227 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2ebab116f56eb901531a217b1897b41c.docx f1eba314cf13d67b430f1eb6eb3e4bda https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/56d7ac370b1b736da619c55913c3403e.pdf b067edb6fffe69e3b94118228fa9bbb9 PDF Text Text KAZAKÇA, TATARCA VE RUSÇADAKİ KARŞILAŞTIRMALI YAPILAR Akbuzauova BAKYT L.N.Gumilyov Eurasian National University, Astana / Kazakistan Anahtar Kelimeler: karşılaştırıcı, kazak, тatar, rusça, inşaat, eğitim yöntemleri. ÖZET Bu yazıda Kazakça, Tatarca ve Rusçadaki karşılaştırmalı yapılar ve anlamları örneklerle karşılaştırılarak ele alınmıştır. Dilin genelce araçlarından biri karşılaştırmanın bitişimli ve esnek dillerdeki yapılma yollarının özelliklerini bilmenin filologlar ve çevirmenler için pratik öneminin büyük olduğudur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2011 Title A name given to the resource KAZAKÇA, TATARCA VE RUSÇADAKİ KARŞILAŞTIRMALI YAPILAR Author Author BAKYT, Akbuzauova Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: karşılaştırıcı, kazak, тatar, rusça, inşaat, eğitim yöntemleri. ÖZET Bu yazıda Kazakça, Tatarca ve Rusçadaki karşılaştırmalı yapılar ve anlamları örneklerle karşılaştırılarak ele alınmıştır. Dilin genelce araçlarından biri karşılaştırmanın bitişimli ve esnek dillerdeki yapılma yollarının özelliklerini bilmenin filologlar ve çevirmenler için pratik öneminin büyük olduğudur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4b33f297acf5468e207529f7f0505ccd.docx 9b8eed20caff4fd72a6a4ac93f7bfcf0 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b1ecc3fe14ac88bab142ed6e6af984a3.pdf 198ae9247c376c995c7a5c6319bffd1c PDF Text Text TEKKE VE ZAVİYELERİN BALKANLAR’DAKİ ROLÜ VE ÖNEMİ Nedim BAKIRCI - Hüseyin Kürşat TÜRKAN Niğde Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Niğde / Türkiye Giresun Üniversitesi, Türk Dili Bölümü, Giresun / Türkiye Anahtar Kelimeler: Ahmet Yesevi, Hacı Bektaş Veli, Bektaşilik, Anadolu, Balkanlar, Bosna Hersek. ÖZET Türklerde ilk tarikatın kurucusu Ahmet Yesevi Hazretleri’dir. Ahmet Yesevi, yetiştirdiği müritlerini Anadolu’ya göndermiş ve bu müritler Anadolu’nun manevi mimarları olmuşlardır. Halka arasından Anadolu’ya gelen müritlerin sayısı doksan dokuz bin olarak ifade edilmektedir. Ayrıca bu müritlere Horasan erenleri adı da verilmektedir. Her mürit Anadolu’nun çeşitli yerlerini mesken tutmuş ve bulundukları yerlerde birer tekke veya dergâh inşa etmiştir. Bu mistik kurumların (tekke veya zaviyelerin), bunların kurucuları ve yöneticilerinin (pirlerin, şeyhlerin ve dervişlerin) sadece dini, sosyal ve kültürel yaşamda değil, aynı zamanda siyasal ve ekonomik hayatın düzenlemesinde, siyasi hudutların genişletilmesinde, elde edilen toprakların işletilmesinde, imar ve iskânında da önemli etkileri vardı. Anadolu’da tarikatlar arasında en önemlisi hiç şüphesiz Hacı Bektaş Dergâhı’dır. Anadolu’dan Balkanlar’a, kısmen Mısır’a ve Yakındoğu ülkelerine dek geniş bir coğrafyaya yayılmış olan Alevi Bektaşi dergâhlarının ana merkezi Hacıbektaş’taki Pir Evi’dir. Bugün Balkanlarda tespit edilen tekke sayısı yirmi üçtür. İşte bu bildiride de yukarıda sayısını verdiğimiz tekkelerin Balkanlardaki rolü ve önemi üzerinde durulmuştur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2276 Title A name given to the resource TEKKE VE ZAVİYELERİN BALKANLAR’DAKİ ROLÜ VE ÖNEMİ Author Author BAKIRCI, Nedim TÜRKAN, Hüseyin Kürşat Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Ahmet Yesevi, Hacı Bektaş Veli, Bektaşilik, Anadolu, Balkanlar, Bosna Hersek. ÖZET Türklerde ilk tarikatın kurucusu Ahmet Yesevi Hazretleri’dir. Ahmet Yesevi, yetiştirdiği müritlerini Anadolu’ya göndermiş ve bu müritler Anadolu’nun manevi mimarları olmuşlardır. Halka arasından Anadolu’ya gelen müritlerin sayısı doksan dokuz bin olarak ifade edilmektedir. Ayrıca bu müritlere Horasan erenleri adı da verilmektedir. Her mürit Anadolu’nun çeşitli yerlerini mesken tutmuş ve bulundukları yerlerde birer tekke veya dergâh inşa etmiştir. Bu mistik kurumların (tekke veya zaviyelerin), bunların kurucuları ve yöneticilerinin (pirlerin, şeyhlerin ve dervişlerin) sadece dini, sosyal ve kültürel yaşamda değil, aynı zamanda siyasal ve ekonomik hayatın düzenlemesinde, siyasi hudutların genişletilmesinde, elde edilen toprakların işletilmesinde, imar ve iskânında da önemli etkileri vardı. Anadolu’da tarikatlar arasında en önemlisi hiç şüphesiz Hacı Bektaş Dergâhı’dır. Anadolu’dan Balkanlar’a, kısmen Mısır’a ve Yakındoğu ülkelerine dek geniş bir coğrafyaya yayılmış olan Alevi Bektaşi dergâhlarının ana merkezi Hacıbektaş’taki Pir Evi’dir. Bugün Balkanlarda tespit edilen tekke sayısı yirmi üçtür. İşte bu bildiride de yukarıda sayısını verdiğimiz tekkelerin Balkanlardaki rolü ve önemi üzerinde durulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/90a2d55dbef22c27fdcee07dea2160a1.docx 010c9ef3dcd50a42357057efc5c0dd11 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3670ce837ba22940e1a8b8efece2d424.pdf 9ad955148193090b30f9a7d1e872fff8 PDF Text Text UCENJE RİJECİ TURSKOG JEZİKA Maja BAJRAMOVİC Filozofski Fakultet, Turski Jezik i Knjizevnost, Zenica / Bosna Hersek Pozajmene rijeçi: Glagolska rekcija , glasovna promjena, fraza. SAŽETAK Ucenje rijeci je vrlo slozen proces. Da bi studenti naucili rijeci turskog jezika neophodan je kvalitetan rjecnik. Nazalost mi u Bosni i Hercegovini nemamo jedan takav rjecnik namjenjen za studente. Zato profesori svojim znanjem moraju zamijeniti rjecnike. Ja, kao student koji se susreo sa svim problemima ucenja rijeci i nedostatka rjecnika, u svom izlaganju bih zeljela pokazati svoja zapazanja, negativne strane metoda koje su se do sada koristile, te dati prijedloge za poboljsanje istih.Navesti cu nekoliko primjera: -uz svaki glagol treba navesti padez koji on zahtijeva zato sto se rekcija glagola bosanskog jezika razlikuje od rekcije glagola turskog jezika(npr. bakmak + dativ, görmek + akuzativ), te zato sto se neki glagoli mogu koristiti sa vise padeza a u tom slucaju imaju potpuno razlicita znacenja( npr. yatmak-lezati, leci;sa dativom znaci opruziti se,izvaliti se; sa instrumentalom znaci imati seksualni odnos, spavati s kime) -uz svaku imenicu navesti sve glasovne promjene kojima podlijeze ili ako je izuzetak od nekog pravila (nehir,nehri ;saç,saçı ;renk,rengi) -uz saku rijec navesti fraze u kojima se ta rijec koristi ( npr. bacak-noga, bacak bacak üstüne atmak-prebaciti nogu preko noge) -nikako ne pretjerivati u davanju znacenja (npr. ne davati arhaizme ) itd. Vrlo je bitno naglasiti ove stvari, inace ce recenice koje studenti budu konstruisali biti nepravilne a cesto i besmislene. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2015 Title A name given to the resource UCENJE RİJECİ TURSKOG JEZİKA Author Author BAJRAMOVIC, Maja Abstract A summary of the resource. Pozajmene rijeçi: Glagolska rekcija , glasovna promjena, fraza. SAŽETAK Ucenje rijeci je vrlo slozen proces. Da bi studenti naucili rijeci turskog jezika neophodan je kvalitetan rjecnik. Nazalost mi u Bosni i Hercegovini nemamo jedan takav rjecnik namjenjen za studente. Zato profesori svojim znanjem moraju zamijeniti rjecnike. Ja, kao student koji se susreo sa svim problemima ucenja rijeci i nedostatka rjecnika, u svom izlaganju bih zeljela pokazati svoja zapazanja, negativne strane metoda koje su se do sada koristile, te dati prijedloge za poboljsanje istih.Navesti cu nekoliko primjera: -uz svaki glagol treba navesti padez koji on zahtijeva zato sto se rekcija glagola bosanskog jezika razlikuje od rekcije glagola turskog jezika(npr. bakmak + dativ, görmek + akuzativ), te zato sto se neki glagoli mogu koristiti sa vise padeza a u tom slucaju imaju potpuno razlicita znacenja( npr. yatmak-lezati, leci;sa dativom znaci opruziti se,izvaliti se; sa instrumentalom znaci imati seksualni odnos, spavati s kime) -uz svaku imenicu navesti sve glasovne promjene kojima podlijeze ili ako je izuzetak od nekog pravila (nehir,nehri ;saç,saçı ;renk,rengi) -uz saku rijec navesti fraze u kojima se ta rijec koristi ( npr. bacak-noga, bacak bacak üstüne atmak-prebaciti nogu preko noge) -nikako ne pretjerivati u davanju znacenja (npr. ne davati arhaizme ) itd. Vrlo je bitno naglasiti ove stvari, inace ce recenice koje studenti budu konstruisali biti nepravilne a cesto i besmislene. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8baa3139ba7cdfaa42bff927a9be4d81.docx 45a656ed71290c4891bdb99888676b21 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d693d3234db9058928bac064f14b6351.pdf a63a314d3fdfb6a5942b6ceb043cf2c3 PDF Text Text OSMANLI DİVÂN EDEBİYATINDA BİR ÂŞK MÜHENDİSİ: FERHÂD Şadi AYDIN Mevlana Üniversitesi, Türkçe Öğretmenliği, Konya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Osmanlı Şiiri, Divân Edebiyatı, Aşk, Ferhad. ÖZET Klasik kültürümüzde destan ve savaş kahramanlarımız olduğu gibi, gönül kalelerini fethetmiş ve bizlere kalp vadisinde kılavuzluk yapmış olan aşk kahramanlarımız da vardır. Ferhad, Mecnun, Hüsrev, Cemşid, Hüma, Vamık, Ramin bunlardan meşhur olanlardır. Âşk meydanında, topu çevgenleriyle çalmışlar ve kimseye kaptırmamışlardır. Bu kahramanlar arasında bir âşk mühendisi olan Ferhad’ın, Osmanlı şiir varaklarına yansımış olan âşka bakış ve duyuş portresini klasik edebiyatımızın en bilinen şairlerinden; Şeyhî, Ahmed Paşa, Necatî Bey, Fuzulî, Bakî, Hayalî Bey, Nâbî, Nefî, Neşatî, Şeyhülislam Yahya, Nedim ve Şeyh Galib divânlarını incelemek suretiyle ortaya koymaya çalışıldı. Bir suyolu mühendisi olan Ferhad’ın âşk sahasında da gerçek bir mühendis olduğunu görüldü. Edebiyat tarihimiz boyunca divân şairlerimiz Ferhad’ın ağzından âşka dair sözler söylemiş ve nahif duygularını Ferhad vasıtasıyla dile getirmişlerdir. Seçilerek zikredilen beyitler bu duyguların birer şahididirler. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9e7b48907a84d379bda1c2a2bd09a91f.docx b12feca5e7af04771f1c3f53c8f48fb4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/47216553ad121864e51220116a4b0c81.pdf 0fccb8c675a421eed0c102b223df61b3 PDF Text Text OSMANLI DİVÂN EDEBİYATINDA BİR AŞK MÜHENDİSİ: FERHÂD Şadi AYDIN Özet Klasik kültürümüzde destan ve savaş kahramanlarımız olduğu gibi, gönül kalelerini fethetmiş ve bizlere kalp vadisinde kılavuzluk yapmış olan aşk kahramanlarımız da vardır. Ferhad, Mecnun, Hüsrev, Cemşid, Hüma, Vamık, Ramin bunlardan meşhur olanlardır. Aşk meydanında, topu çevgenleriyle çalmışlar ve kimseye kaptırmamışlardır. Biz bu kahramanlar arasında bir aşk mühendisi olan Ferhad’ın, Osmanlı şiir varaklarına yansımış olan aşka bakış ve duyuş portresini klasik edebiyatımızın en bilinen şairlerinden; Şeyhî, Ahmed Paşa, Necatî Bey, Fuzulî, Bakî, Hayalî Bey, Nâbî, Nefî, Neşatî, Şeyhülislam Yahya, Nedim ve Şeyh Galib divânlarını incelemek suretiyle ortaya koymaya çalıştık. Bir suyolu mühendisi olan Ferhad’ın aşk sahasında da gerçek bir mühendis olduğunu gördük. Edebiyat tarihimiz boyunca divân şairlerimiz Ferhad’ın ağzından aşka dair sözler söylemiş ve nahif duygularını Ferhad vasıtasıyla dile getirmişlerdir. Seçilerek zikredilen beyitler bu duyguların birer şahididirler. ANAHTAR KELİMELER: OSMANLI ŞİİRİ, DİVÂN EDEBİYATI, AŞK, FERHAD Abstract Just as we have war heroes in our classical culture and legends who have conquered the fortress of our souls, there are amorous heroes whose love and passion has led us through the valley of our hearts. Of these heroes, Ferhad, Mecnun, Hüsrev, Cemşid, Hüma, Vamık and Ramin are among the famous ones. They have been the eternal winners in the field of love and have not lost their glory or place to any other opponent. Among these heroes we have chosen to focus on the love protagonist Ferhad, whose views and perspective of romance has been portrayed and documented in the poetry and classic works of the literary connoisseurs of Ottoman period such as Şeyhî, Ahmed Paşa, Necatî Bey, Fuzulî, Bakî, Hayalî Bey, Nâbî, Nefî, Neşatî, Şeyhülislam Yahya, Nedim and Şeyh Galib. We have tried to compile and put together these works for an analysis. Ferhad, who was known to be an expert in the canals and conduits, proved his expertise equally in the field of love. Throughout the history of literature, the council of our poets have voiced their romantic expressions through Ferhad’s lips and have reflected their sensitive feelings and words through Ferhad. Each of the couplets mentioned here is a witness to these feelings.  Doç.Dr.,Mevlana Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi, saydin@mevlana.edu.tr �Key Words: Ottoman Poetry, Diwan Literature, Love, Farhad Giriş Hüsrev ü Şirin, Fars ve Türk edebiyatlarında Sasani hükümdarı Hüsrev Perviz ile Ermen melikesi Şirin’in efsanevi aşklarını konu alan mesnevi türüdür. Türk halk edebiyatındaki Ferhad ile Şirin hikâyesi bu mesnevinin bir bölümüdür. (Pala, 1998:197) Firdevsî’nin Şehnâme’sinde, Hüsrev’in siyasi mücadelesi etraflı anlatıldığı gibi, Şirin ile olan macerası üzerinde de kısaca durulmuştur. Hikâyeyi edebi gayeyle ilk ele alan XII. yüzyılın meşhur İran şairlerinden Senaî’dir. Daha sonra Genceli Nizamî (1141-1203) ortaya koyduğu büyük eserle, hikâyeye ölmezlik vasfını kazandırdı. Nizamî’nin eşsiz eserinden sonra yüzyıllar boyunca pek çok İran ve Türk şairinin bu konuyu işlediğini görüyoruz. (Timurtaş, 1961: 73) Eser tarih boyunca birçok müellif tarafından küçük veya büyük farklılıklarla tekrar tekrar ortaya konmuştur. Müellifler, eserlerinin ham malzemesini değerlendirirken onun içerisine bazen mensubu oldukları kültürlerden bir takım motifler katmış bazen de beğenmedikleri unsurları çıkarmış veya değiştirmişlerdir. Hüsrev ü Şirin gibi, tarihi alt yapısı da olan bir hikâyeyi edebi bir metin olarak ortaya koyanların tasarruflarından biri de hikâyenin birbirine zıt kahramanları arasında yaptıkları tercihtir. Daha çok Hüsrev’in anlatıldığı ve genellikle Hüsrev ü Şirin adıyla yazılmış ilk edebi metinlerin yanına sonradan Ferhad u Şirin adlı eserlerin katılmasının başlıca sebebi budur. Konunun bir edebi metin olarak ortaya konulduğu zamandan bu yana, bu hikâye üzerine toplam kırk yedi eserin (Türkçe-Farsça) yazıldığı görülmektedir. Bu kırk yedi eserin otuz beşi Hüsrev ü Şirin, on ikisi de Ferhad u Şirin adını taşımaktadır. Bu rakamlar tarih içerisinde aynı kaynaktan gelen bu iki farklı edebi eserin tercih edilme oranlarını göstermektedir. Hüsrev ü Şirin yazan müelliflerin eserlerinde bu hikâyenin rakip kahramanları olan Ferhad ve Hüsrev’den birini tercih edip ön plana çıkarmalarının başlıca sebepleri şunlardır: 1) Kahramanın liyakati; Ali Şir Nevaî’nin Ferhad’ı tercih etme sebebi olarak gösterdiği bu hususu Ferhad’ın iki özelliği desteklemektedir: a) Ferhad’ın sıkıntı ve mücadelelerle geçen hayatı ve trajik ölümü, b) Ferhad’ın aşkı ve ıstırabı. 2) Dini İnançlar; Hüsrev’in Hz. Peygamber’e karşı yapmış olduğu saygısızlık, 3) Siyasi konum; şairlerin eserlerini Hüsrev üzerine kurmalarında etken olan en önemli husus saraydan beklentileridir. Saraydan beklentisi �olan şairin, eserinde bir halk kahramanı haline gelen Ferhad’dan ziyade bir hükümdar olan Hüsrev’i övmesi, onunla dönemin hükümdarı arasında olumlu bağlantılar kurması gerekmektedir. (Tavukçu, 2000:143-46) Hüsrev ve Şirin hikâyesinin en önemli kahramanı Ferhad’ın hakiki ve tarihi şahsiyetini tesbit etmek imkânından mahrum bulunuyoruz. Eşkaniyan sülalesinde Ferhad adlı bir takım şahıslar varsa da bunların hikâyede geçen Ferhad ile ilgisi noktasında tarihi kaynaklarda rivayet edilen hususlar, onun suyolları yapmakta mahir bir mühendis olduğu ve Şirin’e âşık olarak ona kavuşmak için dağları deldiğidir. Şehname’de Ferhad’ın adı zikredilmemiştir. Menuçehrî-i Damganî Divânı’ndaki bir kayda göre Medayin’de Kasr-ı Şirin’in duvarına Ferhad’ın hakkettiği Şirin’in tasviri, X. asırda bozulmamış bir hale bulunuyormuş. Nizamî, Ferhad’ın Rum diyarında suyolları yapmakla meşhur usta bir mühendis ve mimar olduğunu söylüyor. Bu hale göre Ferhad, Bizanslı bir şahıs oluyor. Şeyhî’nin eserinde böyle bir işaret yoktur. Ferhad, Hüsrev’in müşaviri Şavur’un Çin’den ders arkadaşı olarak gösterilmektedir. Nevaî ise, Ferhad'ı mimar ve ressam olarak ve Çin hakanının oğlu şeklinde zikretmiştir. (Timurtaş, 1959: 68-69) Getirdiğinde cadı kadın yalan haberi Bistun dağını delen Ferhad’a, artık kim yetişebilirdi imdada. Dağı yontmuyordu Ferhad, aşkını derinleştiriyordu. Kazmasıyla söküp attığı her taş biraz daha yaklaştırıyordu onu Şirin’e. Taşa vurmuyordu, taş kalplilere vuruyordu. Hüsrev de, can u gönülden âşıktı Şirin’e, aşkında şerik istemiyordu, bu kıskançlık itmişti onu Ferhad’ı kandırmaya. “Şirin öldü” sözü idi Ferhad için ölüm ve hiç tereddüt göstermeden ve düşünmeden dağın tepesinden koyuverdi kendini. Ne anlamı vardı ki Şirin’siz dünyanın. (Aydın, 2005:3) Osmanlı şiirinde Ferhad gibi bir aşk kahramanının portresini aşağıda verilen beyitlerden yola çıkarak tahlile başlamadan önce Nizamî Gencevî’nin Hüsrev ü Şirin mesnevisinde bulunan Hüsrev ile Şirin’in münazarasını duyalım ve Ferhad’ın ne yaman bir âşık olduğunu görelim: Söze önce Hüsrev başladı: ‫ًخستیي تار گفتص کش کجایی؟‬ ‫تگفت اس دار هلک آضٌایی‬ �Nerelisin? Aşk şehrinden! ‫تگفت آًجا تَ صٌعت در چَ کْضٌذ؟‬ ‫تگفت اًذٍ خزًذ ّ جاى فزّضٌذ‬ Orada hangi sanatla meşgul olurlar? Gam alırlar, can satarlar! ‫تگفتا جاى فزّضی در ادب ًیست‬ ‫تگفت اس عطك تاساى ایي عجة ًیست‬ Can satmak edep dışı bir hareket değil midir? Âşıklar arasında buna hayret edilmez. ‫تگفت اس دل ضذی عاضك تذیي ساى؟‬ ‫تگفت اس دل تْ هیگْیی هي اس جاى‬ Böyle hakikaten gönülden mi âşık oldun? Seni gönülden diyorsun ben ise candan! ‫تگفتا عطك ضیزیي تز تْ چْى است؟‬ ‫تگفت اس جاى ضیزیٌن فشّى است‬ Şirin’e olan bu aşkını nasıl buluyorsun? O, tatlı canımdan da ileridir. ‫تگفتا ُز ضثص تیٌی چْ هِتاب؟‬ ‫ کجا خْاب؟‬،‫ چْ خْاب آیذ‬،‫تگفت آری‬ Onu her gece bir mehtap gibi rüyada görüyor musun? Evet, şayet uyuyabilseydim! Fakat uyku nerede! ‫تگفتا دل س هِزش کی کٌی پاک؟‬ ‫تگفت آى گَ کَ تاضن خفتَ در خاک‬ Onun sevgisini ne zaman gönlünden çıkaracaksın? �Toprakta uykuya daldığım zaman! ‫تگفتا گز خزاهی در سزایص‬ ‫تگفت اًذاسم ایي سز سیز پایص‬ Şayet, onun sarayına alınırsan ne yaparsın? Bu başı onun ayağının altına atarım! ‫تگفتا گز کٌذ چطن تْ را ریص؟‬ ‫تگفت ایي چضن دیگز دارهص پیص‬ Şayet senin gözünü oyarsa… Oysun diye öteki gözümü de ona gösteririm. ‫تگفتا گز کسیص آرد فزا چٌگ؟‬ ‫تگفت آُي خْرد ّر خْد تْد سٌگ‬ Eğer bir kimse onu elde ederse? Taş da olsa külüngü yer! ‫تگفتا گز ًیاتی سْی اّ راٍ؟‬ ٍ‫تگفت اس دّر ضایذ دیذ در ها‬ Şayet onun tarafına bir yol bulamazsan? Aya uzaktan bakılır! ‫تگفتا دّری اس هَ ًیست در خْر‬ ‫تگفت آضفتَ اس هَ دّر تِتز‬ Aydan uzak kalmak doğru olmaz ki… Bir çılgın için aydan uzak durmak daha iyidir! ‫تگفتا گز تخْاُذ ُز چَ داری؟‬ ‫تگفت ایي اس خذا خْاُن تشاری‬ Bütün varını yoğunu isterse? Böyle bir dilek de bulunmasını Allah’tan isterim! �‫تگفتا گز تَ سز یا تیص خطٌْد؟