblisleĢivermiĢ” annelerin doğal olarak evlatlarının da iblisleĢeceği söylenebilir. ĠblisleĢmek; ĢeytanlaĢmak, kendini tüketme demektir. “Ġblis; kötü, lanetlenmiĢ, hileci [dir]. Kendisine kıyamete kadar, Tanrı‟ya sadık olmayan kulları sapkınlığa yöneltme gücü ve görevi gibi bizatihî suç olan bir güç ve görev veril[miĢtir]” (Meydan Larousse, C.6: 155). Onun özelliği kiĢiyi doğru yoldan saptırıp her türlü ahlaksızlığı, düĢüncesizliği, bencilliği yaptırmaktır. Bir süre sonra ona tâbi olan kiĢiler önce kendilerini kendilerine yabancı bulurlar. Kendi egolarını tatmin ile baĢlayan maceraları “bencillik”e varır. YavaĢ yavaĢ hem kendilerini hem etrafındaki değerleri tüketirler. Anneden gördükleri kiĢiliklerini oluĢturan çocuklar da bu sebeple iblisleĢmiĢ olurlar. Zaten iblisleĢmiĢ bir annenin cenazesinin törenle kaldırılmıĢ olması da çocukların aynı korkunç duyguları paylaĢtıklarının, anne etkisinden kurtulamamıĢ olduklarının bir göstergesidir. Sayfa 5 / 13 �Hikâyede de Japon öyküsünde yer alan tüketme eylemi söz konusudur. Çocuğunu tüketmiĢ olan anne yüzünden “çırak”ta da tüketme güdüsü baĢlar. Tüketme, etrafında görmek istemediği, kafasından sildiği, kurtulmak istediği kiĢilere zihninde “ben” koyarak iĢaretlemesi olarak görülür. Ġlk olarak amcasına konulan bu “ben” daha sonra anneye, babaanneye, diğer çıraklara ve en sonunda “usta”ya konulur. Annesi kahramanın evde olmasına müsaade etmez. Elbette bunda babaannesinin ve amcasının hastalıklarının payı vardır ancak bu durum gittikçe çocuğu evden soyutlama halini alır. Amcasının ölümü üzerine korkan çocuk annesinin yanına gelir: “Anasının eli şakağından inip elini örtünce korkusu gitmişti” (s.110). Anne korkulardan kaçıĢ için güvenli bir sığınaktır. Onun yanında huzur, refah bulunur. “Çocuk içinde güveni değil tehlikeyi barındırır. Güveni yalnızca annesinde ya da kendisine annelik yapan kiĢide bulabilir” (Cloud ve Townsend, 2002: 22). Ancak tüm hikâye boyunca annenin çocuğuna sağladığı tek güven ânı bu andır, çocuğunun korkusunu giderir. “SakinleĢtirme anne ile çocuk arasında bir alıĢveriĢtir. Çocuk korkmuĢtur, yalnızlık çeker ve kendisine acı veren duygularla yüklüdür. Bu duygular ona kaldıramayacağı kadar “ağır” gelir. Anne çocuğunu kucağına aldığı zaman onun bu duygularını anlar ve kabul eder. Annesi çocuğun bu duygularını aktarabileceği, onlardan korkmayan bir kiĢidir. Acı veren duygularını annesinin sakinliği ve sevgisiyle değiĢtirir” (Cloud ve Townsend, 2002: 57). Hikâyede çocuğun korktuğu zamanlarda annesi tarafından yatıĢtırılmasına rastlanmaz. YatıĢtırma, beraberinde sevgi, merhamet ve ilgiyi getireceğinden onlar da görülmez. Hatta çocuğun herhangi bir arkadaĢının varlığından da söz edilmez. Bu durum, çırağın iliĢki, dostluk, alaka gibi kavramların ne ifade edebileceğini bilmediğini gösterir. Ustasının ona karĢı yaptığı davranıĢlarda yakınlık bulur, ancak anne ve arkadaĢ arasındaki yakınlık iliĢkisinden habersiz olduğu için bunu bir “anne” sevgisi olarak kabul eder. Ailesinde yer alan kiĢiler herhangi bir sorumluluklarını yerine getiremedikleri için, ona yakın davranan ustası ailesinin yerini tutar ve ona “ana” olur. Çırağın tek korkusu yalnız kalmaktır. Annesi gibi gördüğü ustasının yaĢlanmıĢ, ölüme yaklaĢmıĢ olduğunu sırf yalnız kalmaktan korktuğu için istemez. “Ġyi bir annenin yol göstericiliğinde yaĢama güvenle baĢlamak, yetiĢkinlik dönemimizde iyi iliĢkiler kuracağımız zamanı beklerken yaĢayabileceğimiz yalnızlıklara katlanmamız için gereklidir” (Cloud ve Townsend, 2002: 26). Annesinden aldığı güveni yalnızca amcasının ölümünden hemen sonra elini tuttuğu anda alan çırak için “anne” olgusu hemen hemen yok gibidir. Kendisini iyice bildiği dönem ustasının yanında iĢe ve hayata atıldığı zamanlara denk geldiği için çocuğun Sayfa 6 / 13 �korku ve güvensizlik içinde geçirdiği bir hayli zaman olduğu söylenebilir. Bu da gelecekte yaĢayacağı korkusunun yalnızlıktan ileri geldiğinin bir göstergesidir. Ben İmgesi Kahramanın çocukluktan baĢlayarak insanların yüzünde gördüğünü zannettiği bu noktalar ölümün hazırlayıcısı olarak sunulur. Ortaya çıkan “ben”; kibir, nefret düĢünceleriyle imgeleĢir. „Ben‟ nefretle gelen ölümün hazırlayıcısıdır. “Ölüm imgesinin Bilge Karasu metinlerindeki ekseni “göçmek” düĢüncesi üzerine kurulmaktadır. (…) Göçmek, var olan yaĢantıdan kopuĢun bir göstergesidir. Karakterlerin yaĢadığı ne tam bir ölüm ne de bir yeniden doğuĢtur. Tam olarak trajik bir sondur” (BaĢokçu, 2005: 124). Kahramanın geçmiĢte yaĢamıĢ olduğu annesizlik, ait olamamıĢlık, kiĢiliğinin oturmamıĢ hali ileride hep karĢısına çıkar. Her zaman bu “ben”den kurtarmak ister kendini ancak bilinçaltından gelenler buna izin vermez. Çırak, çocukluğunda anne Ģefkati ve koruyuculuğuna sahip olmadığından savunmasız, sevgisiz ve ilgisiz büyür. Ġçinde kalıtım yoluyla var olan ya da sonradan oluĢan nefret duygusunu insanların yüzlerine “ben” koyarak ortaya çıkarır. ĠĢareti kendisi koyduğu halde yine kendisinin bunu görmekten korktuğu görülür. Bu noktada “benlik çatıĢması” içerisine düĢtüğünü söylemek mümkündür. Ġki parçaya ayrılmıĢ benliği iyi ve kötü benlik olarak düĢünüldüğünde kötü benliği, “ben”in oluĢup diğer benliğe de üstün geldiği ve çırağın ölümüne sebep olduğu taraf olan “iblisleĢen” benlik iken, iyi benliğini ustasının onu hayata bağlamaya çalıĢan gayretleri, öğütleri ve davranıĢları oluĢturur. Usta Etkisi Usta, bir sanat veya zanaat dalında iĢinin ehli olan kiĢiye verilen addır. Hikâyedeki usta, metrelerce yüksekte bir ipin üzerinde akrobatik hareketler yapan bir cambazdır. Bu hüneri elde edebilen usta hayatın çetin yollarından geçmiĢ, belki birçok ölüm tehlikesi geçirmiĢ ama her fırsatta ölüme karĢı galip gelebilmiĢ kiĢidir. Zaten çırağın zihninden geçen usta tanımı da bu Ģekildedir: “Usta, bir yerde, yaşamanın yolunu da bulmakta ustalaşmış değil midir ki?” (s.107). Mademki ustası bu günlere kadar yaĢayabilmiĢ, bir yaĢama yolu bulmuĢ, o zaman bunu çırağına da aktaracak, ona da öğretecektir. Zira bunu da öğrettiği görülür. Usta, kafasını saran düĢüncelerden kahramanı vazgeçirerek yalnızca iĢine odaklanmasını ister. ĠĢi, kendilerini bugüne kadar getirmiĢ ise sadece onunla var olduklarına Sayfa 7 / 13 �göre yalnız o düĢünülmelidir. ĠĢ yaparken en ufak bir dikkatsizlik, ilgi kaybı yaĢama mâl olacaktır. O halde yaĢamak istiyorsa ustasının dediğini yapmak zorundadır. Ustası ona düĢünmeyi yasaklar. Çünkü yaptıkları iĢ bir anlık dalgınlığı affetmeyen bir iĢtir. Onlarca metre yüksekte canlarını hiçe sayarak ekmek parası kazanmaya çalıĢtıklarından dalgınlığa müsaade edilemez. Her atlayıĢla aslında ölüme giderler ancak her atlayıĢta çırağı ölümden kurtaran eller bileklerinden, belinden tutarak onu kurtarır: ”Onu ölümden kurtaracak eller, belini, bileğini bulmayabilirdi günün birinde” (s.110). Çırak ustasını anası gibi görmektedir. “Onu doğuran, emzirip büyüten, ona yaşamasını öğreten anasıyla bir tutardı ustasını” (s.108). Ancak onun anası doğurup emzirmesi haricinde bir Ģey yapmamıĢ, ona en önemli Ģeyi, ayakları üzerinde durabilmeyi, yaĢayabilmeyi öğretmemiĢtir. Ona hayattaki her Ģeyi öğreten ustasıdır. Bu öğretim o derece ileriye gitmiĢtir ki ustasının kendi ölümünün gelebileceğini söylemesi karĢısında çırak “ne söyleyeceğimi öğretmedin ki, bilmiyorum ne diyeceğimi böyle sözler karşısında” (s.118) der. Hayatında ölüm ile ilgili hemen hemen bütün acıları yaĢamıĢ olduğu halde bu durumlar için söyleyebileceği bir Ģeyinin olmaması da ilgi çekicidir. Ustası onun hayatta kalması için uğraĢır. Her ne kadar o çayırı, çimeni özlemiĢ olsa da ustası buna itiraz eder. Geçimlerini sağladıkları iĢ, insanların toplu olarak yaĢadığı yerlerde yapılabilir ve sadece meslekleri ile var olabilirler. Bu yüzden özlem, düĢ, hayal gibi her Ģeyin zihinden silinmesi gerekir. Bunların hiçbiri düĢünülmemelidir. Varlığını iĢine, iĢine bağlılığını ustasına borçludur: “Cambazlık, insanın -ölmek istemiyorsa- bütünüyle kendini ipe, halkaya, ustaya, adıma, ele- göze vermesini gerektiren bir işti” (s.113). Çırağın usu baĢka yerlerde gezinmemelidir. BaĢka Ģeyler düĢünmemesi gerektiğini anlayamadığı, bunu hala kavrayamadığı için “usta” değil hala “çırak”tır: “Birkaç kez usunun başka yerlerde gezindiğini, ipten başka sorunlarla uğraştığını fark etmişti ansızın. Böyle şey olmazdı” (s.113). Hikâyede ne ustanın ne de çırağın adları verilmez. Sadece yaptıkları iĢler ile adlandırılırlar. Ġsmin verilmeyiĢi benliğin tam olarak bulunamayıĢında bir etkendir. Zira birbirlerine seslendikleri zaman, herhangi bir Ģey söylemeden garip sesler çıkarttıkları görülür. Sayfa 8 / 13 �KiĢiliğini ustasının kiĢiliğinde eritmeye çalıĢan çırak, düĢündüğü, aklından geçen her Ģeyi ustasının da bileceğini, biliyor olduğunu, ondan saklamanın yanlıĢ olduğunu anlar: “Birliklerinin, birlikteliklerinin bir öğesi olmuştu” (s.108). “Ustasına söyleyemeyeceği şey zaten içinde, usunda kalamazdı” (s.112). Kalsa “usda” olacaktır. Yani ustası bir anlamda onun belleğidir. DüĢüncelerini, kiĢiliğini, her Ģeyi o tayin eder. Çırağın hayatta kalabilmesi için bu Ģarttır. Kahraman kiĢiliğinin oluĢumu ile ilgili düĢüncelere kapıldığı zaman bunda ustasının payı olup olmadığını, kendi benliğinde kendi etkisinin olup olmadığını ustasına sormaya kalksa ondan alacağı cevap bellidir: “Senin aklın ermez demeyecekti” (s.113). Aklı ererdi mutlaka ancak düĢündükçe yeni düĢüncelere, hayallere, umutlara yelken açacağından her düĢünce onu iĢinden uzaklaĢtıracaktır. ĠĢinden uzaklaĢması kendi olamaması, bu da yaĢayamaması demektir. O yüzden ustası ona “Düşünme” diyecektir. DüĢüncelerini büyütmesi ile ilgili en önemli olay Ģüphesiz “Söğüt Ağacı”na dayanır. “Söğüt, genellikle su kenarlarında iyi yetiĢen ağaçtır” (Meydan Larousse, C.11: 501). Söğüt ağacının yaprakları çoğu zaman yaĢ, canlı, taze durur. Herhangi bir yaprağı alınıp dikilse, kısa bir zamanda fidan olarak büyüdüğü görülür. Buradan hareketle “düĢünce söğütlüğü” kullanımında, her düĢüncenin yeni düĢüncelere gebe olduğu fikri söylenebilir. BoĢ kaldığı her zaman kendisini suyun kenarında, yeĢilliklerde bulması ya da orayı hayal etmesiyle aynı doğrultuda bir kullanımdır. Zaten söğüt de yalnızca suyun olduğu yerlerde bulunur. Hayalinde her zaman canlı olan kır, çimenlik, su kenarı içinde kendisine bir söğüt ağacı oluĢturan çırak bunu da düĢünceleri ile büyütür: “Kendini koyveriyordu soru söğütlüklerinin, soruların yaş otluklarının arasına” (s.114). Ustasına söyleyemeyeceği Ģeylerin usunda kalamayacağını anlayıp tüm bunlardan kurtulduğu, bunları unuttuğu vakit “önünden geçtikleri bir bahçenin bütün söğütlerinin budanmış” (s.112) ancak bunları “kaldırıma atılıp, yığılmış” Ģekilde bulur. Aslında bu mekân onun zihninin bir tasavvurudur. Aklında soru, düĢünce söğütlükleri varken bunların usunda kalamayacağını düĢünerek unutmaya çalıĢması (unutmaması, sadece tekrar hatırlamak üzere zihninin bir köĢesine yığmıĢ olması) söğüdün dallarının budanması olarak belirir. Ustası bunlara basmamak için yol kenarından yürüdüğü halde kendisi “saygıyla, sevgiyle, ağır ağır, cambaz ayaklarının bütün yeğniliğiyle bu dal yığınlarına basarak” (s.112) yürür. Bu bölüm, cambazlıkta ustalığa gittiği yolda, öğrenim hayatında bastırmıĢ olduğu düĢünceleri çiğnediğini gösterir. Ancak bunlar düĢünce söğüdünün budanmıĢ dallarıdır. Budanan ağaç her Sayfa 9 / 13 �zaman yeni, taze, daha gür yaprak ve daha sağlam dallar verir. Bunlar da düĢüncelerin aslında unutulup gitmediğinin, yeni düĢüncelerle birleĢerek daha güçlü bir Ģekilde geleceğinin habercisidir. Zira hemen bu görüntülerin ardından gelen yeĢillik, su kenarı gibi yerleri düĢünmek değil, “böyle yerlerin özlemini içinde taşımak bile suçtu kendini bilen cambaz için” (s.112). Ancak o hiçbir zaman kendini bilen bir cambaz olamaz, budadığı düĢünce söğüdü, çok daha gür ve güçlü Ģekilde kendini gösterir. Çırağın ara ara gelen düĢünmeme, düĢünmek istememe eylemlerindeki gayesi yalnız kalmak istememesi, bundan korku duyuyor olmasıdır. “Ustasının öleceği korkusu sardı yüreğini.(…) Bu düşünce ilk olarak gelip yüreğine korku salmıyor muydu?” (…) “Bu ölümün başka ölümlere benzemeyeceğini biliyordu, ansızın korkunç bir yalnızlık içinde kalacağını biliyordu” (s.119). Çırağın ustasına yardım edeceği gün, ustasının hata yaptığı gün olacaktır. Çırak bu hatayı telafi edebilirse ustasını kurtaracak, kendisi de usta konumuna yükselebilecektir. Ancak ustası bu zamanın gelmesinden, çırağının ona yardım etmesinden korkmaktadır: “Yaşamıma yardım edilmesi gerekecek günün gelmesinden korkarım (…) senin yaşamama yardım etmen gerekecek günün gelmesinden (…) Yardımsız kalayım ki köpekler gibi öleyim, diyorum arada bir. Diyorum ya, yük olmanın acısı, yapayalnız yaşamaktan kötü mü değil mi, bilemiyorum” (s.116). Çırak akrobatik hareketler yaparken, bir yerden bir yere atlayan ustasını yakalamalıdır. Ancak bu durumda tuttuğu ustası ona yük olabilir. Tutmadığı, yardım etmediği takdirde ise ona yük olmaz ancak ustası düĢüp ölecektir. Usta hangisinin daha iyi bir seçim olduğunu bilemez; çırağı yardım etse artık onun usta olduğunu kabul edecektir. Usta, çırağının henüz olgunluğa eriĢmeden bu durumun gelmesinden korkar. Çırak yardım etmediğinde usta yok olma tehlikesi ile karĢılaĢacaktır. Usta bunu da içine tam olarak sindiremez. Bu düĢünceler içinde çırak artık kararını verir ve nice zamandır uyuyamadığı uykusuna dalar. Ertesi sabah ise ustasında “ben”i görür. DüĢünmekten kaçar ancak engel olamaz. Gururlanma, kendini büyük görme kibire, kibir de nefrete zemin hazırlar. Zaten “ben”in çıkmasında asıl etkili olan bu düĢüncelerdir. Hikâyenin en baĢında bir anlamda özet Ģeklinde verilen bölümde ustasının burnunun sağ kanadının dibinde bir “ben” görme ihtimali söz konusu edildiğinde “O zaman, genç bir cambaz olarak, ne yapmanız gerekebileceği konusunda kapıldığınız düşünceler…” (s.107) Ģeklinde kurulan cümlede gördüğümüz “gerek- ebil- ecek” kelimesinde yer alan “e bil-” eki ile kastedilen yeterlilik, gücü yetme olarak görünse de hikâyenin sonlarında yaĢanılan zıt Sayfa 10 / 13 �duyguların tesiriyle aslında “istek” de devreye girmiĢ olarak düĢünülebilir. Bir zorunluluk söz konusu olmaz, olsaydı “e bil-” kullanılmazdı. Ġsteğin devrede görüldüğü bu kullanım karakterin meslek hayatında rütbe alabilmek için her Ģeyini borçlu olduğu ustasını gözünü kırpmadan harcayacağının iĢaretidir. ĠblisleĢen yönünü içeren “kötü ben”i çırağın ruhunu ele geçirir. Kahraman rahat düĢünebilmesini, ustasının ölümüne bağlar. O öldüğünde istediği gibi düĢünmekte özgür olacaktır. Bu yüzden sevinebilirdi ancak ustası onun yaĢaması için düĢünmemesini istemektedir. Nitekim düĢündükçe düĢüncelerinin saptığı yanlıĢ yollardan hoĢlanmaz. DüĢünceler her zaman iyi, güzel Ģeyler olmaz elbette. Ama hayattaki tek varlığının ölümünden memnun olacağını bir an bile düĢünmesi, ölüm bardağına bir an dolu tarafından bakması kabul edilemez: iblisleĢmiĢtir. Çırak son gün son oyunda hala iĢine kendisine vermeyip “düĢünmekte”dir. DüĢünüyor olduğu halde usta olduğunu zanneder ve bu halde kendisini ustasına ispatlama çabasına giriĢir: “Ama böyle şeyler düşünmek bile ustalığı daha hak etmediğini düşündürmez miydi?” (s.120). DüĢ yoluna girmesi yanlıĢ hareket yapmasına ve düĢüĢüne neden olur. Sonuç Hikâyede çırağın yetiĢmesinde en etkili rolü oynayan usta gibi gözükse de aslında annesinin yaptıklarının küçüklükten beynine kazınmıĢ olması, çırağın karakterinin geliĢiminde önemli derecede pay sahibidir. Kalıtım yoluyla devam eden “iblisleĢme” sürecindeki kahramanın “iyi ben” ve “kötü ben” çatıĢmaları yaĢayarak, hayatta kalabilmeyi zanaat haline getirmiĢ usta bir cambaz tarafından nefret, kibir, düĢünce fikirlerinden uzaklaĢtırarak yaĢatmaya çalıĢtığı görülür. “Usta Ben‟i Öldürsen E!”nin isim içerik iliĢkisine bakıldığında “usta”; us, akıl, zihin manasına gelirken “-da” bulunma hal eki almıĢ Ģekli ile düĢünülmelidir. Bu haliyle “usta”, zihinde, akılda anlamlarını taĢır. “Ben” akla gelen ilk anlamının dıĢında kullanılarak, vücutta oluĢan siyah, kahverengi leke anlamındadır. Sayfa 11 / 13 �Hikâyenin sonunda var olan “düĢüĢ” aslında çırağın hayatının her devresinde “iblisleĢmekte” olan diğer benliğinin vasıtasıyla ustasının yasakladığı “düĢünme” ile oluĢur. Her düĢ, yeni bir çok düĢünceleri beraberinde getirdiği gibi “düĢüĢ”ün de hazırlayıcısıdır. DüĢüĢ esnasındaki feryadı hikâyenin isminin sonunda ayrı yazılan “E!” harfi belirtir. Sürekli çatıĢma halinde olan çırak, iyi tarafını oluĢturan benliğine seslenir: “Us-ta ben‟i öldürsen e > zihninde nefreti yok etsene” Ģekline çevrilir. KAYNAKÇA  BaĢokçu, T. Oğuz, (2005), Bilge Karasu Metinlerinde Benlik AnlayıĢı: “Ben”in KuruluĢunda Nietzsche‟ci Yansımalar (Yüksek Lisans Tezi), Dan. Prof. Dr. Sedat Sever, Ankara.  