214 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/88d97f267b34d947e5254984be729920.docx b2f33b6a0b890ed3b46b1db9c9fbb09a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7800f3b1e6d14c899e8cbf0e09111939.pdf 52ef3c222dad0de005092ebb44cbeed9 PDF Text Text METİN DİL BİLİMİ AÇISINDAN HACI BAYRAM-I VELÎ'NİN ŞİİRLERİ Mete Yusuf USTABULUT - Emrah BOYLU - Muhammet Hüseyin YAZICI Yunus Emre Enstitüsü, Romanya, İran, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Metin Bilim, Hacı Bayram-ı Veli, Çağdaş Yöntemler. ÖZET Metin dil bilim; bir metni yapısal ve anlamsal bütünlükleri açısından değerlendirerek ve bu değerlendirmeler sonucunda metni oluşturan temel unsurları anlamaya yönelen yeni bir yöntemdir. Metin dil bilim metni meydana getiren her bir unsuru ayrı ayrı ele alarak değerlendirir ve aralarındaki bağlantıları ortaya koyar. Metin dil bilim metne yaklaşım gerekçeleri birden fazla unsur içermektedir. Metnin görünen ve görünmeyen yapılarının tespit edilerek değerlendirilmesi metin dil biliminin alanına girer. Ayrıca toplumun ritüelleri, gelenekleri, kültürü, sosyal psikolojinin etkileri gibi metnin arka planını oluşturan görünmez güç unsurları ile metin arasındaki bağın ortaya çıkarılarak incelenmesi de metin dil biliminin konusudur. Metin dil bilim açısından metne yaklaşımda, metni meydana getiren kelime ve cümlelerin ele alınmasından çok, metne bütünsel yaklaşım esas alınmaktadır. Metni oluşturan bağlantılar ve bunların birbirleriyle olan ilişkileri üzerinde durulmaktadır. Metin dil bilim, metnin işlevsel yapısından yola çıkarak birbirleriyle olan işlevsel bağlantılarını da irdeler. Bu bağlantılar en çok şiirin yapısında ortaya çıkmaktadır. Şiir kendine özgü yapısıyla diğer edebi metinlerden ayrı bir niteliğe sahiptir. Bu nedenle şiir değerlendirmelerde eski şerh yöntemleriyle beraber metin dil bilimi bir araya geldiği zaman Türk şiirinin zengin anlam çeşitliliği ve derinliğinin daha net bir biçimde ortaya çıkacağı ve Türkçenin söyleyiş gücünün bir kere daha örnekleriyle vurgulanacağı görülecektir. Bu çalışmada Anadolu coğrafyasında Türkçe ile şiirler yazan Hacı Bayram-ı Veli’nin şiirleri, şerh yöntemi ve metin dil bilimi yöntemi bir araya getirilerek incelenmeye çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1872 Title A name given to the resource METİN DİL BİLİMİ AÇISINDAN HACI BAYRAM-I VELÎ'NİN ŞİİRLERİ Author Author USTABULUT, Yunus Emre YAZICI, Muhammet Huseyin Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Metin Bilim, Hacı Bayram-ı Veli, Çağdaş Yöntemler. ÖZET Metin dil bilim; bir metni yapısal ve anlamsal bütünlükleri açısından değerlendirerek ve bu değerlendirmeler sonucunda metni oluşturan temel unsurları anlamaya yönelen yeni bir yöntemdir. Metin dil bilim metni meydana getiren her bir unsuru ayrı ayrı ele alarak değerlendirir ve aralarındaki bağlantıları ortaya koyar. Metin dil bilim metne yaklaşım gerekçeleri birden fazla unsur içermektedir. Metnin görünen ve görünmeyen yapılarının tespit edilerek değerlendirilmesi metin dil biliminin alanına girer. Ayrıca toplumun ritüelleri, gelenekleri, kültürü, sosyal psikolojinin etkileri gibi metnin arka planını oluşturan görünmez güç unsurları ile metin arasındaki bağın ortaya çıkarılarak incelenmesi de metin dil biliminin konusudur. Metin dil bilim açısından metne yaklaşımda, metni meydana getiren kelime ve cümlelerin ele alınmasından çok, metne bütünsel yaklaşım esas alınmaktadır. Metni oluşturan bağlantılar ve bunların birbirleriyle olan ilişkileri üzerinde durulmaktadır. Metin dil bilim, metnin işlevsel yapısından yola çıkarak birbirleriyle olan işlevsel bağlantılarını da irdeler. Bu bağlantılar en çok şiirin yapısında ortaya çıkmaktadır. Şiir kendine özgü yapısıyla diğer edebi metinlerden