‬ ‫تگفت اس گزدى ایي ّام افکٌن سّد‬ Ya, senin başının gitmesiyle hoşnut olacağını bilsen ne yaparsın? Bu borcu boynumdan hemen atarım! ‫تگفتا دّستیص اس طثع تگذار‬ ‫تگفت اس دّستاى ًایذ چٌیي کار‬ Onun sevgisini gönlünden çıkar! Bu, âşıkların yapamayacağı bir iştir! ‫ کایي کار خام است‬،ْ‫تگفت آسْدٍ ض‬ ‫تگفت آسْدگی تز هي حزام است‬ Rahatına bak, çünkü olmayacak bir iş peşindesin! Rahatlık bana haramdır! ‫تگفتا رّ صثْری کي در ایي درد‬ ‫تگفت اس جاى صثْری چْى تْاى کزد‬ Git, bu derde katlan! Cana karşı nasıl katlanılabilir? ‫تگفت اس صثز کزدى کس خجل ًیست‬ ‫ دل ًیست‬،‫ دل تْاًذ کزد‬،‫تگفت ایي‬ Sabretmek kimse için ayıp değildir. Şayet bu gönül sabredebilirse, gönül değildir! ‫تگفت اس عطك سخت کارت سار است‬ ‫تگفت اس عاضقی خْش تز چَ کار است؟‬ Aşk yüzünden işin sarpa sarmış! Âşıklıktan daha hoş hangi iş varmış? ‫تگفتا جاى هذٍ تس دل کَ تا اّست‬ �‫تگفتا دضوي اًذ ایي ُزدّ تی دّست‬ Bu yolda can verme, gönlünün onunla olması kâfidir. Sevgilisiz olan can ve gönül, nazarımda bunların ikisi de düşmandır! ‫تگفت اس دل جذا کي عطك ضیزیي‬ ‫تگفتا چْى سین تی جاى ضیزیي‬ Şirin’in aşkını gönlünden çıkar! Onun aşkı olmadan nasıl yaşarım? ‫تگفت اّ آى هي ضذ سّ هکي یاد‬ ‫کی کٌذ تیچارٍ فزُاد‬،‫تگفت ایي‬ O benimdir, unut artık onu! Biçare Ferhad bunu nasıl yapabilir? ‫تگفت ار هي کٌن در ّی ًگاُی؟‬ ‫تگفت آفاق را سْسم تَ آُی‬ Eğer ben ona uzaktan bakarsam?.. Bir âh ile ufukları yakarım. ‫چْ عاجش گطت خسزّ در جْاتص‬ (Külliyat-ı Hamse-i Nizamî-i Gencevî, 1377: 269-70) ‫ًیاهذ تیص پزسیذى صْاتص‬ Hüsrev, ona söz yetiştirmede aciz kaldı, Fazla sual sormayı uygun bulmadı. (Nizamî-i Gencevî, 1994: 206-8) Bir aşk kahramanı olarak vasıflandırabileceğimiz Ferhad, Osmanlı şiirinin seçkin şahıslarından birisidir. Divân şiirinin çokça müracaat edilen remizlerinden biri olan Ferhad mazmunu, keser, mermer, dağ, Hüsrev ve Şirin ile birlikte anılır. Elbette bu mazmun şairlerimiz tarafından kullanılırken farklı edebi sanatlarla bezenmiştir. Şiirimizde bu mazmun, dolayısıyla; Bistun; bir gam dağı, cân; Şirin, Ferhad; feryad ve dağ delen, kalp; taş, sanatın adı; mihnet ve cefâ, sine; mermer, kasr-ı Şirin; kasr-ı cefâ, cuy-i şir; kanlı gözyaşına tebdil olmuştur. Edebiyatımızın zenginliği içinde bu aşk mühendisinin anlatıldığı beyitleri tesbit ederek Ferhad’ın aşkının izlerini divânlarımızda aradık ve şu beyitlere rastladık: �Firâk-ı Husrev-i gîtî bu gam kûh içre çün Ferhâd Niçemâ telh ise Şeyhî olur uş cân-ı Şirin’in (Şeyhî Divânı, s. 199) Dünya padişahının (sevgilinin) ayrılığının gamından dağ içinde Ferhad gibi oldum. Bu durum ne kadar acı ise de canım Şirin’in canı gibi tatlı ve huzurludur. Beyitte, telmih, leff ü neşir, tezad, müraat-ı nazir gibi edebi sanatlar ilk anda göze çarpan hususlardır. Ahmed’i Mecnûn ederse Leylî-i zülfün ne ta’n Oldu sen Şirin-lebin Ferhâd-ı âlem Husrevi (Ahmed Paşa Divânı s. 278) Ey sevgili, senin saçının karası Ahmed’i Mecnun ederse onu kınamak doğru olmaz. Zira o, senin tatlı dudağından dolayı âlemde bulunan âşıkların sultanı oldu. İzzet-i dünyadan ise kûh-i uzlet yigcedir Vasl-ı Husrev’den gam-ı Ferhâd yigdir ey habib (Necatî Bey Divânı, s. 133) Dünyanın izzetinden uzlet dağı daha iyidir. Hüsrev’in Şirin’e kavuşmasından Ferhad’ın gamı daha iyidir, ey sevgili. Aşk-ı dilberden ümidin kesmesin Ferhâd’a din Bîsütun üzre çıkıp etsin temenna bir dahi (Necatî Bey Divânı, s. 147) Ferhad, dilberin aşkından ümidini kesmesin. Ona söyleyin Bistun dağına çıkıp tekrar temennide bulunsun. Bistun mazmunu çoğu kez kinayeli olarak Bîsütun şeklinde kullanılır ve sütunsuz, dayanağı olmayan, vefasız anlamlarını ifade eder. İham ve tevriye sanatı da remizin hedeflerindendir. Şâd olmadı aşk işinde Ferhâd Meşhur durur ki onmaz üstâd (Necatî Bey Divânı, s. 172) Ferhad aşk işinde mutlu olmadı ama bilinir ki üstatlar bıkmazlar. Nâleye âheng edersen ey gönül Ferhâd’a gel Bağrına taşlar basıp dağlar gibi feryâda gel (Necatî Bey Divânı, s. 304) �Ey gönül, inlemeye niyet edersen Ferhad’a gel, bağrına taş bas dağlar gibi feryad et. Şiirindeki manaların sadeliği ve Türkçe deyimleri kullanmasıyla bilinen Necatî, burada bağrına taş basmak deyimini kullanmıştır. Beni öldürme ki Ferhâd’a felek kıydığına Döğünür tolduruban taş ile dağlar eteğin (Necatî Bey Divânı, s. 333) Ey sevgili, beni öldürme, zira felek Ferhad’a kıydığından dolayı dağlar eteğini taş doldurarak dövünürler. Bu beyitte şair, müraat-ı nazir, tenasüb ve teşhis sanatını ihtiyar etmiştir. Bulmadı sengin dilinden sen leb-i şirine yol Kûh-i gamda mihnet ile şol ki Ferhâd olmadı (Necatî Bey Divânı, s. 402) Sevgilimin gönlü taş gibi olduğu için onun tatlı dudağına yol bulamadık. Gam dağında cefâ ile Ferhad olamadık. Katı gönlünden figanım taşlara kâr eyledi San’at-i mihnette gel Ferhâd’a üstâd eyle beni (Necatî Bey Divânı, s. 433) Ey sevgili, senin gönlünün katılığından figanım taşlara işledi. Gel, cefâ çekme sanatında beni Ferhad’a üstad eyle. N’ola Ferhâd-veş uşşâkı olsa cümle Hüsrevler Mübarek safhasında suret-i Şirin musavverdir (Fuzulî Divânı, s. 77) Bütün sevgililerin Ferhad gibi âşıkları olsa ne olur? Zira onun mübarek yüzünde Şirin’in sureti bulunur. Kurutmuş galiba şevk odu Ferhâd’ın gözü yaşın Ki ger aksaydı lâ’l eylerdi bî-şek Bîsütun taşın (Fuzulî Divânı, s. 240) Şevk ateşi galiba Ferhad’ın gözünün yaşını kurutmuş. Eğer aksaydı şüphesiz Bistun taşını yakuta çevirirdi. Düşeli şirin lebün sevdâsına cânâ gönül �Hoş gelür Ferhâd-veş ben nâ-tevane tağlar (Bâkî Divânı, s. 210) Gönlüm, tatlı dudaklı sevgilinin sevdasına düştüğünden beri, ben zaife dağlar Ferhad gibi hoş gelir. Nümune gonca-i gülşen leb-i rengin-i Şirin’e Nişâne lâle-i sahrâ dil-i hunin-i Ferhâd’e (Bâkî Divânı, s. 378) Gülbahçesinde bulunan goncalar Şirin’in renkli dudağına benzer. Kır lâlesi Ferhad’ın kanlı gönlüne işarettir. Her şirârın ahter-i devlet bilürdi Kûhken Sine-i hârâdan âteşler çıkarsa tişesi (Bâkî Divânı, s. 420) Dağları delen Ferhad, mermerin sinesinden çıkan her ateşi saadet kıvılcımı bilirdi. Kûhsâr-ı gama gelsen görüben Ferhâd’ı Seng-i hârâda ede nâhun ile râh sana (Hayalî Bey Divânı, s. 95) Gam dağına gelsen Ferhad’ı tırnağı ile sana mermer taşlarında yol açarken görürsün. Ciger hûnâbesin nûş etmeği aşk içre benden sor Hadis-i la’l-i Şirin’i zebân-ı Kûhkenden sor (Hayalî Bey Divânı, s. 114) Aşk içinde ciğer kanının içilmesini bana sor. Şirin’in yakut dudaklarının hikâyesini dağları delen Ferhad’dan sor. Kasr-ı cefâyı yapmağa şâhân-ı mülk-i hüsn Ferhâd’ı taşlara beni toprağa saldılar (Hayalî Bey Divânı, s. 127) Güzellik ülkesinin şahları cefâ sarayını yapmak için Ferhad’ı taşlara beni ise toprağa saldılar. Sünbül-i bağa nazar kıl zülf-i Şirin kendidir Kanlı lâle dide-i Ferhâd-ı miskin kendidir (Hayalî Bey Divânı, s. 147) �Sümbül bahçesine bak, sanki Şirin’in saçıdır. Kanlı lâleleri gör, sanki biçare Ferhad’ın gözüdür. Ferhâd Bîsütunda ne eksiklik etti kim Her lâle dahi kanını içer çanak çanak (Hayalî Bey Divânı, s. 176) Ferhad, Bistun’da ne eksiklik etti ki, her lâle çanak çanak onun kanını içer. Nidermiş aşk eri nâm u nişânı deyu Ferhâd’ın Mezarın Bîsütun dağında buldum sengsâr ettim (Hayalî Bey Divânı, s. 201) Aşk erinin nam ve nişanı bulunmaz diyerek, Bistun dağında bulduğum Ferhad’ın mezarını taşladım. Bunca demler kûh-ı gamda lâle-veş kan ağlaram Demez ol şirin-dehen hâlin ne Ferhâd’ım benim (Hayalî Bey Divânı, s. 204) Bunca zamandır gam dağında lâle gibi kan ağlarım, fakat o tatlı ağızlı sevgili, ey Ferhad’ım halin nasıldır? Demez. Ben belâ Ferhâd’ıyım kûh-i gâm-ı dildârda Şu’le-i âhım başımda lâledir kühsârda (Hayalî Bey Divânı, s. 252) Sevgilinin gam dağında ben belâ Ferhadı’yım. Şu başımda bulunan âh şulesi dağ lâlesidir. Aşk Ferhâd’ına başım Bîsütun dağı gibi Mihnet ü derd ü belâ ol dağın oymağı gibi (Hayalî Bey Divânı, s. 286) Başım aşk Ferhad’ının Bistun dağıdır. Eziyet, dert ve bela o dağın sakinleridir. Hâkinin her zerresi Ferhâdın eylermiş figân Bîsütunda bir kişi çağırsa Şirin adını (Hayalî Bey Divânı s. 305) Bistun dağında bir kişi Şirin’in adını çağırsa Ferhad’ın toprağının her zerresi figan eylermiş. �Kûhkenlikler ki Ferhâd etti çekti mihneti Aşk-bazîlik değilmiş bildim ânun niyyeti (Hayalî Bey Divânı, s. 312) Ferhad eziyet çekti dağları deldi. Onun niyetinin hakiki aşk olduğunu anladım. Ne zevk alsun esir-i aşk olan Şeh-nâme cenginden Bana eglenmege Ferhâd ü Şirin dâstânın bul (Nâbî Divânı, s. 821) Aşka esir olan kimse Şah-nâme cenklerinden zevk almaz. Bana eğlenmek için Ferhad ve Şirin hikâyesini bulun. Benim o Kûhken-i Bîsütun-ı ma’nâ kim Ne san’at işlediğim seyr edeydi ger Ferhâd Atardı şerm ile yabana tişesin elden Ederdi hem bu bahaneyle başını azad (Nefî Divânı, s. 144) O mana dağının kazıcısı benim. Eğer, Ferhad hangi sanatla meşgul olduğumu bilseydi utanarak elindeki kazmayı atar ve bu bahaneyle ölüme giderdi. Biz reh-i aşk içre terk-i ser kılan âşıklarız Çıkmasa Ferhâd-veş başa acep mi kârımız (Nefî Divânı, s. 304) Biz, aşk yolunda başını terk eden âşıklarız. Ferhad gibi işimiz yarıda kalsa buna şaşırmayız. Bu yolda peyrev olup biz de ruh-i Ferhâd’a Hevâ-yı şevk be-ser Kûhsare dek gideriz (Neşatî Divânı, s. 118) Aşk yolunda biz de Ferhad’ın takipçisi olarak şevk ve coşku arzusuyla Bistun dağına kadar gideriz. Hâl-i dili ne yâr u ne ağyâr ile söyleş Ferhâd-ı belâ-keş gibi Kûhsâr ile söyleş (Neşatî Divânı, s. 122) �Gönlün halini ne dost ile ne de düşman ile söyleş. Eziyet çeken Ferhad gibi dağ ile söyleş. Reh-i mahabbeti tayy itdi Kûhken ki Neşatî Tahammül eylemeyüp kaldı Kûhsare gelince (Neşatî Divânı, s. 152) Ferhad aşk ve muhabbet yolunu dolaştı geldi. Neşatî ise, Bistun dağına gelince tahammül edemeyip durdu. Deme Ferhâd kanın dökmüş ancak aşk şemşiri Benim gör kanlı yaşım kim bu hem ol macerâdandır (Neşatî Divânı, s. 173) Aşk kılıcı sadece Ferhad’ın kanını dökmüştür deme. Benim kanlı gözyaşlarımı da gör, zira bu yaşlar da o kabildendir. San’atıyla haşre dek andırdı kendin Kûhken Kâr-ı aşkun işte bir onmaduk ırgadı budur (Ş. Yahya Divânı, s. 135) Dağları delen Ferhad, haşre kadar sanatıyla kendinden bahsettirdi. Aşk işinin yorulmaz işçisi işte budur. Aşk tesirin görün kim ol kadar temkin ile Tîşe-i Ferhâd’dan kendin tağıtdı Bîsütun (Ş. Yahya Divânı, s. 287) Temkin ile aşkın tesirine bakın ve görün ki, Bistun dağı Ferhad’ın kazması ile kendini dağıttı. Etmem endûhte-i gayre heves çün Perviz Açdı Ferhâd-ı hayâlim bana bir nev-ma’den (Nedim Divânı, s. 8) Perviz gibi başkasının artığına heves etmem. Hayal Ferhad’ım bana yeni bir anlam madeni açtı. Safâ-yı sahnını seyr eylese mir’at-ı rüyada Şaşardı görse Şirin cuy-i şiri terk eder Ferhâd (Ş. Galib Divânı, s. 115) �Ey sevgili, eğer Şirin senin güzelliğini rüya aynasında görse şaşırır kalırdı ve Ferhad’da süt kanalını terk ederdi. Takatın tak eylesin âşıkların bî-dâdlar Hep girü kalsın bütün Mecnunlar Ferhâdlar (Ş. Galib Divânı, s. 194) Ağlama ve inlemeler âşıkların takatini öyle kessin ki, bütün Mecnun ve Ferhad’lar geri kalsın. Ferhâd u Kays kıssası tekrar olur müdam Efsane-i kühenleri eyyam tazeler (Ş. Galib Divânı, s. 293) Daima aşk vadisinin kahramanları olan Ferhad ve Mecnun’un hikâyeleri tekrar edilir. Eski efsaneleri zaman tazeler. Geçen zamanın âşıkları Ferhad ve Mecnun’dur, vaktin aşığı ise bizleriz. Sedd-i râh-ı matlab olmazdı bu çarh-ı Bisütun Dökmeseydi âh-ı Ferhâd âb-ruy-ı tişemiz (Ş. Galib Divânı, s. 314) Ferhad’ın âhı kazmamızı körletmeseydi, şu Bistun dağı arzu yolunda bize engel olamazdı. Kenar-ı kûh-ı aşka bu dil-i nâ-şâd ayak basmış Ne cuy-ı şire yüz sürmüş ne hod Ferhâd ayak basmış (Ş. Galib Divânı, s. 328) Şeyh Galib kendine güvenen bir âşık olarak, üzgün gönlünün aşk dağının kenarına ayak bastığını söylerken bu mertebelere Ferhad’ın ulaşamadığını söyler. Aşkını ve aşka dair hissettiklerini Ferhad’dan üstün tutar. Va’d-ı visâldir eden uşşâkı şâd-ı merg Şirin sanma Kûhken’in güldüren yüzün (Şeyh Galib Divânı, s. 391) Âşıkları ölürken mutlu kılan şey visal sözüdür. Ferhad’ın yüzünü güldürenin Şirin olduğunu zannetme. Dimağın telh eder şehd-i nasihat çünkü Ferhâdın �Mezakı üzre sohbet suret-i Şirinden gelsin (Ş. Galib Divânı, s. 394) Ferhad, hep Şirin’den konuşulmasını istiyor. Ona boşuna nasihat etmeyi bırak, zira o, Şirin’den başka bir şey duymak istemiyor. Koyan uşşakdır hep suret-i Şirine maşuku Beğim hiç guşa sit-i tişe-i Ferhâd yetmez mi (Ş. Galib Divânı, s. 430) Sevgiliyi, Şirin suretine koyanlar âşıklardır. Beyim, senin kulağına Ferhad’ın kazmasının sesi ulaşmaz mı? Kaynakça Akkuş, Metin, (1993) Nef'î Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Akyüz, Kenan, Beken, Süheyl, Yüksel, Sedit, Cunbur, Müjgân, (1997), Fuzulî Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Aydın, Şadi, (2005), “Aşk Nedir?” Harşit Kültür, Sanat ve Edebiyat Dergisi, Mart-Nisan 2005, S. 13, s. 3. Bilkan, Ali Fuat, (1997), Nâbî Divânı, İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. İsen, Mustafa, Kurnaz, Cemal, (1990), Şeyhî Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Kalkışım, Muhsin, (1994), Şeyh Galib Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Kaplan, Mahmut, (1996), Neşatî Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Kavruk, Hasan, (2001) Şeyhü’l-islâm Yahya Divânı, Ankara, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Küçük, Sabahattin, (1994), Bakî Divânı, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. Macit, Muhsin, (1997), Nedim Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Nizamî-i Gencevî, (1994), Hüsrev ve Şirin, (Çev. Sabri Sevsevil), Şark İslam Klasikleri, İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. �_______________, (1377), Külliyat-ı Hamse-i Nizamî-i Gencevî, Tahran, Müessese-i İntişarat-ı Emir Kebir. Pala, İskender, (1998) Divan Şiiri Sözlüğü, Ötüken Yayınları. Tarlan, Ali Nihad, (1992), Ahmet Paşa Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. _____, ________, (1992), Necati Beg Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. _____, ________, (1992), Hayali Bey Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Tavukçu, Orhan Kemal, (2000), “Hüsrev ü Şirin Konulu Eserlerde Esas Kahraman Olarak Hüsrev Veya Ferhad’ın Tercih Edilme Sebepleri” Atatürk Ün., Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 14, s. 143-46. Timurtaş, Faruk Kadri, (1959), “ Türk Edebiyatında Hüsrev ü Şirin ve Ferhad u Şirin Hikâyesi”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. 9, s. 68-69. ________, _________, (1961), “İran Edebiyatında Hüsrev ü Şirin ve Ferhad ü Şirin Yazan Şairler”, Şarkiyat Mecmuası, S. 4, s. 73 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2274 Title A name given to the resource OSMANLI DİVÂN EDEBİYATINDA BİR ÂŞK MÜHENDİSİ: FERHÂD Author Author AYDIN, Şadi Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Şiiri, Divân Edebiyatı, Aşk, Ferhad. ÖZET Klasik kültürümüzde destan ve savaş kahramanlarımız olduğu gibi, gönül kalelerini fethetmiş ve bizlere kalp vadisinde kılavuzluk yapmış olan aşk kahramanlarımız da vardır. Ferhad, Mecnun, Hüsrev, Cemşid, Hüma, Vamık, Ramin bunlardan meşhur olanlardır. Âşk meydanında, topu çevgenleriyle çalmışlar ve kimseye kaptırmamışlardır. Bu kahramanlar arasında bir âşk mühendisi olan Ferhad’ın, Osmanlı şiir varaklarına yansımış olan âşka bakış ve duyuş portresini klasik edebiyatımızın en bilinen şairlerinden; Şeyhî, Ahmed Paşa, Necatî Bey, Fuzulî, Bakî, Hayalî Bey, Nâbî, Nefî, Neşatî, Şeyhülislam Yahya, Nedim ve Şeyh Galib divânlarını incelemek suretiyle ortaya koymaya çalışıldı. Bir suyolu mühendisi olan Ferhad’ın âşk sahasında da gerçek bir mühendis olduğunu görüldü. Edebiyat tarihimiz boyunca divân şairlerimiz Ferhad’ın ağzından âşka dair sözler söylemiş ve nahif duygularını Ferhad vasıtasıyla dile getirmişlerdir. Seçilerek zikredilen beyitler bu duyguların birer şahididirler. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ca8f4f98c90384543d2aafed9ee8abc6.docx ddf5eb8574ffe4f5049a6bdbb63965f4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/96d3d7505be10c4dcaaf0426ddb58982.pdf 6fb3efd0f10e05ee44db1f35730c0726 PDF Text Text BOSNA HERSEK’TEN ORTA ANADOLU’YA UZANAN KÜLTÜR KÖPRÜSÜ: KONYA SELÇUKLU BOSNA HERSEK MAHALLESĠ ÖRNEĞĠ Nilgün AYDIN Selçuk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Konya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna Hersek, Türkiye, Konya, Bosna Herkek Mahallesi, kültürel ilişkiler. ÖZET Türk kültür tarihinin izlerini taşıyan Bosna Hersek’le Türkiye arasındaki bağlar, 1909’da resmî anlamda kesilse de sosyo-kültürel anlamda hâlâ güçlü bir şekilde devam etmektedir. Asırlarca birlikte yaşama tecrübesinin getirdiği bu bağların yansımaları Anadolu’da farklı şekillerde görülebilmektedir. Konya’nın Selçuklu ilçesindeki Bosna Hersek Mahallesi’nin bu açıdan ayrı bir önem teşkil ettiği düşünülmektedir. Bosna Hersek Savaşı ardından Selçuklu Belediyesi tarafından kurulan bu mahalleye Bosna Hersek adı verilmiş ve yapılan okul, park, cami, köprü, sokak vs. yapılara da Bosna Hersek ve bu ülkeyle bütünleşmiş olan adlar verilerek adetâ küçük bir Bosna Hersek oluşturulmuştur. 4 Kasım 1994 tarihinde her iki tarafın isteğiyle Selçuklu ve Teşanj Belediyeleri arasında kardeşlik ve işbirliğinin, ihtiyaç ve imkânlar dâhilinde tüm konularda Bosna Hersek’teki savaş sırasında ve sonrasında da devam edeceğinin bildirildiği anlaşmanın ardından; 24 Ağustos 2011 tarihinde Saray Bosna Stari Grad Belediyesi arasında ‘KardeĢ ġehir’ protokolü imzalanarak tarihî ve kültürel bağ iliĢkilerini geliĢtirecek konferans, panel, çevre, sanat, sağlık, spor gibi etkinliklerin ynaında turizm ve görsel programların sivil toplum kuruluĢlarının katkılarıyla destekleneceği mesajı verilmiĢtir. Bosna Hersek Mahallesi örneğinin temel alındığı bildiride, bahsi geçen anlaşmalar, yapılar, belge ve çeşitli görsel malzemelerle de desteklenerek ortaya konulmuş ve sosyal, tarihî, kültürel yapının korunup yaşatılması bağlamında ele alınarak birtakım değerlendirmeler yapılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fb4d5c5d28171388825754f43af29b63.pdf 2e7e1ef8d1b763e491760f600ef1ce35 PDF Text Text BOSNA HERSEK’TEN ORTA ANADOLU’YA UZANAN KÜLTÜR KÖPRÜSÜ: KONYA SELÇUKLU BOSNA HERSEK MAHALLESİ ÖRNEĞİ Nilgün AYDIN1 Özet: Balkanların ‘Türk kültür havzası’nda bir ‘kavşak2’ olarak algılanması; kültürel etkileşimin ve tarihî bağların edebî eserlerde ve folklorda görülmesini açıklayıcı nitelikte olacaktır. Bildiride, Bosna Hersek ile Osmanlı Devleti ve sonrasında Türkiye arasında tarihî sosyo-kültürel bağlar üzerinde durulduktan sonra, bu bağların yansıması olarak Konya’nın Selçuklu ilçesinde yer alan Bosna Hersek Mahallesi’ne neden bu adın verildiğinden başlanarak durum; sosyo-kültürel pek çok açıdan irdelenecek ve bu tutumun tarihî arka plânı yansıtılmaya çalışılarak iki ülke arasındaki bağların bir mahalle üzerinde nasıl yaşatıldığı gösterilecektir. Anahtar Kelimeler:Bosna Hersek, Konya, Türkiye, Bosna Hersek Mahallesi, Kültürel İlişkiler. CULTURE BRIDGE LEANING FROM BOSNIA HERZEGOVINA TO CENTRAL ANATOLIA: EXAMPLE OF KONYA SELÇUKLU BOSNIA HERZEGOVINA HOMETOWN Abstract Regarding Balkans as a ‘junction’ in the basin of Turkish Culture would be qualitative to explain the cultural interaction and historical connections seen in literary works and folklore. In the study, after addressing to the historical and socio-cultural connections between Bosnia-Herzegovina and Ottoman Empire followed by Turkish Republic, by beginning with why Bosnia-Herzegovina district in Selçuklu County of Konya was named after this name as a reflection of these connections, the situation will be analysed from many socio-cultural perspectives and it will be demonstrated how the connections between two countries are cherished on a district’s name by revealing the historical background of this attitude. Key Words: Bosnia-Herzegovina, Turkey, Bosnia-Herzegovina District, Cultural Relations Giriş: Tarihî süreç içinde sıklıkla rastlanılan fetih, göç gibi çeşitli olgular sonucunda bazen farklı milletlere mensup topluluklar bir arada yaşamak durumunda kalmıştır. Birlikte yaşama tecrübesi tabiatı gereği kendi şartlarını hazırladığından, sosyal bir olgunun parçası olan insanlar da bu 1 Arş. Gör., Selçuk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. E-posta: naydin@selcuk.edu.tr . 