Cloud, Henry – Townsend John, (2002), Anne Faktörü, (Çev. Emel Aksay) Ġstanbul, Sistem Yayıncılık.  Çelik, Burçin (2007), Bilge Karasu Öykülerinin Ortak Yapısal Özellikleri (Yüksek Lisans Tezi), Dan. Yrd. Doç. Dr. Nihayet Arslan, EskiĢehir  Güçlü, Abdülbaki – Uzun, Erkan – Uzun, Serkan – Yolsal, Ü. Hüsrev, Felsefe Sözlüğü, Bilim ve Sanat Yayınları.  Jung, Carl Gustav (2009), Dört Arketip, (Çev. Zehra Aksu Yılmazer), Ġstanbul, Metis Yayınları.  Karasu, Bilge (2012), GöçmüĢ Kediler Bahçesi, Ġstanbul, Metis Yayınları. Sayfa 12 / 13 � Meydan Larousse (1979), C.11, Ġstanbul, Meydan Yayınevi.  Meydan Larousse (1990), C.6, Ġstanbul, Meydan Yayınevi. Sayfa 13 / 13 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2189 Title A name given to the resource BİLGE KARASU’NUN USTA BENİ ÖLDÜRSEN E! ADLI HİKÂYESİNİN İSİM İÇERİK BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ Author Author ARMAĞAN, Burak Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bilge Karasu, us, ben, tahlil. ÖZET Usta Beni Öldürsen E! hikâyesi on iki bölümden oluşan Göçmüş Kediler Bahçesi kitabının yedinci hikâyesidir. Alıntı ve Gönderge Yöntemiyle Yapılan metinlerarasılık tekniği ile -Koncaku Monogatari Şu- Japon Öyküsü, hikâyenin arka planını oluşturur. Buna göre iblisleşivermiş olan bazı ana babalar herkesi ortadan kaldırdıkları gibi çocuklarını da ortadan kaldırırlar. Hikâyede, kişiliğin oluşumunda en önemli iki etken olan kalıtım ve çevreden kalıtımın ağır basışı, ustasının tüm çabalarına rağmen çırağının iblişleşmesinin önüne geçemeyişi anlatılır. Öykünün isim-içerik ilişkisi iki farklı okumaya da müsaittir. Başlığa göre değerlendirildiğinde usta-çırak ilişkisinin ön plana çıktığı görülür. Ancak kelimelerin arka planda yüklendikleri anlamlar da göz önünde bulundurulduğunda hikâye yepyeni bir yapıya bürünür. Buna göre us+ta [us, akıl/zihin; ta, bulunma hali eki] akılda; ben ise vücutta oluşan siyah leke anlamındadır. Hikâyede ben, nefret imgesidir. Kelimelere bu yönleriyle bakıldığında öykü başlığı zihinde nefreti öldürsene şekline çevrilir. Bu bildiride Usta Beni Öldürsen E! hikâyesinin isim-içerik ilişkisi üzerinden tahlili yapılmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6ae9b603e35955915d4876433936bfd8.docx 2116a95c2b461caa7dec606b00f0e1ef https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/780aa74613dea359a704da3421181580.pdf c766291acc13b0e1b1166dde79c3de92 PDF Text Text ANTAKYA SALLANGAÇ TÜRKÜLERİ Bülent ARI Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Hatay / Türkiye Anahtar Kelimeler: Antakya, Türkü, Sallangaç, Sallangaç Türküleri. ÖZET Bildiriye öncelikle bir giriş bölümüyle başlanılnış; bu bölümde türkü kavramından, Hatay türkülerinden ve sallangaç kavramından söz edilmiştir. Sonrasında salıncak ya da sallangaç türkülerinin oluşmasına Antakya eğlence hayatı ve ikliminin nasıl olanak tanıdığı ve bu tarz türkülerin nasıl oluştuğu üzerinde durulmuş, sallangaç (salıncak) türkülerinin yöreye özgülüğünden bahsedilmiş; ancak benzer yaklaşımların Anadolu’da da bulunduğu Şükriye Tutkun’un salıncak albümü örnek verilerek ortaya konulmuştur. Yine, bildiriye konu olan sallangaç türkülerinin bir veya iki örnekle sınırlı olmadığını ve Antakya yöresinde uzun soluklu bir sallangaç türküsü söyleme geleneği olduğunu göstermek amacıyla çalışmanın son bölümüne yeter sayıda sallangaç türküsü örneği konulmuşur. Yörede tespit edilen 19 sallangaç türküsünden bildiriye alınan 9’unun adları şöyledir: Yaprak Gazellendi - Hanım Arabaya Binmiş - Hasan Dağı Oymak Oymak - Mavilim Yakdın Beni - Ninem Kurmuş Yol Üstüne Çıkrığı - Pınara Vurdum Kazmayı - Elmas Dolu Çekmecesi - Kızın Adı Emneli - Antakya Dağın Diktir � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/975dd45e397270eaca92a0f29385b06b.docx b761012d3418a4bff80491c2fd035947 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f440c84d86afbe2505e3eb58fc339509.pdf 037c56a9c8a2a39c16e6e2701aacff7a PDF Text Text ANTAKYA SALLANGAÇ TÜRKÜLERİ Bülent ARI1 Özet Bildiriye öncelikle bir giriĢ bölümüyle baĢlanmıĢ; bu bölümde türkü kavramından, Hatay türkülerinden ve sallangaç kavramından söz edilmiĢtir . Sonrasında salıncak ya da sallangaç türkülerinin oluĢmasına Antakya eğlence hayatı ve ikliminin nasıl olanak tanıdığı ve bu tarz türkülerin nasıl oluĢtuğu üzerinde durularak, sallangaç (salıncak) türkülerinin yöreye özgülüğünden bahsedilmiĢ; ancak benzer yaklaĢımların Anadolu’da da bulunduğu ġükriye Tutkun’un salıncak albümü örnek verilerek ortaya konulmuĢtur. Yine, bildiriye konu olan sallangaç türkülerinin bir veya iki örnekle sınırlı olmadığını ve Antakya yöresinde uzun soluklu bir sallangaç türküsü söyleme geleneği olduğunu göstermek amacıyla çalıĢmanın son bölümüne yeter sayıda sallangaç türküsü örneği konulmuĢtur. Yörede tespit edilen 19 sallangaç türküsünden bildiriye alınan 6’sının adları Ģöyledir: 1- Mavilim Yakdın Beni 2- Pınara Vurdum Kazmayı 3- Hanım Arabaya BinmiĢ 4- Hasan Dağı Oymak Oymak 5- Elmas Dolu Çekmecesi 6- Ninem KurmuĢ Yol Üstüne Çıkrığı Anahtar Kelimeler: Antakya, Türkü, Sallangaç, Sallangaç Türküleri ANTAKYA OSCILLATOR FOLK SONGS ABSTRACT Abstarct This paper is started with introduction section; folk songs, Hatay folk songs and oscillator mentioned in this section. Then, the fact how Antakya nightlife and its climate made oscillator songs possible to be created and how these folk songs were created emphasized, it is stated that oscillator songs are peculiar to the region, but it is also revealed by giving the example of ġükriye Tutkun’s oscillator album that similar approaches are available in Anatolia. 1 Yrd.Doç.Dr., Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, bari@mku.edu.tr �Sufficient oscillator folk song samples are introduced in the conclusion section in order to show that oscillator folk songs are not limited to one or two samples and there is a lasting singing folk song tradition in Antakya. Names of the six of the nineteen oscillator folk songs identified in the region and studied in this paper are : 1Mavilim Yakdın Beni 2Pınara Vurdum Kazmayı 3Hanım Arabaya BinmiĢ 4Hasan Dağı Oymak Oymak 5Elmas Dolu Çekmecesi 6-Ninem KurmuĢ Yol Üstüne Çıkrığı Key words: Antakya, Folk Song, Oscillator, Oscillator Folk Songs Giriş Türkü, Türkçe Sözlük’ te hece ölçüsüyle yazılmıĢ ve halk ezgileriyle bestelenmiĢ manzume Ģeklinde tanımlanmıĢtır. (Türkçe Sözlük,1998: 2021) Türkü kelimesinin kökeniyle ilgili çeĢitli görüĢler vardır. Bunların içerisinde yaygın olarak kabul edilen görüĢ, Türk kelimesine “Ġ” nispet eki getirilerek önce “Türki” daha sonra da ünlü uyumuna uyarak kavramın “Türkü” Ģekline dönüĢtüğü yönündedir. (Yakıcı, 2007:210) Halk içinde gün yüzüne çıkmamıĢ, ince yeteneğe sahip nice sanatçılar vardır ki, bunlar hiç beklenmedik bir yer ve durumda toplumun ortak duygu ve düĢüncelerini güzel bir Ģekilde ortaya koyar ve toplumun söyleyen dili, duyan kulağı, gören gözü olurlar. ĠĢte böyle eĢref saatlerinde oluĢmuĢ sanat eserleri bir süreç içerisinde toplumun süzgecinden geçerek halk türkülerini oluĢtururlar. Türküler farklı Ģekil ve ezgilere sahip olabilirler. Buna göre de Varsağı, Bayatı, KayabaĢı, Türkmani gibi farklı adlarla anılırlar.(Dizdaroğlu, 1968:103) Yine Türküler önceleri askerler, âĢıklar, savaĢlar, göç, ticaret kervanları yoluyla yayılırken, günümüzde teknik imkanlar ve kitle iletiĢim araçları, türkülerin yayılmasını hızlandırmıĢtır. (Arı, 2011:144) Türküler ezgilerine göre usullü- usulsüz olmak üzere iki kısma ayrılır. Usullü türküler oyun havalarıdır. Bunlar oturak, kırık gibi adlar alırlar; uzun havalar ise bozlak, hoyrat, kayabaĢı, Çukurova, barak gibi adlar alırlar. Türküler konularına göre ise iĢ, doğa, aĢk, �ayrılık, ölüm, kahramanlık, askerlik… türküleri Ģeklinde sınıflandırılabilirler. (Büyük Larousse, 1986:11886) Kısacası türküler kültürümüzün, yerli kimliğimizin en önemli unsurlarıdır. Yıllar boyu söylenegelmiĢ, Türk kültürünü, halkımızı anlatmıĢ: sevdalara sözcü olmuĢ, sevinçlere ortak olmuĢ, ağıtlara eĢlik etmiĢlerdir. Hatay Türkiye’nin diğer yörelerine göre, farklı bir yapılanmaya sahiptir. Ġl merkezi Antakya 18. Yüzyıldan itibaren bir ilim merkezi haline gelmiĢ, okumuĢ kesim ve özellikle Ģiirle uğraĢanların sayısı artmıĢ;gerek divan gerekse halk edebiyatı alanında bir çok eserler verilmiĢtir. Antakya’nın yetiĢtirdiği bu Ģairler yanında Kırıkhan ve Yayladağı çevresinde yetiĢen halk ozanları da köklü bir geçmiĢin izlerini taĢır. Çevredeki aĢiret kavgalarını, aĢk hikayelerini içeren türküler bu dönemin eserleridir. Bu geliĢim süreci içerisinde yer alan müzisyenlerin bazıları Antakya’ya Ġstanbul ya da Rumeli’den göç etmiĢ ya da görevle gelmiĢlerdir. Nitekim Muzaffer Sarısözen’in yöreden derlediği “Lofçalı” türküsü Rumeli bölgesi ile iliĢkilidir.(Ġpek, 2003:41) Antakya halk müziği Antakya’nın kendisine bağlı ilçelerdeki müzik yapısından farklı özelliklere sahiptir. ĠĢte salıncak türküleri de bunun tipik bir örneğidir. Antakyalı salıncağa “sallangaç” der. Yörede geçmiĢ dönemlerde aile içi eğlence hayatında ağaçlara kurulan salıncağın ipinin uzunluğuna göre 2’li veya 4’lü ritimli sallanımlara uygun olarak bir türkü türü geliĢtirilmiĢtir. Sonuçta, bahse konu sallangaç türküleri de Antakya halkının eğlencelerine eĢlik etmiĢ;bu türküler salıncakta sallanırken ve salıncağın ritmine göre söylendikleri için yöresel ağızla sallangaç türküleri olarak anılmıĢlardır. Bildirimizde sallangaç türküleri iĢlenirken öncelikle bu türkülerin oluĢma ortamlarına değinilecek bu bağlamda Hatay’ da seyrana çıkma ve eğlence hayatından kısaca bahsedilecek, ardından sallangaç türküleri örnekleri verilecek; çalıĢma bir sonuç ve kaynakça bölümü ile sonlandırılacaktır. 1. Antakya’da Seyran, Buna Bağlı Hazırlıklar ve Eğlence Hayatı Antakya’da günümüzden 60-70 yıl önce düğün hazırlıkları yapılırken, adanan adaklardan sonra gidilen yatırlar; mevsimlik meyvelerin olduğu zaman bunların yenilmesi ve eğlenilmesine gidilen seyran (piknik) yerleri varmıĢ. Hatta Antakya’ da “hamam bir gün, seyran bir gün, yorgunluğun adını seyran koyuklar” denilir. (Doğruer, 1996:24) �Eskiden pazar günleri Asi nehri karĢısında Lafat denilen yerde güzel havalarda yürüyüĢe çıkılır. Ġsteyenin çiçek bahçesinde, isteyenin açıkta oturduğu; dondurma yenilen, gazoz içilen, çerez yenilen mekanlar mevcutmuĢ.(K.1, K.5, K.7) Yine ilkbaharda Ziraat Bahçesi (ġimdiki belediye parkı) ne seyrana gidilip orada sarma içi yapılıp, marul ya da yaprakla birlikte yenilirmiĢ.(K.2, K.3, K.8) Yine Antakya’ da bulunan Ataker Ġlkokulu’nun karĢı tarafında innep ve incir bahçelerinin bulunduğu yere (ġimdi Ģehrin göbeği ve trafiğin en yoğun olduğu yerlerden birisidir.)pikniğe gidilir; incir zamanı sabah kahvaltısına incir, peynir, ekmek-incir; çökelekekmek yemeği; innep zamanında (Eylül sonu Ekim baĢı ) seyran için hazırlanan oruk, sarma içi, sarma- dolma gibi seyran için hazırlanan yiyeceklerle gidilirmiĢ. Bunun yanı sıra Hacı Hasan Suyu’nun bulunduğu yerde (Bugünkü Aksaray semti) yatak, yastık yünü yıkamaya gidilip burada yılan balığı kızartılırmıĢ. Yine aynı Ģekilde Reyhanlı yolu çıkıĢında Gümrük Müdürlüğü yanında Didem Eğlence Merkezi’nin yerinde Soğuksu denilen bir yer varmıĢ. Burası da Hacı Hasan Suyu ile aynı iĢleve sahipmiĢ.(Doğruer, 1996:24) Yine bunlar gibi Dink Bahçesi (ġimdiki stadyum karĢısı) , Ali Pınarı ve Harbiye ġehleri de seyran yerleri arasındaymıĢ. Bu seyran yerlerinde hazır yemek yenildiği gibi Arap kebabı, Tepsi kebabı, oruk, künefe gibi yöreye özgü yemekler de yenilirmiĢ. Bu seyran yerlerinin hepsinin ortak yönü ise mutlaka bir kaynak suyuna sahip olmalarıymıĢ. (K.4, K.6, K.8) Bu seyran yerlerine ekseriye darbuka götürülür; yemek merasiminden önce veya sonra çeĢitli türküler, maniler, uzun havalar söylenir ve bunun ardından lililiĢ çekilirmiĢ. Aynı zamanda seyran yerlerinde bulunan ağaçlara salıncaklar da kurulur ve bu salıncakların ritmine göre Ģarkılar söylenilrmiĢ. (K.1, K.7, K.9) Bu seyran yerleri dönemin çocukları ve aile yapısı için de önemli imiĢ. Bu durumu merhum Sadık Ayhan Ġpek, Ģu sözlerle dile getirmektedir: “Teknoloji Ģimdiki gibi geliĢmiĢ değildi… Domates, biber ancak Haziran ayında sofralara arz-ı endam ederdi. Ancak ġubat ayında koyunların ve keçilerin yavrulamasıyla köylerden gelen ve baĢka yerlerde kullanılmayan ağız, baharı müjdelerdi. Ağızlı kadayıf en sevdiğimiz tatlılardandı. O dönemlerde pazarın gelmesini iple çeker, havanın iyi olduğu günleri mutlaka sahrada (piknik) geçirmeye babalarımız gayret gösterirdi. Yurdun baĢka yerlerinden farklı olarak Antakya, yazdan zahire temin edilerek kendine has sıcak ve soğuk yemekler yapmada �oldukça geliĢmiĢ durumdaydı. Tuzlu yoğurt, cara peyniri, yazdan kurutulmuĢ takriben ev halkının her ferdi için bin tane biberden yapılan dövme biber, cevizli biber baharın gelmesiyle hemen görünen taze soğan, maydanoz ve yöreye has nar ekĢisi, zeytinyağı ve bulgurla yapılan sarma içi… Yine sonbaharda tatlandırılarak saklanan yeĢil zeytin ve bu zeytinden yapılan zeytin öfelemesi, küflendirilmiĢ çökelek, yine yöreye has terbiyelenmiĢ çeĢitli hazırlıklar; havaların fırsat verdiği anlarda ortaya çıkar, doğanın nefis ve çok sağlıklı bağrına kendimizi atar, haftanın bütün yorgunluğunu giderirdik. Bu iĢ aynı zamanda evin fertlerini de birbirine daha yakınlaĢtırır. Yine yakın aile dostlarını da adeta birbirleriyle kenetlendirirdi.” ( Ġpek, 1996 :26 ) 2. Antakya’da Sallangaç Türkülerini Hazırlayan Ortam Antakya insanı güneyin sıcak iklimine uygun olarak canlı, hareketli, neĢeli, bunun yanı sıra eğlenceye düĢkün yapısıyla bilinir. Bu eğlence kültürü, onların güzel sanatların her koluna; özellikle de edebiyat ve müziğe bir heves, sevgi ve heyecanla yaklaĢmasını sağlamıĢtır. Bu duruma Tanzimat dönemi Osmanlı devlet yapısı ve siyasi ortamı da katkıda bulunmuĢ; bu durum ise yörede sallangaç türkülerinin oluĢmasına olanak sağlamıĢtır. 