ayrı bir niteliğe sahiptir. Bu nedenle şiir değerlendirmelerde eski şerh yöntemleriyle beraber metin dil bilimi bir araya geldiği zaman Türk şiirinin zengin anlam çeşitliliği ve derinliğinin daha net bir biçimde ortaya çıkacağı ve Türkçenin söyleyiş gücünün bir kere daha örnekleriyle vurgulanacağı görülecektir. Bu çalışmada Anadolu coğrafyasında Türkçe ile şiirler yazan Hacı Bayram-ı Veli’nin şiirleri, şerh yöntemi ve metin dil bilimi yöntemi bir araya getirilerek incelenmeye çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9116287c6b0367eeff3d8d7c0fe56b7b.docx cd2c189b80fabf551646e549610c4890 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f2fff8edda5bef664bff9dd9ab09b843.pdf abffcde698f58eccf60c5d9b97cc17b1 PDF Text Text GÉRARD DE NERVAL’İN GÖZLEMLEDİĞİ DOĞU’DA TÜRK / OSMANLI İMGESİ Ümran TÜRKYILMAZ Gazi Üniversitesi, Batı Dilleri Ve Edebiyatları Bölümü, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Gérard de Nerval, Doğu'da Seyahat, Türk / Osmanlı İmgesi, Oryantalizm, Öteki. ÖZET Çalışmada, Fransız şair, yazar ve romantik gezginlerinden Gérard de Nerval'in Doğu'da Seyahat adlı romanında gün ışığına çıkan Türk / Osmanlı imgesi, metne bağlı inceleme yöntemi ışığında çözümlenmeye çalışılacaktır. XIX. yüzyılın ortalarında uzun zamandır düşlediği İstanbul'a gelen ve Osmanlı kültürüne derin bir sevgi ile bağlanması sonucunda gündemde kalmayı başarmış romantik bir gezgindir Nerval. Düşler ve gündelik yaşam arasında sıkışan yazar, giderek artan bir biçimde benliğindeki gelgitlerle boğuşurken, gecesini aydınlatacak olan ışığı Doğu'da görür. Antik dönemden beri "romantiğin yeri", "egzotik varlığın mekânı", "sahiplenici veya tahakküm altına alıcı anıların ve deneyimlerin ülkesi" olan bu uzamda kendi söylencesini oluşturur. Okur, Batı izlenimleriyle açılıp Mısır ve Suriye'den sonra İstanbul'a dek uzanan yapıtın odak noktasında Türk / Osmanlı imgesine yakından tanıklık eder. Nerval, gezdiği bu uzamların, efsanelerini, fantastik öykülerini, geleneklerini, göreneklerini, tarihini, toplumsal ve siyasal düzenine ilişkin saptamalarını bazen bir tarihçinin bazen de bir sosyologun bakışıyla titizlikle aktarır. Düşle gerçeklik arasında gidip gelen Nerval, hep merak konusu olan ve çoğunlukla mistik bir ruhla bağlandığı Doğu'da, geçmişini ve kendi tinsel dünyasını ararken, ötekini / başkasını nesnel olarak algılamaya yönelir. İstanbul ve özellikle Pera'daki izlenimleri, harem yaşantısına olan ilgisi, Türklerin Müslüman olmayanlara karşı gösterdikleri hoşgörüdeki başarısı, derviş tekkeleri, mezarlıkların güzellikleri, pazarlar, Ramazan geceleri, bayramlar gibi konularda yazarın aktardığı bilgiler, yapıtın kültürel artalanını oluşturur. Öznel bir bakış açısından aktarılan ve her satırında yazarın soluğunun duyumsandığı Doğu'da Seyahat yapıtından yola çıkarak Türk / Osmanlı imgesi irdelenmeye çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2021 Title A name given to the resource GÉRARD DE NERVAL’İN GÖZLEMLEDİĞİ DOĞU’DA TÜRK / OSMANLI İMGESİ Author Author TÜRKYILMAZ, Ümran Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Gérard de Nerval, Doğu'da Seyahat, Türk / Osmanlı İmgesi, Oryantalizm, Öteki. ÖZET Çalışmada, Fransız şair, yazar ve romantik gezginlerinden Gérard de Nerval'in Doğu'da Seyahat adlı romanında gün ışığına çıkan Türk / Osmanlı imgesi, metne bağlı inceleme yöntemi ışığında çözümlenmeye çalışılacaktır. XIX. yüzyılın ortalarında uzun zamandır düşlediği İstanbul'a gelen ve Osmanlı kültürüne derin bir sevgi ile bağlanması sonucunda gündemde kalmayı başarmış romantik bir gezgindir Nerval. Düşler ve gündelik yaşam arasında sıkışan yazar, giderek artan bir biçimde benliğindeki gelgitlerle boğuşurken, gecesini aydınlatacak olan ışığı Doğu'da görür. Antik