2 Tahir Alangu folklor açısından Anadolu’nun köprü Balkanların ise bir kavşak olduğunu ileri sürmektedir. bk. Görkem (2006). �şartlara kayıtsız kalamayarak uyum sağlamış; böylelikle aralarındaki iletişim ortamı sosyokültürel açıdan bir alışverişi, etkileşimi meydana getirmiştir. Bu etkileşimde “zihniyet” faktörünün, hâkim olan kültürün, “sömürge” zihniyeti taşıyıp taşımadığının önemli bir ayrım noktası olduğu düşünülmektedir. Çünkü etkileşim sonucunda her ne kadar çeşitli açılardan kültürel anlamda alışveriş olsa da toplum belleğinde yer eden olumlu veya olumsuz izler, algı, bakış açısı ve davranışlar bakımından farklılıkların oluşmasında önemli bir rol oynamaktadır. Bu etkileşim, geleneklerden, inanışlara, edebî eserlere kadar birçok şekilde kendine yer bulurken; duygusal anlamda müspet veya menfi bağların oluşmasında da etkili olmaktadır. Bu açıdan bakıldığında yaklaşık beş asır Osmanlı himayesinde kalan Bosna Hersek’le Türkiye arasında tarihî, kültürel ilişkiler dışında o dönemde kurulmuş olan iyi ilişkilerin, iki millet arasında duygusal bir bağ oluşturduğu görülmektedir. Türk kültür tarihinin izlerini taşıyan Bosna Hersek’le Türkiye arasındaki ilişkiler, 1909’da resmî anlamda kesilse de sosyo-kültürel anlamda hâlâ güçlü bir şekilde devam etmektedir. Asırlarca birlikte yaşama tecrübesinin getirdiği bu bağların yansımaları Anadolu’da farklı şekillerde görülebilmekle birlikte, bir Orta Anadolu şehri olan Konya’nın ve Selçuklu ilçesinde bulunan Bosna Hersek Mahallesi’nin bu açıdan ayrı bir önem teşkil ettiği düşünülmektedir. Buradan hareketle hazırlanan bildiride, Bosna Hersek Mahallesi örneği irdelenerek bu oluşumun tarihî, kültürel arka planı verilmeye çalışılacaktır. Osmanlı Devleti -Bosna Hersek İlişkilerine Kısa Bir Bakış 1463’te Fatih Sultan Mehmet (1432-1481) döneminde Osmanlı sancağı oluşundan, 1908 yılında Abdülhamit (1842-1918) döneminde hukukî anlamda Osmanlı Devleti’nin elinden çıkışına kadar Osmanlı himayesinde kalan Bosna Hersek’te (Pelidija 2011: 17-32) iki millet arasında tarihî, sosyal ve kültürel zeminde ilişkiler kurulmuştur. Yaklaşık beş asır Osmanlı Devleti’nin himayesinde kalan Bosna Hersek’te bu izlerin görüldüğü çok önemli bir medeniyet mirasına rastlanmaktadır. Mimarî yapılanmanın çokça örneğinin görülebileceği ülkede 100’ün üzerinde medrese bulunduğu da bilinmektedir. Bunun yanı sıra içlerinde Sokullu Mehmet Paşa’nın da yer aldığı dokuz Boşnak, vezir-i azamlık yapmıştır. Ayrıca eserlerini Osmanlı Türkçesi, Arapça ve Farsça olarak kaleme alan, en ünlüleri arasında; Veli Mahmud Paşa, Adnî, Derviş, Yakub Paşa Boşnak, Ziyaî Hasan el-Mostarî, Muahmed Karamusiç, Nihadî, Ali Dede Boşnak, Ahmed Boşnak, Vahdetî, İbrahim Alaybegoviç Peçevî gibi adları sayılabilecek 400 kadar şairin yetiştiği bilinmektedir (Pelidija 2011: 31-32). Bosna Hersek ile olan resmî bağların kopmasından sonra, bu ülke Avusturya Macaristan (19081918), Yugoslavya’ya (1918-1941/1945-1992) bağlanmış; 1941-1945 yılları arasında II. Dünya Savaşı’na dâhil edilmiş, sürekli olarak var olma mücadelesi veren Bosna Hersek, nihayet 6 Nisan 1992 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir. 2 �“Bosna Hersek Savaşı”nın Konya’da Uyandırdığı Yankılar, Kardeş Şehir Anlaşmaları ve Konya Bosna Hersek İlişkileri Yıllarca var olma mücadelesi veren, II. Dünya Savaşı sürecinden de maddî ve manevî büyük kayıplar vererek çıkan Bosna Hersek, 1992’de bağımsızlığını ilan ettikten sonra da kendini yine savaşın içinde bulmuştur. Ekonomik ve askerî açıdan zayıflayan ülkenin yardımına koşan Türkiye Cumhuriyeti Devleti yardım elini uzatarak maddî manevî her anlamda destek vermiş, gerek devlet ve gerek sivil toplum örgütleri Bosna’da yaşanan drama kayıtsız kalmamışlardır. Bosna Hersek için kenetlenen Türkiye’de çeşitli yardım kampanyaları düzenlenmiş, özellikle Konya’da çok büyük bir dayanışma örneği sergilenerek, Türkiye’de en çok ses getiren yardımlar bu ilden gönderilmiştir (1993a,b: 7)3. Yardım kampanyası Selçuklu Belediyesi tarafından başlatılmış, bu fitil belediye başkanı İsmail Öksüzler’in Gençliğin Sesi Radyosu’nda bir dinleyiciye ödül olarak verdiği cumhuriyet altınını bu kişinin Bosna’ya bağışlaması ile ateşlenmiştir (1993c: 7). Bosna için düzenlenen yardım kampanyalarının gelirleri Bosna’ya götürülerek veya Konya’ya davet edilen komutanlara doğrudan takdim edilmiştir4. Dönemin yazılı basınından bu durum takip edilebilmekte5 ve Konya’daki bu hassasiyetin ilgi çekici olduğu düşünülmektedir. Bu şehrin neden bu denli duyarlılık göstermiş olduğu sorusuna ise Müslümanlığın şekillendirdiği tarihî, kültürel bağlardan ötürü olduğu ötürü cevabı verilebilir. Savaş sırasında Konya ile Bosna Hersek arasında kurulmuş olan ilişkiler devam etmiş ve buna binaen de Selçuklu ve Büyükşehir Belediyeleri tarafından kardeş şehir ve belediye anlaşmaları yapılmıştır6. 4 Kasım 1994 tarihinde her iki tarafın isteğiyle Selçuklu ve Teşanj Belediyeleri arasında kardeşlik ve işbirliğinin, ihtiyaç ve imkânlar dâhilinde tüm konularda Bosna Hersek’teki savaş sırasında ve sonrasında da devam edeceğinin bildirilmiştir. Bunun ardından da 24 Ağustos 2011 tarihinde, Saray Bosna Stari Grad Belediyesi ile ‘Kardeş Şehir’ protokolü imzalanarak tarihî, kültürel bağ ve ilişkilerini geliştirecek konferans, panel, sanat, sağlık, spor, çevre, turizm gibi etkinliklerin yanında yapılacak olan görsel programların sivil toplum kuruluşlarının katkılarıyla destekleneceği mesajı verilmiştir. 3 Bk. Ekler: 1, 2. Bk. Ek 3, 4. 5 Selçuklu’nun Sesi Gazetesi (1993) yanı sıra Karatay, Merhaba Gazetesi gibi yerel pek çok yayın organında bu haberlere, yardım kampanyaları hakkında duyurulara sıklıkla rastlanılmaktadır. 6 http://www.selcuklu.bel.tr/sayfa.aspx?s=298. Ayrıca bk. Ekler: 5. 4 �Yapılan bu anlaşmalardan sonra ilişkiler iyice pekişmiş, her iki taraftan da zaman zaman karşılıklı heyetlerin çeşitli vesilelerle ziyaretleri söz konusu olmuştur7. Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından Saraybosna’da açılmış olan Saraybosna KOMEK (Konya Meslek Edindirme Kursları) bünyesinde Türkçe, ebrû, ahşap boyama gibi çeşitli dallarda eğitim verilmekte ve her yıl karşılıklı olarak iki şehirde sergi açılmaktadır8. Bosna Hersek yönetimi Saraybosna ile kardeş şehir olan Konya’nın süreç içindeki hassasiyeti üzerine teşekkür mahiyetinde buraya Fahri Konsolosluk vermiştir. 2011 yılında açılan Konsolosluk, aktif bir şekilde faaliyet göstermektedir9. Selçuklu Belediyesi, Osmanlı döneminde var olup daha sonra yıkılmış olan Saraybosna’daki Mevlevîhâne’yi eskisine uygun şekilde yeniden inşaa etmiş ve 8 Mayıs 2013 tarihinde Bosna Hersek Cumhurbaşkanı, Türkiye Dış İşleri Bakanı, Saraybosna ve Selçuklu Belediye Başkanlarının katılımıyla bu Mevlevîhâneyi yeniden hizmete açılmasına vesile olmuştur10. 7 Bk. Ekler: 6 http://www.konya.bel.tr/haberayrinti.php?haberID=3719, http://www.konyaninnabzi.com/88410-bosnada-konyasaraybosna-sergisi-acildi.html. Fotoğraflar için bk. Ekler: 7. 9 Fahri Konsolos Ercan USLU ile yapılan görüşmede Uslu, konsolosluğun açılmasının Konya ve Bosna Hersek adına önemine dikkat çekerek; iki taraf için de pek çok anlamda katkısı olduğunu vurgulamaktadır (Uslu-2013). Ayrıca bk Ekler: 8. 10 1999 yılında yapılan kazıların ardından projeler hazırlanmış ve yeniden inşaa için hazırlıklar yapılmış. Bu Mevlevîhâne dört ay gibi bir sürede tamamlanmıştır. Ayrıca bk. Ekler: 9. 8 4 �‘Bosna Hersek’ Mahallesinin Kuruluşu Konya’nın Selçuklu ilçesinde bulunan bu mahalle 1993 yılında Belediye Meclisi’nde alınan kararla kurulmuş ve mahalleye ‘Bosna Hersek’ adı verilmiştir. Bu adın verilmesi Selçuklu’nun Sesi Gazetesi’nin ilk sayfasından şöyle duyurulmuştur: Belediye Meclisimizden Vahşi Sırp katillerine karşı savaşan Bosnalılara anlamlı jest. İlçe Belediye Meclisi, 3 nolu gecekondu önleme bölgesinde ihdas edilecek olan bir mahalleye Bosna-Hersek adının verilmesini kararlaştırdı. Bosna-Hersek’te Sırplara karşı mücadele veren Mücahitlere 12 miyar liranın üzerinde yardım toplayarak ulaştıran Belediyemiz, Belediye Meclisinde aldığı bir kararla da mücahidlere moral desteği verdi. Belediye Başkanımız İsmail Öksüzler başkanlığında toplanan Belediye Meclisi Başkan Öksüzler’in teklifi üzerine 3 nolu gecekondu önleme bölgesinde bulunan ve iskâna açılan bir mahalleye Bosna Hersek adının verilmesini karara bağladı. Bosna-Hersek’te sürdürülen özgürlük mücadelesinin anısına getirilen teklifin onaylanması sırasında, tüm Meclis üyeleri ayağa kalkarak kararı alkışladılar”(1993d: 1,5)11 Yukarıda görüldüğü üzere Bosna Hersek Mahallesi’nin adı devletin kurumlarından biri olan belediye tarafından, belediye meclisinde alınan karar doğrultusunda verilmiştir12. Mahallenin kuruluşuna ise Bosna Hersek’in o dönemki Cumhurbaşkanı Aliya İzzet Begoviç gelerek açılışı bizzat yapmıştır13. Mahalle ile ilgili dikkat çeken başka bir özellik de Bosna Hersek adının sadece mahallenin adı olarak kalmamış olmasıdır. Kurulduğu 1993 yılından itibaren hızla gelişen mahallede ulaşımdan asayişe, sağlıktan ticarete, eğitimden ibadete, hayata ve memata dair pek çok mekâna Bosna Hersek ve bu ülkeyle bütünleşmiş adlar verilerek adetâ küçük bir Bosna Hersek inşaa edilmiştir. Ayrıca, bir yerleşim yerinde gerekli olan bu yapılanmalar dışında, özel oluşumlara da bu adın verildiği görülebilmektedir. Resmî kurum ve özel şahıslarca adı verilen bu yerlere örnek olarak; 1. Aliya İzzet Begoviç Caddesi. 2. Aliya İzzet Begoviç Hızlı Tren Altgeçidi 3. Bosna Hersek Ulu Camii 4. Bosna Hersek Mezarlığı 5. Saray Bosna Parkı ve parkın girişinde Mostar Köprüsü 6. Bosna Hersek Anadolu-İmam Hatip Lisesi 7. Bosna Hersek Polis Merkezi 8. Bosna İtfaiye Grubu 9. Özel Saray Bosna Tıp Merkezi 10. Oval Çarşı Bosna 11 Haber için bk. Ekler: 10. Bk. Selçuklu’nun Sesi (1993) 13 Bk. Ekler: 11. 12 �11. Baş Çarşı 12. Bosna İş Merkezi 13. Site Bosna 14. Bosna Çorba 15. Bosna Kafeterya 16. Bosna Kırtasiye 17. Bosna Hersek Tramvay Durağı verilebilir14. Konya’nın en büyük mahallesi olan Bosna Hersek Mahallesi’nin nüfusu, resmî kayıtlara göre 67.000, resmî olmayan verilere göre 100.000 civarındadır. Selçuk Üniversitesi’ne yakın olmasından dolayı nüfusunun büyük çoğunluğunu öğrencilerin oluşturduğu mahalledeki sosyal alanların çoğu bu kesime göre şekillenmekte ve Bosna Hersek öğrenci şehri olarak da betimlenmektedir. Türkiye’nin tüm illerinde bu tarz bir yaklaşımla adlandırılmış yapılar olduğu muhakkaktır fakat burada dikkat çekici olan en önemli özellik bir yaşam alanı oluşturmada gereklilik arz eden tüm oluşumların Bosna Hersek ve onunla alakalı isimlerden oluşması ve hepsinin bir arada olduğu müstakil bir alanın olmasıdır. Konya Genelinde Bosna Hersek’le İlgili Adlara Rastlanan Diğer Yapılanmalar Bunlardan ilki, Konya merkezde, Kültür Park içinde bulunan Saraybosna ahşap şadırvanıdır. Saraybosna Belediyesi’nin iyi niyet nişanesi olarak gönderdiği bir miktar paraya Konya Büyükşehir Belediyesi katkı yapmış ve Saraybosna’da bulunan ahşap şadırvanın aynısından Kültür Park’ın içine de yaptırılmıştır. Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki son sancağı olup Berlin Anlaşması (1878) ile Bosna Hersek’ten ayrılarak Sırbistan Karadağ arasında kalan15 Boşnak nüfusun yoğun olduğu Sancak bölgesinden dolayı Sancak adının verildiği öğrenilen Sancak Mahallesi de Bosna Hersek Mahallesi ile yan yana bulunmakta ve bu ilin en büyük ikinci mahallesi olma hüviyeti taşımaktadır. Bu mahallede Bosna Hersek’in 2. Cumhurbaşkanı Haris Sladjic Parkı bulunmaktadır. Ayrıca Selçuklu Belediyesi’ne bağlı Kılıçaslan Mahallesi’nde Aliya İzzet Begoviç Camii bulunmaktadır. 14 15 Fotoğraflar için sırasıyla bk. Ekler: 12. http://www.bosnakmedya.com/bosnak-kulturu-ve-tarihi/sandzak-bolgesi-etnik-haritasi-etnicka-karta-sandzaka.html 6 �Sonuç Ortak bir kültürün, İslâm’ın şekillendirdiği bir medeniyetin parçaları olan bu iki milletin beş asırlık birlikte yaşama tecrübesi kopması zor bağların oluşmasına vesile olmuştur. Aradan geçen zaman rağmen, kültürel yapıya addedilen değerin mesafelerin önemi kalmaksızın yaşatılmaya çalışıldığı; Bosna Hersek Mahallesi örneği üzerinden rahatlıkla anlaşılabilmektedir. Sadece mahalle adının verilmesi ile başlayan bu sürece özel sektörün de dâhil olmasıyla her alanda “Bosna”, “Bosna Hersek” adlarını duymak, hâlâ bu ilişkinin çok canlı bir şekilde yaşadığına delalet etmektedir. �Kaynaklar: Görkem, İsmail (2006), “Tahir Alangu’nun Balkan Folkloru Çalışmaları”, Türk-Bilig Türkoloji Dergisi, s. 40-55. Pelidija, Enes (2011), Bosna Hersek ve Kısa Tarihi, Saraybosna-Konya. Selçuklu’nun Sesi “Halkımızdan Toplanan 2 Milyarlık Yardım Sırplara Kurşun Olarak Yağıyor; Yardımlarımız Bosna’da” (1993a), Ocak, 1,4. Selçuklu’nun Sesi “Konya Bosna’ya Taştı”(1993b), Mart, s.5, 11. Selçuklu’nun Sesi “Yardım Kampanyasını Başlatan Kıvılcım” (1993c), Mayıs, 4, 5. Selçuklu’nun Sesi “Belediye Meclisimiz Kabul Etti: Selçuklu’ya Bosna Hersek Mahallesi” (1993d), Ağustos, 1,5. Uslu, Ercan, 1963-Konya doğumlu, üniversite mezunu, 06.05.2013 tarihli kayıt. 8 �EKLER 1 2 3 4 �5 10 �6 7 �8 12 �9 �10 11 14 �12 13 �14 15 16 �16 17 �18 19 20 18 ��21 22 23 20 �24 25 �Konya Genelindeki Yapılanmalara Örnekler 27 22 �28 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2153 Title A name given to the resource BOSNA HERSEK’TEN ORTA ANADOLU’YA UZANAN KÜLTÜR KÖPRÜSÜ: KONYA SELÇUKLU BOSNA HERSEK MAHALLESĠ ÖRNEĞĠ Author Author AYDIN, Nilgün Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna Hersek, Türkiye, Konya, Bosna Herkek Mahallesi, kültürel ilişkiler. ÖZET Türk kültür tarihinin izlerini taşıyan Bosna Hersek’le Türkiye arasındaki bağlar, 1909’da resmî anlamda kesilse de sosyo-kültürel anlamda hâlâ güçlü bir şekilde devam etmektedir. Asırlarca birlikte yaşama tecrübesinin getirdiği bu bağların yansımaları Anadolu’da farklı şekillerde görülebilmektedir. Konya’nın Selçuklu ilçesindeki Bosna Hersek Mahallesi’nin bu açıdan ayrı bir önem teşkil ettiği düşünülmektedir. Bosna Hersek Savaşı ardından Selçuklu Belediyesi tarafından kurulan bu mahalleye Bosna Hersek adı verilmiş ve yapılan okul, park, cami, köprü, sokak vs. yapılara da Bosna Hersek ve bu ülkeyle bütünleşmiş olan adlar verilerek adetâ küçük bir Bosna Hersek oluşturulmuştur. 4 Kasım 1994 tarihinde her iki tarafın isteğiyle Selçuklu ve Teşanj Belediyeleri arasında kardeşlik ve işbirliğinin, ihtiyaç ve imkânlar dâhilinde tüm konularda Bosna Hersek’teki savaş sırasında ve sonrasında da devam edeceğinin bildirildiği anlaşmanın ardından; 24 Ağustos 2011 tarihinde Saray Bosna Stari Grad Belediyesi arasında ‘KardeĢ ġehir’ protokolü imzalanarak tarihî ve kültürel bağ iliĢkilerini geliĢtirecek konferans, panel, çevre, sanat, sağlık, spor gibi etkinliklerin ynaında turizm ve görsel programların sivil toplum kuruluĢlarının katkılarıyla destekleneceği mesajı verilmiĢtir. Bosna Hersek Mahallesi örneğinin temel alındığı bildiride, bahsi geçen anlaşmalar, yapılar, belge ve çeşitli görsel malzemelerle de desteklenerek ortaya konulmuş ve sosyal, tarihî, kültürel yapının korunup yaşatılması bağlamında ele alınarak birtakım değerlendirmeler yapılmıştır Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/200bb044fd3eb213d9f23d2da64cf891.docx 0a1af24f4f861570c6e6f5be628132c0 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d120b558b24210cfcb3422c3f77d7d1b.pdf ad675af4aa27d68b6b2e29bc1523b3ed PDF Text Text KARŞILAŞTIRMALI EDEBİYATIN YAYILMA ALANI Ertuğrul AYDIN Doğu Akdeniz Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Gazimağusa / Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anahtar Kelimeler: Karşılaştırmalı Edebiyat, Edebiyat Tarihi, Tarih ve Edebiyat, Metin İncelemesi, Metodoloji. ÖZET Karşılaştırmalı edebiyat, kavramlar, metinler ve disiplinler arasında ciddi bir köprü kurmaktadır. Gelişen teknoloji ve yeni araştırma fırsat ve yaklaşımlarının da etkisiyle, karşılaştırmalı edebiyat, hem yeni çalışma alanları, hem de yeni teknikler kazanmıştır. Giderek popülaritesi yükselen bu alanın bilime ışık tutması ve araştırmacılara kaynak, çalışma alanı sağlaması söz konusudur. Öte yandan, küreselleşen dünyamızda, yeni bilim alanlarının mevcut istekleri karşılamadaki rolü kaçınılmazdır. Bu bildiride, amaç karşılaştırmalı edebiyatın yayılma alanını tespit ederek bu disiplinin edebiyatlar arasındaki etkileşimdeki rolünü saptamaya çalışmaktır. Yine, bildiride XX. ve XXI. yüzyılın önemli bir disiplini olan “karşılaştırmalı edebiyat”a ait literatür incelenip kronolojik esas ve gelişime ait kıstaslar göz önünde bulundurularak edebiyatların tarihçesi çerçevesinden hareketle ilgili etkileşimleri saptanmıştır. Bunun dışında, benzerlik, hareket ve kaynak noktaları hakkında hükümlere ulaşılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6466ed5e2dcc00f179b8320f8c743810.docx 5137e77a6a635ee76f212c93c49a293c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/005adcc361079cf6acc7f4d62173f3ed.pdf 5ab5874166995f5ce03f7561805e543c PDF Text Text KARŞILAŞTIRMALI EDEBİYATIN YAYILMA ALANI Ertuğrul AYDIN1 Özet Karşılaştırmalı edebiyat, kavramlar, metinler ve disiplinler arasında ciddi bir köprü kurmaktadır. Gelişen teknoloji ve yeni araştırma fırsat ve yaklaşımlarının da etkisiyle, karşılaştırmalı edebiyat, hem yeni çalışma alanları, hem de yeni teknikler kazanmıştır. Giderek popülaritesi yükselen bu alanın bilime ışık tutması ve araştırmacılara kaynak, çalışma alanı sağlaması söz konusudur. Küreselleşen dünyamızda, yeni bilim alanlarının mevcut istekleri karşılamadaki rolü kaçınılmazdır. Anahtar Kelimeler: Karşılaştırma, Karşılaştırmalı Edebiyat, Edebiyat Tarihi, Metin İncelemesi, Metodoloji. SPREADING FIELD OF COMPARATIVE LITERATURE Abstract Comparative literature provides a important bridge between comprehensions, texts and disciplined. With effect of developed technology and new research opportunity and approaches, comparative literature acquired both new study fields and new techniques. It‟s under consideration that, this field, which‟s trend is increasing gradually, is lighting the way for science and providing source, work field for researcher. In one world going to globalization, the part of new science fields in covering existing necessities, is inevitable. Keywords: Comparison, Comparative Literature, History of Literature, Text Researching, Methodology Giriş Karşılaştırmalı edebiyat, bir anlatım tarzı olmanın yanında, analoji, akrabalık ve etkileşim gibi bağların araştırılması prensibinden hareket eder. Böylelikle, edebiyatı diğer ifade alanlarına yaklaştırmak ve edebiyatı daha iyi anlayabilmek için tarih, eleştiri ve felsefe aracılığıyla yöntem karşılaştırması, tasvir ve kültürler arası edebî olayların bir yorumu ortaya çıkar. 