19.y.y. Osmanlısında matbaa, okumuĢ zümrelerin batıdaki özgürlük, demokrasi(ile ilgili) gibi fikirleri birbirlerine aktarmalarını kolaylaĢtırmıĢ ve devlet yönetimindeki yüksek kademe bu durumdan rahatsız olmuĢ; dönemin idarecileri, bu nesli Ġstanbul’dan uzaklaĢtırma gereği duymuĢlar ve bunların bir kısmını da Antakya’ya sürgün göndermiĢlerdir. Bu sürgün gelenler genellikle varlıklı kimselerdi; maddi olanakları yerinde olduğundan beraberlerinde hizmetçilerini ve maiyetlerini de Antakya’ya taĢımıĢlardı. Bu gelen kimselerin maiyetleri arasında Ģair, müzisyenler de bulunmaktaydı. Ilık bir iklime sahip olan Antakya, bunların kısa zamanda birbirleriyle ve Antakya çevresiyle kaynaĢmalarını sağlamıĢtır. Bu devirde Antakya türkülerinde de sanat ve zevk yönünün arttığı görülmüĢ ve yakın çevredeki ağaçlıklı, suların bol aktığı yerlere salıncaklar kurularak salıncakların ritimlerine göre türküler söylenmeye baĢlanmıĢtır. ĠĢte bu türkülere de sallangaç türküleri adı verilmiĢtir. (Ġpek,1992:26) 3. Antakya Türkülerinin Yapısı ve Sallangaç Türküleri Çukurova bozlaklarının etkilerini taĢıyan Hatay türküleri genelde Gavurdağı yöresi özellikleri taĢır. Yörede söylenen uzun havalar ya Gavurdağı ve Barak uzun havaları, ya da bunların etkilerini taĢıyan özgün eserlerdir. Halk müziği yönünden Antakya türkülerinin diğer ilçelerden farklı bir yapısı vardır. Türk sanat müziği karakteri taĢıyan ve bu müziğin makam �sisteminden etkilenen Antakya türküleri özellikle küpleler arasındaki uzun, birkaç ölçü devam eden “aaah” ya da “amaan” gibi ifadelerle dikkat çeker. ( Tekin,1998:126) Bu türkülerin ritmi de kurulan salıncakların boyuna göre değiĢik çabuklukta söylenir; yani salıncak ipinin boyu oranında salınımın verdiği hızla ip kısa ise daha çabuk, uzun ise daha ağır bir ritimle söylenir. Kısacası bu türküler 2-4, 4-4’ lük ritimlerle söylenir. (Ġpek, 1992:14) Söz konusu sallangaç türküleri 1950’lerin baĢından 70’li yıllara kadar Sadık Ayhan Ġpek’in Antakya Lisesi’nde oluĢturduğu “Halk Müziği Grubu”nda bir çok defa seslendirilmiĢtir. Merhum Sadık Ayhan Ġpek’in korosuyla seslendirdiği sallangaç türkülerinin birkaçı aĢağıda verilmiĢtir. ( Hanım Arabaya BinmiĢ, Hasandağı Oymak Oymak, Mavilim Yaktın Beni, Ninem KurmuĢ Yol Üstüne Çıkrığı, Pınara Vurdum Kazmayı, Elmas Dolu Çekmecesi. (Kalaycıoğlu, 2011:87), (Ġpek,1993:9) 4. Antakya Sallangaç Türkülerinin Benzerleri Türkiye’nin özgün kadın sanatçılarından ġükriye Tutkun’un da 5. Albümü(2006) “Salıncak ” adını taĢır.“Ağ Elime Mor Kınalar Yaktılar”, “Ġskender Boğazı Dardır Geçilmez”, “Sürüler Ġçinde Sürmeli Koyun” gibi türkülerin yer aldığı albümün ses kaydı esnasında doğal sazların kullanıldığı ve türkülerin salınımını en güzel Ģekilde aktarabilmek için özel çaba harcandığı ifade ediliyor. ġükriye Tutkun albümün adının “Salıncak” olmasının tesadüf olmadığını Ģu sözlerle dile getirmiĢtir: “Salıncak benim ilk sahnemdi. Salıncakta baĢladım ilk türkülerimi söylemeye; rüzgârın, dalga seslerinin, sesimin ve salıncağımın oluĢturduğu orkestranın müziği çok uzaklara giderdi; hissederdim.” 5. Antakya Sallangaç Türkülerinden Örnekler MAVĠLĠM YAKDIN BENĠ Derleyen: Muzaffer Sarısözen Kaynak: Yöre Ekibi Nota: Muzaffer Sarısözen �Mavilim yakdın beni Mavilim yakdın beni Yakdın yandırdın beni Üç beĢ gün arasında Derde bırakdın beni Mavilim yandım Mavilim mavuĢalım Yol verin savuĢalım KüsmüĢsek barıĢalım Yar Allahı seversen Çabucak kavuĢalım Mavilim yandım (Ġpek,2003:95) PINARA VURDUM KAZMAYI Derleyen: Muzaffer Sarısözen Kaynak: Emel Akçay Nota: Muzaffer Sarısözen �Pınara vurdum kazmayı (gülüm aman) Güzeller sever gezmeyi Aman çirkinler bağlar yazmayı (gülüm aman) Aman yar öldürdün beni Ölmeden alaydım seni Pınarın baĢında ceviz (gülüm aman) Cevizin dalları semiz Aman yar nerde eviniz (gülüm aman) Aman yar öldürdün beni Ölmeden alayım seni Pınarın baĢında iğde (gülüm aman) Ġğdenin dalları yerde Aman yar eviniz nerde (gülüm aman) Aman yar öldürdün beni Ölmeden alayım seni (Ġpek,2003:101) �HANIM ARABAYA BĠNMĠġ Derleyen: Sadık Ayhan Ġpek Kaynak: Cemil Ġpek Nota: Ġsmet Akyol Hanım arabaya binmiĢ (ah) yan yana yörür Arabacı aĢga (da) gelmiĢ atlara vurur Hanımın hararetinden dudağı kurur Ġnce belen ne huriĢan o da o da bir miras Yanağına gül sorunmuĢ elinden beyaz Ben seni sevdim seveli getmedim size Anam duyar babam duyar söz eder bize Benim bir sevdiğim var (ah) tazedir taze (Ġpek,2003:83) �HASAN DAĞI OYMAK OYMAK Derleyen: Muzaffer Sarısözen Kaynak: Sıdıka ġerbetçi Nota: Muzaffer Sarısözen Hasan Dağı oymak oymak Olur mu hiç yar sana doymak Ağzı Ģeker dudağı da kaymak Yürü yürü yürü yürü Edalım yürü Ben sözümden dönmem geri Sağolsun yiğidin seri Kazanır getirir beri Hasan Dağının yokuĢu Gider yazı gelir kıĢı O yârin humar bakıĢı Yürü yürü yürü yürü Edalım yürü Ben sözümden dönmem geri Sağolsun yiğidin eri Kazanır getirir beri Hasan Dağının söğüdü Kız kimden aldın öğüdü Ah ilen ömrüm çürüdü Yürü yürü yürü yürü Edalım yürü Ben sözümden dönmem geri Sağolsun yiğidin eri Kazanır getirir beri �(Ġpek,2003:85) ELMAS DOLU ÇEKMECESĠ Derleyen: Sadık Ayhan Ġpek Kaynak: Cemile Kılbey Nota: Sadık Ayhan Ġpek Elmas dolu çekmecesi BeĢ liraya bir gecesi Efendimin eğlencesi Yalan değil sahi güzel Methinde var Ģarkı gazel Ak ellerin bade süzer Benim yârim bağ yolunda GümüĢ hançer var belinde Ġpek mendil var elinde Ağladıkça siler yaĢın Bahar olur açar güller Bülbül gibi Ģakır diller �Yari bana benzetirler Yalan değil sahi güzel (Ġpek,2003:73) Ninam kurmuĢ yol üstüne çıkrığı (aman aman) Aydın havasına da büker ipliği (of) Annesinin bir kınalı kekliği (aman aman) Nihandır sevdiğim de yosmam nihandır Yari görmeyeli hayli zamandır Ninam kurmuĢ yol üstüne kazanı (aman aman) Ben isterim okuyanı yazanı (of) Ben istemem diyar diyar gezeni (aman aman) Nihandır sevdiğim de yosmam nihandır Yari görmeyeli hayli zamandır ġamdancılar Ģamdan döner gümüĢten (aman aman) Benim yarim pek hazzeder cümbüĢten (of) Billahi haberim yok benim bu iĢten (aman aman) Nihandır sevdiğim de yosmam nihandır Yari görmeyeli hayli zamandır (Ġpek,2003:97) �Sonuç Türküler toplumun yaĢayıĢını; acılarını, sevinçlerini, dile getirdiği için Antakya’nın salıncaklı seyranlarını da dile getirmiĢlerdir. Bu türküler salıncağın ritmine göre söylendikleri için yörede yöresel ağızla sallangaç türküleri Ģeklinde adlandırılmıĢlardır. Sallangaç türkülerinin ortaya çıkmasında çeĢitli etkenler rol oynamıĢtır. Bunlar yörenin iklim özellikleri ve seyrana çıkma (piknik) ile eğlenceye düĢkünlüğünün yanı sıra 19.y.y. sonlarında yöreye sürgüne gelenlerin maiyetleriyle birlikte gelmesi ve bu kültürden etkilenmeleri yanında kültüre yeni kattıkları kültürel değerler bütünüdür. Yine yörede müziğe, sanata olan yatkınlık ve dıĢa dönük yaĢam Ģekli, bu tarz türkülerin zamanla sayılarının artmasını sağlamıĢtır. Aynı Ģartların sağlandığı ortamlarda Anadolu’nun diğer bölgelerinde de salıncak türkülerine rastlandığı görülür. ġükriye TUTKUN’ un 5. Albümü “Salıncak” buna güzel bir örnektir. Kaynaklar 1. Arı, Bülent (2011) “Kına Türkülerinde Veda” Veda Tarihçi Yay. Ġstanbul. 2. Büyük Larousse (1986) “Türkü Maddesi” 23. Cilt, Milliyet Yay. Ġstanbul. 3. Dizdaroğlu, Hikmet (1968) “Halk ġiirinde Türler”, Türk Dili, Türk Halk Edebiyatı Özel Sayısı, 207, Ankara. 4. Doğruer, ġen (1996) “Antakya’da Seyran ve Adak Yerleri ” Güneyde Kültür, Cilt.8, Sayı: 86, Antakya. 5. Ġpek, S. Ayhan (1992) “Antakya Türkülerinde Romantik ve Fantastik Öğeler”, Güneyde Kültür, Cilt.4 Sayı: 44, Antakya. 6. Ġpek, S. Ayhan (1992) “Sallangaç Türküleri”, Güneyde Kültür, Cilt.4 Sayı: 46, Antakya. 7. Ġpek,S. Ayhan (1993) “Sallangaç Türküleri 2”, Güneyde Kültür, Cilt.5 Sayı: 47, Antakya. 8. Ġpek, S. Ayhan (1996) “Baharın DüĢündürdükleri ”, Güneyde Kültür, Cilt.8 Sayı: 85, Antakya. 9. Ġpek, S. Ayhan (2003) Antakya Türküleri, Hafad Yay.,Antakya. 10. Kalaycıoğlu, Mithat (2011) Hatay Halk Bilimi, Antakya Belediyesi Yay. Hatay. 11. Tekin, Mehmet (1998) “Hatay Türküleri”, Cumhuriyet’in 75. Yılı Hatay, Ajanstürk Yay. Ankara. 12. Türk Dil Kurumu (1998) Türkçe Sözlük (9. Baskı), TDK Yay. Ankara. 13. Yakıcı, Ali (2007) “Halk ġiirinde Türkü”, Akçağ Yay. Ankara. 14. (www.emikat.com.tr/album/1589/salıncak) �Sözlü Kaynaklar K.1- Adil DenktaĢ (72), Antakya, Emekli Öğretim Gör. Üniversite K.2- Nezahat Civelek (81), Antakya, Ev Hanımı, Okur-yazar değil K.3- Muzaffer Amık (72), Antakya, Emekli Mühendis, Yüksekokul K.4- Gülfidan Kosi (57), Antakya, Emekli Öğretmen, Yüksekokul K.5- Tahir Doğru (68), Akcurun, Çiftçi, Ġlkokul K.6- Aybek Vurmay (63), Antakya, Emekli, Yüksekokul K.7- Fethiye Amık (90), Atakya, Ev Hanımı, Okur-yazar K.8- Selahattin Tümer (71), Antakya, Emekli, Ġlkokul K.9- Mustafa Güngör (63), Antakya, Emekli, Ġlkokul � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2118 Title A name given to the resource ANTAKYA SALLANGAÇ TÜRKÜLERİ Author Author ARI, Bülent Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Antakya, Türkü, Sallangaç, Sallangaç Türküleri. ÖZET Bildiriye öncelikle bir giriş bölümüyle başlanılnış; bu bölümde türkü kavramından, Hatay türkülerinden ve sallangaç kavramından söz edilmiştir. Sonrasında salıncak ya da sallangaç türkülerinin oluşmasına Antakya eğlence hayatı ve ikliminin nasıl olanak tanıdığı ve bu tarz türkülerin nasıl oluştuğu üzerinde durulmuş, sallangaç (salıncak) türkülerinin yöreye özgülüğünden bahsedilmiş; ancak benzer yaklaşımların Anadolu’da da bulunduğu Şükriye Tutkun’un salıncak albümü örnek verilerek ortaya konulmuştur. Yine, bildiriye konu olan sallangaç türkülerinin bir veya iki örnekle sınırlı olmadığını ve Antakya yöresinde uzun soluklu bir sallangaç türküsü söyleme geleneği olduğunu göstermek amacıyla çalışmanın son bölümüne yeter sayıda sallangaç türküsü örneği konulmuşur. Yörede tespit edilen 19 sallangaç türküsünden bildiriye alınan 9’unun adları şöyledir: Yaprak Gazellendi - Hanım Arabaya Binmiş - Hasan Dağı Oymak Oymak - Mavilim Yakdın Beni - Ninem Kurmuş Yol Üstüne Çıkrığı - Pınara Vurdum Kazmayı - Elmas Dolu Çekmecesi - Kızın Adı Emneli - Antakya Dağın Diktir Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d230835e362b9c63d65100fc133eaabd.docx dd772f19e19366f89fb3c42b23fd50b3 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d4ddc4ed03c605e532a9822dba540997.pdf de9cc4701615ce20fe695086948f1be2 PDF Text Text CELALEDDİN RUMİ EDEBİ MİRASININ AZERBAYCANDA ARAŞTIRILMASI VE YAYINI Ebülfez AMANOĞLU GULIYEV Azerbaycan İlimler Akademisi, Nahçıvan Kültür Dil ve Edebiyat Enstitüsü, Nahçıvan / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Mevlana,Azerbaycan Türkçesi,Mesnevi,edebiyat,şair. ÖZET Büyük Türk bilgini ve mutasavvıfı Celaleddin Rumi ortak kültürümüzün dünya tarihine bahş ettiği en mühteşem şahsiyetlerden birisidir. Mevlana kaleminden çıkan “Mesnevi”, ”Fihi ma fih”, ”Divani-kebir”, “Mektubat”, Mecalisi-seba” gibi benzersiz eserler aradan yüz yıllar geçmesine rağmen bugün dünyanın dört bir yanında yoğun ilgi görmektedir. Rastgele değildir ki, XV yüzyılın ünlü şairi Abdurrahman Cami Mevlana hakkında şunları söylemiştir: Peygamber değil, ama kitabı var”. Azerbaycan edebiyatında Mevlananın etki alanı çok geniştir. Orta dönem edebiyatımızda Mevlana Azerbaycan şairlerinin ilham kaynağı olmuş, bir takım şairlerimiz Mevlana şiiriyatına nazireler yazmışlardır. Daha XIX. Yüzyılda özellikle Mevlana “Mesnevi”si Azeri şair ve ediplerinin ilgisini çekmiş, ünlü Azerbaycan dram yazarı M.F. Ahundzade 1876 yılında “Mollayi-Ruminin tasnifinin babında” isimli bilimsel makale yazmış, doğu edebiyatının iftiharı mertesinde bulunan Mevlanayı yüksek değerlendirmiştir. XX yy başlarında Azerbaycanda Ferudin Bey Köçerli, Ali bey Hüseyinzade, Muhammed Hadi, Abdulla Şaiq, Abbas Sehhet, Ferhat Ağazade gibi şair ve yazarlar sık-sık Mevlanaya baş vurmuş, düşüncelerine, muhtelif beyitlerine istinad etmiş, yahut görüş bildirmişlerdir. Aynı zamanda bu dönemde bazı dergilerde Mevlana edebi mirasından seçmeler de yer almıştır. Sovyet döneminde Mevlana mirasının araştırılması ve yayını birmanalı şekilde yasaklanmıştır, sansorlar bu işi sıkı şekilde takip etmşlerdi. Bu nedenle Mevlana mirasına temas edilmesi çoğunlukla Azerbaycan bağımsızlığına kavuştuktan sonra mümkün olmuştur. 2000`li yıllardan itibaren Azerbaycanda Mevlana edebi mirası araştırılmaya, eserlerli yayınlanmaya başlamıştır. Bilindiği gibi UNESKO tarafından 2007 yılı dünyada Mevlana yılı ilan olunmuştu. Bununla ilgili olarak Mevlana “Mesnevi”sinin Türkiyede basılmış Şefik Can tercümesiden seçmeler şair Azad Yaşar tarafından Azerbaycan türkçesine aktarılmış ve 2010 yılında “Mesnevi”den seçmeler” adıyla yayınlanmıştır. Aynı zamanda Lenkeran Devlet Üniversitesinin hocası Sefer Şirinov Mesnevinin 4 defterini farscadan Azerbaycan Türkçesine aktararak yayınlatmıştır. Biz 2012 yılında “Mesnevi”nin Türkiyede Adnan Karaismailoğlu tarafından yayına hazırlanmış baskısından Azerbaycan Türkçesinde Mesnevinin 3 ciltlik filolojik tercümesini yayınladık. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2001 Title A name given to the resource CELALEDDİN RUMİ EDEBİ MİRASININ AZERBAYCANDA ARAŞTIRILMASI VE YAYINI Author Author AMANOĞLU GULIYEV, Ebülfez Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mevlana,Azerbaycan Türkçesi,Mesnevi,edebiyat,şair. ÖZET Büyük Türk bilgini ve mutasavvıfı Celaleddin Rumi ortak kültürümüzün dünya tarihine bahş ettiği en mühteşem şahsiyetlerden birisidir. Mevlana kaleminden çıkan “Mesnevi”, ”Fihi ma fih”, ”Divani-kebir”, “Mektubat”, Mecalisi-seba” gibi benzersiz eserler aradan yüz yıllar geçmesine rağmen bugün dünyanın dört bir yanında yoğun ilgi görmektedir. Rastgele değildir ki, XV yüzyılın ünlü şairi Abdurrahman Cami Mevlana hakkında şunları söylemiştir: Peygamber değil, ama kitabı var”. Azerbaycan edebiyatında Mevlananın etki alanı çok geniştir. Orta dönem edebiyatımızda Mevlana Azerbaycan şairlerinin ilham kaynağı olmuş, bir takım şairlerimiz Mevlana şiiriyatına nazireler yazmışlardır. Daha XIX. Yüzyılda özellikle Mevlana “Mesnevi”si Azeri şair ve ediplerinin ilgisini çekmiş, ünlü Azerbaycan dram yazarı M.F. Ahundzade 1876 yılında “Mollayi-Ruminin tasnifinin babında” isimli bilimsel makale yazmış, doğu edebiyatının iftiharı mertesinde bulunan Mevlanayı yüksek değerlendirmiştir. XX yy başlarında Azerbaycanda Ferudin Bey Köçerli, Ali bey Hüseyinzade, Muhammed Hadi, Abdulla Şaiq, Abbas Sehhet, Ferhat Ağazade gibi şair ve yazarlar sık-sık Mevlanaya baş vurmuş, düşüncelerine, muhtelif beyitlerine istinad etmiş, yahut görüş bildirmişlerdir. Aynı zamanda bu dönemde bazı dergilerde Mevlana edebi mirasından seçmeler de yer almıştır. Sovyet döneminde Mevlana mirasının araştırılması ve yayını birmanalı şekilde yasaklanmıştır, sansorlar bu işi sıkı şekilde takip etmşlerdi. Bu nedenle Mevlana mirasına temas edilmesi çoğunlukla Azerbaycan bağımsızlığına kavuştuktan sonra mümkün olmuştur. 2000`li yıllardan itibaren Azerbaycanda Mevlana edebi mirası araştırılmaya, eserlerli yayınlanmaya başlamıştır. Bilindiği gibi UNESKO tarafından 2007 yılı dünyada Mevlana yılı ilan olunmuştu. Bununla ilgili olarak Mevlana “Mesnevi”sinin Türkiyede basılmış Şefik Can tercümesiden seçmeler şair Azad Yaşar tarafından Azerbaycan türkçesine aktarılmış ve 2010 yılında “Mesnevi”den seçmeler” adıyla yayınlanmıştır. Aynı zamanda Lenkeran Devlet Üniversitesinin hocası Sefer Şirinov Mesnevinin 4 defterini farscadan Azerbaycan Türkçesine aktararak yayınlatmıştır. Biz 2012 yılında “Mesnevi”nin Türkiyede Adnan Karaismailoğlu tarafından yayına hazırlanmış baskısından Azerbaycan Türkçesinde Mesnevinin 3 ciltlik filolojik tercümesini yayınladık. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/54813c6876c555ec58124b6e0591ad16.docx 3695f6a6a473dd040ae0c5ace2d0361c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e659616a54326f9f333c325fa1c7ded0.pdf c9be11f891f49a3225d21e3f0e02405b PDF Text Text SAFAHAT’TAN HİKÂYELER ADLI KİTABIN ÇOCUK EDEBİYATININ HEDEFLERİ AÇISINDAN İNCELENMESİ Hatice ALTUNKAYA İnönü Üniversitesi, Türkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı, Türkçe Öğretmenliği Bilim Dalı, Doktora Programı, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Safahat, çocuk edebiyatı, manzum şiir. ÖZET Manzum şiirler hikâye ile aynı özellikleri gösteren metinlerdir. Mehmet Akif ERSOY „un Safahat adlı eserinin birinci kitabı toplum hayatı ve tarih konulu manzum hikâyelerden oluşmaktadır. Bu hikâyelerden 22 tanesi Yıldız YILMAZ tarafından “Safahattan Hikâyeler” adlı kitapta sadeleştirilerek düz yazı haline getirilmiştir. Bu çalışmada düz yazı haline getirilen hikâyelerden üçü -Küfe, Kocakarı ile Ömer ve Seyfi Baba adlı hikâyeler- hikâye haritaları çıkarılarak çocuk edebiyatının hedefleri açısından değerlendirilmiştir. Edebiyat ustalarının geçmişte ürettiği eserlerin çocuğa görelik ilkesi göz önünde bulundurularak yeni nesillerin anlayabileceği seviyede yeniden düzenlenmesinin Türkçe eğitimi ve geçmişteki edebî zenginliklerimizle çocukların tanıştırılması açısından gerekli olduğu görülmüştür. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2647542a450010a077a82ab260753827.doc 9879168df63503b0bba5eec5b28d3ea8 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a90b47cf169194ba29a24eee074a3ef1.pdf 293a46fe059bc7bcbe2ed936618db0a6 PDF Text Text SAFAHAT‟ TAN HİKÂYELER ADLI KİTABIN ÇOCUK EDEBİYATININ HEDEFLERİ AÇISINDAN İNCELENMESİ Hatice ALTUNKAYA1 Özet Manzum Ģiirler hikâye ile benzer özellikler gösteren metinlerdir. Mehmet Akif ERSOY‟un Safahat adlı eserinin birinci kitabı toplum hayatı ve tarih konulu manzum hikâyelerden oluĢmaktadır. Bu hikâyelerden 22 tanesi Yıldız YILMAZ tarafından “Safahattan Hikâyeler” adlı kitapta sadeleĢtirilerek düz yazı hâline getirilmiĢtir. Bu çalıĢmada düz yazı haline getirilen hikâyelerden üçü -Küfe, Kocakarı ile Ömer ve Seyfi Baba- hikâye haritaları çıkarılarak çocuk edebiyatının hedefleri açısından değerlendirilmiĢtir. Edebiyat ustalarının geçmiĢte ürettiği eserlerin çocuğa görelik ilkesi göz önünde bulundurularak yeni nesillerin anlayabileceği seviyede yeniden düzenlenmesinin Türkçe eğitimi ve geçmiĢteki edebî zenginliklerimizle çocukların tanıĢtırılması açısından yararlı olduğu sonucuna ulaĢılmıĢtır. Anahtar Kelimeler: Safahat, çocuk edebiyatı, hikâye, manzum Ģiir. ANALYZING THE BOOK, TITLED “SAFAHAT‟TAN HİKÂYELER” IN TERMS OF THE AIMS OF THE CHILDREN‟S LITERATURE Abstract The poems, written in verses are such texts, partake of the stories. The very first volume of the work of Mehmet Akif ERSOY, titled Sefahat, is comprised of the stories, written in verses regarding the social life and the history. Some 22 of those tales have been simplified by Yıldız YILMAZ and converted into prose text under the book titled Safahattan Hikâyeler. In this study, three of those converted stories, titled, Küfe, Kocakarı and Ömer as well as Seyfi Baba were evaluated in terms of the aims of the child literature by plotting the maps of the stories. It is apparent that by taking the relativity principle aiming to children, which were written by the masters of literature, into account; reorganizing such stories in the level which would be understood by the new generations is necessary for Turkish education as well as for introducing our literary wealth with the children. 1 İnönü Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkçe Eğitimi Anabilim Dalı, Türkçe Öğretmenliği Bilim Dalı, Doktora Öğrencisi, hatice4473@hotmail.com 1 �Key Words: Safahat, Children‟s literature, poems written in verses. Giriş Safahat, Ġstiklâl MarĢı Ģâiri Mehmet Akif Ersoy‟un 1911-1933 yılları arasında yedi ayrı kitap hâlinde yayımladığı Ģiir kitaplarını bir araya getiren eseridir. Safahat‟ın birinci bölümü, toplum hayatı ve tarih konulu manzum hikâyelerden oluĢmaktadır. Bu manzum hikâyeler Hasta, Küfe, Meyhane, Seyfi Baba, Mahalle Kahvesi, Koca Karı ile Ömer gibi hikâyelerden oluĢmaktadır. Ġkinci bölüm Süleymaniye Kürsüsünde isimli dinî, ahlaki manzume, üçüncü bölüm, Hakk‟ın Sesleri adlı manzume, dördüncü bölüm Fatih Kürsüsünde, beĢinci bölüm Hatıralar, altıncı bölüm Asım, yedinci bölüm Gölgeler adlı manzumedir. Bu çalıĢmada Türk edebiyatının seçkin eserleri arasında yer alan Safahat‟ta bulunan ve Yıldız Yılmaz tarafından sadeleĢtirilerek düz yazı hâline getirilen manzum hikâyelerden üçü -Küfe, Kocakarı ile Ömer ve Seyfi Baba- hikâye haritaları çıkarılarak çocuk edebiyatının hedefleri açısından değerlendirilmiĢtir. Hikâye haritası tekniği, hikâyeyi meydana getiren unsurları görünür kılarak okuma anlamlandırma becerilerinin geliĢtirilmesinde kullanılan bir öğretim tekniğidir. “Hikâye haritası, hikâye elemanlarının bir kısmının veya tamamının ve bu elemanlar arasındaki iliĢkinin grafik Ģeklinde bir sunumudur. Hikâye haritası yöntemiyle okuyucuya bir hikâyenin birbiriyle iliĢkili bölümleri ve unsurlarıyla ilgili öğretim sunulmaktadır. Bu öğretim, öğrencinin dikkatini hikâyedeki ortak elemanlara çeken bir temel çerçevenin oluĢturulmasını sağlar. Bir baĢka tanımla hikâye haritası tekniği, hikâyenin parçalarının birbiriyle iliĢkisini okuyucuya öğreten ve hikâyenin temel elemanlarına okuyucunun dikkatini çekmek için bu elemanların Ģemalarla verildiği bir Ģema-yapı tekniğidir” (Akt. Onan, 2012:119). Hikâye haritası; mekân, zaman, ana karakter ve yardımcı karakterler, baĢlatıcı olay, problem, giriĢim, sonuç ve tepki gibi unsurlardan meydana gelmektedir. Öğretmenin, hikâye haritası yöntemiyle hikâye unsurları hakkında öğrencilere bilgi vermesi; onların, metin kahramanlarını tanımalarında, olayları anlamlandırmalarında, hikâyedeki problem durumunu kavramalarında, daha önce okudukları metinler ve hikâyeler arasında karĢılaĢtırmalar yapmalarında yararlı olacaktır. Öğretmenin rehberliği ile yapılacak hikâye haritası yoluyla metin 2 �çözümlemesi çalıĢmaları, öğrencilerin görüĢlerinin alınmasını da gerektirdiği için anlama becerilerinin geliĢimine katkıda bulunabilir. GüneĢ (2007: 226), öyküleyici metinlerin yapısını keĢfetmek için metin Ģemalarının kullanım amaçlarını Ģöyle sıralamıĢtır:  Metindeki bilgileri düzenlemek,  Tarihi öğeleri tanımak,  Bilgileri iyi anlamak,  Bilgileri iyi saklamak, her metnin iskeletini bulmak için fotoğrafını çekmek,  Metindeki anlam yapısını kolaylaĢtırmak,  Yazıdaki önemli olaylar ve anlam zincirleri üzerine yoğunlaĢmak,  Öğrencinin anlama becerilerini geliĢtirmek,  Yazma becerilerini geliĢtirmek,  Duyulan veya okunan bir öyküyü görĢelleĢtirmek,  Bir öyküdeki olayların bölümlerini belirlemek,  Bir öyküyü anlatmak,  Bir öyküyü özetlemeden önce düĢünceleri düzenlemek . “Çocuk edebiyatı usta yazarlar tarafından, özellikle çocuklar için yazılmıĢ olan ve üstün sanat nitelikleri taĢıyan eserlere verilen genel addır. Çocuk edebiyatı deyimiyle, 214 yaĢlar arasındaki kimselerin ihtiyacını karĢılayan bir edebiyat alanı tanımlanmaktadır. Bu alan, çocukluk çağında bulunan kimselerin hayal, duygu ve düĢüncelerine yönelik sözlü ve yazılı bütün eserleri kapsamaktadır. Masallar, hikâyeler, romanlar, anılar, biyografik eserler, gezi yazıları, Ģiirler, fen ve doğa olaylarını anlatan yazılar vb. hep bu çerçeve içine girebilir” (Oğuzkan, 1987:12). Çocuk edebiyatı; hedef kitlesi çocuk olan, çocuk duyarlığı ve çocuk gerçekliği doğrultusunda yazılan eserlerin geneline verilen addır. Çocuk edebiyatı yazarlarından beklenen; çocukların ilgi, gereksinim ve algı düzeylerini dikkate alarak ürün vermektir. Şimşek (2007:29)‟e göre çocuk edebiyatı: “GeliĢme ve yetiĢme çağındaki çocukların dil düzeyine, duygu ve düĢünce dünyasına, anlama ve kavrama becerilerine seslenen edebiyattır ve bu edebiyatın temel kaygısı çocuğa görelik ilkesidir.” 3 �Araştırmanın Amacı Bu çalıĢmanın amacı; Safahat‟ta bulunan ve Yıldız Yılmaz tarafından sadeleĢtirilerek düz yazı hâline getirilen manzum hikâyelerden üçünü -Küfe, Kocakarı ile Ömer ve Seyfi Baba- hikâye haritalarını çıkarmak suretiyle çocuk edebiyatının hedefleri açısından değerlendirmektir. Evren ve Örneklem ÇalıĢmanın evrenini Safahat; örneklemini ise Küfe, Kocakarı ile Ömer ve Seyfi Baba adlı hikâyeler oluĢturmaktadır. Yöntem ÇalıĢmada nitel araĢtırma yöntemlerinden döküman analizi yöntemi kullanılmıĢtır. Doküman analizi, araĢtırılması hedeflenen olgu veya olgular hakkında bilgi içeren yazılı materyallerin analizini kapsar (Yıldırım ve ġimĢek, 2008: 187). Mehmet Akif Ersoy Tâhir Efendi ile Emine ġerife Hanım‟ın oğlu olarak Ġstanbul‟da Fatih civarında Sarıgüzel‟de doğan Mehmet Akif Ersoy, Türk Edebiyatı‟nın seçkin Ģairlerindendir. Mehmet Akif, birinci Safahat‟tan baĢlayarak toplumun içinde bulunduğu yoksulluk, sefalet, ahlâkî çöküntü, tembellik, duyarsızlık gibi konularda düĢüncelerini dile getirmiĢ, bu toplumsal sorunları örnek olaylar üzerinden halka duyurmaya çalıĢmıĢ, Ģiirini bu amaçla oluĢturmuĢ bir Ģairdir. O, bu problemlere sadece bir toplumsal sorun olarak bakmamıĢ, bunları Ġslâmî duyarlık çerçevesinde ele almıĢ, yanlıĢlıkları inanç noktasında sorgulamıĢ biridir. Vurduğu neĢterle toplumu uyarmayı beklerken, ardı ardına gelen savaĢlar, siyasi çekiĢmeler, fikir ayrılıkları bu sorunları daha da kangren hale getirmiĢ, Ģairin ıstırabını azaltmayıp artırmıĢtır (Törenek; 2011:204). Mehmet Akif‟e göre, bir milletin yükselmesi için iki kudrete ihtiyaç vardır. Bunlar, marifet ve fazilettir. Marifet: milletin maddi refahını artıracak teknik ve ilimdir. Fazilet ise o milletin kültür değerleridir. Kültür bir milletin yaĢama tarzıdır. Kültür bir milletin dil, din, tarih, güzel sanatlar, gelenek ve görenekler…. birliğidir. Bir milletin kültür değerleri, o milletin medeniyetini doğurur. Bu iki kaynak olmadan kalkınma olmaz. Bu iki kaynaktan birinin bulunmaması, o millet hayatında büyük buhranlar, boĢluklar meydana getirir (Bâkiler; 1986:38). 4 �Manzum şiir Öğretici mahiyette olan ve akılda kalması istenilen duygu ve düĢüncelerin ele alındığı ölçülü ve ahenkli olarak kaleme alınmıĢ Ģiirlere manzum Ģiir denir. Manzum Ģiirler konu ve özellik bakımından hikâye ile aynı özellikleri gösterdiklerinden bu Ģiirlere manzum hikâyelerde denilebilir. Hikâyede bulunan bütün özellikler (olay, yer, zaman, kiĢiler) manzum hikâyede de bulunur. Manzum hikâyelerin özellikleri -Manzum hikâyelerde Ģair ya bir olayı anlatır ya da bir öğüt verme çabası güder. -Manzum hikâyeler genellikle bir çevre tasviriyle baĢlar, ardından o çevrede bulunan kiĢiler anlatılır. Daha sonra ise olay anlatılır. Amaç okuyucuya bu bölümde ders veya öğüt vermektir. - GiriĢ, geliĢme ve sonuç bölümleri hikâye ile benzer özellikler gösterir. -Manzum hikâyeler düĢündürücü ve eğiticidir. -Manzum hikâyeler birçok bölümden oluĢur. Ġlk bölümde anlatılmak istenen olaydan ve kiĢilerden bahsedilir. Ġkinci bölümde ise olaylar anlatılır ve örneklerle tasdik edilir. Üçüncü bölümde ise olay son bulur ve okuyucuya ders vermeyi güden cümleler yer alır. -Manzum hikâyede her olay iĢlenebilir. Sıradan olaylar, sosyal olaylar vs. -Manzum hikâyeler dörtlük, beyit, bent Ģeklinde de yazılabilir. -Mensur hikâyeden (düzyazı) hiçbir farkı yoktur. KiĢiler, zaman, mekân, olay bu hikâyelerde de vardır. Tek farkı Ģiirselliktir. Dizelerdir. Kafiye ve rediftir. -Toplumu ilgilendiren olaylar iĢlenir. -Daha çok ders veren, eğitici, öğretici, etkileyici konular seçilir. -Ölçü ve uyağa dikkat edilir. -Anlam, alttaki dizelerde devam eder. -KarĢılıklı konuĢmalara yer verilir. -Dizelerin uzunlukları aynı olmayabilir. -Bu nazım Ģekli edebiyatımıza Tanzimat Dönemi'nden sonra girmiĢtir. (http://www.turkceciler.com.) 5 �Hikâye haritasi “Hikâye haritası, hikâye türü metinlerde bulunan türe ait unsurların haritasını çıkararak onların daha kolay anlaĢılmasını, öğrenilmesini ve hatırlanmasını sağlayan bir yöntemdir” (Çeçen, 2011:137). CoĢkun (2007: 256-257), farklı bilim adamlarından (Barlett, Labov, Rumelhart, Longacre, Stein ve Glenn, Van Dijk, Hoey, Özmen ve Akyol) aktararak bir hikâyeyi oluĢturan elementleri Ģu Ģekilde sıralamaktadır: “1. Dekor: Bu bölümde hikâyedeki zaman ve mekân belirtilir. Hikâyedeki zaman kronolojik bir Ģekilde geçmiĢte bir noktadan ileriye doğru ilerleyebildiği gibi bulunulan noktadan geriye dönüĢler de içerebilir. Dekor bölümünde zaman ve mekânla birlikte iklime ait niteliklere de (güneĢli, yağıĢlı, soğuk, sıcak, sisli…bir gün vb.) yer verilebilir. 2. Kahramanların Tanıtılması: Hikâyedeki kahramanlar ana hatlarıyla tanıtılır veya alıĢkanlık hâlindeki durum ve etkinlikleri betimlenir. Ġnsanlar, hayvanlar veya diğer varlıklar hikâye kahramanı olabilir. Bu kahramanlardan bir tanesi ana karakter olur. Ana karakter hikâyedeki problemin oluĢmasında ve çözüme kavuĢturulmasında en önemli görevi üstlenir. Hikâyede ana karakter kadar etkin olmayan bununla birlikte olaylar zincirinin oluĢmasına katkıda bulunan kiĢilere yardımcı karakter denilir. 3. BaĢlatıcı Olay: Hikâyedeki olaylar dizisini baĢlatan olaydır. BaĢlatıcı olay, bir doğal olay veya açlık, acı veya hastalık gibi fiziksel bir sebebe dayanan bir olay olabilir. BaĢlatıcı olayın ana iĢlevi, hikâyede çözülmesi gereken bir problemi ortaya çıkarmaktır. BaĢlatıcı olay, doğal bir olay (heyelan), bir içsel tepki (yalnızlık) veya dıĢa dönük bir davranıĢ, hareket (hizmetçinin mücevheri çalması) olabilir. 