1 Yrd. Doç. Dr., Doğu ertugrul.aydin@emu.edu.tr Akdeniz Üniversitesi 1 Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü, �Karşılaştırmacı, yani karşılaştırmalı dil ve edebiyat uygulayıcısı, metinlerin çıkış/beslenme kaynaklarından hareket ederek; bizleri, milletler, devirler ve üslûplar arası yolculuğa çıkarır. Alışıla gelen geleneksel metin analizlerinin dışında, yeni boyut ve ufuklar açan kıyas sistemi, karşılaştırmalı edebiyat aracılığıyla harmanlanan çok merkezli bir çözümleme ortaya koyar. Türk edebiyatına baktığımızda, zamanla İran, Arap, Fransız, Amerikan gibi yabancı etkilerin özümsenerek millî unsurlara katılması, metne dayalı çözümlemeler, edebiyat tarihlerinin farklı cephelerden yorumlanması, metinlerin ilk ve son durumlarıyla karşılaştırma yapma eylemi, eser, tip ve sahne üzerinden hareket etme, içeriğin detaya varan analizi, biçim ve tarz tespit ve yorumları beraberinde sosyolojik taban ve “mukayese”yi getirecektir. Benzerlikler, ayrılıklar, hatta aykırılıklar üzerinden yorum ve çıkarsamalarda bulunma ilerleyişin özünü ortaya koyacaktır. (Aydın, 2004: 152–154). Öte yandan, karşılaştırmalı edebiyatın gelişim noktasında milletler arasındaki edebiyat ilişkilerinin büyük rol oynadığını hatırlamalıyız. Çünkü toplumsal psikoloji, ülkeler arası seyahatler ve çeviriler karşılaştırmalı edebiyatı etkisi altına alan önemli faktörlerdir. Ancak, bu alanın tarihî dayanak ve malzeme ile kaynağını daha eskilerde aramak gerekir. Bu noktada, karşılaştırmalı edebiyatın tarihi gelişimine baktığımızda önem, görev ve öncelik saptamalarını daha iyi anlarız. Karşılaştırmalı edebiyatın tarihî süreci içinde teori ve uygulama bakımından katkıda bulunanlar arasında Goethe, Philaréte Euphémon Charles, Charles Chauncey Shackford, Hugo Meltz de Lomnitz, Max Koch, Charles M. Gayley, Joseph Texte, Arthur Richmond Marsh, Louis Paul Betz, Ferdinand Brunetiére ve Edward Said gibi isimler yer alır. Fransız araştırmacılardan Cl. Pichois ve A. M. Rousseau, karşılaştırmalı edebiyat ifadesinin tarih öncesine kadar dayandığını ileri sürer. Abel Villemain, Philaréte Charles ve J. J. Ampére gibi Fransız öncülerin girişimiyle gün ışığına çıkan karşılaştırmalı edebiyat, ilk ortaya atıldığında Ortaçağla çağdaş dönem arasında bir seçim yapmak zorunda olduğuna inanmaz. 1828 yılında, Villemain tarafından Sorbonne‟da verilen Fransız edebiyatı dersleriyle uygulanan karşılaştırmalı edebiyat, edebiyat alanında yeni bir ufuk açar. Esasen, karşılaştırmalı bir tabloyla Fransız düşüncesinin yabancı edebiyatlarla karşılıklı alışverişte bulunduğunu göstermek isteyen Villemain, karşılaştırmalı edebiyat incelemelerine eleştirinin felsefesi gözüyle bakar. Bu bakış açısını, alanın öncülerinden Ampére, edebiyat ve sanat felsefelerinin bütün toplumlarda mevcut olan mukayeseli tarihine dayandırılmalı görüşüyle öne çıkarak gölgede bırakır. Bu konuda, Sorbonne Üniversitesi‟nde “Ortaçağ 2 �Yabancı Edebiyatlarıyla İlişkileri İçerisinde Fransız Edebiyatı Üstüne” bir de konferans veren yazar, konunun ilmî kıstaslarını da ortaya koyar. Ona göre, her hangi bir noktada, yabancı bir edebiyatın kendilerine üstün geldiğini hissettikleri zaman hakkaniyetle kabullenerek durumun kamuoyuna açıklanması gerekir. Önce Fransa‟da başlayan karşılaştırmalı edebiyat, Karşılaştırmalı İspanyol ve Fransız Edebiyatları Tarihi, 13. Yüzyıldan 14. Louis Dönemine Kadar Fransız Edebiyatı’nda İtalyan Tesiri gibi eserlerin yayınlanmasından kısa bir süre sonra İtalya, Macaristan, İngiltere ve Almanya‟da akis bulur. Daha sonra, 1899‟da Kolombiya‟da, 1904‟te Harvard‟da, 1908‟de ise Dartmouth Koleji‟nde karşılaştırmalı edebiyat bölümleri kurulur. 1920‟lerden sonra ise rüştünü iyice ispatlayan bu alan bir bilim fonksiyonu yüklenir. Batı Avrupa‟dan Amerika‟ya kadar uzanan bu bilim dalı büyük tarihçiler tarafından da ilgiyle karşılanır. Yine, başta Fransa olmak üzere, ABD, Japonya, G. Kore ve Cezayir‟de de karşılaştırmalı edebiyatla ilgili dernekler kurulur. İspanya, Hollanda gibi ülkelerde kısıtlı tutuk bir şekilde süren bu alandaki çalışmalar, Latin Amerika‟da oldukça geniş bir çerçeveye yayılır. Sainte-Beuve, 1840‟taki karşılaştırmalı edebiyat tarihinin kuruluşunu Ampére‟e ait olduğunu söyler. Hutcheson M. Posnett, 1886‟da, Comparative Literature adlı eserinde edebî türlerin genetik yasalarını ortaya çıkarmak gayesiyle analoji yöntemini kullanarak; bütün dünya edebiyatlarının kaynağı ve gelişimi konusunda tarihî bir deneme ortaya koyar. Bu arada, Moritz Carriére de, Münih‟te yaptığı bir dizi ders ve konferanslarla karşılaştırmalı edebiyatı bilinçli bir şekilde genel uygarlık tarihine sokmaya çalışır. İsviçreli yazar Virgile Rossel, bu düşünceyi yeniden ele alarak tavrını belirler. Karşılaştırmalı edebiyat, 1939‟a kadar, milletlerarası edebî ilişkiler tarihi, kaynak ve edebî etkileşimin araştırılması, tema ve motiflerin incelenmesi, edebî türlerin tarihi açısından uzun bir yol kat eder. Alexandre Veslovski, Rusya‟da karşılaştırmalı edebiyatı ele alan ilk mukayesecilerden biridir. 1870‟lerin folklor uzmanı olan bu araştırmacı, dağınık gözlemlerden organik yasalar çıkarmak ve mukayese sanatını çok kesin bir bilim dalı haline sokma yanılgısına düşer. Sovyetler Birliği‟nde, karşılaştırmalı edebiyata, yalnızca 1917–1929 yılları arasında kısmî bir hoşgörü tanınır. Bundan sonra, 1945 yılına kadar süren biçimi özden üstün tutan, biçimle öz ilişkisinde biçimin rolünü abartan formalizm devreye girer. Ancak, 1956‟dan sonra Leningrad‟da, bir arada yaşama doktrininden de etkilenerek bir karşılaştırmalı edebiyat bölümü açılır. Aynı yıl, Moskova‟da, bu konuyla ilgili Maksim Gorki, Dünya Edebiyatları Enstitüsü‟nce, Rus edebiyatını merkez alan bir resmî toplantı yapılır. İkincisi de, 3 �1960‟ta yapılan bu toplantılarda, Slav edebiyatlarının saygınlığından ve edebiyat eleştirisinin Marksist düşünceyle yenilenmesi fikirleri ortaya atılır. 1962 yılında Budapeşte‟de yapılan bir konferansta, Doğu edebiyatları arasındaki ilişkiler, karşılaştırma yöntemi, Batı anlayışının materyalist düşünce sistemi içindeki yeri, evrensel seviyede edebî eser ortaya koyma problemleri gibi konular ele alınır. Konferanstan iki yıl sonra Macar araştırmacıları milletlerarası karşılaştırmacılığa Fransızca yazılı bir eser sunarlar. Böylece, Macarlar, Doğu Avrupa‟daki karşılaştırmalı edebiyatın öncülüğünü yaparlar. Bundan sonra, Polonya, Çekoslovakya, Bulgaristan, Romanya ve Yugoslavya‟da karşılaştırmalı edebiyat kendisine has bir görünüm sunar. Karşılaştırmalı edebiyat, 1950‟lerden sonra yeni odaklara kavuşur. Önce, Avustralya, bütün üniversitelerini kapsayan modern diller derneğiyle bu alanı kabul eder. Hindistan, 1956 yılında karşılaştırmalı edebiyatla tanışır. Kalküta Üniversitesi‟nde bu konuda uzmanlaşmış bir kürsüye sahip olan Hindistan‟da dünya edebiyatları tarafsız bir gözle incelenir. 1960‟lı yıllarda, Suriye ve Mısır‟da da İslamî meseleler ve diğer kültürlerle olan münasebetler hakkında sentez çalışmaları yapılır. 1954‟te Kahire‟de kurulan bir karşılaştırmalı edebiyat kürsüsü bu alanda öze dönük eserler verir. (Rousseau, 1994: 9-48).2 Philip Van Tieghem‟in, Fransa‟da Lanson‟un edebiyat tarihi anlayışına paralel ve bağımsız bir disiplin olarak kurduğu karşılaştırmalı edebiyat, eserin kaynakları, etkileri, içerik analizi, okuyucu tarafından benimsenme ve başka eserlere etki/katkı sağlama anlayışının tespit ve sınırlarını ortaya koyar. XVIII. yüzyılda, Fransızcaya değişik dillerden yapılan çeviriler ve fikir ilişkilerinin genişlemesine rağmen karşılaştırmalı edebiyat çalışmaları ortaya çıkmaz. Ancak, XIX. yüzyılda gerek Fransa, gerekse Almanya‟da başlatılan çalışmalar bu alanın gerekliliğini iyice sergilemiş olur. 1860–1885 yılları arasında ise karşılaştırmalı edebiyatın önemli kitapları su yüzüne çıkar. (Enginün, 1992: 11-13).3 1830‟lardan sonra gelişmeye başlayan karşılaştırmalı edebiyat, Du Bellay ve La Pléide hareketleri ile Montaigne‟in İtalya seyahatleri esnasında ve Denemeler‟deki farklı kültür ve uygarlıkları mukayese edişini göz önünde tuttuğumuzda XVI. yüzyıla kadar çıkarmak mümkündür. 1800‟lü yıllarda, anatomi, gramer ve psikoloji gibi alanlarda yapılan akademik 2 3 A. M. Rousseau-Cl. Pichois, Karşılaştırmalı Edebiyat, (Çev. Mehmet Yazgan), İstanbul 1994, s. 9–48. İnci Enginün, Mukayeseli Edebiyat, İstanbul 1992, s. 11–13. 4 �plandaki karşılaştırmalı araştırmalar, karşılaştırmalı edebiyatının zeminini sağlamlaştırmaya yardımcı olur. (Kefeli, 2000: 10-11).4 İlk kez 1816 yılında Fransa‟da yayımlanan “karşılaştırmalı edebiyat” terimine rastlarız. Course de Litteraturare Comparée adlı antolojide kullanılan bu terimin 1830‟lardan sonra Fransa‟da yerleştiğini görürüz. Bu terim daha sonra 1848‟de İngiltere‟de kullanılmaya başlanır. Yine, 1854‟te Almanya‟da bir karşılaştırmalı edebiyat antolojisinin yayımlandığı gözden kaçmaz. Kültürlerarası metinlerin inter-disipliner metotlarla incelenmesi ve birbirinden farklı edebiyatları yine birbirine bağlayan kalıpların bulunmasını esas alan karşılaştırmalı edebiyat, çalışmaları farklılıkları bir potada eriterek; evrensel edebiyat, sanat ve bilgiler üreterek insanın yaratıcılığının yücelik nedenlerini göstermesini sağlar. Arthur Marsh‟ın altını çizdiği “Edebiyat „fenomen‟ini bir bütün olarak incelemek, karşılaştırmak, gruplamak, sınıflandırmak, sebeplerini araştırmak, sonuçlarını tespit etmek işte karşılaştırmalı edebiyatın görevi budur” (Menteşe, 1996: 1192-1197) 5 açıklamaları karşılaştırma işlemi ve edebiyat malzemesinin işlevselliğini netleştirir. Karşılaştırmalı edebiyat, her “edebiyat”ın orijinal olduğunu kabul eder. Ancak, yalnızca edebiyatları karşılaştırmakla da karşılaştırmalı edebiyatın olamayacağının da altını çizer. Bu alan, edebiyat resmî bir çalışma sahası olarak ancak XIX. yüzyılın başlarında gündeme gelir. Karşılaştırmalı edebiyat, farklılık ve benzerlikler aracılığıyla geleneğe yabancı olanı ortaya çıkarır. Mevcut metinleri karşılaştırmak suretiyle dolaylı anlatım, analoji, paralellik ve edebî bağlantıları takip eder. Milletlerin edebiyat sahasındaki gelişimleri arasındaki farkları belirleyen karşılaştırmalı edebiyat, aynı zamanda bir milletin kendi edebiyat ürünleri içindeki benzeyiş ve farklılıkları da birer birer ortaya koyar. (Aydın, 1999: 9-10).6 Gustave Lanson, edebiyat tarihi yazmanın kurallarını açıklarken objektiften sübjektifi ayırmaya dikkat çeker: “Usulümüzün takip ettiği gaye, objektif bilgiden sübjektif intibaı ayırmak, objektif bilginin nef‟ine olarak sübjektif intiba, tahdit, kontrol ve izah eylemektir.” 4 Emel Kefeli, Karşılaştırmalı Edebiyat İncelemeleri, İstanbul 2000, s. 10–11. Oya Batum Menteşe, “Karşılaştırmalı Edebiyat Kavramı ve Tarihçesi”, Türk Dili, S. 533, Mayıs 1996, s. 1197. 6 Kâmil Aydın, Karşılaştırmalı Edebiyat Postmodern Bağlamda Algılanışı, İstanbul 1999, s. 9–10. 5 5 �(Lanson, 1937:31)7 Lanson‟un bu tespiti, karşılaştırmalı edebiyat için de geçerlidir. Çünkü, metin, vak‟a, yazar ya da üslûp değerlendirmelerinde varacağımız saptamaların üst seviyede olması yanılmalardan alıkoyacaktır. Prag dilbilim geleneğiyle yoğrulan ve karşılaştırmalı edebiyatın önemli bir temsilcisi olan René Wellek (1903-1995), karşılaştırmayı, bütün tenkit çeşitleri ve bilim dallarında kullanılan bir metot olarak göstererek; onun belirli inceleme ve problemlerini kapsadığını belirtir. Ancak, ona göre, iki ve ya daha fazla edebiyatlar arasındaki ilişkilerin incelenmesi kısıtlamadır. (Wellek, 1982:55-58). 8 Wellek‟in tespitlerinde doğruluk payı kadar bu alanı bütünüyle reddetmesi ve karşılaştırmalı edebiyatın, yabancı ülkeler arasındaki edebiyat alışverişi hakkındaki bilgimizin arttırmasını sağlaması ve bu vesileyle Batı Avrupa edebiyatlarının birbiriyle ilgili sıkı münasebetlerini gösterdiğinin görülmesine yardımcı olduğunun belirmesi de dikkat çekicidir. Cemil Meriç, Cumhuriyet devrinde batı ağırlıklı olarak dışa açılmaya doğu ve uzak doğuyu eklediği için karşılaştırmalı edebiyat biliminin Türkiye‟deki hazırlayıcıları arasında ayrıcalıklı bir konumda görülür (Aytaç, 1997:34). 9 Böylece, Cemil Meriç‟i görüşleri noktasında, saptama, işaret edicilik olarak bir öncü olarak düşünebiliriz. Türkiye‟de karşılaştırmalı edebiyatın yaygın olarak tanınışı 1990‟lı yıllardadır. Bu yılllarda ülkemizde bir devlet ve bir de vakıf üniversitesinde “Karşılaştırmalı Edebiyat” adıyla birer bölüm açılmıştır. Bu bölümlerde okutulan, özellikle, Text Analysis, History of Western Culture, The Development of the Novel, Practical Criticism: The Rhetoric of Fiction ile History and Literature gibi derslerin ön plan çıktığı görmekteyiz. Ancak, daha önce bu alanın zeminini hazırlayan şartları doksan yıl geriye çekebiliriz. Önce, İran ve Arap edebiyatlarından etkisi altında kalan edebiyatımız, Tanzimat sonrasında Fransız edebiyatından etkilenir. 1900–1924 yılları arasındaki bu alana yönelik temel faaliyetleri şöyle özetleyebiliriz: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi‟nde, 1900 yılından itibaren, Edebiyat-ı Arabiyye ve Farsiyye, Edebiyat-ı Franseviye dersleri okutulur. I. Dünya Savaşı sonrasında bu fakültede, Halit Ziya (Uşaklıgil), Cenab Şahabeddin, Ali Ekrem (Bolayır) ve Köprülüzâde Mehmed Fuad, Yahya Kemal (Beyatlı) gibi şair ve yazarlar ders okutur. 1922–23 öğretim yılında 7 G. Lanson, İlimlerde Usul Edebiyat Tarihi, (çev. Yusuf Şerif), İstanbul 1937, s. 31. R. Wellek-A. Warren, Edebiyat Biliminin Temelleri, (Çev. Ahmet Edip Uysal), Ankara 1983, s. 55–58. 9 Gürsel Aytaç, Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi, Ankara 1997, s. 34. 8 6 �Yusuf Şerif Kılıçel (daha önce Yahya Kemal), Batı Edebiyatı Tarihi, Hüseyin Daniş ve Veled Çelebi İzbudak İran Edebiyatı Tarihi, Şevket ve İsmail Sâib Sencer ise Arap Edebiyatı Tarihi okutur. 1924‟te yapılan düzenlemeyle Alman ve İngiliz Edebiyatı Tarihi de okutulmaya başlanır. (Saray, 1993: 65-66).10 Türk edebiyatına baktığımızda, zamanla İran, Arap, Fransız, Amerikan gibi yabancı etkilerin özümsenerek millî unsurlara katılması, metne dayalı çözümlemeler, edebiyat tarihlerinin farklı cephelerden yorumlanması, metinlerin ilk ve son durumlarıyla karşılaştırma yapma eylemi, eser, tip ve sahne üzerinden haraket etme, içeriğin detaya varan analizi, biçim ve tarz tespit ve yorumları beraberinde sosyolojik taban ve “mukayese”yi getirecektir. Benzerlikler, ayrılıklar hatta aykırılıklar üzerinden yorum ve “çıkarsama”larda bulunma ilerleyişin özünü ortaya koyacaktır. Sonuç Karşılaştırmalı edebiyatın gelişim noktasında milletler arasındaki edebiyat ilişkilerinin büyük rol oynadığını hatırlamalıyız. Çünkü, toplumsal psikoloji, ülkeler arası seyahatler ve çeviriler karşılaştırmalı edebiyatı etkisi altına alan önemli faktörlerdir. Karşılaştırmalı edebiyatın tarihi dayanak ve malzeme ve kaynağını daha eskilerde aramak gerekir. Bu noktada, karşılaştırmalı edebiyatın tarihi gelişimine baktığımızda önem, görev ve öncelik saptamalarını daha iyi anlarız. Gelişen teknoloji ve yeni araştırma fırsat ve yaklaşımlarının da etkisiyle, karşılaştırmalı edebiyat, hem yeni çalışma alanları, hem de yeni teknikler kazanmıştır. Zaten, küreselleşen dünyamızda, yeni bilim alanlarının mevcut istekleri karşılamadaki rolü kaçınılmazdır. Ülkemizde bu alanla ilgili çoğunlukla örnek araştırmalar üzerinde durulmuş; fakat metot ve teorik yanlar biraz sönük kalmıştır diyebiliriz. Öte yandan, karşılaştırmalı edebiyatın gelişim noktasında milletler arasındaki edebiyat ilişkilerinin büyük rol oynadığını hatırlamalıyız. Çünkü, toplumsal psikoloji, ülkeler arası seyahatler ve çeviriler karşılaştırmalı edebiyatı etkisi altına alan önemli faktörlerdir. Ancak, bu alanın tarihi dayanak ve malzeme ve kaynağını daha eskilerde aramak gerekir. Bu noktada, karşılaştırmalı edebiyatın tarihi gelişimine baktığımızda önem, görev ve öncelik saptmalarını daha iyi anlarız. Kaynaklar 10 Mehmet Saray, İstanbul Üniversitesi Tarihi (1453–1993), İstanbul 1993, s. 65–66. 7 �Aydın, Ertuğrul (2004), “Edebiyat Sosyolojisi ve Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimlerinin Görev ve Öncelikleri”, Edebiyat Sosyolojisi, (Ed. Köksal Alver), Ankara, Hece Yay., s. 151–163. Aydın, Kâmil (1999), Karşılaştırmalı Edebiyat Postmodern Bağlamda Algılanışı, İstanbul 1999, Birey Yayıncılık, s. 9–10. Aytaç, Gürsel (1997), Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi, Ankara 1997, Gündoğan Yay., s. 34. Enginün, İnci (1992), Mukayeseli Edebiyat, İstanbul 1992, Dergâh Yayınları, s. 11–13. Kefeli, Emel (2000), Karşılaştırmalı Edebiyat İncelemeleri, İstanbul 2000, Kitabevi Yay., s. 10–11. Lanson, Gustove (1937), İlimlerde Usul Edebiyat Tarihi, (çev. Yusuf Şerif), İstanbul 1937, Remzi Kitabevi, s. 31. Menteşe, Oya Batum (1996), “Karşılaştırmalı Edebiyat Kavramı ve Tarihçesi”, Türk Dili, S. 533, Mayıs 1996, s. 1197. Rousseau, A. M.- Pichois, Cl. (1994), Karşılaştırmalı Edebiyat, (Çev. Mehmet Yazgan), İstanbul 1994, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, s. 9–48. Saray, Mehmet (1993), İstanbul Üniversitesi Tarihi (1453–1993), İstanbul 1993, s. 65–66. Wellek, R.- Warren, A. (1983), Edebiyat Biliminin Temelleri, (Çev. Ahmet Edip Uysal), Ankara 1983, 55–58. 