4. Problem: Hikâyedeki olayın merkezinde yer alan çatıĢma durumudur. Bu çatıĢma, baĢlatıcı olaydan sonra ortaya çıkar ve ana karakterin hikâyedeki diğer karakterlerle veya doğal engellerle mücadelesi Ģeklinde ortaya çıkabilir. Okuyucu hikâye boyunca problemin çözüme kavuĢup kavuĢmayacağını ve çözüme kavuĢacaksa bunun nasıl gerçekleĢeceğini merak eder. 5. GiriĢim: Karakterin bir hedefe ulaĢmak için gösterdiği gözlenebilir eylem ifadeleridir. GiriĢim bölümü çoğunlukla problemin çözülmesini sağlar. GiriĢim hikâyenin en uzun bölümünü oluĢturur. Hikâyede kahramanın birden çok giriĢimi olabilir. 6. Sonuç: Karakterin gerçekleĢtirdiği giriĢim ya da giriĢimler sonucunda hedefine ulaĢıp ulaĢmadığının veya giriĢimin sonunda meydana gelen kısa veya uzun vadeli 6 �değiĢikliğin ifade edildiği bölümdür. Sonuç bölümü karakterde olumlu veya olumsuz bir tepki oluĢturur. 7. Ana fikir: Nasıl bir ders çıkarıldığını veya çıkarılması gerektiğini belirtir. Ana fikir genelde üst düzey düĢünme süreçlerinin (analiz, sentez, değerlendirme) kullanılmasıyla elde edilir. 8. Tepki: Bu bölümde karakterin giriĢimlerinin kısa veya uzun vadeli sonuçlarına gösterdiği tepki veya ana karakterin amaca ulaĢmasının hikâyede yer alan ikinci karakteri nasıl etkilediği ifade edilir. Tepki; duygusal, biliĢsel veya eylemsel nitelikli olabilir. Duygusal ve biliĢsel tepkiler yazarın kahramanın duygularını veya zihninden geçenleri yansıtmasıyla, eylemsel tepkiler ise kahramanın yaptığı bir davranıĢla anlatılır.” Çocuk edebiyatı Çocuk edebiyatı, edebiyatın ruhuna sadık kalarak, çocukların biliĢsel ve duyuĢsal geliĢimlerini dikkate alarak, onların estetik duygularını harekete geçiren, dil geliĢimlerine katkıda bulunan, çocuğun hayal gücü, muhakeme becerisi, problem çözme gibi yeteneklerini geliĢtiren, iyi ve doğru bilgiler veren yazılı ve sözlü eserlerin bütününe verilen addır. Çocuk edebiyatı ürünleri, çocuk duyarlığıyla örülmüĢ çocuk düzeyine uygun bir dille kaleme alınmıĢ metinlerdir. Alıcısı ise öncelikle çocuktur. Bu, söz konusu alana giren metinleri çocuklar dıĢında hiç kimsenin okumayacağı anlamına gelmez. Zira nitelikli bir çocuk edebiyatı ürününden yetiĢkinler de zevk alabilirler. Önemli olan duyarlığın doğallığı, dilin güzelliği, metnin sağlamlığı, konunun çocuğa göreliği, kurgunun çekiciliği ve serüvenin akıcılığıdır (ġimĢek, 2007:30). Çocuk edebiyatı metinleri, yaĢanılan gerçeklerle ilgili olmalıdır. Kimi çocuk kitaplarında hayatın gerçeklerinden oldukça uzaklaĢıldığı, çocuksu olsun diye, hayalî konulara aĢırı derecede yer verildiği gözlenmektedir. Çocuk edebiyatı metinlerinde verilen hayal unsurları ve masalsı yapılar, mutlaka çocuğun yaĢadığı çevrenin gerçeğine uygun sonuçlarla bitirilmelidir. Çocuk, kendi yaĢantısından yola çıkılarak yazılmıĢ olan eserlere daha büyük bir ilgi duymakta ve bu tür eserler, çocuklar tarafından daha çok okunmaktadır (AytaĢ ve Yalçın, 2011: 50). 7 �Çocuk edebiyatı alanında çalıĢmaları bulunan eğitimci Jacob (1955), A.F. Oğuzkan'ın dilimize çevirdiği Curriculum Letter adlı yapıtında çocukların neden edebiyata gereksinim duyduğunu Ģöyle açıklamaktadır: "1. Edebiyat hoĢ vakit geçirtici, eğlendirici bir Ģeydir. HoĢ vakit geçirtmeyi eğitimin baĢlıca amaçlarından biri olarak düĢünmekten çekinilmemelidir. Elbette radyonun, resimli dergilerin, sinemanın ve televizyonun yanında okumaya da bir yer ayrılması gerekir. Eğer çocuklar okulda okumayı sevmeyi, okumaktan sadece okumak için zevk almayı öğrenmezler ise hoĢça vakit geçirten bir unsurdan yoksun kalırlar. Bu akımdan, edebiyatı, bir hoĢ vakit geçirme aracı olarak öğretim programına alınacak değerli unsurlardan biri biçiminde pekâlâ düĢünebiliriz. 2. Edebiyat ruha canlılık verir, yaĢama gücünü artırır. Edebiyat kimi zaman bizi, hayatın çok ciddi ve üzücü durumlarından uzaklaĢtırır, götürür. Güzel bir düzyazı veya Ģiir okumanın kazandırdığı yaĢantılarla bir insan kısa zamanda bugünkü tasalarından kurtulma olanağı bulur ve sonra da bu tasarıların karĢısına daha güçlü, daha dinlenmiĢ halde çıkmanın yollarını öğrenir. Çocuklara okulda bu gibi yaĢantılar edinmek için birtakım olanaklar verilmediği sürece onlar ruhun canlanıp güçlenmesinde edebiyatın bu ĢaĢırtıcı, olağanüstü değerini hiç bir vakit öğrenemeyeceklerdir. 3. Edebiyat yaĢamı tanımaya yardım eder. Çocuklar yaĢamı ve yaĢama yollarını öğrenmek için edebî eserlere gereksinim duyarlar. BaĢka bir kimsenin yaĢamını ilgilendiren durumları öğrenmek için edebiyat aracılığıyla elde eldilen pek ilginç yaĢantıları -televizyon, radyo vb.- hiçbir araç kazandıramaz. Kimi durumlarda kiĢisel yaĢantılardan daha iyisi yoktur; ama bazı yaĢantılar vardır ki bunlar türlü edebiyat eserlerinin okunmasıyla birer rastlantı sonucu kazanılır. Kısaca, çocuklar yaĢamı tanımak için edebiyata gereksinim duyarlar. 4. Edebiyat bir rehberlik kaynağıdır. Edebiyat bir kimsenin kendini tanıyarak davranıĢlarını değiĢtirmeye hizmet edebilir. ġüphesiz, bütün edebiyat eserleri böyle bir hizmeti görmez ve bu hizmet de her zaman klasik ölçüler içinde yerine getirilemez. Fakat, her birimizin yaĢamında gereksinim duyduğumuz vakit bize kendimizi anlamak konusunda yardımcı olan en az bir kitap bulunmuĢtur. 5. Edebiyat yaratıcı etkinlikleri özendirir. Çocuklar, baĢka alanlardaki yaratıcı etkinliklere geçmek için bir sıçrama tahtası olarak edebiyata gereksinim duyarlar. BaĢka sanatlarla iliĢkileri bulunan zengin bir programın eĢliğinde yaratıcılığa yönelten okuma etkinlikleri sayesinde bir sanat, baĢka bir sanatı desteklemiĢ, beslemiĢ olur. Okuma, 8 �çocuğu resim çizmeye ve dramatik sanat alanlarında ritmik yorumlamalar yapmaya özendirir. Çocuklar okuma ve dramatik sanat alanlarında ne kadar zengin yaĢantılar edinirlerse yaĢamın öteki yaratıcı alanlarında da o kadar zengin bir kiĢiliğe sahip olurlar. 6. Edebiyat güzel bir dil demektir. Çocuklar kendi dillerini geliĢtirmek için edebiyat eserlerine gereksinim duyarlar. Edebiyat güzel bir dildir ve içimizde, çocukların anadillerinin güzelliğini en iyi biçimde öğrenmelerini istemeyecek kimse var mıdır?"( Oğuzkan; 1995:20). Çocuk edebiyatının hedefleri Çocuk edebiyatının hedefleri Ģunlardır: Millî Eğitim Bakanlığı‟nca uygulanan eğitim programlarındaki amaç ve kazanımlara ulaĢma yolunda çocuklara destek olacak nitelikte eserler sunmak, Çocuk kitapları türlerini Türkçe Öğretim Programında yer alan sınıf düzeyine göre çocuklara tanıtmak, "Ġnsana ve çevreye karĢı duyarlı olma bilincini kazandırmak, Farklı alanlara, ilgi çekici olay ve kavramlara yönelik dikkatleri geliĢtirmek, Hayal gücünü, yaratıcı düĢünme yeteneğini geliĢtirmek, Çocuğun zihinsel geliĢimine katkı sağlamak, kiĢilik geliĢimine olumlu katkılarda bulunmak, Kitabı sevdirmek, kitabın vazgeçilmez bir eğlenme, öğrenme ve bilgilenme aracı olduğunu fark ettirmek, Okul öncesinde dinleme ve dinlediğini anlama, resim okuma; okul döneminde resim ve metin okuma becerisiyle okuduğunu kavrama yeteneğini geliĢtirmek, Ġçinde doğup büyüdüğü toplumun kültür ve bilgi birikiminden haberdar etmek, YetiĢkinlerin zihinsel ve duygusal deneyimlerinden yararlandırmak"(ġimĢek; 2007:31). “Çocukların ruhsal ihtiyaçlarını karĢılamak, güven, sevgi, sevilme, sevme, öğrenme, bir gruba ait olma, oyun, değiĢiklik ve estetiklik gibi ruhsal ihtiyaçlarını karĢılamak, Çocukların alıcı ve ifade edici dil geliĢimlerine katkıda bulunmak, Çocuğa ilk kitap sevgisini aĢılamak, çocukların geliĢmekte olan iç ve dıĢ dünyalarına katkıda bulunmak, Çocuğun algı geliĢimini desteklemek, çocukları yaĢam gerçeklerine hazırlamak‟‟ (Demirel; 2011:48). 9 �Yalçın ve AytaĢ (2011:50) , çocuk kitaplarının hazırlanmasında göz önünde bulundurulması gereken eğitim ilkelerini Ģöyle ifade etmiĢlerdir:  Çocuk kitapları okullardaki programları destekleyici olmalıdır.  Çocuk edebiyatı yazarları , yazdıklarının hangi yaĢ grubuna hitap ettiğini gözetmeli ve yazdıklarının eğitim programları ile uyumuna dikkat etmelidirler.  Çocuk edebiyatı metinleri, yaĢanılan gerçeklerle ilgili olmalıdır.  Çocuk edebiyatı ürünleri duygu, düĢünce ve hayal gücünü geliĢtirici olmalıdır.  Çocuk edebiyatı eserleri, çocukların kavrama düzeylerini geliĢtirmenin yanında, kendilerinin de okuduklarından, dinlediklerinden ve gözlediklerinden yola çıkarak duygu ve düĢüncelerini ifade etmelerini sağlamalıdır.  Kitaplar çocuklara, içinde yaĢadığı ülkeyi, dünyayı sevmeyi öğretmelidir.  Yapılan çalıĢmalar, çocukta üretme becerisini geliĢtirmelidir.  Eserler, çocuğun giriĢimci ve katılımcı olmasını sağlamalıdır.  Çocuk edebiyatı metinleri, Ģiddet öğelerini içermemelidir.  Çocuklara yönelik yazılan eserlerde estetik duyarlılık geliĢtirilmeli, çocuğun tercihlerini yaparken bu duygusundan yararlanması sağlanmalıdır. Çocuğun yaĢ kuĢağına, ruhsal, psikolojik, zihinsel geliĢimine uygun, Türkçenin güzelliğini, estetik değerini duru bir dille çocuklara aktaracak olan eserler çocukların edebiyattan, okumaktan hoĢlanan, okuma alıĢkanlığı ve zevki kazanmıĢ bireyler olarak yetiĢmelerine hizmet edecektir. Bulgular ve yorumlar AĢağıda; Küfe, Kocakarı ile Ömer ve Seyfi Baba adlı manzum hikâyelerin, hikâye haritası yöntemine göre çözümlemesi yapılmıĢtır. 1. KÜFE 1 Dekor Zaman (Kronolojik) BeĢ on gün önce Sabah erken Ġkindi vakti Ana Karakter 2 Kahramanlar Hasan Mekân Ġstanbul‟da bir kenar mahalle (Açık Mekân) Ġstanbul Fatih semti (Açık Mekân) Kömürcüler kapısı (Açık Mekân) Okul yolu (Açık Mekân) Yardımcı Karakterler Adam 10 �2. KOCA KARI İLE ÖMER 1 Dekor Zaman (Kronolojik) Bir gece Sabaha yakın Öğleden sonra Mekân 11 Yollar , mahalleler (Açık Mekân) YaĢlı kadının çadırı (Kapalı Mekân) Medine sokakları Yardımcı Karakterler �3. SEYFİ BABA 1 Dekor Zaman (Kronolojik) Geçen akşam 15 gün once (zamanda geriye dönüş) 2 Kahramanlar Mekân Adamın evi (Kapalı Mekân) Çamurlu yollar (Açık Mekân) Seyfi Baba‟nın evi (Kapalı Mekân) 12 Ana Karakter Yardımcı Karakterler Seyfi Baba Seyfi Babayı ziyarete giden adam. �Millî ġâir Mehmet Akif Ersoy, günlük yaĢayıĢla ilgili olaylarla durumları anlatan manzum Ģiirlerinde sosyal yaralara değinen, eğitici, öğretici yanı ağır basan konuları ele alır. Safahat Ģairi, yoksulluğu, sefaleti, miskinliği Ģiirine taĢırken, toplumun bu yaralarına parmak basarken, bazen gerçeği tasvirle yetinir, olayın kahramanının 13 �çaresizliğini göz önüne sererek, bir ortak duygu uyandırmak ister. Merhamet, inanmıĢ insanın ortak vasfıdır. Bazen de bu olayla birlikte, olması gerekeni göstermeye çalıĢır. Ġçinde yaĢadığı toplumda gördüğü aksaklıklar, onların tembelliği, bilgisizliği kadar, dini yanlıĢ anlamaları ve dine aykırı tutumlarından kaynaklanmaktadır (Törenek; 2011:204). Günümüzde kullanılan Türkçe ile Akif‟in manzum Ģiirlerinde kullandığı dil arasında büyük farklılıklar bulunmaktadır. Bu durum da yeni nesillerin bu Ģiirleri anlamalarını güçleĢtirmektedir. Mehmet Akif ERSOY‟un Safahat‟ında yer alan manzum Ģiirler, Yıldız YILMAZ‟ın “Safahattan Hikâyeler” adlı kitabında yeni nesillerin kolaylıkla anlayabileceği Ģekilde mümkün olduğunca aslına sadık kalınarak düzyazı Ģeklinde yazılmaya çalıĢılmıĢtır. Kitapta, Hasta, Küfe, Hasır, Mezarlık, Bayram, Selma, Azim, Seyfi Baba, Kör Neyzen, Hürriyet, Kocakarı ile Ömer, Dirvas, Mahalle Kahvesi, Ressam Haklı, Âhiret Yolu, Bebek, Vaiz Kürsüde, El-Uksur‟da, Necid Çölleri‟nden Medine‟ye, Birlik, Said PaĢa Ġmamı ve Sanatkâr adlı eserler hikâyeleĢtirilmiĢtir. Küfe adlı manzum Ģiir düzyazı hâline getirilirken, asıl metinde geçen Hasan‟ın kardeĢi karakterinden söz edilmemiĢtir. Hasan‟ın anası ile kardeĢine bakmak zorunda oluĢu ailesine bakmak olarak verilmiĢtir. Bu Ģekilde bir kullanım anlam karmaĢasına yol açmıĢtır. Asıl metinde geçen “Nazar değil o bakıĢlar, dümû-i istimdâd.” Dizesinde geçen “dümû-i istimdâd” yâni imdâd isteyen bakıĢlar tamlaması belirtilmemiĢ ve hikâyede verilmek istenilen iletilerden birinin verilmesi noktasında bir eksiklik meydâna getirmiĢtir. Ayrıca yine asıl metinde “Eder dururdu birer âĢiyân-ı nûra Ģitâb” dizesinde geçen “âĢiyân-ı nûra Ģitâb” yani nur yuvasına doğru koĢmak ifadesi hikâyede belirtilmemiĢtir. Oysa bu ifade öğrencilerin eğitime verilmesi gereken değerleri daha iyi algılamalarını sağlayacak bir ifade olmasının yanı sıra hikâyenin aslındaki ana fikrinde kaynağı olan bir ifadedir. Akif‟in ruh dünyasında cumhuriyetin yeni yetiĢen evlatlarının marifetli, faziletli gençler olması isteği ön plandadır. Millî Ģair bu isteğini toplumsal sorunlar, ilim, din, medeniyet, ahlak, medeniyet vb. değerlerle özdeĢleĢtirdiği Safahat‟ın altıncı kitabı olan Asım‟da Ģu mısralarla belirtir: “Bu cihetten hani hiç yılmasın oğlum gözünüz Sade Garbın, yalınız ilmine dönsün yüzünüz. O çocuklarla beraber, gece gündüz didinin Giden üç yüz senelik ilmi sık elden edinin. Fen diyarında sızan nâ mütenahî pınarı Hem için, hem getirin yurda o nafi suları 14 �Aynı menbaları ihya için artık burada Kafanız iĢlesin oğlum: Kanal olsun arada.” Akif bu dizelerde Garbın ilmini azimle yılmadan, gece gündüz didinerek almalarını, aldıkları ilmi aktarmalarını öğütlemektedir. Eğitim Akif için selamete çıkma yoludur. Genç nesillerin eğitim alamaması Ģairin yüreğini sızlatan bir durum olarak Küfe Ģiirinde Hasan‟ın Ģahsında görünür kılınmaktadır. Küfe adlı hikâyede “âĢiyân-ı nûra Ģitâb” yani nur yuvasına doğru koĢmak ifadesi günümüz Türkçesi ifadesi ile yer alması durumunda Millî ġairimizin eğitime verdiği değer anlaĢılır kılınacaktır. Akif için nur yuvasına koĢmak, ilim sahibi olmak Ģahsiyetimizi kaybetmeden ilim sahibi olmaktır. Çocuk edebiyatının hedefleri bakımından “çocukların geliĢmekte olan iç ve dıĢ dünyalarına katkıda bulunmak” hedefini gerçekleĢtirmek için bu düĢüncelerin yeni nesillerle buluĢturulmasının yararlı olacağı düĢünülmektedir. Mehmet Akif, ilk Ģiirlerinden itibaren toplumun içinde bulunduğu yoksulluk, sefalet, tembellik, duyarsızlık gibi konuları iĢlemiĢ, bu sorunları örnek olaylar üzerinden halka duyurmaya çalıĢmıĢ bir Ģairdir. Zaman zaman da tarihten seçtiği bazı örnek olayları ve isimleri zikrederek, millî bilinci uyanık tutmaya gayret etmiĢtir. Bunlar içerisinde kiĢilik olarak Hz. Ömer‟e sık sık göndermelerde bulunur. Ġlk Safahat‟ta yer alan “Kocakarı ile Ömer” Ģiiri bunlardandır (Törenek; 2011:203). Kocakarı ile Ömer adlı manzum Ģiirin düzyazı haline getirilirken mümkün olduğunca aslına sadık kalınarak yazılmaya çalıĢıldığı görülmektedir. Ancak bazı yerlerde yanlıĢ sözcük kullanımından doğan bir anlam karmaĢası, bazı yerlerde de Ģiirde verilmek istenen iletilerin tam olarak aktarılmadığı görülmektedir. Örneğin “Selâmı aldı kadın pek beĢûĢ bir yüzle” dizesindeki beĢûĢ yüzle ifadesi “kadın asık bir yüzle selamını aldı” ifadesi ile verilmiĢtir. Oysa ki “beĢûĢ” sözcüğünün anlamı gülümser bir yüz anlamına gelmektedir. Özellikle hikâyelerde verilmek istenilen alt iletilerin doğru olarak ifade edilmesi önem kazanmaktadır. Bu ifadenin doğru Ģekilde kaleme alınması kiĢinin hangi durumda olursa olsun misafiri güleryüzle karĢılaması gerektiği iletisini vermesi bakımından önem arz etmektedir. Hikâyenin ilerleyen bölümlerinde “Medîne halkını üryan bırak, Mısır‟da dolaĢ…”Gazâ! Gazâ!” diye git soy cihanı, gel paylaĢ” dizeleri “Medine halkını aç, çıplak, gözü yaĢlı bırakıp “Gaza! Gaza!” diyerek Mısır‟a dolaĢ; sonra da zaferler kazanıp ganimeti paylaĢtır…” Ģeklinde yer almıĢtır. Akif‟in 15 �dizelerinde zafer kazanmak anlamını karĢılayan bir ifade bulunmamaktadır ve verilmek istenilen anlam öznel olarak değiĢtirilmiĢtir. Ayrıca hikâyede; asıl metinde yer alan; “ġu nevhalar ki çıkar tâ bulutların içine, Ömer! Savâik-ı tel‟in olur, iner tepene!, Yetîmin âhını yağmur duası zannetme: O sayha ra‟d-kazadır ki gönderir ademe!” dizelerini ifade eden bir bölüm bulunmamaktadır. Hikâyede verilmek istenilen yetimin âhının alınmaması, yetimlerin korunup gözetilmesi iletisinin verilmemesi bir eksiklik olarak görülmektedir. “Kocakarı ile Ömer hikâyesi yönetici olan Ömer‟in Ģahsında bireye yüklenen sorumluluğun önemini zikretmesi, sorumluluk bilinciyle mesul olduğu insanlara karĢı vazifelerini yerine getirmesi bakımından çocuk edebiyatının “insana ve çevreye duyarlı olma bilincini kazandırmak” hedefini gerçekleĢtirme ilkesiyle örtüĢtüğü söylenebilir. Seyfi Baba adlı manzum Ģiir Safahat‟ın altıncı bölümü olan Asım‟da yer alan Ģiirlerdendir. Asım Ģiiri; toplum meselelerini Ģiir diliyle ve hikâye tarzında dile getirmek suretiyle çözme çabası olarak görülebilir. ġiir içinde ve Safahat‟ın diğer bölümlerinde bu tarz anlatım çok kullanılmıĢtır. „Mahalle kahvesi, Küfe, Seyfi baba, Hasır, Meyhane, Selma, Köse imam, Azim, Sanatkar, vb.‟ hikâye tarzında inĢad edilen Ģiirler, hayatın içinde var olan sorunlara teĢhis ve tedavi arayıĢları olarak görülebilir. Asım Ģiiri Akif‟in özlediği geleceğin Ģiiridir. ġiirde önce „içerisinde yaşanılan şartların tahlili yapılarak, kurtuluş yolunu yeni bir neslin inşa edebileceği‟ düĢüncesi bizlere anlatılmaya çalıĢılmaktadır (Cerrah; 2011:297). “Safahattan Hikâyeler” adlı eserde “Seyfi Baba” hikâyesi manzum Ģiirin aslına sadık kalınarak kelimeleri mümkün olduğunca günümüzde kullanılan karĢılıkları verilerek yazılmıĢtır. Hikâye özellikle değer iletimi açısından büyük bir önem arz etmektedir. ġiirlerinde toplumsal sorunları, toplumun içinde bulunduğu aksaklıkları önceleyerek sanatını toplumun hizmetine sunan Ģair, toplumsal duyarlılığı ile yeni nesillere örnek teĢkil edecek bir tavır sergilemektedir. Hasta ziyareti, yoksullara yardım edilmesi, ekmek parası kazanmak için çalıĢmak gerektiği iletileri çocukların toplumsal sorunlar konusunda duyarlılıklarının arttırılması bakımından değerlidir. Çocuk edebiyatının hedeflerinden çocukları yaĢam gerçeklerine hazırlamak, çocuğun algı geliĢimini desteklemek” hedefleriyle bağdaĢan hikâye çocukların yaĢanılan gerçeklerle ilgi kurmasına katkıda bulunabilir. 16 �Manzum Ģiirlerin hikâyenin bütün unsurlarını taĢıdıklarından hikâye haritası yöntemiyle incelenmesi daha iyi anlaĢılması bakımından yararlıdır. Ġncelenen hikâyelerin ana karakterlerinin iletmek istedikleri düĢünceleri, duyguları uygun bir dille ilettikleri görülür. “Seyfi Baba” hikâyesinde ġairin “Ya hamiyyetsiz olaydım, ya param olsa idi!” dizesi “Ya merhamet duygusundan mahrum yaratılsaydım ya da param olsaydı!” ifadesi ile düz yazı haline getirilerek kahramanın duyuĢsal tepkisi çocukların anlayabileceği Ģekilde etkileyici, açık, anlaĢılır bir dille ifade edilmiĢtir. Hikâyelerin çocuk edebiyatı hedeflerinden insana ve çevreye karĢı duyarlı olma bilincini kazandırmak, farklı alanlara, ilgi çekici olay ve kavramlara yönelik dikkatleri geliĢtirmek, güzellik duygusunu geliĢtirecek estetik değerde edebî ürünlerle çocuğu tanıĢtırmak, çocuğu Ģiir, hikâye, roman, masal, fabl, çizgi roman, bilimsel kitap, biyografi gibi türlerde nitelikli eserlerle buluĢturmak, sosyalleĢtirme ihtiyacını doyurmak, kiĢilik geliĢimine olumlu katkılarda bulunmak hedeflerini gerçekleĢtirmede uygun olduğu görülmektedir. Çocuk edebiyatının hedeflerinden biri de “çocuğu içinde doğup büyüdüğü toplumun kültür ve bilgi birikiminden haberdar etmektir”. Bu bağlamda hikâyeler, Türk Edebiyatında önemli bir yere sahip olan Mehmet Akif ERSOY‟un eserlerinin çocuklara daha detaylı tanıtılması, düĢüncelerinin aktarılması yönüyle değer kazanmaktadır. Sonuç ve Öneriler Türk Edebiyatı tarihinde çok önemli bir yere sahip olan Mehmet Akif ERSOY‟un değerli eseri Safahat‟ın genç nesillerin anlayabileceği Ģekilde günümüz Türkçesi ile sunulması, çocuk edebiyatı hedeflerinden, içinde doğup büyüdüğü toplumun kültür ve bilgi birikiminden haberdar etmek hedefiyle birebir örtüĢmektedir. Ayrıca bu türden eserlerin ilettiği değerler yönüyle çocuklarla tanıĢtırılması Programı‟nda (MEB, 2006: 4) yer alan Türkçe Dersi Öğretim “Millî, manevî ve ahlâkî değerlere önem vermeleri ve bu değerlerle ilgili duygu ve düĢüncelerini güçlendirmeleri” ilkesi ile de bağdaĢmaktadır. “Safahat tek baĢına, bugünkü ve yarınki nesillere din, tarih, vatan sevgisi, birlik duygusu, millî Ģuur ve millî edebiyat için gerekli bilgi ve tehassüsleri temin edebilecek kudrette büyük bir eserdir. Bu eserin dilini bilmeyen, onu anlamayan ve onunla aynı hisleri paylaĢmayan bir “okumuĢ”un “aydın”lık iddiasına hakkı olamaz. Bu eser, Müslüman Türk milletinin bin yıldır yaĢadığı ve yaĢattığı değerlerin, his ve fikirlerin 17 �derinliklerinden fıĢkırmıĢ bir pınardır. Milletini gerçekten öğrenmek isteyenler, bu kitabı okumalı; milletiyle birleĢmek ve ona layık olmak isteyenler, bu eserdeki fikirlere göre kendilerini tashih etmelidir. Bir millet için böyle bir esere sahip olmak, Ġlâhî bir lütuftur. Bütün tahsil yıllarında “Safahat” için ayrı ders saatleri konulmalı ve Türk gençleri bu eserin, dilini ve duygularını bir hayat suyu içercesine bütünüyle öğrenip benimsemelidirler” (Düzdağ, 2006:65). Mehmet Akif ERSOY‟un düĢünce yapısını iyi bilen çocuk edebiyatı yazarları çocuğa görelik ilkesinden hareketle, çocukların geliĢim düzeylerini göz önünde bulundurarak Safahat‟taki manzum hikâyeleri çocuk edebiyatı alanına kazandırmalıdırlar. Çocuk edebiyatı eserlerinde bulunması gereken ilkeler gözetilerek Akif‟e ait eserler görsel eserlere dönüĢtürülmeli, bilgisayar teknolojisinden yararlanılarak çocukların ilgisini çekecek hale getirilmelidir. Çocuk edebiyatı alanında yaygın olarak yer alan yabancı kültürlerin tanıtıldığı eserler yerine, Akif‟in Türk-Ġslam kültürüyle yoğrulmuĢ eserlerinin çocuklarla buluĢması sağlanmalıdır. GeçmiĢte meydana getirilmiĢ olan Türk Dili‟nin değerli eserlerinin içeriğinden öğrencilerin haberdar edilmesi, milletinin kültürel birikimlerinden beslenen, kendi benliğinden, geçmiĢinden, edebiyatının, toplumunun öz kaynaklarından kopmamıĢ, duyarlı nesillerin yetiĢmesini sağlayacaktır. Türkçe eğitiminde drama ile öğretim yöntemi öğrencilerin yaĢayarak öğrenmelerini sağlayan etkili bir yöntemdir. Drama etkinlikleri oluĢturmada Mehmet Akif ERSOY‟un manzum hikâyelerinden yararlanmak mümkündür. Hikâyeler, dramatizasyon çalıĢmaları yapılarak Türkçe öğretimine uygulanması halinde öğrencilerin dil becerilerini geliĢtirmeleri üzerinde önemli geliĢmeler sağlayacaktır. Kültür ve bilgi birikimimizi temsil eden eserler, çocukların düzeylerine uygun bir Ģekilde Türkçe ders kitaplarında yer almalıdır. Âsım‟ın beklenen, özlenen neslini yetiĢtirme yolunda Mehmet Akif Ersoy‟un eserleri eğitimcilerin ıĢığı olmalıdır. Kaynakça AytaĢ, Gıyasettin ve Yalçın, Alemdar. (2011). Çocuk Edebiyatı, Ankara: Akçağ Yayınları. 18 �Bâkiler, Yavuz Bülent. (1986). Ölümünün 50. Yıldönümünde Mehmet Akif Ersoy Ankara: Sevinç Matbaası. Cerrah, Selim. (2011). “Asım ġiirinde Sosyal Olayların Tahlili”, Uluslararası Mehmet Akif Ersoy Millî Birlik ve Bütünlük Sempozyumu/bildiriler, 12-14 Ekim 2011, Ġstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi. CoĢkun, Eyyup. (2007). “Türkçe Öğretiminde Metin Bilgisi”. Ġlköğretimde Türkçe Öğretimi (Editörler: Ahmet Kırkkılıç ve Hayati Akyol), Ankara: Pegem A Yayıncılık. Çeçen, Mehmet Akif (2011). “Çocuk Edebiyatı Ürünlerinin Türkçe Eğitimi Açısından Ġncelenmesi”, Edebî Metinlerle Çocuk Edebiyatı (Editörler: Doç. Dr. ġener Demirel ve vd.), Ankara: Pegem A Yayıncılık. Demirel, ġener. (2011). “Çocuk Edebiyatı‟nın Tanımı, Nitelikleri ve Hedefleri”, Edebî Metinlerle Çocuk Edebiyatı (Editörler: Doç. Dr. ġener Demirel vd.), Ankara: Pegem A Yayıncılık. Düzdağ, M. Ertuğrul. (2006). Mehmed Akif Hakkında AraĢtırmalar III, Ġstanbul: Marmara Üniversitesi Ġlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları. Ġlköğretim Türkçe Dersi Öğretim Programı ve Kılavuzu. (2006). (6,7,8. Sınıflar) Ankara: MEB Yayınları. Leland, Jacob (1955). Curriculum Letter. (Çev. A.Ferhan OĞUZKAN), 1995‟ten Akt. Ferhan Oğuzkan, Çocuk Edebiyatı. (1995). Ankara: Anı Yayınları. Oğuzkan, A.Ferhan. (1987). Çocuk Edebiyatı, Ankara: Emel Matbaacılık. Onan, Bilginer. (2012). Dil Eğitiminin Temel Kavramları, Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık. Törenek, Mehmet. (2011). “Mehmet Akif‟te Sosyal Meseleler ve HZ. Ömer Duyarlılığı”, Uluslararası Mehmet Akif Ersoy Millî Birlik ve Bütünlük Sempozyumu/bildiriler, 12-14 Ekim 2011, Ġstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi. ġimĢek, Tacettin. (2007). Çocuk Edebiyatı, Konya: Suna Yayınları. YeĢilyurt, Evrim. (2002). Mehmed Akif Ersoy Hayatı ve Eserleri 1, Ankara: Yeryüzü Yayınevi. Yıldırım, Ali ve ġimĢek, Hasan. (2008). Sosyal Bilimlerde Nitel AraĢtırma Yöntemleri, Ankara: Nobel Yayın Dağıtım. Yılmaz, Yıldız. (2008). Safahat‟tan Hikâyeler, Ġstanbul: Gonca Yayınları. http://www.turkceciler.com. 22.01.2013 tarihli eriĢim ile alınmıĢtır. 19 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2231 Title A name given to the resource SAFAHAT’TAN HİKÂYELER ADLI KİTABIN ÇOCUK EDEBİYATININ HEDEFLERİ AÇISINDAN İNCELENMESİ Author Author ALTUNKAYA, Hatice Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Safahat, çocuk edebiyatı, manzum şiir. ÖZET Manzum şiirler hikâye ile aynı özellikleri gösteren metinlerdir. Mehmet Akif ERSOY „un Safahat adlı eserinin birinci kitabı toplum hayatı ve tarih konulu manzum hikâyelerden oluşmaktadır. Bu hikâyelerden 22 tanesi Yıldız YILMAZ tarafından “Safahattan Hikâyeler” adlı kitapta sadeleştirilerek düz yazı haline getirilmiştir. Bu çalışmada düz yazı haline getirilen hikâyelerden üçü -Küfe, Kocakarı ile Ömer ve Seyfi Baba adlı hikâyeler- hikâye haritaları çıkarılarak çocuk edebiyatının hedefleri açısından değerlendirilmiştir. Edebiyat ustalarının geçmişte ürettiği eserlerin çocuğa görelik ilkesi göz önünde bulundurularak yeni nesillerin anlayabileceği seviyede yeniden düzenlenmesinin Türkçe eğitimi ve geçmişteki edebî zenginliklerimizle çocukların tanıştırılması açısından gerekli olduğu görülmüştür. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7e4acb73a90e60bcacbb53b64a9ae965.docx 156cc72bb17367b55da191c477a0e088 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4744a302b951fadb8c928d440c73c36d.pdf 798e0c988e4cf92cc87839147f9d287d PDF Text Text MESNEVİ TARZINDA MANZUM BİR HİKAYE Nuran ALTUNER Sakarya Üniversitesi, Sakarya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mesnevi, Manzum, Dini. ÖZET Tanıtılacak eser, Nazif adlı bir müellifin yazmış olduğu altı yapraklık manzum bir hikâyesidir. Konusu dinidir. Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmut koleksiyonu 3905 numarada yer almaktadır. Nazif adlı müellifin adı yaprak 68b’de yer alan beyitlerden birinde şöyle geçer. Eyle gufraneNazifimazhar / Dest-i Ahmeddeniçür hem Kevser. Eserin H.1108 tarihinde yazıldığını aşağıdaki beyitten anlıyoruz. Olmadın bin yüz sekiz yedi tam / Bu aruse-i nazmitdi hıram. İlim âlemine katkı sağlayacağı ümidiyle, öğüt verici mahiyette olan altı yapraklık dini mesnevinin tamamı transkribe edilip sosyolojik ve psikolojik açıdan tahlil edilecektir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2234 Title A name given to the resource MESNEVİ TARZINDA MANZUM BİR HİKAYE Author Author ALTUNER, Nuran Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mesnevi, Manzum, Dini. ÖZET Tanıtılacak eser, Nazif adlı bir müellifin yazmış olduğu altı yapraklık manzum bir hikâyesidir. Konusu dinidir. Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmut koleksiyonu 3905 numarada yer almaktadır. Nazif adlı müellifin adı yaprak 68b’de yer alan beyitlerden birinde şöyle geçer. Eyle gufraneNazifimazhar / Dest-i Ahmeddeniçür hem Kevser. Eserin H.1108 tarihinde yazıldığını aşağıdaki beyitten anlıyoruz. Olmadın bin yüz sekiz yedi tam / Bu aruse-i nazmitdi hıram. İlim âlemine katkı sağlayacağı ümidiyle, öğüt verici mahiyette olan altı yapraklık dini mesnevinin tamamı transkribe edilip sosyolojik ve psikolojik açıdan tahlil edilecektir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a020a3474343c6fc92fee22707dfeebb.docx 8dde841ba640029e0668882dfde0a1a8 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d4cb41f0018b207cc961878e17a3aded.pdf 40625adf45581449aba7ef2c2036e4f7 PDF Text Text ABDÜLHAK HÂMİD, MAKBER VE UNUTULAMAYAN AŞK İMGESİ Refika ALTIKULAÇ DEMİRDAĞ Aksaray Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Aksaray / Türkiye Anahtar Kelimeler: Abdülhâk Hâmid, Makber, Aşk, metafizik. ÖZET Abdülhak Hâmid Tarhan, Makber adlı eserini karısı Fatma Hanım’ın ölümünden sonra yazmıştır. Bu şiir Türk Edebiyatının çok bilinen önemli eserlerinden biridir. Bunun nedeni öncelikle bir sevgilinin ölümünün ardından yakılan bir ağıt olmasıdır. Bu romantik özelliğinin yanı sıra eserde birçok felsefî konu da şair tarafından dile getirilmiştir. Hâmid, karısının ölümünü kabullenemediğini hissettirdiği bu eserinde ölüm, varlık-yokluk, ahiret vb. metafizik konuları sorgular. Kafasının karışık olduğunu hissettiğimiz şairi tüm çelişki ve tezatlardan Allah’a olan inancı kurtarır. Fakat uçurumun kenarına kadar sürükleyen, şairi karanlık bir çukura benzeyen düşüncelere götüren şey, karısına duyduğu büyük aşktır. Hâmid’in karısına olan aşkı onu kaybetmiş olmasıyla bitmemiş, felsefi meselelerle derinlik kazanmıştır. Bu açıdan Makber’i bir başlangıç noktası olarak kabul edebiliriz. Çok üretken bir sanatçı olan Hâmid, Makber’den sonra birçok eserinde aynı konulara değinmiş, aynı sonuçlara ulaşmış, aynı ölünün hayaliyle kederlenmiştir. Başka evlilikler yapmasına ve çalkantılı bir hayatı olmasına rağmen Fatma Hanım’ı ve çölde bir başına bıraktığı mezarını unutamamış ve eserlerine yansıtmıştır. Bu çalışmada, Hâmid’in Makber’deki ölümsüz aşkı ve bu aşkı ebedileştiren felsefî sancıları incelemeye çalışılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/07dfcacee81c1d9fc36c78763b0dc2fa.doc 79e62e4b5730868ef9645dd3c8674173 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7c8c56c81810863788915e42c404e36d.pdf