8 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1860 Title A name given to the resource KARŞILAŞTIRMALI EDEBİYATIN YAYILMA ALANI Author Author AYDIN, Ertugrul Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Karşılaştırmalı Edebiyat, Edebiyat Tarihi, Tarih ve Edebiyat, Metin İncelemesi, Metodoloji. ÖZET Karşılaştırmalı edebiyat, kavramlar, metinler ve disiplinler arasında ciddi bir köprü kurmaktadır. Gelişen teknoloji ve yeni araştırma fırsat ve yaklaşımlarının da etkisiyle, karşılaştırmalı edebiyat, hem yeni çalışma alanları, hem de yeni teknikler kazanmıştır. Giderek popülaritesi yükselen bu alanın bilime ışık tutması ve araştırmacılara kaynak, çalışma alanı sağlaması söz konusudur. Öte yandan, küreselleşen dünyamızda, yeni bilim alanlarının mevcut istekleri karşılamadaki rolü kaçınılmazdır. Bu bildiride, amaç karşılaştırmalı edebiyatın yayılma alanını tespit ederek bu disiplinin edebiyatlar arasındaki etkileşimdeki rolünü saptamaya çalışmaktır. Yine, bildiride XX. ve XXI. yüzyılın önemli bir disiplini olan “karşılaştırmalı edebiyat”a ait literatür incelenip kronolojik esas ve gelişime ait kıstaslar göz önünde bulundurularak edebiyatların tarihçesi çerçevesinden hareketle ilgili etkileşimleri saptanmıştır. Bunun dışında, benzerlik, hareket ve kaynak noktaları hakkında hükümlere ulaşılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/15fe344908e33eddc36e7a3672403d95.docx d3ce0592ded6f8823d55878a1f243381 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7edf7902b11c1f7c64cd1f0ad673ed7e.pdf ae5f17590539d0fff623e58962b6b4d4 PDF Text Text BOSNA MECMUASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Ahmet AYDIN Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna Mecmuası, Osmanlı Devleti, Balkanlar, Basın-Yayın. ÖZET Osmanlı Devleti’ndeki basın hayatı incelendiğinde, II. Abdülhamit Dönemi’nin (18761909) çok önemli bir konuma sahip olduğu görülür. Çünkü bu dönemde basın-yayın sansüre uğramış, birçok dergi ve gazete kapatılmıştır. İşte bu dönemde basın hayatına başlayan ve çok kısa bir süre hayatta kalan bir gazete incelenecek: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası, Ekim 1908 tarihinde iki sayı olarak çıkan bir gazetedir. İstanbul’da basılmış ve tamamı Osmanlıcadır. Gazetenin imtiyaz sahibi Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. Bu çalışmada Bosna Mecmuası tanıtılmış ve onun gözüyle Osmanlı ve Balkanlar incelenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6cb2acd2b7e2eb65db803a83e23ab96f.docx 4d1baea2ad2df2c1798c3391d41633c2 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7e4a3c00ce91e2560f179f6c43742ea5.pdf 24d3e953aea1f31f3d9e093cd93ca81a PDF Text Text BOSNA MECMUASI ÜZERĠNE BĠR DEĞERLENDĠRME Ahmet AYDIN1 Özet Osmanlı Devleti’ndeki basın hayatı incelendiğinde, II. Abdülhamit Dönemi’nin (18761909) çok önemli bir konuma sahip olduğu görülür. Çünkü bu dönemde basın-yayın sansüre uğramıĢ, birçok dergi ve gazete kapatılmıĢtır. ĠĢte bu dönemde basın hayatına baĢlayan ve çok kısa bir süre hayatta kalan bir gazeteyi inceleyeceğiz: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası, Ekim 1908 tarihinde iki sayı olarak çıkan bir gazetedir. Ġstanbul’da basılmıĢ ve tamamı Osmanlıca’dır. Gazetenin imtiyaz sahibi Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. Bu çalıĢmada Bosna Mecmuası’nı tanıtacak ve onun gözüyle Osmanlı’yı ve Balkanları inceleyeceğiz. Anahtar Kelimeler: Bosna Mecmuası, Osmanlı Devleti, Balkanlar, Basın-Yayın AN EVALUATION OF THE ‘BOSNA MECMUASI’ Abstract When examined the press life of the Ottoman Empire, II. Abdulhamid Period (18761909) is viewed as having a very important position. Because, in this period, media have suffered with censorship and many magazines and newspapers have been closed. Here, we will examine a newspaper which began its press life in this period but lasted a very short duration: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası is a newspaper which published as two numbers in October 1908. It was printed in Istanbul and the publication language was Ottoman Turkish. Publisher of the newspaper is Bosnian Mehmed Nureddin. In this study, we will introduce the 'Bosna Mecmuası' and examine the Ottoman and the Balkans through his eyes. Keywords: Bosna Mecmuası, The Ottoman Empire, The Balkans, Media. 1 Arş. Gör. , Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ahmetaydin2727@gmail.com �GiriĢ II. Abdülhamit yönetiminin baĢladığı 1876 yılından, ikinci MeĢrutiyet’in ilan edildiği 1908 yılına kadar ülkemizde basın sıkı bir sansüre tabi tutulmuĢ ve bu dönemde yayınlanan tüm gazete ve dergiler ağır yaptırımlar altında bırakılmıĢtır. Bu sebepten dolayı birçok gazete kapatılmıĢ ve yazarlar sürgüne gönderilmiĢtir. “Bu dönemin başlıca özelliği basının halk kitleleri üzerinde ve hükümet çevrelerinde etkisinin artmasıdır. Birçok aydın sürgüne gitmekle beraber, basın, halkın günlük hayatı ile yakından ilgilenmeye başlamıştır.”2 “Bu dönemde yaşanan, bizzat basının kendisinden kaynaklanan ve basın özgürlüğünü en az siyasi iktidardan gelebilecek kısıtlamalar kadar tehdit eden bir diğer olumsuzluk ise bazı gazetelerin, devletten sağladıkları çıkarlara bağlı olarak padişahın istekleri doğrultusunda yayın yapmaları oldu. Benzer şekilde, dış basında padişah aleyhine yazı yazılmasının önüne geçebilmek için de bu gazetelerden bazılarına maddi çıkar sağlanması yoluna gidildi.”3 BaĢlangıçta basın ile iyi geçinmeye çalıĢan II. Abdülhamit, onu istediği gibi yönlendiremeyince basının ve tüm basın yanlılarının amansız bir düĢmanı haline gelmiĢtir. Sadece basının değil aynı zamanda tüm aydın kesimin de O’na büyük bir tepkisi vardı ve bir an önce bu durumun değiĢtirilmesi gerekiyordu. Bu mevzuda yapılması gereken tek Ģey vardı: O’nu tahttan indirmek. Bunu bir süre daha yapamadılar fakat padiĢahı II. MeĢrutiyet’i ilan etmeye mecbur bıraktılar. Otuz üç yıllık yönetimi süresi boyunca gittikçe sertleĢen bir sansür hüküm sürdüren ve her Ģeyi kendi insiyatifleri altında tutan padiĢahın, aslında yönetimde bir dahi olduğu toprak kayıplarının baĢladığı zaman çok net bir Ģekilde anlaĢılacaktı. “Gerçek Ģu ki, II. Abdülhamit basının gücünün farkında olan bir padiĢahtır. Fransız ihtilalinin alt yapısını oluĢturan basının gücü değil miydi? Avrupa, basının etkisiyle çağ değiĢmiĢti. II. Abdülhamit tüm bu tarihi gerçeklerin bilincinde idi.”4 II. MeĢrutiyet Dönemi Basını 24 Temmuz 1908’de Ġstanbul gazetelerinde çıkan dört satırlık resmi bildiri, MeĢrutiyet’in yeniden ilan edildiğini ve 1876 Anayasası’na göre seçimlerin yapılacağını açıklıyordu. Bu haber Ġstanbul’da büyük bir coĢku yarattı. 2 M. Nuri İnuğur, Basın ve Yayın Tarihi, Der Yayınları, İstanbul, 2005, s.305 Hıfzı Topuz, Türk Basın Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2003, s.40-44 4 Fatmagül Demirel, II. Abdülhamit Döneminde Sansür, Bağlam Yay., s. 48 3 2 �“25 Temmuz 1908 sabahı gazeteler yıllardan beri ilk olarak sansürsüz çıktı. Sansürün kaldırıldığı 24 Temmuz günü Cumhuriyetten sonra “Basın Bayramı” olarak kabul edildi. Hatta 10 paraya satılan İkdam‟ın o gün karaborsaya düştüğü ve yarım liraya satıldığı söylenir.”5 Tanin gazetesi baĢyazarı Hüseyin Cahit anılarında, MeĢrutiyet’in ilanıyla ilgili basında çıkan haberleri Ģu Ģekilde anlatıyor: “24 Temmuz 1908. Gazetenin başında ufak bir devlet bildirisi. Anayasanın (Kanun-u Esasi) yeniden uygulanması konusunda padişah buyruğu çıktığını bildiriyor. Gözlerime inanamıyorum. Meşrutiyet mi oldu? Millet Meclisi mi açılacaktı? Abdülhamit yönetimi son mu buluyordu? Gazeteyi merakla, coşkuyla gözden geçirdim: hiçbir değişiklik yok. Bir gün önceki gazetelerin aynı, boş, kuru, sahte, cansız bir edebiyat.”6 OluĢan özgürlük ortamında yıllarca söylenemeyen Ģeyler söylenmiĢ, hissedilen duygular açıkça yazıya geçirilmiĢtir. Yeni bir dönem baĢlamıĢtır. Yıllardan beri düĢündüklerini yazamamıĢ olanlar, yeni gazeteler çıkarmaya baĢlamıĢlardır. “Ġlk iki ay içerisinde 200’ün üstünde gazete imtiyazı alındı ve gazete tirajları 2.000’den 50.000’e kadar yükseldi.”7 Ġlk günlerin anarĢisi içinde, eski nizam ve kanunların bir çoğu fiilen uygulanamaz duruma gelmiĢtir. Bu anarĢi ortamından yararlanmak isteyen birçok kiĢi, basınla ilgisi olsun olmasın, gazete ve mecmua imtiyazı almıĢtır. Zira o zamana kadar gazete çıkarmak için bin bir türlü sorgudan geçmek gerekirken, artık Matbuat Müdürlüğü’ne bir dilekçe vermek, gazete imtiyazı için yeterli oluyordu. Ġkinci MeĢrutiyet Döneminde imtiyaz alınan bu gazetelerin büyük bir kısmı çok fazla yaĢamamıĢtır. Hatta içlerinde bir sayı çıkanlar bile bulunmamaktadır. Bir kısmı ise, imtiyaz alınmasına rağmen yayın hayatına baĢlayamamıĢtır. ĠĢte biz II. MeĢrutiyet’ten hemen sonra yayın hayatına baĢlayan, kısa ömürlü gazetelerden biri olan “Bosna” isimli gazeteyi değerlendireceğiz. Bosna Mecmuası Bosna Mecmuası, ilk olarak 18 TeĢrinievvel 1324 ( 31 Ekim 1908)8 günü, “ Şimdilik haftada bir Cumartesi günleri neşrolunur.”9 ser levhasıyla yayın hayatına baĢlamıĢtır. 5 Hıfzı Topuz, a.g.e, s.82 Hüseyin Cahit Yalçın, Siyasal Anılar, İstanbul, 1976, s. 3 7 Servet İskit, Matbuat Rejimleri, İstanbul, 1939, s.76-77 8 Gazetenin her iki sayısında da Hicri takvim yanlış verildiği için Hicri tarih girilmemiştir. 6 3 �Ġki sayısı 10 mevcut olan gazetenin, imtiyaz sahibi ve yazarı Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. (Gazetedeki yazıların çoğu kendisine aittir.) Kendisiyle ilgili yeterli bilgi bulunmamaktadır. Fakat ser-muharriri Lütfi’nin çeĢitli gazetelerde de yazarlık ve baĢyazarlık yaptığı bilinmektedir. 11 Gazetenin mesul müdürü Gosniyeli 12 Osman Halil’dir. “Bosna” gazetesi, II. MeĢrutiyet döneminin diğer gazeteleriyle kıyaslandığında, iki sayılık ömrü ile ortalamanın hayli altında kalmaktadır. Bosna Mecmuası, 27x38,5 cm ebatlarındadır ve her bir sayısı dört sayfa olmak üzere yayımlanmıĢtır. Her sayfa üç sütundan oluĢmaktadır ve gazetenin tamamı Osmanlıca’dır. Bosna’nın baĢlık kliĢe yazısı iki sayıda da aynı Ģekilde bulunmaktadır. Hem Hicrî, hem de Rumi tarihler gazetede yer almaktadır. Yalnız Hicri olarak verilen “6 ġevval 1226” tarihi ile “18 TeĢrinievvel 1324” tarihi birbiri ile uyuĢmamaktadır. Hicri takvim yanlıĢ verilmiĢtir ve bu yanlıĢlık iki sayıda da aynı Ģekildedir. Asıl tarih 1326 olacaktır. Ayrıca ser levhanın sağ ve sol taraflarında abonelik iĢlemleri, ilanlar vb. konularla ilgili çeĢitli bilgiler yer almaktadır. “ Nüshası 10 paradır.” ibaresi de yine baĢlığın her iki yanında bulunmaktadır. BaĢlığın hemen altında “Meşrutiyet ve selâmet-i vatana ve menafi-i „umumiyeye müteallik evrak u mükâtibe sahifelerimiz açıktır.” cümlesi yer alır. Yani; “sayfalarımız, meşrutiyet ve vatanın selameti hakkında olan ve halka faydalı bilgiler içeren, evrak ve mektuplara da açıktır”, denmektedir. Gazete Ġstanbul’da, Matbaa-i Kütüphane-i Cihan‟da yayıma hazırlanmıĢtır. Gazetenin içeriği ile ilgili bilgi verecek olursak; iki gazetenin de tamamı incelendiğinde yazıların çoğunun gazetenin imtiyaz sahibi olan Bosnalı Mehmed Nureddin’e ait olduğu göze çarpmaktadır. Daha özele inecek olursak, birinci sayıdaki yazıların hepsi kendisi tarafından yazılmıĢtır. Ancak ikinci sayıda yazarın yanında üç farklı kiĢi daha katılır.13 Ġsminden de anlaĢılacağı üzere gazetenin büyük bir kısmı Bosna-Hersek’in durumunu ifade eden yazılardan oluĢur. Osmanlı Devleti’nin iç ve dıĢ siyasetiyle ilgili konular, bunun dıĢında farklı türden yazıĢmaların yer aldığı yazılar gazetenin içeriğini oluĢturmaktadır. 9 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1 İstanbul’daki Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Kataloğu ve Ankara’daki Milli Kütüphane Kataloğu incelendiğinde elde sadece iki adet gazetenin olduğu görülecektir. S. Öztürk-A. Hacıismailoğlu-M. Hızarcı, Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu, İstanbul, 1996, s. 62-Eski Harfli Türkçe Süreli Yayınlar Toplu Kataloğu (1. Cilt), Milli Kütüphane Başkanlığı Yay., Ankara, 1987, s. 33 11 “Hulasat ül-efkâr, Medeniyet, Müstakil Gazete, Son Telgraf, Vakit yahut mürebb-i mukadderat” gibi gazetelerde çeşitli görevlerde bulunmuştur. Bkz. Hasan Duman, Osmanlı-Türk Süreli Yayınları ve Gazeteleri (1828-1928) (2. Cilt), Enformasyon ve Dökümantasyon Hizmetleri Vakfı, Ankara, 2000, s. 1009 12 Günümüzde böyle bir şehir ismine rastlanmamakla birlikte, Kosova’nın İpek şehri sınırları içerisinde bulunduğu tahmin edilmektedir. Bkz. Emine Ö. Evered, Empire and Education Under the Ottomans, s.84 13 Bu isimler; Kollucalı Abdülaziz, İbrahim Halil ve Mehmed Cemil’dir. 10 4 �Yayın Gayesi Gazetenin 18 TeĢrinievvel 1324 tarihli nüshasının giriĢ kısmında yayın gayesi Ģu Ģekilde belirtilmiĢtir: İfâde-i Mahsusa “Vatan ve millete hizmet etmek maksad-ı hayr-ı mürsediyle kadd-ı münhâde-i „âlem-i matbuat olan „Bosna‟ mübtedilikle beraber her türlü nevâkıs-ı münderecatına ehemmiyet vermeyerek hulusiyet ü efkâr-ı vatanperverânesine rağmen bugün intişar ediyor. Kârîn-i kerem, evlâd-ı vatan bilirler ki meydan-ı marifette hatve-i ibtidaiye-i noksandan, hatadan müberra değildir ve olamaz işte: Buna binaendir ki bugün „Bosna‟ arz-ı itizar ve temenni-i affederek Bosna‟ya olan münasebet ve merbutiyet-i hususiyesi hasebiyle ikinci nüshasından itibaren gayet mühim münderecat ile kârîn-i keremi memnun edeceğini kaviyyen vaad ve ümid eyler. Cenâb-ı Hâk hulusumuza tevfikini refik etsin.”14 Görüldüğü üzere gazetenin çıkıĢ amacını vatana ve millete hizmet etmek olarak açıklayan yazar, içerikteki her türlü eksikliğe rağmen gazetenin çıktığını ifade etmektedir. Bu iĢi yaparken bazı hatalarının olacağını ve muharririn okuyucularından bu kusurlarını affetmelerini rica etmektedir. Bosna’nın içinde bulunduğu durumun çok hassas olduğu ve gazetenin ikinci sayısından itibaren bu konulara da değinileceği ifade edilmiĢtir. 1. Gazetenin Ġçeriği a. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti'nde II. MeĢrutiyet ilan edilince Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu bu geliĢmeden tedirgin olmuĢtu. Bosna-Hersek hukuken Osmanlı Devletine bağlı olduğu için Meclis-i Mebusan'a buradan da milletvekili seçilebilecekti. Böylece Bosna-Hersek'in Osmanlı Devleti ile bağları daha da kuvvetlenecekti. Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu, Almanya'nın onayını aldıktan sonra, 5 Ekim 1908'de Bosna-Hersek'i ilhak ettiğini Berlin AntlaĢması’nda imzası bulunan devletlere ve Osmanlı Devleti'ne bildirdi. Babıâli, BosnaHersek'in ilhak kararına büyük tepki gösterdi; ancak Avrupa devletlerinin tutumu karĢısında yalnız kaldığını anlayınca barıĢ yolunu seçmeye mecbur kaldı. 26 ġubat 1909'da yapılan bir antlaĢma ile Bosna-Hersek'i, Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu'na terk etti. Bu suretle, Osmanlı Devleti fiilen elinden çıkan Bosna-Hersek'i hukuken de kaybetmiĢ oldu. Bu geliĢmelerin yaĢandığı dönemde basın hayatına atılan Bosna gazetesinin, bu olaylara karĢı tarafsız kalması düĢünülemezdi. Zaten gazetenin çıkıĢ amacında da bu konulardan bahsedilir. Kendisi de bir Bosna vatandaĢı olan Mehmed Nureddin, iki sayıda da 14 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1 5 �“Bosna-Hersek” baĢlığı altında yazdığı makalelerde Bosna’nın ve Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu durumu anlatmıĢtır: “Bugün „âlem-i İslâm ve bil-husus bütün Osmanlılar hatta Avrupa efkâr-ı umumiyesi bile Bosna-Hersek‟in meselesiyle iştigal etmektedir. Ah! Zavallı Bosna! O da o zengin ve milyonlarca nüfusu hâvi-i katıât ve vâsi-i âyâlatımız ki onun muazzez, mukaddes vatan hemşireleri gibi kabus-ı istilâ-i nâ-revanın mahkumiyetine masumane peyrev olmuştur. Vatanımıza hâkimane, zalimane arız olan bu istilalara, bu tehlikelere nihayet verebilecek tedâbir-i lâzımaya ve tarik-i terakki ve tealiye tevessül etmek şöyle dursun mütemadiyen aks-i cehtü‟l-nizam olunmuş ve olunmakta idi.”15 Bosna, Osmanlı Ġmparatorluğu için hem coğrafik hem de etnik yapı olarak çok önemli bir konuma sahiptir. GeçmiĢe bakıldığında; Osmanlı Devleti’nin nasıl büyük bir imparatorluk haline geldiği ve BoĢnakların Osmanlılara ne derece muhabbet duydukları Ģu cümlelerle ifade edilmiĢtir: “Maziye doğru irca-ı nazar edersek görüyoruz ki: Necib Osmanlılar! Her sancağı altında adalet, müsavat sayesinde değil midir ki küçük bir aşiretten İskender-i kebirin fevkinde fakat Roma İmparatorları‟ndan “Julyüs Sezar-Agustus”un şevket ve kuvvetine muadil bir devlet kuvve-i şekime çıkardılar. Hukuk ve menafimizi kemal-i cedit ve metanetle müdafaya çalışacakları gibi haysiyetimizi kesredebilecek her türlü şaibe-i teşebbüsattan tevki eden hakları şüphe edebilemez. Bosna ahali-i İslamiyesine gelince: Onlar da dindaş ve kardeşleri bulunan Osmanlılara gayr-ı kabul-u tezelzül bir esas ile merbutturlar. Hatta denilebilir ki: Boşnaklar kadar Osmanlıları perestiş derecesinde seven bir kavim tasavvur olunamaz zira beş yüz senelik vaka-i tarihiye bunu pek ala isabet ediyor. Avusturya‟nın Bosna- Hersek‟i işgalinden sonra şu otuz sene zarfında Osmanlılara olan fert ü muhabbet ve rabıta-i İslamiyetleri sebebiyle yüz bini mütecaviz Boşnak aileleri meskat-ı re‟slerini, mülk ve mallarını terk ederek envai sefalet ve perişanlığı ihtiyarıyla Osmanlı toprağına hırz-ı canla hicret eylemiştir. Onun için Boşnakların Osmanlılara karşı muhabbet ve merbutiyetlerini hiçbir kuvvet, hiçbir tedbir kesredemez.” 16 Hal böyle iken iĢgal altında olan Bosna halkının durumu ise daha vahimdir. Bir yandan Sırplar, bir yandan da Avusturya Hükümeti’nin baskıları giderek artmaktadır. Sırplar, Bosnalı Müslümanların topraklarını almak için onların canlarına ve mallarına kastetmeye baĢlamıĢlardır. Bu durumda ise Osmanlı Devleti’nin elinden onların mallarını boykot etmekten baĢka hiçbir Ģey gelmemektedir. “Şöyle ki: Bosna ehl-i İslamiye‟sinin emlakında çiftçi saffetiyle bulunan zera güruhu Müslümanların hicret-i umumiyelerini sabırsızlıkla beklerler, beklerler de bu muhacereti müdebbirane, fakat ibliskarane teşvikanıyla teşdid bile ederler. Çünkü Bosna ehl-i müselmasının ihracına muvaffak olurlarsa o kıymetdar emlakın üstünde cüzi bir bedel mukabilinde konmak isterler. Bu zera güruhu her türlü fırıldak çeviriyorlar hatta Müslümanların Bosna‟da oturmaları becasız olduğunu ve bundan sonra din, ırz ve namusları daire-i emniyetten hüruc 15 16 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1-2 6 �olduğunu ve hayatlarını büyük bir tehlikede bulunduğunu ehl-i müselmaya telkin ve bu gibi ifşaata devam ederek bir taraftan da imparatora ve kabineye karşı hamle olarak el-hasıl-ı keyfiyetini hırz-ı canla alkışladıklarına dair telgraflar yağdırıyorlar.”17 “Memalik-i Osmaniye‟de Avusturya ve Bulgaristan emtiasına karşı boykotaja devam olunuyor.”18 Gazetede dönemin padiĢahlığını yapan II. Abdülhamit’in basın ve idarede uyguladığı baskı politikası her fırsatta dile getirilmeye çalıĢılmıĢ ve yazılan makalelerin birçoğunda bu konuya sık sık yer verilmiĢtir: “Yalnız otuz, kırk değil belki yüz seneyi mütecaviz bir zamandan beri mutlakıyet suretiyle imtidad eden istibdadın sırf menfaat-i şahsiyeden mütevellid saika-i su-i idarenin neticesi şu pak, masum vatan-ı meşum bir mukassıma ile mahkum eylemiştir. Bu mezalim istibdadın yüzünden amik bir seviye-i zulmet içinde adeta siyahlara bürünüp inleyerek gözleri bayağı yumulmuş, elleri zincirbend olmuş, beyinleri kesif bir tabaka-i gubarın altında uyuşmuş velhasıl her cihetle kuvve-i maneviye ve maddiyesi kırılmış olan Osmanlı milleti! İdare-i sabıkanın meskenetinden, vukufsuzluğundan münasebetsiz her esenden bilistifade Avrupa devletleri bütün ihtirasat-ı menfaat pürsitanesi daima bir mesele-i salibiyyet şekl ü suretiyle ortaya sürerek ıslahat nam müstearıyla haklı, haksız müdahalelerini tecavüzane aleyhimize, hukuk-u hükümranımıza yürütüp bizi yordular, ziyan eylediler. Fakat idaremiz de bu hale tamamiyle müsait idi.”19 Tüm bu olup bitenleri göz önüne alarak yazar halka sükûneti, tedbirli olmayı ve topraklarını terk etmemeleri gerektiğini tavsiye etmiĢtir: “Bosna ahali-i islamiyesi buna katiyen aldanmamalı, düşmanlarının entrikalarına murailerin kizb ü tehditlerine karşı gafil olmamaları ve kani olsunlar ki: Akdi mensur olan konferansta gerek Hükümet-i Osmaniye ve gerek Osmanlı milleti onların hukukunu son dereceye kadar müdafa edecekleri tabiidir. Binaenaleyh Boşnak kardeşlerimize muhacereti değil basireti, ciddiyeti ve i‟tidali tavsiye ederiz.”20 “Şimdi Bosna ahali-i İslamiyesi otuz sene evvelki hal-i perişanilerini edip de hicrete koyulmak ve yahut tesvilat-ı ahire taben Bosna‟da muhal-i asayiş bir kıyama teşebbüs etmek intihar olacağından Boşnak kardeşlerimiz hukuklarını kanunen müdafaa etmelilerdir. Şunu da ilave edebiliriz ki hali hazırda Bosna Hersek ne vaziyet alırsa alsın onların Bosna‟da otuz sene evvelkinden istikballeri daha parlak olacağı muhakkaktır. Çünkü devlet-i Osmaniye istibdat altında ezilmeyecek hürriyetle terakki edeceği azade-i kayd ve iştibahtır. Binaenaleyh onların her sadasını, sada-ı mihaklarını Osmanlılar işitecekler ve her türlü