d9905fed3998a18e909a5d538fbb2afd PDF Text Text ABDÜLHAK HÂMİD, MAKBER VE UNUTULAMAYAN AŞK İMGESİ Refika ALTIKULAÇ DEMİRDAĞ1 Özet Abdülhak Hâmid Tarhan, Makber adlı eserini karısı Fatma Hanım‟ın ölümünden sonra yazmıştır. Bu şiir Türk Edebiyatının çok bilinen önemli eserlerinden biridir. Bunun nedeni öncelikle bir sevgilinin ölümünün ardından yakılan bir ağıt olmasıdır. Bu romantik özelliğinin yanı sıra eserde birçok felsefî konu da dile getirilmiştir. Hâmid, karısının ölümünü kabullenemediğini hissettirdiği bu eserinde ölümün yanı sıra, varlık-yokluk, ahiret vb. metafizik konuları sorgular. Kafasının karışık olduğunu hissettiğimiz şairi tüm çelişki ve tezatlardan Allah‟a olan inancı kurtarır. Fakat onu uçurumun kenarına kadar sürükleyen, karanlık bir çukura benzeyen düşüncelere götüren şey, karısına duyduğu büyük aşktır. Hâmid‟in karısına olan aşkı onu kaybetmiş olmasıyla bitmemiş, felsefi meselelerle derinlik kazanmıştır. Bu açıdan Makber‟i bir başlangıç noktası olarak kabul edebiliriz. Çok üretken bir sanatçı olan Hâmid, Makber‟den sonra birçok eserinde aynı konulara değinmiş, aynı sonuçlara ulaşmış, aynı ölünün hayaliyle kederlenmiştir. Başka evlilikler yapmasına ve çalkantılı bir hayatı olmasına rağmen Fatma Hanım‟ı ve çölde bir başına bıraktığı mezarını unutamamış ve eserlerine yansıtmıştır. Bu çalışmada, Hâmid‟in Makber‟deki ölümsüz aşkı ve bu aşkı ebedileştiren felsefî sancıları incelemeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Abdülhâk Hâmid, Makber, Aşk, metafizik. ABDÜLHAK HÂMİD, MAKBER AND THE IMAGE OF UNFORGOTTEN LOVE Abstract Abdülhak Hâmid Tarhan wrote his work named Makber after the death of his wife, Fatma Hanim. This poem is one of the well-known important works of Turkish Literature. The reason for this, primarily it is a lament that is wailed following the death of a lover. As well as this romantic property, many philosophical issues were also put into words by the poet in the work. Hâmid, queries metaphysical issues death, existence-extinction, the hereafter etc. who made to feel could not accept the death of his wife in this work. His belief in God rescues 1 Yard. Doç. Dr. Aksaray Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, refika@aksaray.edu.tr �the poet that we feel him was confused, from all conflicts and contrasts. But thing that dragged him to the edge of the cliff, take the poet to the thoughts like a dark hole, is great intra love that he sense his wife. Hamid‟s love for his wife has unfinished being lost her, has gained depth with philosophical issues. In that respect, we may accept Makber as a starting point. Hamid who is a very prolific artist, refer the same issues in many work of him after Makber, reached the same conclusions, mourned with the dream of the same dead. Although he made another marriages and had a tempestuous life, he could not forget Fatma Hanim and her grave that he left alone in the desert and reflected his works. In this study, it has been tried to examine Hamid‟s eternal love and his philosophical twinges that eternalize this love in Makber. Key Words: Abdülhâk Hâmid, Makber, Love, metaphysics. Giriş Tanzimat döneminin en önemli sanatçılarından Abdülhak Hâmid Tarhan, edebiyat tarihimizde daha çok karısı Fatma Hanım‟ın ardından yazdığı Makber adlı eseriyle ünlenmiştir. Bu şiir Türk Edebiyatının çok bilinen önemli eserlerinden biridir. Bunun nedeni öncelikle bir sevgilinin ölümünün ardından yakılan bir ağıt olmasıdır. Bu romantik özelliğinin yanı sıra eserde birçok felsefî konu da şair tarafından dile getirilmiştir. Hâmid, karısının ölümünü kabullenemediğini hissettirdiği bu eserinde ölüm, varlık-yokluk, ahiret vb. metafizik konuları sorgular. Kafasının karışık olduğunu hissettiğimiz şairi tüm çelişki ve tezatlardan Allah‟a olan inancı kurtarır. Fakat uçurumun kenarına kadar sürükleyen, şairi karanlık bir çukura benzeyen düşüncelere götüren şey, karısına duyduğu büyük aşktır. Hâmid‟in karısına olan aşkı onu kaybetmiş olmasıyla bitmemiş, felsefi meselelerle derinlik kazanmıştır. Bu açıdan Makber‟i bir başlangıç noktası olarak kabul edebiliriz. Çok üretken bir sanatçı olan Hâmid, Makber‟den sonra birçok eserinde aynı konulara değinmiş, aynı sonuçlara ulaşmış, aynı ölünün hayaliyle kederlenmiştir. Başka evlilikler yapmasına ve çalkantılı bir hayatı olmasına rağmen Fatma Hanım‟ı ve çölde bir başına bıraktığı mezarını unutamamış ve eserlerine yansıtmıştır. Bu çalışmada, Hâmid‟in Makber‟deki ölümsüz aşkı ve bu aşkı ebedileştiren felsefî sancıları incelenmeye çalışılacaktır. Abdülhak Hâmid, Makber‟in “Mukaddime”sinde söyle söyler: “Makber‟den evvel yazdığım şeylerin pek çoğunu beğenmem, bazılarını pek az beğenirim. Makber‟i ise hiç beğenmiyorum, çok seviyorum. Beğenmediğim şu sebepledir ki, bu kitabın edebiyat ile pek az münasebeti var. Sevdiğim şunun içindir ki, bu kitap odur.” �“Makber onun hali, onun resmi, onun hayâli, onun heykeli, onun mezarıdır; onun hiçbir beğenilecek yeri kalmayan hayatıdır. Yine tekrar edeyim: Makber odur. Bunun için severim” (Hâmid 1997: 35) Hâmid‟in, “odur” dediği Fatma Hanım‟dır. Fakat şiiri irdelediğimiz zaman Fatma Hanım‟ın bir çıkış noktası olduğunu söyleyebiliriz. Aslında bu ölüm meselesi şairi hayat hakkında düşünmeye, pek çok konuyu sorgulamaya itmiştir. Bunun nedeni ise öncelikle Hâmid‟in Fatma Hanım‟a duyduğu büyük aşktır. Hatıralarında evlilikleri hakkında şunları yazmaktadır: “Ben güya nâil-i murad olmuştum. Bu veçhile mesrur olan insan o mesrûriyetin sonu bir felâket olacağını his mi ediyor bilmem. Nâil olduğum günden beri ben tâli‟in bu hüsn-i tecellisinden korkuyordum. Bahtiyarlık evimde, yanımda, yatak odamda dolaşıp duruyordu, ben görmüyordum. Yolda karşıma çıkarak beni kucaklıyordu. Görmüyor, duymuyordum. O bir peri-i ceri idi. Ben bir insan-ı hâif idim. O Havva ise de ben Âdem değildim. Beraber gezerken düşecek diye tutacak oluyordum. Uyurken bir akşam uyanmayacak, ölecek gibi duruyor. Güldüğü zaman güzelliğini uçacak sanıyordum.” (Hâmid 1994: 89) Fatma Hanım‟ın vereme yakalanmasıyla Hâmid‟in korkuları gerçeğe dönüşecektir. Hâmid, Hindistan‟da karısı Fatma Hanım‟ın hastalığı artınca, yurda dönmek ister. Güçlüklerle dolu bir deniz yolculuğundan sonra Beyrut‟a ayak bastıkları sırada Fatma Hanım son nefesini vermek üzeredir. Beyrut Valisi olan ağabeyi Nasuhi Bey‟e misafir olan şair, birkaç gün sonra Fatma Hanım‟ı kaybeder. Ölüm Hamid‟in ruhunda öylesine derin izler bırakmıştır ki sanatının en büyük eserini yaratmasına neden olur. Sonraki eserlerinde de aynı felsefî endişeleri dile getirmesini, dolayısıyla sanatının mahiyetini oluşturmasını sağlayacaktır. Tanzimat Edebiyatı‟nın en önemli eserlerinden biri olan Makber, derin felsefi meselelerle dolu olmakla birlikte Hâmid‟in "ölüm" karşısındaki isyanlarını, Tanrı‟ya yakarış ve sığınmalarını içerir. Bu güzel şiirin ardından Ölü, Hacle ve Bunlar Odur adlı eserleri gelecektir. Bu eserlerinde Makber‟in etkilerini devam ettirmektedir. Ayrıca şair, “Macera-yı Aşk‟ı, Sabr u Sebat‟ı, hususuyla İçli Kız‟ı onun aşkıyla yazdığıma kail olmak istiyorum” (Hâmid 1994: 89) der. Hâmid‟in ölümü kabullenememe meselesi Makber‟de ağırlıklı olarak kendini hissettirir. Döneminde büyük bir yenilik olarak değerlendirebileceğimiz aşağıdaki mısralarında Tanpınar‟ın da belirttiği gibi yok olmayı kabullenememe söz konusudur: Bildir: Nereye uçar gülüşler?.. Feryâdla olur mu bir yer?.. Zâhir neye böyle ye‟sdir hep?. Bâtın, neden böyle hande-ber-leb?.. Ben zâir, sen defîn-i makber, �Gel, bir soralım bunu beraber: Çıktın mı huzur-ı Kibriyâya?.. Bildin mi nedir o tıfl-ı ekber? (Tarhan 1997: 56-57) İnsanın ölmesi ona ait olan her şeyin yok olması anlamına mı gelir? Hâmid‟i bedenin yok olması kadar insanı diğer canlılardan ayıran hatta her insanın kendine özgü olan özelliklerinin de yok olması ilgilendirmektedir. Bir insanın gülüşü de bu özelliklerden biridir. Şair, gülüşlerin nereye gittiğini sorar. Hamid‟in Allah konusundaki imgeleri genellikle sorulardan oluşmaktadır. Birçok konuda kendini aydınlatması için Allah‟a yalvararak cevaplar beklemektedir. Burada ise karısı Fatma Hanım‟a seslenmekte, görünen neden üzücü, görünmeyen neden neşeli diye sormaktadır. Aslında Hâmid‟in tezatlarının kaynağında da ölüm fikri bulunur. Ölüm yaşamın karşıtıdır ve varlığın sonu yokluktur. Şair birçok yerde buna hayret etmekte ve bazı fikirlerinin temeline bu düşünceyi koymaktadır. Adülhâk Hâmid‟in Bunlar O’dur adlı kitabına ilham veren de Fatma Hanım‟dır. Şiirlerin eşi Fatma Hanım‟la olan ilişkisi ise doğrudan kitabın isminde aranmalıdır. Enginün, ―Bunlar O‟dur adının telkini şüphesiz ki Fatma Hanımdır” (Enginün 2006: 449) der. Bunlar O‟dur‟daki şiirler genel olarak aşk ve tabiat temleriyle ilgilidir. Tabiatın kızı motifi ―Biriçkendi- ve ―Kambala Hil- başlıklı şiirlerde de bulunur. Diğerlerinde de aşk motifine sık rastlanmakta ve tabiatın kızı bu aşkın muhatabı olmaktadır. ―Tecelli Yahut Teselli, karısı Fatma Hanım için yazılmış bir şiir izlenimi verir. Burada da bir tablo halinde tabiat tasvir edilmekte ve bu tabiatın ortasında mezar bulunmaktadır. Tabiatın canlı tasvirinin ardından mezar ve şairin umutsuz ruh hali Romantizm akımının Hâmid üzerindeki etkisine işaret eder. Romantizm akımının idealleştirilmiş dünyası Hâmid‟in kır hayatında daha net ortaya çıkar. Hâmid bu tutumunu Hindistan‟daki izlenimleriyle birleştirmiş, ideal tabiatı orada gördüğüne inanmıştır. Ölümün kışkırtan gerçekliği belki de Hâmid‟i yaşamaya daha çok bağlamıştır. Fakat bu durum onun vicdan azabı çekmesine engel değildir. Hâmid‟in oyunlarında yarattığı kahramanlar kendi içinde yaşattığı tezatları yansıtırlar. Bunun örneklerinden biri Makber ile Hacle’ye verdiği isimlerde de kendini gösterir: Ölünün girdiği yerle gelinin girdiği yer ardı ardına gelir. Bu tezat şairin ruhundan taşan bir kaygının ifadesi gibidir. Hâmid hatıralarında da bu vicdan azabını açıkça dile getirmektedir: “Ona karalar giydirmemişsem de ben kendi nazarımda rû-siyah olmuştum. Ve bir cenin-i sâkıt hayalimde günden güne büyüyerek karşıma çıkıyor, o yarım mahlûk bir ebülhevl oluyor ve sanki vicdanıma girerek, „beni dünyadan da, ahıretten de, hayattan da, memattan da ey peder! Sen mahrum ettin‟ meâlinde bir sükût ile hitap ediyor. […] Bazı kere de „dünyaya gelip de ne olacaktı‟ diyorum. „Yine ölecek değil miydi? Belki ölü doğan çocuklar en bahtiyar mahluklardır. Her gün biraz ölerek yaşamaktansa, hiç yaşamadan ölmüş oluyorlar” (Hâmid 1994: 95-96). �Hâmid‟in zihnindeki bu hayaller başka eserlerinde de varlığını hissettirir. Zeynep adlı oyununda da Fatma Hanım‟ın gölgesi vardır. Oyunda birçok çelişkili yön bulunmasına ve birçok belirsizliği barındırmasına rağmen Hâmid‟in bu oyuna kendi hayatından izler kattığını, böylece tutkulu bir aşk hikâyesi yazmaya çalıştığını söyleyebiliriz. Oyunun kahramanı Abbas‟ın ilk karısının ölümünü unutamaması, onun ruhuyla sık sık karşılaşması, sürekli bir vicdan azabı yaşaması gibi etkileri Hâmid, yaşamından oyuna taşımıştır diyebiliriz. Oyunun kahramanları Abbas ile Zeyneb‟in ilk karşılaşmalarından itibaren, Abbas‟ın Hâmid olduğu sezilmekte. Üstelik eski karısının ölmüş olması ve bu acı ile kıvrandığı sırada karşısına çıkan bir dilbere aşık olmasının Beyrut‟taki Feride Hanım‟ı2 hatırlattığı söylenmektedir. Bu da bu açıdan anlamlıdır. Fakat bu oyundaki önemli nokta Hâmid‟in karısı ile ilgili yaşadıkları ya da oyuna yansıttıklarıdır. Tanpınar da Hâmid‟in aşkı belki de fırtına olarak tanımladığı eğilime dikkatimizi çekmekte ve fırtınanın Hâmid‟in dramlarında her türlü mucizeye kadir olduğunu, Zeynep‟in de bir fırtınadan sonra esrarlı kuvvetler kazandığını söylemekte ve şöyle devam etmektedir: “Lord Dick‟in kimsesiz karısını iyileştirir. Fakat bu iyileşen kadın her nedense kitap yazacak ve macerasını anlatacaktır. Piyesin son tarafında bu kitaptan da bahsedilen mesut hayat sahnesi ise şüphesiz yine Hâmid‟in Fatma Hanım‟ın etrafında kurduğu imkânsız bir hayaldir.” (Tanpınar 2001: 583). Bu sözlerden Hâmid‟in 1916‟da yayınlattığı Finten adlı eserinde de Fatma Hanım‟ın izlerini yaşattığını anlıyoruz. Hâmid‟in imkânsız hayaller kurmaktan hoşlandığını ve bu nedenle oyunlarında içinden çıkılması zor durumlar oluşturduğunu söyleyebiliriz. Kaya Can‟ın da bu konuya dikkat çektiğini görmekteyiz: Finten‟de muhtelif kahramanların seyahatleri ve hayatlarının geçtiği yerler Hâmid‟in hayat coğrafyasına intibak eder. Meselâ A‟cûbe‟nin vücudunu hazırlayan vuslat Hindistan‟da olmuştur. Blanche‟a uydurulan mazi Hindistan ve Bîrut‟a bağlanır. Burada da Hind okyanusundan gelen vapur, Bîrut ve dört sene evvelki matem birleştirilirse Fatma‟nın ölümü çıkar. Hattâ Blance‟ın sahte annesi de, Fatma Hanım‟ın yaşında iken ölmüştür. Bu ana babanın Yeni Zeland‟dan yola çıkışları ise eserde 1 Nisan 1850 olarak gösterilmektedir. Vak‟aya uyma mecburiyeti ile bu senenin 1850 oluşu bir tarafa bırakılırsa bu vapura biniş ay ve gün itibariyle Hâmid‟in Bombay‟dan vapura bindiği gündür.