muavenetlerini dariğ etmeyeceklerdir. Şimdi Bosna‟daki Müslümanlara en lazım vahim bir şey var ise o da geçen nüshamızda söylediğimiz gibi itidal ve basiret-i tammede bulunmak ve asla muhacerete koyulmamaktır. Hatta mümkün olsa da memalik-i Osmaniye de bulunan bütün Boşnak kardeşlerimiz vatan-ı asliyelerine avdet ederek mevkimizi o suretle na-hükm eyleseler daha muvafık-ı maslahattır.”21 17 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.1 19 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1-2 20 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 21 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.2 18 7 �b. Ġç Siyaset ile Ġlgili Yazılar On dokuzuncu yüzyıl ortalarında Tanzimat’la baĢlayan ve Osmanlı Ġmparatorluğu içinde gerçekleĢtirilmeye çalıĢılan çağdaĢlaĢma siyasal, hukuki, ekonomik ve kültürel alanlarda kimi aydın çevrelerin batıya yönelmesini sağlamıĢtır. Abdülhamit’in Rus savaĢını öne sürerek, 1876’da gerçekleĢen I. MeĢrutiyeti rafa kaldırmasıyla 33 yıllık baskı yönetimi baĢlamıĢtır. Osmanlı Devleti, yirminci yüzyıla bu yönetim ile girmiĢtir. Kimi aydınlar, bu yönetime son vermek ve meĢrutiyeti yeniden uygulatmak istemiĢtir. Bu sebepten, 1889 yılında Ġttihat ve Terakki Cemiyeti kurulmuĢ ve bu kurum padiĢaha II. MeĢrutiyeti ilan ettirmiĢtir. Böyle bir dönemde yayımlanan Bosna Mecmuası’nda bu konuları görmek mümkündür; çünkü yönetimdeki baskı, basın üzerinde o kadar etkili olmuĢtur ki bir kelime yüzünden birçok gazete kapatılmıĢtır. Basın özgürlüğü geldikten sonra herkes, ülkenin durumu ile ilgili yazılar yazmaya ve sorunları açık bir Ģekilde dile getirmeye baĢlamıĢtır. Hatta “Siyasiyat” baĢlığı altında yazılan bir makalede ülkenin içindeki durum Ģu Ģekilde ele alınmıĢtır: “Biçare Osmanlılar şu hale şu hal-i pürmelâle karşı ne yapsınlar, ne yaparlar? Ne yapabilirdik. İnan u ihtiyarımız kahhar, bi-insaf, zalim, gaddar ellere teslim edildi. Her güne esbab-ı terakkimiz siyah mazlum perdelerle setr edilmişti. Muhabbet ü vataniye-i arzu-i ikbali millet kalplerimizde her kavimden, her milletten fazla cay-gir olduğu halde hassasız. Duygusuz, seğil, safiye, aciz bir millet kadar olsun vatanımızın tahliyesine çalışamadık. Çalıştırmadılar vatana hizmet namına şöyle bir kıyam edecek olsak derhal meşrutiyet canavarları insan şeklinde yetişirler. İşte o zaman mağaralar, zindanlar, makineler, kar-ı derya hepsi bizim; bizim içindir. Bunlar cehennem zebanileri kadar bi-emandır göz yaşımızı görmezler, feryatlarımızı işitmezler, enin-i muzdaribanemize ehemmiyet vermezlerdi. Biz böylece acıklı süzişli bir surette zincir-i esarette duçar-ı hüsran, bedbaht olduk kaldık. İlmimiz irfanımız siyasetimiz, adaletimiz, sanayimiz, ticaretimiz hülasa her şeyimiz günden güne tedenni günden güne tenzil ederek bedbaht olduk. <<Kaldık>> zavallı millet-i masume kimi kimden iştika etsin. Derdini kime anlatsın hükümet nazarında hakir, zelil olan bir millet hangi salahiyetle müddei olabilir.”22 Ġmparatorluğun bu halde olduğunu anlatan yazar, aynı yazıda ayrıca MeĢrutiyet ve Genç Osmanlılar ile ilgili Ģu ifadelere yer vermiĢtir: “Vakta ki bir sabah el-hayr-ı ali bütün Osmanlılara şaşefeza-i saltanat olarak hulul etti. İşte dem o demdir ki Avrupalıların efkâr-ı umumiyesine bir tereddüt, bir durgunluk arz oldu: gördüler ki ( Hasta İnsan ) bugün genç ve dinç olarak meydan-ı harite atılmış hukuk-u mağsube-i meşruesini neşr ü ilan ediyor. Bir müddet „hayret hayret‟ dediler ve bu hayrete müteakkib karar verdiler ki hasta, hastalığıyla beraber vahşi zannolunan bu genç, dinç 22 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 8 �insanı.. bizi biz Osmanlıları bir kere daha hadde-i imtihandan geçirmek fakat bu sefer eman ile ezan ile irfan ile ve ulül husus ve vicdan ile hadde-i imtihandan geçirmek iktiza eyler. İşte o zamandır ki önünde İngiltere olduğu halde Avrupalılar matbuatıyla beraber Osmanlılara karşı öteden beri reva gördükleri muamelat bed hevahaneye yeni Türkiye‟nin, Genç Osmanlıların layık olduğunu itiraf ederek bütün hisleriyle Osmanlıların da alem-i siyasette kendilerine bir hasse-i haysiyet, bir mertebe-i milliyet, bir mevki-i ali ihraz etmiş olduklarına siyasete, bilhassa vicdanen kanaat-i kamile hasıl ettiler ve Genç Osmanlıları Tahsinlere, takdirlere gark edip ciddi, samimi olarak alkışladılar ve Yaşasın Osmanlılar diye anımıza dua-han oldular.”23 c. DıĢ Siyaset ile Ġlgili Yazılar Osmanlı Ġmparatorluğu’nun 20. Yüzyıl baĢındaki sultanı II. Abdülhamit’in dıĢ politikadaki temel ilkesi, hiçbir devlete bağlanmadan anlaĢmazlıkları, devletin zararına da olsa, barıĢ yoluyla çözmek ve böylece barıĢı korumaktı. O, olayların gidiĢine göre Ģu ya da bu devlete yaklaĢmıĢ; ancak herhangi biriyle kesin dostluktan çekinmiĢti. Bunun nedeni, koĢulların değiĢik olması, onun kuĢkucu bir kiĢiliğinin olması, kimseye ve hiçbir devlete güvenemeyiĢiydi. Bu sebepten dolayı onun dıĢ siyaset politikası hep eleĢtirilmiĢtir. Bosna Mecmuası’nda da bu görüĢlere rastlamaktayız. Gazeteye göre O’nun bu politikası ülkeyi günden güne eritmekte ve özellikle Bosna-Hersek vilayeti bu sebepten dolayı iĢgal altında inlemektedir: “Mirat-ı fikriyemiz olan tarih, kesir bir müddet içinde gösteriyor ki: Memleketin, Kırım, Kafkasya, Batum, Mora, Sırbiye, Bulgarya gibi daha pek çok Afrika‟daki müstemlekatımız bizden birer birer sükutu hep mesavi-i idariyemizin netaic-i tıbbiyesindendir.” “Şu son otuz sene zarfında Bosna-Hersek‟de hazin fakat müthiş iki manzara müşahede eyledik. Bu manzara-i elimenin birincisi Avusturya Devleti Bosna‟yı istila eylediği bir hengamede idi…”24 Gazete (dıĢ siyaset konusundaki yazılarda), Osmanlı Devleti’nin diğer devletlerle olan iliĢkisini tamamen Bosna-Hersek çevresinde olup bitenlerle iliĢkilendirmiĢtir. Yani ilhak edilen Bosna’nın diğer devletler muvazenesindeki durumu, diğer devletlerin Bosna üzerine yaptığı siyasetten daha fazla anlatılmaya çalıĢılmıĢtır. Buradaki temel amaç, Bosna’nın tam bağımsızlığının istenmesidir, fakat bu pek mümkün görülmemektedir: “Bu sırada Bosna hersek‟in ilhakından dolayı devlet-i Osmaniyece icab eden protestosunu tebliğ eden giden sonra bir zemin-i itilaf tehiyye etmek için Avusturya sefiri Babı Ali ile müzakerata girişmiş ise de bu müzakerat da tatile uğradı. 23 24 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.1 9 �Bosna-Hersek meselesi akd-i mutasavvir olan konferansta hallolunacaktır denildi. Mesele-i mezkure Avusturya ile Bab-ı Ali arasında doğrudan doğruya hallolunmaktan akd olunacak mü‟temerde hallolunması iğlab-ı ihtimaldir.”25 Mecmuada dikkati çeken bir diğer nokta ise Ġngiltere ile olan münasebetlerin ayrı bir baĢlık altında toplanması olmuĢtur. Bu makalede yazar, Ġngiliz yanlısı bir tutum sergilemiĢ ve inkılab-ı azimi istihsal eden Jön Türkler grubuna, bu güzel ve gerekli değiĢimi yaĢattıkları için çok teĢekkür etmiĢtir. Yazara göre Ġngilizler en büyük müttefikimizdir ve onlardan daha hayırlı bir dost cihanda bulunmamaktadır. II. Abdülhamit’in padiĢahlığının devam ettiği bir dönemde böyle Ġngiliz yanlısı bir tutum içinde olunması, gazetenin bu sebepten kapatıldığını (?) düĢündürmüyor değildir. “İngiltere herhangi devlet ile akd-i ittifak etmiş ise mutlak o devlet netice-i haseneye olmuştur. İşte: Tekrar ederiz ki İngiltere dostuna daima vefa ve sadakat gösteren bir kavm-i güzindir. İngilizlerin düşmanları var her türlü desais ve hadalarla İngiltere‟yi menfaatperestlik ve haksızlıkla itham ederler. Zulm u istibdaddan istikrah eder. Osmanlılara hayır-hah ve sadık bir dosttur. Daima Osmanlılar hakkındaki ciddi hayırhahlığını başka mufassalamızla serahaten yazacağız.”26 d. Diğer Konular ile Ġlgili Yazılar Gazetede yukarıda bahsettiğimiz yazılardan baĢka, çok geniĢ kapsamlı olmamakla birlikte, birkaç değiĢik yazı daha yayımlanmıĢtır. Bunlardan bazısı bilgi verme amaçlı, bazısı Ģikâyet yazısı, bazısı da küçük çaplı haberlerdir. Mecmuanın “Osmanlılık ve Arnavutlar” baĢlığı altında verilen bir makalede, “Arnavut” kelimesinin nereden geldiğine dair küçük bir hikâye anlatılmıĢtır. Ġki sayıda da “Mizah” bölümü bulunur. Bu bölümde, devletin ileri gelen yöneticileri kendi ağızlarından konuĢturularak, halkı ve kutsal değerleri nasıl hesapsızca ayaklar altına aldıkları mizahi bir dille anlatılmıĢtır. Ayrıca mecmuada o güne dair birkaç kısa haber, padiĢahın Cuma selamlığı, bir adet kitap tanıtımı, iki adet tebrik yazısı ve bir tane de bazı gazetelere cevap hükmünde yazı bulunmaktadır. 25 26 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.1 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.2 10 �2. Gazetenin Ġndeksi Sayı 1: 18 TeĢrinievvel 1324/6 ġevval 1326 (31 Ekim 1908) Mehmed Nureddin Ġfade-i Mahsusa (ÇıkıĢ gayesi) 1 Mehmed Nureddin Ġhtar (Hatırlatma) 1 Mehmed Nureddin Bosna-Hersek (Makale) 1-2 Mehmed Nureddin Siyasiyat (Makale) 2-3 Mehmed Nureddin Osmanlılık ve Arnavutlar (Makale) 3-4 Mehmed Nureddin Selamlık Resm-i Alisi (Hatırlatma) 4 Mehmed Nureddin Ahmed Rasim Bey Efendi (Tebrik Yazısı) 4 Mehmed Nureddin (Küçük bir haber yazısı) 4 Mehmed Nureddin Mizah 4 Mehmed Nureddin Jönler(Mısır’da) (Tanıtım) 4 Sayı 2: 25 TeĢrinievvel 1324/13 ġevval 1326 (7 Kasım 1908) Mehmed Nureddin Bosna-Hersek (Makale) 1-2 Kollucalı Abdülaziz Ahlak ve Gayretullahiye (Makale) 2 Mehmed Nureddin Ġngiltere ve Türkiye Muhadeneti (Makale) 2-3 Mehmed Nureddin Mizahtan Ma’abad (Mizah) 3-4 Ġbrahim Halil Aynen (Ġkdam ve Tercüman gazetelerine 4 verilmiĢ cevap) Mehmed Cemil Hem Ģehrim Bosna Gazetesi’ne (Mektup) 4 Mehmed Nureddin Selamlık Resm-i Âlisi (Hatırlatma) 4 Mehmed Nureddin Kadıköy Rıhtımı (EleĢtiri) 4 Mehmed Nureddin Melik Bey Efendi (Tebrik Yazısı) 4 Mehmed Nureddin (Küçük bir haber yazısı) 4 11 �Sonuç Bosna Mecmuası, kısa süreli ve taraflı dahi olsa Osmanlı Devleti’nin 1908’deki durumunu kısmen gözler önüne sermektedir. Kültür ve edebiyata dair çok fazla bilgi yer almamaktadır. Bunun yanında güncel olaylar ve dönem hakkında yazarın/yazarların kiĢisel görüĢleri, gazetenin tamamını oluĢturmaktadır. Sonuç olarak Tanzimat ve MeĢrutiyet dönemleriyle ilgili daha çok bilgi edinmek için geçmiĢten bugüne yayımlanmıĢ gazete ve dergilerimizin eksiksiz olarak araĢtırılması, onların tozlu sayfaları arasında unutulup gitmeye yüz tutmuĢ kültür mirasımızın ortaya çıkarılması gerekmektedir. Kaynakça Bosna, nr. 1, 18 TeĢrinievvel 1324 (31 Ekim 1908) Bosna, nr. 2, 25 TeĢrinievvel 1324 (7 Kasım 1908) DEMĠREL, Fatmagül, (2007): II. Abdülhamit Döneminde Sansür, Ġstanbul: Bağlam Yayınları. ĠNUĞUR, M. Nuri, (2005): Basın ve Yayın Tarihi, Ġstanbul: Der Yayınları. ĠSKĠT, Servet, (1939): Matbuat Rejimleri, Ġstanbul: Matbuat Umum Müdürlüğü. TOPUZ, Hıfzı, (2003): Türk Basın Tarihi, Ġstanbul: Remzi Kitabevi. YALÇIN, Hüseyin Cahit, (1976): Siyasal Anılar, Ġstanbul: Türkiye ĠĢ Bankası Kültür Yayınları. 12 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2193 Title A name given to the resource BOSNA MECMUASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Author Author AYDIN, Ahmet Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna Mecmuası, Osmanlı Devleti, Balkanlar, Basın-Yayın. ÖZET Osmanlı Devleti’ndeki basın hayatı incelendiğinde, II. Abdülhamit Dönemi’nin (1876-1909) çok önemli bir konuma sahip olduğu görülür. Çünkü bu dönemde basın-yayın sansüre uğramış, birçok dergi ve gazete kapatılmıştır. İşte bu dönemde basın hayatına başlayan ve çok kısa bir süre hayatta kalan bir gazete incelenecek: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası, Ekim 1908 tarihinde iki sayı olarak çıkan bir gazetedir. İstanbul’da basılmış ve tamamı Osmanlıcadır. Gazetenin imtiyaz sahibi Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. Bu çalışmada Bosna Mecmuası tanıtılmış ve onun gözüyle Osmanlı ve Balkanlar incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1bc62c5cc6cf4dfe9f04267a79b78e1d.docx 9026734aaab5842552bfeb13c9a20d65 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cf3496dceec9086653455692017b90fb.pdf 3e5223d292d55bd6bef90a644cf35ead PDF Text Text YENİ TÜRK EDEBİYATI MUKADDEMELERİNDE EDEBİ TÜR VE MESELELER HAKKINDAKİ MÜLAHAZAT Ferudun AY International Burch University Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölüm Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Mukaddeme, Tanzimat, Servet-i Fünun, mülahazat, edebi türler. ÖZET Türk edebiyatı 1839 Tanzimat Fermanı diğer bir adı ile Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane Hattı Hümayunu da denilen yenileşme beratının yürürlüğe girmesiyle hızlı bir değişim ve gelişim içerisine girer. Esasında Osmanlı Devleti’nin, Batı medeniyetine yönelişi resmiyet kazanmamış haldeyken, varolan ve devam eden değişim ve gelişim böylelikle resmiyet kazanır. Bu berat birçok alanda olduğu gibi edebiyat alanını da etkiler ve aktif bir fikir haline dönüştürür. Böylelikle Türk edebiyatına yeni türler girmeye başlar. Batı edebiyatından, edebiyatımıza, roman, hikâye, şiir(teknik, tema), tiyatro, gazete, deneme, fabl, makale, röportaj gibi yeni edebi türler girer. Batı orijinli edebi türlerin önsözü, eskilerin tabir ettiği sebeb-i telif-i kitap(kitabın yazılışının sebebi) tabir edilen mukaddeme(önsöz) de değişime uğrar ve varolan terim anlamının yanında başka bir mana ve görev de üstlenir. Yeni dönem de mukaddeme yenileşme dönemi edebiyatı ürünlerinin ilk sayfalarında eserin niçin ve ne maksatla yazıldığı anlamının yanında şahsiyetlerin edebi anlayışlarının belirleyici olduğu bir saha halini alır. Çalışmada Tanzimat ve Servet-i Fünun edebiyatı dönemi içinde yazılan edebi eserlerin önsözlerinden hareketle, eser mukaddemelerinde geçen dönem edebiyatı hakkındaki meseleler, edebi tür ve şahsiyetlerin edebi türlere bakışını verilmeye çalışıldı. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2245 Title A name given to the resource YENİ TÜRK EDEBİYATI MUKADDEMELERİNDE EDEBİ TÜR VE MESELELER HAKKINDAKİ MÜLAHAZAT Author Author AY, Ferudun Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mukaddeme, Tanzimat, Servet-i Fünun, mülahazat, edebi türler. ÖZET Türk edebiyatı 1839 Tanzimat Fermanı diğer bir adı ile Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane Hattı Hümayunu da denilen yenileşme beratının yürürlüğe girmesiyle hızlı bir değişim ve gelişim içerisine girer. Esasında Osmanlı Devleti’nin, Batı medeniyetine yönelişi resmiyet kazanmamış haldeyken, varolan ve devam eden değişim ve gelişim böylelikle resmiyet kazanır. Bu berat birçok alanda olduğu gibi edebiyat alanını da etkiler ve aktif bir fikir haline dönüştürür. Böylelikle Türk edebiyatına yeni türler girmeye başlar. Batı edebiyatından, edebiyatımıza, roman, hikâye, şiir(teknik, tema), tiyatro, gazete, deneme, fabl, makale, röportaj gibi yeni edebi türler girer. Batı orijinli edebi türlerin önsözü, eskilerin tabir ettiği sebeb-i telif-i kitap(kitabın yazılışının sebebi) tabir edilen mukaddeme(önsöz) de değişime uğrar ve varolan terim anlamının yanında başka bir mana ve görev de üstlenir. Yeni dönem de mukaddeme yenileşme dönemi edebiyatı ürünlerinin ilk sayfalarında eserin niçin ve ne maksatla yazıldığı anlamının yanında şahsiyetlerin edebi anlayışlarının belirleyici olduğu bir saha halini alır. Çalışmada Tanzimat ve Servet-i Fünun edebiyatı dönemi içinde yazılan edebi eserlerin önsözlerinden hareketle, eser mukaddemelerinde geçen dönem edebiyatı hakkındaki meseleler, edebi tür ve şahsiyetlerin edebi türlere bakışını verilmeye çalışıldı. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3ac34fa58de3e7e33367f5e6b3bd25fe.docx a0861269e982f9316c7ec91caa3c2c2a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/21a23320107031a29dbcce7ab2f55a02.pdf 6679551ea8eaa3a04a2388bea9767ca6 PDF Text Text MİTOLOJİ VE ARKEOLOJİNİN KESİŞTİĞİ NOKTADA OSMANLI EDEBİYATI: TÂC-I İSKENDER'İN PEŞİNDE İsmail AVCI Balıkesir Üniversitesi Necatibey Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü, Balıkesir / Türkiye Anahtar Kelimeler: İskender-i Zülkarneyn, Taç, Gorona, Divan Şiiri. ÖZET Makedonya'dan Hindistan'a uzanan bölgede muazzam büyüklükte bir imparatorluk kuran İskender-i Zülkarneyn, hem kendi zamanında hem de sonraki nesiller üzerinde ciddi bir etki bırakmış, adı yüzyıllar boyunca unutulmamıştır. O günden bu güne hakkında yazılan kitaplar ve anlatılan hikâyeler İskender'in bıraktığı izin ne denli derin olduğunu göstermesi bakımından dikkate değerdir. Bu etkinin bu kadar büyük ve sürekli olmasında, İskender'in çok genç yaşta tahta çıkmasına rağmen elde ettiği büyük başarı, bazı kişisel özelikleri, yaptırdığına inanılan "âyîne-i gîtî-nümâ" (cihanı gösteren ayna) ve "sedd-i İskender" ile karanlıklar ülkesinde arayıp bulamadığı "âb-ı hayat" gibi konular belirleyici olmuştur. İskender'in tarihî ve edebî eserlere konu olmasına sebep de büyük oranda bu hususlardır. Bunlar yanında zaman zaman eserlerde sözü edilen ve İskender'le birlikte anılan bir başka konu ise gücün ve ihtişamın simgesi hâline gelmiş meşhur tacı ve bu taçla ilgili anlatılanlardır. Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'de hakkında uzunca bilgi verdiği bu taç "Gorona" ve "Manlifke" gibi adlarla bilinmektedir. Tarihte birçok hükümdarın başını ve hayallerini süsleyen taç, önemli bir siyasi simge olarak görülmüş, zaman zaman da savaşlara sebebiyet vermiştir. Tam ifadesiyle "taç kimdeyse güç ondadır". İskender'le ilgili diğer konular kadar olmasa da Divan şairleri zaman zaman bu taçtan eserlerinde söz ederler. Taç genel itibarıyla eserlerde İskender'e aidiyeti ve gücün sembolü olması yönüyle ele alınır. Bu çalışmada İskender'e ait olduğuna inanılan taçla ilgili kaynaklarda yer alan bilgiler bir araya getirilmiş ve şairlerin dilinde tacın ne şekilde kullanıldığına dair tespitlere yer verilmiştir. Bunlara, yakın zamanda ele geçirilen İskender tacıyla İskender'in "eşek kulakları"nı veya "boynuzları"nı örtmek için kullandığı söylenen başlığına dair bilinenler de eklenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/36cdfd378ba95cee97d5de9cc639443c.docx aa7975cd9d6cce95a238fd31692872be https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b91fdb6b16a2b6060f5515b1773477fb.pdf 2c92f5e67ba2cc7da0a24c837e497d54 PDF Text Text MĠTOLOJĠ VE ARKEOLOJĠNĠN KESĠġTĠĞĠ NOKTADA OSMANLI EDEBĠYATI: TAC-I ĠSKENDER'ĠN PEġĠNDE İsmail AVCI Özet Makedonya'dan Hindistan'a uzanan bölgede muazzam büyüklükte bir imparatorluk kuran İskender-i Zülkarneyn, hem kendi zamanında hem de sonraki nesiller üzerinde ciddi bir etki bırakmış, adı yüzyıllar boyunca unutulmamıştır. O günden bu güne hakkında yazılan kitaplar ve anlatılan hikâyeler İskender'in bıraktığı izin ne denli derin olduğunu göstermesi bakımından dikkate değerdir. Bu etkinin bu kadar büyük ve sürekli olmasında, İskender'in çok genç yaşta tahta çıkmasına rağmen elde ettiği büyük başarı, bazı kişisel özelikleri, yaptırdığına inanılan "âyîne-i gîtî-nümâ" (cihanı gösteren ayna) ve "sedd-i İskender" ile karanlıklar ülkesinde arayıp bulamadığı "âb-ı hayat" gibi konular belirleyici olmuştur. İskender'in tarihî ve edebî eserlere konu olmasına sebep de büyük oranda bu hususlardır. Bunlar yanında zaman zaman eserlerde sözü edilen ve İskender'le birlikte anılan bir başka konu ise gücün ve ihtişamın simgesi hâline gelmiş meşhur tacı ve bu taçla ilgili anlatılanlardır. Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'de hakkında uzunca bilgi verdiği bu taç "Gorona" ve "Manlifke" gibi adlarla bilinmektedir. Tarihte birçok hükümdarın başını ve hayallerini süsleyen taç, önemli bir siyasi simge olarak görülmüş, zaman zaman da savaşlara sebebiyet vermiştir. Tam ifadesiyle "taç kimdeyse güç ondadır". İskender'le ilgili diğer konular kadar olmasa da Divan şairleri zaman zaman bu taçtan eserlerinde söz ederler. Taç genel itibarıyla eserlerde İskender'e aidiyeti ve gücün sembolü olması yönüyle ele alınır. Bu çalışmada İskender'e ait olduğuna inanılan taçla ilgili kaynaklarda yer alan bilgiler bir araya getirilecek ve şairlerin dilinde tacın ne şekilde kullanıldığına dair tespitlere yer verilecektir. Bunlara, yakın zamanda ele geçirilen İskender tacıyla İskender'in "eşek kulakları"nı veya "boynuzları"nı örtmek için kullandığı söylenen başlığına dair bilinenler de eklenecektir. Anahtar Kelimeler: İskender-i Zülkarneyn, Taç, Gorona, Divan Şiiri. OTTOMAN LITERATURE ON THE POINT WHERE MYTHOLOGY AND ARCHEOLOGY MEET: TRACKING ALEXANDER THE GREAT'S CROWN Abstract Alexander the Great who founded a glorious empire from Macedonia to India had a significant effect on his contemporaries and following generations and have not been forgotten for centuries. The books written and stories told about him since then demonstrates how deep the effect has been. Some particular events such as his enthronement at a relatively young age but controversial huge success, some of his personal characteristics, the "universal mirror" and "Alexander's wall" believed to be commissioned by him and the "fountain of eternal youth" which he failed to find have been determinant to this reputation. Mostly because of these particular events Alexander has became the subject of historical and literal works. Apart from above mentioned subjects there is another important item mentioned together with Alexander and that is the infamous "Alexander's crown" which became the symbol of power and glory. Evliya Çelebi gives a long and detailed information about this crown in his Seyahatname. It is generally called "Gorona" or "Manlifke". Throughout history the crown decorated many king's heads and some others' dreams and caused wars as it was considered that whoever had the crown he or she had the power. Divan poets mentioned about this crown in their works but not as often as they mentioned about other events related to Alexander. Generally the crown was treated as a symbol of power and an item belonged to Alexander. In this study various information in different sources will be listed and analyzed in order to reveal how the crown was subjected in these poets' works. In addition to these, information about recently recovered Alexander's crown and his headgear which he wore to hide his "donkey ears" or "horns" will also be presented. Key Words: Alexander the Great, Crown, Gorona, Divan Poetry. GiriĢ  Arş. Gör., Balıkesir Üniversitesi Necatibey Eğitim Fakültesi, Balıkesir/Türkiye, ismailavci@balikesir.edu.tr �Farsça kökenli bir kelime olan "taç" sözlüklerde "Soyluluk, iktidar, güç veya hükümdarlık sembolü olarak başa giyilen, değerli taşlarla süslü başlık (dîhîm, efser, iklîl); gelinlerin başlarına takılan süs; genellikle göz düzeyinden yüksek mobilyaların üstlerindeki kabartmalı, oymalı, süslü bölüm; çiçeğin dıştan ikinci halkasında bulunan yaprakların hepsi; eskiden bazı tarikat ehli şeyhlerin giydiği başlık, terek; sorguç, tarak, kuşların başlarındaki uzunca tüy; eskiden kumaşlarda, en çok sultanların giydiği elbiselerde görülen bir motif şekli" (Devellioğlu, 1997: 1012; Türkçe Sözlük, 2005: 1882) olarak tanımlanmaktadır. Kelimenin Avrupa dillerinde krone (Almanca), couronne (Fransızca), crown (İngilizce) corona (İspanyolca), incoronare (İtalyanca) şekillerinde kullanıldığı ve Latince "corona" temeline dayandığı anlaşılmaktadır. Örneğin meşe yapraklarından yapılan ve başa giyilen bir tür antik Roma tacı "corona civica" olarak adlandırılmaktadır. Önceleri savaşlarda yararlılık gösterenler bu taçla onurlandırılırken (bir üst nişan "corona obsidionalis"tir) zaman içinde corona civica takmak imparatorlara özgü bir ayrıcalık hâline gelmiştir (Vikipedi, 2013). Nebi Bozkurt, tacın ilk defa ne zaman kullanıldığı hakkında kesin bilgi olmamakla beraber eski Mısır ve Mezopotamya tanrılarının bu tür başlıklarla tasvir edildiğini söyler. Verdiği bilgilere göre bilinen en eski taç örnekleri Mezopotamya kültüründe Adad, Şamaş, Marduk gibi baştanrı tasvirlerinde yer alır. Kalkaşendî'ye göre ilk taç giyen kişi İran hükümdarı Dahhâk, yani muhtemelen Nemrut'tur. Fakat Kalkaşendî eserinin başka bir yerinde ilk taç giyenin yine eski İran hükümdarlarından Ûşhenç olduğunu ifade etmiştir. Günümüze ulaşan kabartmalardan, mühür baskılarından ve sikkelerden eski İran taçları hakkında bilgi edinilebilmektedir. Bu taçlar alınlık ve topuz olmak üzere iki kısımdan meydana gelmiş, inci ve değerli taşlar kullanılarak çeşitli anlamlar taşıyan sembolik motiflerle süslenmiştir. Yine geleneğe göre her hükümdar için yeni bir taç yapılmış ve bu taç öncekinden farklı motiflerle bezenmiştir (2010: 362). 1. Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde Tac-ı Ġskender Eviyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'si İskender'in tacıyla ilgili derli toplu bilgi alınabilecek en önemli kaynaktır. Çelebi eserin farklı ciltlerinde yarı tarihî yarı efsanevi tarzda bu taçtan uzunca söz eder. Avrupalılarca gorona olarak bilinen bu taç, İskender'in bulunmadığı coğrafyalarda namını yürüten önemli bir simgedir ve tacı elinde tutan gücü de elinde tutmaktadır. Tac-ı İskender'e sahip olan yedi hükümdara hükmedecek güçtedir. Taç uzun zaman Macarların ve Nemselerin elinde kalmıştır. Osmanlı, Avrupa'da taca verilen önem nedeniyle gerektiğinde bir hükümdarı diğerlerine karşı üstün tutmak için bu tacı bağışlamıştır. Seyahatnâme'de taçla ilgili verilen bilgiler başlıklar hâlinde şöyledir: 1.1. Tac-ı Ġskender'in Özellikleri �Evliyâ Çelebi "Der-kıyâfet-i eşkâl-i tâc-ı gorona" başlığı altında bizzat incelediği tacın özelliklerini ayrıntılı olarak anlatır. Anlattığına göre tacın evsafı şöyledir: Taca "gorona", "manlifke" ve (...) gibi adlar verilmektedir. Her lisanda ayrı bir adı vardır. Rûm'un buğday kilesi kadar, yuvarlak sivri Edhemî külahı gibi bir şeydir. Dışı türlü cevahirle süslü olduğundan içi görünmemektedir ancak deriden olmalıdır. Muşambalı ve mukavvalı kuka keçe külah gibi tak tak ses çıkarır, serttir. Aslında eski zamanlarda bu kadar süslü ve cevherli değilmiş. Her gelen kral taca itibar edip üzerine bir şey ekletince safi cevahirle müzeyyen hâle gelmiş. Öyle ki bin Mısır hazinesi bile onun değerini ifade etmekten acizdir. Tepesindeki cevherden halkayla tacı asabilmek on sekiz kral on sekiz adet zincir taktırmıştır. Bu zincirlerin her biri paha biçilmez derecede değerlidir. Ancak zincirler sürekli tacın üzerinde durmazmış. İhtişamlı günlerde veya elçi kabulünde zincirleri takıp tacı yerine koyarlarmış. Ardından tekrar Parg Kalesi'ne götürürlermiş. Tac-ı İskender'in on iki terki vardır. Her terk arasında sıra sıra lâl, yakut, elmas ve zümrüt taşlar, inciler bulunmaktadır. Tacın ağzının kenarlarında altı sıra fındık büyüklüğünde iri beyaz inci, bunların arasında yeşil damla zümrüt dizilmiştir. Yeşil ve beyaz taca öyle bir güzellik vermiştir ki insan gözü donar kalır. Böyle bir taçtır (Evliyâ Çelebi, 2001: V/280; 2003: VII/117-8). 1.2. Tac-ı Ġskender'in Hikâyesi Bütün Macar, Latin ve Yunan müverrihlere göre bu taç İskender-i Kübrâ'nındır. Ondan Menûçehr'e, ardından Enûşirvân-ı Dâdyân'a, sonra Gürcî Açıkbaş'a intikal etmiştir. Menûçehr evlatlarından Yejder adlı namlı bir pehlivan Gürcî Açıkbaş'tan bu tacı almıştır. Gürcî Açıkbaş'a Açıkbaş denilmesinin sebebi de tacı alınınca başının açık kalmasındandır. Hatta bazı sikkelerin üzerinde açık başlı krallar vardır ki onlar gorona ellerinden alınan krallardır. Menûçehr evlatlarından Nagban Yejder, Eğri taraflarında vatan tutmuş, soyu çoğalmıştır. Fars lisanında bunlara Mençâr kavmi derler ve galat-ı meşhurla Macar denmeye başlanmıştır. Taç Macaristan kavminin elinde yüzyıllarca durmuştur. Süleyman Han 951 (1544-45) senesinde Vişegrad Kalesi'ni Macarların elinden aldığı vakit taç da kalededir. Hatta kalenin fethi sırasında Macarlar aman dileyip kaçarlarken goronayı orada unuttuklarını fark etmişler, sonra sulhu bozmuşlar, geri dönüp kaleye hücum etmişler ve bu sebeple kılıçtan geçirilmişlerdir. Taç bir süre Budin hazinesinde saklanmış ve Süleyman Han'a arz edilmiştir. Kâfirlerin bu taca fazlaca itibarları vardır. Padişah, Budin'i Erdel kralı Yanoş'a ihsan ettiği vakit güç ve vakar sahibi olsun diye bu tacı da ihsan etmiştir. Yanoş da tacı UstolniBelgrad'da kâfir usulüne göre başına geçirmiş, müstakil Budin kralı ve Üngürüs çarı olmuştur. Yanoş, tacı koruma görevini Şıkloviş Kalesi muhafızı Pirin Potur adlı kefereye vermiştir. Pirin Potur goronayı bazen Vişegrad ya da Estergon'da bazen de Şıkloviş Kalesi'nde saklarken �Peçoy kaptanı Pişyük on bin kişilik süvari birliği ile Pirin Potur'u basmış, goronoyı ele geçirmiş ve Sobron Kalesi'ne götürmüştür. Daha sonra Süleyman Han, Alman gazasına giderken Sobron Kalesi'ni fethedip tac-ı goronayı almış ve hazineye koydurmuştur. Bir vakit geçince de tacı on iki bin kapıkulu yeniçeri ile Üngürüs beyine vermiş ve Zirinoğlu Macarının ve bütün Hırvatistan'ın kale ve şehirlerini harap ettirip küffardan intikam almıştır. Süleyman Han 974 (1566) senesinde Zigetvar Kalesi altında merhum olunca tac-ı İskender o tarihten sonra Nemse çarlarının elinde kalmıştır. Bağdat fatihi IV. Murat goronayı almaya niyetlense de Bağdat fethinden sonra ömrü vefa etmemiş ve taç öylece bîrevaç kalmıştır. Tac-ı İskender bir süre Pojon Kalesi'nde durmuştur. 1073 (1662-63) senesinde IV. Mehmet zamanında Köprülü Fazıl Ahmet Paşa, Uyvar Kalesi'ni fethedince Pojon Kalesi, Uyvar'a yakın olduğundan kâfirler korkularından tacı Beç'ten altı konak içeri, Prag Kalesi'ne götürmüşlerdir. Ancak paşa tacı oradan getirtmiş ve tahtının üzerine altın zincirleriyle astırmıştır. Karşıdan bakan kişi sanki tacın tahtta oturanın başında olduğunu zannetmektedir (Evliyâ Çelebi, 2001: V/280; 2003: VII/49, 117). 1.3. Tac-ı Ġskender'in Gücü ve Uğruna Yapılan Mücadeleler Tac-ı İskender bir kişinin hükümdarlık iddiasında bulunması için önemlidir. Örneğin haberciler Yanoş'a, Beç kralı Ferdinand'ın üç kral ile Budin üstüne yürüdüğünü haber verdiklerinde tac-ı İskender oradadır ve bu taç marifetiyle başka dört kral Yanoş'a muti olurlar. Yine Nemse hükümdarı tac-ı İskender'e sahip olduğundan yedi kral üzerinde nüfuzu, üstünlüğü vardır ve hükmü bin yedi yüz altmış parça kaleye maliktir (Evliyâ Çelebi, 2002: VI/132, 224). Korona diyarındaki Çakatorna Kalesi'nin ilk banisi Üngürüs krallarından biridir. Süleyman Han tac-ı İskender'i Üngürüs beyine verince o da hemen krallığını ilan eder. Selim Han, İstanbul'a dönünce Nemse çarı, Zirinoğlu üzerine hücum eder ve "Tac-ı İskender'i bana ver!" der, Zirinoğlu da "Vermem!" deyince üç sene büyük bir savaş olur ve nihayetinde tacı Nemse çarına verirler (Evliyâ Çelebi, 2001: V/281-2). Budin genç kral Yanoş'a verilince diğer krallar onu adam yerine koymazlar ve birleşip büyük bir ordu hazırlarlar, Budin'i muhasara altına alırlar. Bu sırada Zigetvar beyi Török Palando kaleye bir elçi gönderip Süleyman Han'ın Yanoş krala ihsan ettiği gorona adlı tac-ı İskender'i ister ve "Eğer tacı bana verirsen Budin altından kalkar giderim, yok vermezsen Budin'i yerle bir ederim!" der (Evliyâ Çelebi, 2002: VI/129). Vişegrad Kalesi'nin banisi Menûçehr evlatlarından Grand Ban'dır. Tac-ı İskender'i Acem diyarından getiren de odur. Grand Ban tacı getirince kalede saklamış, bu vesileyle kale mamur hâle gelmiş ve büyük bir şehre dönüşmüştür (Evliyâ Çelebi, 2003: VII/49). Taç bir ara Kostantin'de de kalmıştır. Kostantin bütün padişahları kendisine muti edip İslâmbol Kalesi duvarlarını kırmızı bezle örttürüp bizzat kendisi büyük bir alay düzdürmüş, sakalına inci dizip �başına tac-ı İskender-i Kiyâniyânı giyip İslâmbol'ı seyr ü temaşayla devran etmiştir (Evliyâ Çelebi, 1996: I/22-3). 1.4. Tac-ı Ġskender'in Ġsim Verdiği Bazı Yerler Estergon Kalesi'ne Rûmlular Üstürgorna derler. Çünkü bir zaman tac-ı İskender olarak bilinen gorona burada kalmıştır ve Üstürgorna/Üsti gorona'dan galatla buraya Üstürgon (Estergon) denilmektedir (Evliyâ Çelebi, 2002: VI/159). Koron Kalesi'nin banisi Bundukanî Venedik banıdır. Latin lisanında ismi Gorona'dır. Bundan galat-ı meşhurla Koron derler. Rûm lisanında Gorona Katror denilir. Zira tac-ı İskender goronası bir müddet bu kalede kalmıştır ve buraya ad vermiştir (Evliyâ Çelebi, 2003: VIII/147). 2. Szent Korona, BaĢlıklar ve Boynuz Meselesi Evliyâ Çelebi'nin hakkında bilgi verdiği bu taçla, Macarların "Szent Korona" dedikleri taç arasında önemli bir benzerlik göze çarpmaktadır. "Macarların Kutsal Tacı Szent Korona'da Macarlara Türk Vurgusu" başlıklı bir yazıda söz konusu taçla ilgili şunlar söylenmektedir: "İ.S. 1000'de Papa, Macar hükümdar Istvan'a bir taç gönderir. Bu taçtan sonra Bizans İmparatoru da bir minnet ifadesi olarak başka bir taç daha gönderir. Bu iki tacın birbirine eklenmesiyle Macarların Szent Korona dedikleri kutsal taçları meydana gelmiştir. Bu tacın Bizanslılarca gönderilen kısmında "Geobitzas Pistos Krales Tourkias" ibaresi yani "Türklerin İnançlı (Sadık) Kralı Geobitzas'a (Geza'ya)" ifadesi yer almaktadır. (...) Taç ilk defa İ.S. 1256 yılında kutsal sayılmıştır. Taç, "Saint Stephen Tacı" olarak da bilinmektedir. Daha sonraki tarihlerde bu tacı giymeyen hiçbir kral Macar İmparatoru olarak kabul görmemiştir. Kanunî Sultan Süleyman devrinde taç Osmanlı'nın atadığı Macar kralı Zapolya'dan çalınmış, Bâlî Bey tarafından bulunmuş ve geri teslim edilmiştir. Taç 203,9 mm genişliğinde, 215,9 mm uzunluğunda, 2056 gram ağırlığındadır. Alt ve üst kısımlarında altın gümüş alaşımlar kullanılmıştır. Tacın alt kısmı ise asimetriktir." (Gavaz, 2012). Diğer taraftan Evliyâ Çelebi yukarıda verdiği bilgiler yanında İskender'in yaptırdığına inanılan setten söz ederken ona ait bazı "başlık"larından da bahseder. Buna göre Kalmukların adlandırmasıyla aslında Yıldırak Dağ (Cıldırak Tav), İskender-i Zülkarneyn'in Kâf Dağı'nda Allah'ın emriyle bütün madenleri kullanarak yaptığı Sedd-i İskender'dir. İskender bunların kâbe dedikleri kubbeyi bina edip Bukrât, Sokrât, Feylekos, Feylesuf, Padre, Restalis, Eflâtûn-ı İlahî ve Fisagores-i Tevhîdî gibi bütün eski hükemaya acayip ve garip tılsımlar yaptırarak Hz. Hızır'ın da talimiyle bu kubbeyi inşa ettirir. İskender'in bütün başlıkları ve hazinesi bu tunç kubbede gizlenir (Evliyâ Çelebi, 2003: VII/329). Diğer taraftan Lauffer'in aktardığına göre İsveçli kâşif Sven Anders Hedin ve Orta Asya'ya seyahat eden başka birçok kişi, buradayken �İskender veya Alexander adını ne kadar sık duyduklarını belirtmişler ve kendilerine İskender'in kırmızı ipekten başlığı ve sözde mezarı gösterilmiştir (Lauffer, 2004: 228). Bu konuyla ilgisi olabilecek bir başka husus ise İskender'in boynuzlu taç taktığına dair rivayetlerdir. İskender'in tacının iki ucundaki boynuza benzer çıkıntı sebebiyle Araplar tarafından ona Zülkarneyn denildiği, bu iki boynuzu Mısır'ı fethettikten sonra taktığı rivayet edilir (Türe, 2010: 76). Diğer taraftan İskender'in bizzat kendisinin boynuzlu olduğuna veya kulaklarının uzun olup eşek kulağına benzediğine dair rivayetler de vardır. Anlatılana göre İskender bu boynuzlarının veya uzun kulaklarının görünmemesi için bir başlık kullanmaktadır. Azerbaycan ve Özbekistan sahasında çeşitli varyantlarına rastlanan bu konudaki bir masal şöyledir: İskender, başındaki boynuzları (veya uzun kulakları) görünmesin diye bir başlık kullanmaktadır ve her tıraştan sonra berberi öldürtür. Memlekette berber kalmaz. Uzun bir araştırmadan sonra yaşlı bir berber bulunur. Adam tıraş yaparken İskender'in boynuzlarının olduğunu görür. Tıraştan sonra her zamanki gibi berberin öldürülmesi emredilir. Yaşlı adam yalvarır, kimseye söylemeyeceğine dair yemin eder ve canı bağışlanır. Berber bu sırrı kimseye söylemez ama bir süre sonra karnı şişer. Bir gün tenha bir yerde kuyuya eğilerek "İskender'in boynuzu var!" diye bağırır. O anda karnı iner, rahatlar ve evine döner. O kuyuda bir kamış büyür. Bir çoban kamışı kesip ney yapar. Neye üflediğinde "İskender'in boynuzu var!" diye bir ses çıkar. Bu haber her tarafa yayılır. İskender, berberi ve çobanı saraya getirtir. Yaşlı adam ve çoban olanları anlatırlar. İskender, bu iki masum insanı öldürtmeye kıyamaz, zamanla unutulur düşüncesiyle serbest bırakır. Fakat padişah bu düşüncesinde yanılmıştır. Boynuzlarının olduğu haberi ağızdan ağza, nesilden nesle anlatılarak günümüze ulaşır (Rüstemzade, 2006: 263-4; Baydemir, 2009: 123-4). 3. Arkeolojik KeĢifler ve Ġskender'in Hazinesi İskender'in tacı ve hazinesiyle ilgili yakın zamanlarda yapılan bazı keşifler ise oldukça dikkat çekicidir. Bunlardan ilki 2003 yılında medyada yer alan bir haberdir. "Büyük İskender'in hazinesini Afganistan lideri Karzai buldu" başlıklı habere göre birçok değerli eşyadan başka katlanabilir altın bir taç da bu hazine içinde yer almaktadır: "Dünyanın en kıymetli hazinelerinden biri kabul edilen Büyük İskender'den kalma 'Bactrian arkeolojik koleksiyonu' Afganistan devlet başkanı Karzai sayesinde bulundu. (...) Bu yılın başlarında Afganistan'ın başkenti Kabil'de, sarayın altındaki mühürlü bir mahzenin açılmasını emreden devlet başkanı Hamid Karzai, 20 bin altın ve trilyonlarca lira değerinde kıymetli eşyayı ortaya çıkardı. Büyük İskender'in Afganistan'ı fethettiği MÖ 327 yılından kalan hazinenin bu mahzenden çıkacağını kimse beklemiyordu. (...) Mısır'dakiler dışında, dünyadaki en önemli antik koleksiyonlardan biri olduğu belirtilen Büyük İskender'in hazinesi, binlerce yıl Kuzey �Afganistan'daki bozkırlarda toprak altında gömülü kaldı. Sovyetler Birliği'nin Afanistan'ı işgalinden önce, 1978'de bir Rus arkeolog tarafından çıkarıldı. Bütün zamanların en büyük ve en kıymetli arkeolojik keşfi olarak değerlendirilen hazine içinde katlanabilir altın bir taç, Afrodit'in altın kolyesi ve çok sayıda mücevherle süslü bir kama da bulunuyor." (www.hurriyet.com.tr, 2012). Bu konudaki bir başka haber ise 2012 yılı içinde yine medyada yer almıştır. "Büyük İskender'in hazinesi bulundu!" başlığıyla verilen habere göre bu hazine içinde bir de altın taç bulunduğu ifade edilmektedir: "Efsanevi Makedon kral Büyük İskender ve babası 2. Philip'e ait olduğu düşünülen altın hazineler Bulgaristan'da bir mezarlar zincirinin içinde bulundu. Araştırmalara katılan arkeologlar altın eşyaların milattan önce 300-350'li yıllara ait olduğunu belirtiyor. Bulgular içinde en dikkat çekici olan nesne ise üzerinde hayvan motifleri olan altın taç. Kazıların yapıldığı bölge dönemin Getae yerleşim alanı ve bugünkü Sofya şehrinin yaklaşık 400 km kuzeydoğusunda bulunuyor. Araştırma ekibinin başında bulunan ünlü arkeolog Diana Gergova bulguların Büyük İskender'e dayandığından emin. '2. Phillip'in cenazesinde kullanılan altın eşyalarla buradaki bulgular tıpatıp aynı.' diye konuşan Gergova, böyle bir keşfin daha önce yapılmadığının da altını çiziyor. Mezarlarda yapılan kazılarda şimdi 1 altın taç, 44 altın küçük kadın figürü ve 100 civarında altın düğme bulunuyor." (www.sabah.com.tr, 2012). 