(Can 1952: 84) Hâmid, Zeynep adlı oyununu 1909‟da yayınlatmıştır. Bu oyunda Abbas ile Zeynep‟in aşkları konu edilmektedir. Fakat oyunun sonunda Abbas‟ın söyledikleri, Hâmid‟in karısı Fatma Hanım için söylediği izlenimi verir: “Abbas- (…) Donsam, taş kesilsem, bir heykel, bir mezar olsam, yerin dibine dikilsem duramam! Seni istiyordum, Zeynep, eyvah, seni istiyordum, istediğim sen de değilmişsin! Meğer ki aradan geçen siyah aylar târmâr olup bitsin mazi avdet etsin de o Hindistan‟daki rüyâ-yı dil-firibi yine göreyim.” (Hâmid 2002: 370) 2 Bkz. Can 1952:83. Kabaklı 1948:148. �Yeni bir hayata kapılarını açmak isteyen şair, kaybettiklerine duyduğu özlem ve hissettiği vicdan azabı yüzünden asla kendini tam olarak mutlu hissedemeyecektir belki de. Bu gerçek mutluluk için ölünün “kıyam” etmesi gerekmektedir. Makber‟de söylediği gibi: “Çık Fatıma! Lahtden kıyam et Yadımdaki haline devam et” Bir isyânın ifadesi olan bu dizeler şairin sonraki eserlerinde bir imgeye dönüşür. Tabutundan çıkan, ölümden sonraki hayatta buluşan ruhlar ya da mezarların üzerinde, evlerin içinde gezinen ruhlar eserlerini doldurur. Finten‟de mezarlık ve ev arasında pek çok ruh konu edinilir. Hatta oyunun kahramanı Finten‟i de tuhaf ve anlaşılmaz bir biçimde sonunda mezar öldürür. İlhan ve Turhan‟ın devamı niteliğindeki Ruhlar ve Arzîler yine tabutundan kıyam eden ruhların bulunduğu eserlerdir. Fakat belki de bunların yanı sıra en dikkat çekici olan eser Tayflar Geçidi‟dir. Bu eserde bazı ünlülerin ruhları konuşturulur: Timur, Bayezid, Hâfız, Sâdi, Dante, Victor Hugo, Şekspir, Hayyam, Namık Kemal gibi. Bunlar gerçekte yaşamış ve ölmüşlerin ruhlarıdır. Bir de İlhan ve Turhan adlı oyunlardaki kurmaca kahramanlar ölmüş ve Tayflar Geçidi‟nde ruhları oyun kahramanı konumuna geçmiştir. Hâmid‟in daha da ileri giderek Ruhlar adlı oyununda ruhlar dünyasında peygamberlerin ruhlarını konuşturduğuna da şahit oluruz. Peygamberler, dünyanın gidişatı hakkında konuşurlar. Bu sesler bol ışık içindedir ve gök gürlemesini andırır. Hâmid, neden böyle bir tercih yapmış, peygamberleri oyuna taşımıştır? İnancının güçlü olmasına rağmen kafasının pek çok soruyla karışık olması, tezatlarına bir son vermek için görünmeyeni görünür kılmaya çalışması bu kurguyu ortaya çıkarmış olabilir. Ruhlar adlı oyunda peygamberler, Tecelli-i Evvel, Tecelli-i Sâni, Tecelli-i Sâlis gibi belirsizlik içeren isimlerle adlandırılır. Böylece okur, konuşanların kimliklerini isimlerinden değil konuştukları meselelerden keşfeder. Oyunun kurmaca kahramanı Kanbur ise peygamberlerin ruhlarının konuşmaları bitip sesler kesildikten sonra, ironik bir dille durumu değerlendirir: “Her derde çare var güzelim, aşka çare yok!” Bu sözlerin Hâmid‟in kendi ironik durumuna da bir gönderme olduğunu söyleyebiliriz. Abdülhak Hâmid, Tayflar Geçidi adlı oyununda mezarlıkta hayaletleri konuşturur. Ruhlar adlı oyununda ruhlar gökyüzündedir. Arzîler adlı oyununda ise tekrar dünyaya dönmüşlerdir. Böylece tam olarak kıyam gerçekleşmiş olmaktadır. Makber‟de “Çık Fatıma! Lahtden kıyam et” diye feryat eden Hâmid‟in hayalinde devam eden arzudur belki de bu. Arzîler‟in oyun kahramanları Kanbur ile Dilşâd yeni bir hayatı kendileri seçmiş ve dünyaya yeniden dönmüşlerdir. Bu Hâmid‟in oyunlarında pek rastlanmayan mutlu bir sondur aslında. �Abdülhak Hâmid, Makber‟den sonra yazdığı eserlerinin geneline Makber‟in havasını yansıtır. Bunun nedeni karısının ölümü ile açılan boşlukta yaşadığı bunalımlardır. Ölüm, varlık-yokluk, ahiret gibi meseleler şairin kafasını kurcalar. Bütün bu meseleleri tekrar tekrar dile getirmesinin nedeni ise içinden çıkamadığı sorular sormasıdır. Bu bunalımlardan şairi kurtaran Allah‟a olan inancıdır. Tüm bunalımlarından ve tezatlarından Allah‟a sığınarak kurtulmaya çalışır. Bütün bu felsefî endişelerin ötesinde şair, Fatma Hanım‟ı kaybetmiş olmakla yaşadığı acıyı dindirmek için belki de oyunlarında ruhları, ölümden sonraki hayatı ve kıyam meselesini dile getirmiştir. Kaynakça CAN, Kaya (1952). Abdülhak Hamid Üzerinde Edebiyat Coğrafyası Bakımından Bir Araştırma. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji Bölümü Mezuniyet Tezi. ENGİNÜN, İnci (2006). Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat’tan Cumhuriyet’e (1839-1923). İstanbul: Dergâh Yayınları. ENGİNÜN, İnci, İsmail PARLATIR, Ahmet B. ERCİLASUN, Zeynep KERMAN hzl. (2006). “Abdülhak Hâmid Tarhan”. Tanzimat Edebiyatı. Ankara: Akçağ Yayınları. KABAKLI, Ahmet (1948). “Abdülhak Hamid'in Tiyatroları”. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi. TANPINAR, Ahmet Hamdi (2001). Ondokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul: Çağlayan Kitabevi. TARHAN, Abdülhak Hâmid (1994), Abdülhak Hamid'in Hatıraları, İstanbul: Dergah Yayınları. TARHAN, Abdülhak Hâmid (2002), Arzîler. Abdülhak Hâmid Tarhan Tiyatroları 6. (Hazırlayan: İnci Enginün), İstanbul: Dergâh Yayınları. TARHAN, Abdülhak Hâmid (1991), Bunlar O'dur. Abdülhak Hâmid Tarhan Bütün Şiirleri 1. (Hazırlayan: İnci Enginün), İstanbul: Dergâh Yayınları. TARHAN, Abdülhak Hâmid (1998), Finten. Abdülhak Hâmid Tarhan Tiyatroları 3. Hazırlayan: İnci Enginün. İstanbul: Dergâh Yayınları. TARHAN, Abdülhak Hâmid (2002), İlhan. Abdülhak Hâmid Tarhan Tiyatroları 6. Hazırlayan: İnci Enginün. İstanbul: Dergâh Yayınları. TARHAN, Abdülhak Hâmid (1997), Makber. Abdülhak Hâmid Tarhan Bütün Şiirleri 2. Hazırlayan: İnci Enginün. İstanbul: Dergâh Yayınları. �TARHAN, Abdülhak Hâmid (1997), Ölü. Abdülhak Hâmid Tarhan Bütün Şiirleri 2. Hazırlayan: İnci Enginün. İstanbul: Dergâh Yayınları. TARHAN, Abdülhak Hâmid (2002), Ruhlar. Abdülhak Hâmid Tarhan Tiyatroları 6. Hazırlayan: İnci Enginün. İstanbul: Dergâh Yayınları. TARHAN, Abdülhak Hâmid (2002), Tayflar Geçidi. Abdülhak Hâmid Tarhan Tiyatroları 6. (Hazırlayan: İnci Enginün), İstanbul: Dergâh Yayınları. TARHAN, Abdülhak Hâmid (2002), Turhan. Abdülhak Hâmid Tarhan Tiyatroları 6. Hazırlayan: İnci Enginün. İstanbul: Dergâh Yayınları. TARHAN, Abdülhak Hâmid (2002), Zeynep. Abdülhak Hâmid Tarhan Tiyatroları 7, (Hazırlayan: İnci Enginün), İstanbul: Dergâh Yayınları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2282 Title A name given to the resource ABDÜLHAK HÂMİD, MAKBER VE UNUTULAMAYAN AŞK İMGESİ Author Author ALTIKULAÇ DEMİRDAĞ, Refika Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Abdülhâk Hâmid, Makber, Aşk, metafizik. ÖZET Abdülhak Hâmid Tarhan, Makber adlı eserini karısı Fatma Hanım’ın ölümünden sonra yazmıştır. Bu şiir Türk Edebiyatının çok bilinen önemli eserlerinden biridir. Bunun nedeni öncelikle bir sevgilinin ölümünün ardından yakılan bir ağıt olmasıdır. Bu romantik özelliğinin yanı sıra eserde birçok felsefî konu da şair tarafından dile getirilmiştir. Hâmid, karısının ölümünü kabullenemediğini hissettirdiği bu eserinde ölüm, varlık-yokluk, ahiret vb. metafizik konuları sorgular. Kafasının karışık olduğunu hissettiğimiz şairi tüm çelişki ve tezatlardan Allah’a olan inancı kurtarır. Fakat uçurumun kenarına kadar sürükleyen, şairi karanlık bir çukura benzeyen düşüncelere götüren şey, karısına duyduğu büyük aşktır. Hâmid’in karısına olan aşkı onu kaybetmiş olmasıyla bitmemiş, felsefi meselelerle derinlik kazanmıştır. Bu açıdan Makber’i bir başlangıç noktası olarak kabul edebiliriz. Çok üretken bir sanatçı olan Hâmid, Makber’den sonra birçok eserinde aynı konulara değinmiş, aynı sonuçlara ulaşmış, aynı ölünün hayaliyle kederlenmiştir. Başka evlilikler yapmasına ve çalkantılı bir hayatı olmasına rağmen Fatma Hanım’ı ve çölde bir başına bıraktığı mezarını unutamamış ve eserlerine yansıtmıştır. Bu çalışmada, Hâmid’in Makber’deki ölümsüz aşkı ve bu aşkı ebedileştiren felsefî sancıları incelemeye çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2223 Title A name given to the resource GİRİTLİ AŞKÎ VE DİVANI Author Author ALPER, Kadir Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Girit, Aşkî, Tasavvuf, Edebiyat. ÖZET Giritli Aşkî XVIII. ve XIX. Yüzyıllar arasında yaşamış, eserleriyle tasavvufî geleneğin devamı hususunda gayret göstermiş olan bir mutasavvıf-şâirdir. İstanbullu Şeyh İbrahim Hanif‟ten mezun olduktan sonra Girit‟te Şeyh olarak söz konusu tarikatın öğretilerini yaymaya gayret etmiş ve büyük bir olasılıkla bu adada vefât etmiştir. Aşkî‟nin divanından başka yine tasavvufî konuları içeren manzum ve mensur eserleri bulunmaktadır ancak en önemli eseri divanıdır. Onun divanı elif-bâ sırasına göre tertip edilmiş olup klasik edebiyattaki “mürettep divan” kalıbına uymamaktadır. Şair, aruz ve hece ölçülerini kullanmış buna paralel olarak da divan ve halk edebiyatlarında görülen nazım biçimlerinde 301 adet manzume kaleme almıştır. Bazı manzumelerin ise ölçüsü ve nazım biçimi belirlenememiştir. Onun divanında kaside bulunmamaktadır. Gazel, murabba, muhammes, müseddes, koşma örnekleri ise divanda bol miktarda görülmektedir. Aşkî‟nin şiirleri içerisinde tevhîd, münâcât, n„at, nasihat-nâme, zikir- nâme, nutuk, nefes, düvazdeh türlerinde değerlendirilebilecek bir hayli örnek bulunmaktadır. Şiirlerinde tam ve yarım kafiyeler kullanmakla birlikte şairin, pek çok mutasavvıf-şairde olduğu gibi, kafiye dışında ses benzerliklerinden yararlanarak şiir ahengini oluşturmaya çalıştığı görülmektedir. Aşkî‟nin şiirleri sade Türkçe ile kaleme alınmış olup didaktik ağırlığı olmakla birlikte yer yer lirizmi bünyesinde barındıran samimi, ölçülü bir ifadeye sahiptir. Onun şiirlerinde karmaşık ibareler ve anlaşılması zor mazmunlar, iç içe geçmiş edebî sanatlara pek rastlanmaz. Tasavvufî sembolizm ise her mutasavvıf şairde olduğu kadar Aşkî‟de de olması gerektiği kadar görülmektedir. Dilinde Eski Anadolu Türkçesi [EAT] ve Çağatay Türkçesine ait kelimelerin görülmesi de şairin ilgi çeken hususiyetlerindendir. Aşkî‟nin şiirleri, didaktik ve lirik özellikler taşımakla birlikte öğreticilik yanı ağır basmaktadır. Aşkî, her mutasavvıf-şair gibi çağından yakınmış, rind ü melamet meşrebi gereğince gösteriş ve şekilcilikten kurtulup öze dönüşü, samimi olmayı arzulamıştır. Kendisi, Kâdirî tarikatına mensup bir şâir olduğu halde Alevî-meşrep çizgide yer alan söylemiyle dikkati çekmektedir. Ayrıca yine söz konusu çevrelerde daha çok görülen edebî türlerde kaleme aldığı manzumeleri, Sünnî- Alevî etkileşimini somut olarak belgeleyen örneklerdendir. Giritli Aşkî‟nin, şiirlerinden anlaşıldığı üzere Fuzulî, Bâkî, Yunus Emre, Niyâzî-i Mısrî, Nesimî, Molla Câmî, Urfî gibi şâir ve mutasavvıflardan etkilendiği görülmektedir. Böyle bir etkileşimle meydana getirdiği divanı ve diğer eserleriye şair, “Adalar Türk Edebiyatı” diye isimlendirilebilecek bir edebî sahanın tesis edilmesinde önemli bir yer tutmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/38ca4c1ccdd27b323448c6716f7adc94.docx 72157639d56304ee070a7e788eabef4c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/198699c4c0eff774bad3b40d160abdc8.pdf c4744a37136cfbec3dac8fe0e8867e42 PDF Text Text GİRİTLİ AŞKÎ VE DİVANI Kadir ALPER Gaziantep Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Gaziantep / Türkiye Anahtar Kelimeler: Girit, Aşkî, Tasavvuf, Edebiyat. ÖZET Giritli Aşkî XVIII. ve XIX. Yüzyıllar arasında yaşamış, eserleriyle tasavvufî geleneğin devamı hususunda gayret göstermiş olan bir mutasavvıf-şâirdir. İstanbullu Şeyh İbrahim Hanif‟ten mezun olduktan sonra Girit‟te Şeyh olarak söz konusu tarikatın öğretilerini yaymaya gayret etmiş ve büyük bir olasılıkla bu adada vefât etmiştir. Aşkî‟nin divanından başka yine tasavvufî konuları içeren manzum ve mensur eserleri bulunmaktadır ancak en önemli eseri divanıdır. Onun divanı elif-bâ sırasına göre tertip edilmiş olup klasik edebiyattaki “mürettep divan” kalıbına uymamaktadır. Şair, aruz ve hece ölçülerini kullanmış buna paralel olarak da divan ve halk edebiyatlarında görülen nazım biçimlerinde 301 adet manzume kaleme almıştır. Bazı manzumelerin ise ölçüsü ve nazım biçimi belirlenememiştir. Onun divanında kaside bulunmamaktadır. Gazel, murabba, muhammes, müseddes, koşma örnekleri ise divanda bol miktarda görülmektedir. Aşkî‟nin şiirleri içerisinde tevhîd, münâcât, n„at, nasihat-nâme, zikirnâme, nutuk, nefes, düvazdeh türlerinde değerlendirilebilecek bir hayli örnek bulunmaktadır. Şiirlerinde tam ve yarım kafiyeler kullanmakla birlikte şairin, pek çok mutasavvıf-şairde olduğu gibi, kafiye dışında ses benzerliklerinden yararlanarak şiir ahengini oluşturmaya çalıştığı görülmektedir. Aşkî‟nin şiirleri sade Türkçe ile kaleme alınmış olup didaktik ağırlığı olmakla birlikte yer yer lirizmi bünyesinde barındıran samimi, ölçülü bir ifadeye sahiptir. Onun şiirlerinde karmaşık ibareler ve anlaşılması zor mazmunlar, iç içe geçmiş edebî sanatlara pek rastlanmaz. Tasavvufî sembolizm ise her mutasavvıf şairde olduğu kadar Aşkî‟de de olması gerektiği kadar görülmektedir. Dilinde Eski Anadolu Türkçesi [EAT] ve Çağatay Türkçesine ait kelimelerin görülmesi de şairin ilgi çeken hususiyetlerindendir. Aşkî‟nin şiirleri, didaktik ve lirik özellikler taşımakla birlikte öğreticilik yanı ağır basmaktadır. Aşkî, her mutasavvıf-şair gibi çağından yakınmış, rind ü melamet meşrebi gereğince gösteriş ve şekilcilikten kurtulup öze dönüşü, samimi olmayı arzulamıştır. Kendisi, Kâdirî tarikatına mensup bir şâir olduğu halde Alevî-meşrep çizgide yer alan söylemiyle dikkati çekmektedir. Ayrıca yine söz konusu çevrelerde daha çok görülen edebî türlerde kaleme aldığı manzumeleri, Sünnî- Alevî etkileşimini somut olarak belgeleyen örneklerdendir. Giritli Aşkî‟nin, şiirlerinden anlaşıldığı üzere Fuzulî, Bâkî, Yunus Emre, Niyâzî-i Mısrî, Nesimî, Molla Câmî, Urfî gibi şâir ve mutasavvıflardan etkilendiği görülmektedir. Böyle bir etkileşimle meydana getirdiği divanı ve diğer eserleriye şair, “Adalar Türk Edebiyatı” diye isimlendirilebilecek bir edebî sahanın tesis edilmesinde önemli bir yer tutmuştur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2220 Title A name given to the resource GİRİTLİ AŞKÎ VE DİVANI Author Author ALPER, Kadir Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Girit, Aşkî, Tasavvuf, Edebiyat. ÖZET Giritli Aşkî XVIII. ve XIX. Yüzyıllar arasında yaşamış, eserleriyle tasavvufî geleneğin devamı hususunda gayret göstermiş olan bir mutasavvıf-şâirdir. İstanbullu Şeyh İbrahim Hanif‟ten mezun olduktan sonra Girit‟te Şeyh olarak söz konusu tarikatın öğretilerini yaymaya gayret etmiş ve büyük bir olasılıkla bu adada vefât etmiştir. Aşkî‟nin divanından başka yine tasavvufî konuları içeren manzum ve mensur eserleri bulunmaktadır ancak en önemli eseri divanıdır. Onun divanı elif-bâ sırasına göre tertip edilmiş olup klasik edebiyattaki “mürettep divan” kalıbına uymamaktadır. Şair, aruz ve hece ölçülerini kullanmış buna paralel olarak da divan ve halk edebiyatlarında görülen nazım biçimlerinde 301 adet manzume kaleme almıştır. Bazı manzumelerin ise ölçüsü ve nazım biçimi belirlenememiştir. Onun divanında kaside bulunmamaktadır. Gazel, murabba, muhammes, müseddes, koşma örnekleri ise divanda bol miktarda görülmektedir. Aşkî‟nin şiirleri içerisinde tevhîd, münâcât, n„at, nasihat-nâme, zikir- nâme, nutuk, nefes, düvazdeh türlerinde değerlendirilebilecek bir hayli örnek bulunmaktadır. Şiirlerinde tam ve yarım kafiyeler kullanmakla birlikte şairin, pek çok mutasavvıf-şairde olduğu gibi, kafiye dışında ses benzerliklerinden yararlanarak şiir ahengini oluşturmaya çalıştığı görülmektedir. Aşkî‟nin şiirleri sade Türkçe ile kaleme alınmış olup didaktik ağırlığı olmakla birlikte yer yer lirizmi bünyesinde barındıran samimi, ölçülü bir ifadeye sahiptir. Onun şiirlerinde karmaşık ibareler ve anlaşılması zor mazmunlar, iç içe geçmiş edebî sanatlara pek rastlanmaz. Tasavvufî sembolizm ise her mutasavvıf şairde olduğu kadar Aşkî‟de de olması gerektiği kadar görülmektedir. Dilinde Eski Anadolu Türkçesi [EAT] ve Çağatay Türkçesine ait kelimelerin görülmesi de şairin ilgi çeken hususiyetlerindendir. Aşkî‟nin şiirleri, didaktik ve lirik özellikler taşımakla birlikte öğreticilik yanı ağır basmaktadır. Aşkî, her mutasavvıf-şair gibi çağından yakınmış, rind ü melamet meşrebi gereğince gösteriş ve şekilcilikten kurtulup öze dönüşü, samimi olmayı arzulamıştır. Kendisi, Kâdirî tarikatına mensup bir şâir olduğu halde Alevî-meşrep çizgide yer alan söylemiyle dikkati çekmektedir. Ayrıca yine söz konusu çevrelerde daha çok görülen edebî türlerde kaleme aldığı manzumeleri, Sünnî- Alevî etkileşimini somut olarak belgeleyen örneklerdendir. Giritli Aşkî‟nin, şiirlerinden anlaşıldığı üzere Fuzulî, Bâkî, Yunus Emre, Niyâzî-i Mısrî, Nesimî, Molla Câmî, Urfî gibi şâir ve mutasavvıflardan etkilendiği görülmektedir. Böyle bir etkileşimle meydana getirdiği divanı ve diğer eserleriye şair, “Adalar Türk Edebiyatı” diye isimlendirilebilecek bir edebî sahanın tesis edilmesinde önemli bir yer tutmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548