4. Divan ġairlerinin Dilinde Tac-ı Ġskender Yukarıdan beri vasıfları ve tarihte oynadığı rol bakımından tanıtılmaya çalışılan İskender tacı, İskender'le birlikte sıkça anılan "ayine-i İskender", "sedd-i İskender" ve "âb-ı hayat" kadar olmamakla birlikte Divan şairleri tarafından zaman zaman şiirlere konu edilmiştir. Konuyla ilgili bakılabilecek ilk yer İskendernâmelerdir. Bu tür eserlerde tac-ı İskender konusu müstakil olarak ele alınmaz ancak zaman zaman genel anlamda taçtan (tac u taht, taç sahibi olmak vs.) ve İskender tacından söz edildiği olur. Örneğin Ahmed-i Rıdvân'ın İskendernâme'sine göre İskender dünyaya geldiği zaman Feylekûs müneccimleri çağırtır ve çocuğun talihine bakmalarını ister. Müneccimler çocuğun ileride yedi iklimi tutacağını ve başına tacını aldığı vakit bütün hanlardan haraç alacağını söylerler: Tâli'in gördi müneccim bildiler Yılduzın burc-ı şerefde buldılar Kim yüzinde togdı envâr-ı hüdâ Yılduzından lâmi' oldı her ziyâ Bes didiler işbu şâh-ı nev-cüvân Şark u garbı tutısardur bî-gümân Heft iklîmi müsahhar idiser Kendüye ser-cümle çâker idiser �Şark u garbı ser-be-ser seyrân ide 'Âlemüñ sultânların hayrân ide Cümle 'âlem emrine fermân ola Hükmünüñ altında ser-gerdân ola Her kaçan kim urıla başına tâc Cümle hânlardan ala bâc u harâc (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A 26b-27a) Nitekim İskender, Rûm mülküne padişah olduğu zaman tamamen cevherlerle süslü bir taç yaptırmış ve bütün beyler onu tebrik etmeye gelmişlerdir: Çün Sikender milk-i Rûm'a oldı şâh San şeref burcında togdı mihr ü mâh Hüsn-i tâli' birle buldı çün revâc Pür-cevâhirden düzetdi başa tâc Geldiler begler mübârek-bâd içün Şâha sözler söylediler ad içün (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A30a) İskender genellikle savaştan sonra miğferini çıkarır, başına hükümdarlık tacını geçirir ve büyük bir toy düzenleyip halka ihsanlarda bulunur. Örneğin Tamgâc Han'la birlikte Türk ülkesini aldıktan, bütün mülkleri ele geçirdikten ve Fûr'u yendikten sonra böyle olmuştur: Çünki şâh ol kişvere virdi nizâm Oturup Cem tahtına şeh tutdı câm Kodı elden tîgi aldı câm-ı mey Migferin giderdi geydi tâc-ı key Her işüñ evkâtı bilinmek gerek Vaktiyile her iş işlenmek gerek Rezm vaktinde gerekmez bezm ola Rûz-ı bezm içre yaraşmaz rezm ola (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A189b) Memleket çün şâhuñ oldı şark u garb Kalmadı bir ferd anuñla k'ide harb Oturup tahtında urdı başa tâc Her tarafdan Mısr'a çekdürdi harâc Kalmadı düşmen k'anuñla ide ceng İstedi lâ-büd mey ü sâkî vü çeng (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A248a) Çünki Fûr'uñ emrini kıldı tamâm Geçdi tahtında oturdı şâd-kâm Egnine geydi libâs-ı cevheri Başına urundı hem tâc-ı zeri Hurrem olup didi meclis itdiler Sohbet esbâbın müheyyâ kıldılar Başladı devr eyledi la'lîn kadeh Gitdi kaygu yirine geldi ferah (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A152a) Bu seremoninin, İskender'in büyük aşkı Gülşâh'ın yurdundan ayrılıp İran mülküne dönmesinden sonra yaptığı gibi başka hadiselerden sonra da tekrarlandığı olur: Çün irişdi tahtına şeh geydi tâc Geldi beglerden kamu bâc u harâc Hep selâtîn-i zamâne geldiler �İşigine yüz sürüp kul oldılar Oturup Îrân-zemîn tahtında ol Devlet ü bahtına buldı cümle yol Buldı andan kasr u eyvânlar safâ Hem kudûmından cihân buldı safâ Başına kondurdı devlet tâcını Aldı 'âlemden sa'âdet bâcını (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A72b) Eserde anlatıldığına göre İskender kendisi taht ve taç sahibi bir hükümdardır ancak aynı zamanda ele geçirdiği mülklerdeki hükümdarlara ve beylere de çeşitli hediyelerle birlikte taç ihsan eder, böylece onların hükümdarlıklarını onaylar. Bu taç oldukça süslü bir taçtır ve yanında da bazen yakuttan bir kemer ile altından bir taht da vardır: Çog ulaşdurdı şeh ol gün sîm ü zer Kal'alarla memleket tâc u kemer Şehlere lâyıkdur ola tâc bahş Geh vilâyet bahş ola geh genc bahş Şeh gerek kim rezmde ola hem-çü berk Bezm içinde ola çün hûrşîd-i şark (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A99b) Şeh getürdüp sîm ü zerden bî-şümâr La'l ile yâkût u dürr-i şâhvâr Atlas-ı dîbâ kumâş-ı bî-karâr Bahşiş itdi Keyd şâha şehryâr Taht-ı zerrîn virdi tâc ile kemer Zîver-i zerle müzeyyen pür-güher Şeh buyurdı kim getürdiler debîr Âb-ı zer tertîb idüp yazdı harîr Bes ele alup hemân zerrîn kalem Çekdi kâfûr üzre 'anberden rakam Milk-i Hindûstân ile Sind ilini Ser-be-ser mecmû'-ı Zeng iklîmini Keyd şâha bahş idüp virdi berât Buldı Keyd'üñ hâtırı ol dem sebât (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A139b-140a) Bes getürdiler buyurdı sîm ü zer Hem murassa' tâc ile la'lîn kemer Dahi envâ'-ı cevâhir bî-karâr Esb ü üştür hem kumâş-ı bî-şümâr Cümlesin Çîn şâhına kıldı 'atâ Lutf idüp gösterdi 'ahdine vefâ (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A177b) Virdi şeh Tamgâc'a çün tâc u kemer Ol ulusa dahi anı kıldı ser K'anlara Tamgâc asıldan hân idi Ol ulusa dahi ol sultân idi (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A188b) Diğer taraftan İskender'e de zaman zaman taç hediye edildiği olur. Örneğin İskender'in müstakbel kayınpederi Hint ve Sind hükümdarı Keyd, İskender'den gelenlere karşılık olarak yük yük hediyelerle birlikte murassa bir taç da gönderir: �Fîli zer-zencîr düzdi yüz katar Çulları cümle murassa' zer-nigâr Dahi üç biñ esb-i tâzî bâd-pây Zînleri cümle murassa' ser-be-pây On biñ üştür dahi cümle pür-hüner Toptolu ayakları halhâl-ı zer Biñ katar ester dahi sîmîn-na'l Yükleri elmâs u yâkût u la'l Atlas u zerrîn ü envâ'-ı harîr 'Anber ü 'ûd u kumârî vü 'abîr Nice biñ kul her birisi hûb-rûy Nice biñ zîbâ karavaş müşg-bûy Bu tavaruñ cümlesin pür-bâr ider Yükleri la'l ü yevâkit ü dürer Bir murassa' tâc u yâkûtî kemer Taşlarınuñ her biri 'âlem deger (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A89b-99a) İskendernâme türü eserler dışında tac-ı İskender'den şairlerin divanlarında ve diğer eserlerinde de söz ettikleri olur. Örneğin Bâkî bir beytinde çemeni taht-ı Cemşîd'e, laleyi ise tac-ı İskender'e benzetir: Saltanat bâr-gehin kurdı yine fasl-ı bahâr Taht-ı Cemşîd çemen tâc-ı Sikender lâle (Bâkî) (Küçük, 1994: 388) Tac-ı İskender'in laleyle ya da nergisle çoğu zaman bir teşbih münasebetiyle birlikte kullanılması sıkça karşılaşılan örneklerdendir: Bugün lâleyle nergisden çemen pür-zîb ü zîverdür Biri Cem câmıdur sâkî biri tâc-ı Sikender'dür (Hasan Ziyâî) (Gürgendereli, 2002: 154) Dutupdur lâle uş çetr-i Ferîdûn Geyüpdür nergis uş tâc-ı Sikender (Ahmedî, trz: 101) Şekl-i hey'etde nedür çetr-i Ferîdûn lâle Vaz'-ı sûretde nedür tâc-ı Sikender nergis (Ahmedî, trz: 108) Tutar ihsânuñ ile çetr-i Ferîdûn lâle Geyer in'âmuñ ile tâc-ı Sikender nergis (Ahmed-i Dâ'î) (Özmen, 2001: 26) Ferîdûn çetrini tutmış bu lâle Başında nergisüñ tâcı Sikender (Ahmed-i Rıdvân) (Çeltik, 2011: 372) Hayâlî, "Binlerce Ferîdûn hazinesi ve İskender tacını, yolumuza çıkacak dilenciye bol bol veririz." diyerek mala mülke bakışını şöyle ifade eder: Hezâr genc-i Ferîdûn u tâc-ı İskender Gedâya bezl ederiz gelse şâh-râhumıza (Hayâlî) (Tarlan, 1992: 270) Ahmedî talihin nasip etmesi hâlinde sevgilinin ayak toprağı olmayı arzu eder ve böyle olursa Kubâd'ın bahtı ve İskender'in tacının kendisine gerekmediğini söyler: Devlet müyesser itse k'olam saña hâk-i pây Baht-ı Kubâd u tâc-ı Sikender neme gerek (Ahmedî, trz: 434) �Şuhûdî de Ahmedî'ye benzer ifadeler kullanır ve sevgilinin ayağının toprağını tac-ı İskender'e ve ser-i Dârâ'ya değişmeyeceğini ifade eder: Ben hâk-i pâyüñi senüñ ey hüsrev-i cihân Tâc-ı Sikender ü ser-i Dârâ'ya virmezin (Şuhûdî) (Can, 2005: 147) Azmîzâde Hâletî, İskender'in ve Dârâ'nın tacındaki taşların sevgilinin bulunduğu yerdeki taşlarla denk olmadığını söyleyerek sevgilisini över: Nigîn-i tâc-ı Dârâ vü Sikender Degüldür seng-i der-gâhuñla hem-ser (Azmîzâde Hâletî) (Kaya, 2003: 45) Hüseyin Vassaf, Hz. Muhammed'in övgüsünde yazdığı bir şiirinde tac-ı İskender'in ve taht-ı Süleyman'ın, beka mülkünün şahlığı karşısında hiçbir değerinin olmadığını söyler: Tâc-ı İskender sana taht-ı Süleyman neylesin Sen şeh-i milk-i bekasın yâ Muhammed Mustafâ (Hüseyin Vassaf) (Özkan, 1999: 51) Nedîm ise İskender'in tacı ve tahtını yüceltmek şöyle dursun III. Ahmet'in Dârâ'ya ve İskender'e taç bahşettiğini belirterek memduhunun ruhunu okşar: Ya'ni Sultân Ahmed-i Sâlis Tâc-bahş-ı Sikender ü Dârâ (Nedîm) (Macit, 1997: 115) Sonuç İskender çoğu zaman İskenderiye'de bir minarenin üzerine koydurduğu aynası, Yecüc ve Mecüc kavmine karşı yaptırdığı seddi ve arayıp bulamadığı âb-ı hayatla birlikte anılır. Ancak zaman zaman bazı müellifler onun sonraki zamanlarda oldukça meşhur olmuş, ülkeler arasında savaşlara sebebiyet vermiş, gücün ve iktidarın simgesi hâline gelmiş tacından da söz ederler. Taçla ilgili en geniş bilgi Evliyâ Çelebi'nin ünlü eseri Seyahatnâme'de yer almaktadır. Taçtan İskender'in son zamanlarda ele geçirilen hazineleri vesilesiyle de söz edilmiştir. Evliyâ Çelebi ve diğer bazı kaynaklar tacın değerinden ve tarihte oynadığı mühim rolden hayranlıkla söz ederken Divan şairleri çoğunlukla tacı çeşitli sebeplerle küçümserler. Özellikle sevgili söz konusu olduğunda tacın hemen hiçbir değerinin olmadığı vurgulanır. Taç birçok beyitte nergise veya laleye benzerliği ile ele alınır. Kaynakça Ahmedî (trz). Dîvân, haz. Yaşar Akdoğan, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/dosya/1-128334/h/ahmedidivaniyasarakdogan.pdf, (10.05.2013) Ahmed-i Rıdvân (1500). Hâzâ İskendernâme-i Rıdvân, Ankara Üniversitesi DTCF Ktp., M. Con B. 20. �Baydemir, H. (2009). "Özbekistan'da İskender, Zülkarneyn, Lokmân Hekim ve Hatem Tay İle İlgili Halk Anlatıları"., Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 41, s. 109-30. Bozkurt, N. (2010). "Taç", TDV İslam Ansiklopedisi, C. 39, s. 362. Can, E. (2005). Şuhûdî Divançesi (İnceleme-Metin), Çukurova Ü. SBE, Basılmamış YLT, Adana. Devellioğlu, F. (1997). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (1996). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 1. Kitap, haz. Orhan Şaik Gökyay, İstanbul: YKY. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2001). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 5. Kitap, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman-İbrahim Sezgin, İstanbul: YKY. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2002). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 6. Kitap, haz. Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı, İstanbul: YKY. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2003). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 7. Kitap, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman-Robert Dankoff, İstanbul: YKY. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2003). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 8. Kitap, haz. Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı-Robert Dankoff, İstanbul: YKY. Gavaz, A. (2012). "Macarların Kutsal Tacı Szent Korona'da Macarlara Türk Vurgusu", http://turkbilimi.com/?p=10501, (25 Kasım 2012). Gürgendereli, M. (2002). Hasan Ziyâ'î, Hayatı-Eserleri-Sanatı ve Divanı (İncelemeMetin), Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2003/10/20/360093.asp, (25 Kasım 2012). http://www.sabah.com.tr/Dunya/2012/11/12/buyuk-iskenderin-hazinesi-bulundu, (25.11.2012). Kaya, B. A. (2003). Azmî-zâde Hâletî Dîvânı (Tenkitli Metin), Cilt II, Cambridge: Harvard Üniversitesi Doğu Dilleri Yay. Küçük, S. (1994). Bâkî Dîvânı, Ankara: TDK Yay. Lauffer, S. (2004). Büyük İskender, çev. Nilgün Sorguç, İzmir: İlya İzmir Yay. Macit, M. (1997). Nedîm Divanı, Ankara: Akçağ Yay. Özkan, Ö. (1999). Hüseyin Vassaf, Hayatı, Eserleri ve Kemalnâme-i Hakkı Adlı Eseri (İnceleme-Metin), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış YLT, Ankara. Özmen, M. (2001). Ahmed-i Dâ'î Divanı (Metin-Gramer-Tıpkıbasım), Cilt I, Ankara: TDK Yay. �Rüstemzade, İ. (2006). Azerbaycan Folkloru Antolojisi, Cilt XVI (Ağdaş Folkloru), Bakı: Seda Neşriyyatı. Tarlan, A. N. (1992). Hayâlî Divanı, Ankara: Akçağ Yay. Türe, İ. (2010). Zülkarneyn, Kur'an'da Uzaya Seyahati Anlatılan İnsan, İstanbul: Ötüken Yay. Türkçe Sözlük (2005). Ankara: TDK Yay. Vikipedi, "Corona Civica", http://tr.wikipedia.org/wiki/Corona_Civica, (13.05.2013). � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2267 Title A name given to the resource MİTOLOJİ VE ARKEOLOJİNİN KESİŞTİĞİ NOKTADA OSMANLI EDEBİYATI: TÂC-I İSKENDER'İN PEŞİNDE Author Author AVCI, İsmail Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: İskender-i Zülkarneyn, Taç, Gorona, Divan Şiiri. ÖZET Makedonya'dan Hindistan'a uzanan bölgede muazzam büyüklükte bir imparatorluk kuran İskender-i Zülkarneyn, hem kendi zamanında hem de sonraki nesiller üzerinde ciddi bir etki bırakmış, adı yüzyıllar boyunca unutulmamıştır. O günden bu güne hakkında yazılan kitaplar ve anlatılan hikâyeler İskender'in bıraktığı izin ne denli derin olduğunu göstermesi bakımından dikkate değerdir. Bu etkinin bu kadar büyük ve sürekli olmasında, İskender'in çok genç yaşta tahta çıkmasına rağmen elde ettiği büyük başarı, bazı kişisel özelikleri, yaptırdığına inanılan "âyîne-i gîtî-nümâ" (cihanı gösteren ayna) ve "sedd-i İskender" ile karanlıklar ülkesinde arayıp bulamadığı "âb-ı hayat" gibi konular belirleyici olmuştur. İskender'in tarihî ve edebî eserlere konu olmasına sebep de büyük oranda bu hususlardır. Bunlar yanında zaman zaman eserlerde sözü edilen ve İskender'le birlikte anılan bir başka konu ise gücün ve ihtişamın simgesi hâline gelmiş meşhur tacı ve bu taçla ilgili anlatılanlardır. Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'de hakkında uzunca bilgi verdiği bu taç "Gorona" ve "Manlifke" gibi adlarla bilinmektedir. Tarihte birçok hükümdarın başını ve hayallerini süsleyen taç, önemli bir siyasi simge olarak görülmüş, zaman zaman da savaşlara sebebiyet vermiştir. Tam ifadesiyle "taç kimdeyse güç ondadır". İskender'le ilgili diğer konular kadar olmasa da Divan şairleri zaman zaman bu taçtan eserlerinde söz ederler. Taç genel itibarıyla eserlerde İskender'e aidiyeti ve gücün sembolü olması yönüyle ele alınır. Bu çalışmada İskender'e ait olduğuna inanılan taçla ilgili kaynaklarda yer alan bilgiler bir araya getirilmiş ve şairlerin dilinde tacın ne şekilde kullanıldığına dair tespitlere yer verilmiştir. Bunlara, yakın zamanda ele geçirilen İskender tacıyla İskender'in "eşek kulakları"nı veya "boynuzları"nı örtmek için kullandığı söylenen başlığına dair bilinenler de eklenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8ed9b9e64ef6afff8c59cc174e1eb912.docx e3ef2368c009e09c4048a9d41220fa56 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/27ecec16af87a6a0b5adc3d4385f9a99.pdf 7a68d6774362f07a266c411469e271ac PDF Text Text SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAN DERLENEN MASALLARIN YAZIYA AKTARIMI ÜZERİNE BAZI DİKKATLER Ferhat ASLAN İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Halk Bilimi, Kültür Ortamları, Masal, Söz, Yazı. ÖZET Halk bilimi sahası içerisinde değerlendirilen masallar, insanlık tarihi boyunca öncelikle yüz yüze iletişimin sağlandığı sözlü kültür ortamı içerisinde söze dayalı olarak üretilip aktarılmıştır. Medeniyet seviyesinin yükselmesi ve yazının icadıyla birlikte diğer halk bilgisi ürünlerinde olduğu gibi masallar bir yandan sözlü kültür ortamı içerisinde üretilip aktarılırken diğer yandan da yazılı kültür ortamına uyum sağlamış ve yazıya aktarılarak kitaplaştırılmıştır. Görselliğin ön planda olduğu günümüz dünyasında ise masallar elektronik kültür ortamına adapte olarak; çeşitli internet sitelerinde görsel ve işitsel malzeme haline getirilmiş hatta sinemaya aktarılmış böylece ilgililerine ulaştırılmıştır. Masallar halk bilimciler tarafından daha çok sözlü kültür ortamı içerisinde, sözlü kaynaklardan derlenerek yazıya aktarılmıştır. Gerek Avrupa’da gerekse Türkiye’de halk bilimi araştırmalarının erken dönemlerinde masallar üzerine yapılan çalışmalara bakıldığında masalların icra bağlamı ele alınmaksızın sadece masal metnine odaklanılarak derlendiği ve derlenen bu masal metinleri üzerine daha çok tip ve motif çalışmalarının yapıldığı görülmektedir. Bugünkü halk bilimsel teoriler göz önünde bulundurulduğunda halk bilimi araştırmalarının yapıldığı erken dönemlerde halk bilimciler ya da meraklılar tarafından derlenen masalların yazıya aktarımında gerek dil ve üslup gerekse metnin üretildiği bağlam ile ilgili çok çeşitli eksikliklerin olduğunu görülmektedir. Bu bildiride; Türkiye’de çeşitli araştırmacılar tarafından derlenen masallardan hareketle sözlü kültür ortamında icra edilen halk bilgisi ürünlerinin yazıya aktarımında karşılaşılan sorunlar halk bilgisi ve dil bilgisi verileri ışığında ele alınarak bir durum tespiti yapılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2173 Title A name given to the resource SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAN DERLENEN MASALLARIN YAZIYA AKTARIMI ÜZERİNE BAZI DİKKATLER Author Author ASLAN, Ferhat Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Halk Bilimi, Kültür Ortamları, Masal, Söz, Yazı. ÖZET Halk bilimi sahası içerisinde değerlendirilen masallar, insanlık tarihi boyunca öncelikle yüz yüze iletişimin sağlandığı sözlü kültür ortamı içerisinde söze dayalı olarak üretilip aktarılmıştır. Medeniyet seviyesinin yükselmesi ve yazının icadıyla birlikte diğer halk bilgisi ürünlerinde olduğu gibi masallar bir yandan sözlü kültür ortamı içerisinde üretilip aktarılırken diğer yandan da yazılı kültür ortamına uyum sağlamış ve yazıya aktarılarak kitaplaştırılmıştır. Görselliğin ön planda olduğu günümüz dünyasında ise masallar elektronik kültür ortamına adapte olarak; çeşitli internet sitelerinde görsel ve işitsel malzeme haline getirilmiş hatta sinemaya aktarılmış böylece ilgililerine ulaştırılmıştır. Masallar halk bilimciler tarafından daha çok sözlü kültür ortamı içerisinde, sözlü kaynaklardan derlenerek yazıya aktarılmıştır. Gerek Avrupa’da gerekse Türkiye’de halk bilimi araştırmalarının erken dönemlerinde masallar üzerine yapılan çalışmalara bakıldığında masalların icra bağlamı ele alınmaksızın sadece masal metnine odaklanılarak derlendiği ve derlenen bu masal metinleri üzerine daha çok tip ve motif çalışmalarının yapıldığı görülmektedir. Bugünkü halk bilimsel teoriler göz önünde bulundurulduğunda halk bilimi araştırmalarının yapıldığı erken dönemlerde halk bilimciler ya da meraklılar tarafından derlenen masalların yazıya aktarımında gerek dil ve üslup gerekse metnin üretildiği bağlam ile ilgili çok çeşitli eksikliklerin olduğunu görülmektedir. Bu bildiride; Türkiye’de çeşitli araştırmacılar tarafından derlenen masallardan hareketle sözlü kültür ortamında icra edilen halk bilgisi ürünlerinin yazıya aktarımında karşılaşılan sorunlar halk bilgisi ve dil bilgisi verileri ışığında ele alınarak bir durum tespiti yapılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548