dönemden beri "romantiğin yeri", "egzotik varlığın mekânı", "sahiplenici veya tahakküm altına alıcı anıların ve deneyimlerin ülkesi" olan bu uzamda kendi söylencesini oluşturur. Okur, Batı izlenimleriyle açılıp Mısır ve Suriye'den sonra İstanbul'a dek uzanan yapıtın odak noktasında Türk / Osmanlı imgesine yakından tanıklık eder. Nerval, gezdiği bu uzamların, efsanelerini, fantastik öykülerini, geleneklerini, göreneklerini, tarihini, toplumsal ve siyasal düzenine ilişkin saptamalarını bazen bir tarihçinin bazen de bir sosyologun bakışıyla titizlikle aktarır. Düşle gerçeklik arasında gidip gelen Nerval, hep merak konusu olan ve çoğunlukla mistik bir ruhla bağlandığı Doğu'da, geçmişini ve kendi tinsel dünyasını ararken, ötekini / başkasını nesnel olarak algılamaya yönelir. İstanbul ve özellikle Pera'daki izlenimleri, harem yaşantısına olan ilgisi, Türklerin Müslüman olmayanlara karşı gösterdikleri hoşgörüdeki başarısı, derviş tekkeleri, mezarlıkların güzellikleri, pazarlar, Ramazan geceleri, bayramlar gibi konularda yazarın aktardığı bilgiler, yapıtın kültürel artalanını oluşturur. Öznel bir bakış açısından aktarılan ve her satırında yazarın soluğunun duyumsandığı Doğu'da Seyahat yapıtından yola çıkarak Türk / Osmanlı imgesi irdelenmeye çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4259ef931a6ec9d775543305f5eadcff.docx 281890b6b1693b730145d4814a4f6b16 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8ed2887fdc7a75f45040678ee1d651ad.pdf 33fac198770ccd2a5ddedb1397d91c6e PDF Text Text MİZAH AKTARIMINDA KÜLTÜREL BELLEĞİN KULLANIMI: FERHAT İLE ŞİRİN Abdurrahim TÜRKER Hacettepe Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Türk Halkbilimi Anabilim Dalı, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Ferhat ile Şirin, karikatür, hikâye, mizah, kültürel bellek. ÖZET Mizahın bir iletişim aracı olarak kullanımı, halk kültüründe önemli bir yere sahiptir. Geleneğin taşıyıcısı olan kodlar günümüzde karikatüristler tarafından sıkça kullanılmaktadır. Yani, fıkralar, hikâyeler, destanlar, efsaneler, mitler karikatür sektörü için önemli bir malzeme teşkil eder. Karikatüristler, karikatürlere referans olan ana metinlere sürekli gönderimde bulunurlar. Bu çalışmada, nesilden nesile sözlü ve yazılı kültür yoluyla aktarılan, Anadolu ve İran coğrafyasında önemli bir yere sahip olan, zaman içinde varyantlaşan Ferhat ile Şirin hikâyesinin, karikatürlerle nasıl dönüşüme uğradığı/yeniden yazıldığı üzerinde durulmuştur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2167 Title A name given to the resource MİZAH AKTARIMINDA KÜLTÜREL BELLEĞİN KULLANIMI: FERHAT İLE ŞİRİN Author Author TÜRKER, Abdurrahim Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Ferhat ile Şirin, karikatür, hikâye, mizah, kültürel bellek. ÖZET Mizahın bir iletişim aracı olarak kullanımı, halk kültüründe önemli bir yere sahiptir. Geleneğin taşıyıcısı olan kodlar günümüzde karikatüristler tarafından sıkça kullanılmaktadır. Yani, fıkralar, hikâyeler, destanlar, efsaneler, mitler karikatür sektörü için önemli bir malzeme teşkil eder. Karikatüristler, karikatürlere referans olan ana metinlere sürekli gönderimde bulunurlar. Bu çalışmada, nesilden nesile sözlü ve yazılı kültür yoluyla aktarılan, Anadolu ve İran coğrafyasında önemli bir yere sahip olan, zaman içinde varyantlaşan Ferhat ile Şirin hikâyesinin, karikatürlerle nasıl dönüşüme uğradığı/yeniden yazıldığı üzerinde durulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3d8e2df9a128fce358900be9e6915741.docx 049f48ec57f6b2339b820a0c43863c61 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f246358fc7edd358ab0fec855cf2fdb5.pdf dc168e3a69fbf3656fe83a6cdf4d3fb4 PDF Text Text KERİM GURBANNEPESOV'UN “MUGALLİMİN SÖZİ“ ADLI ŞİİRİNDEN HAREKETLE TÜRKMEN ÇOCUK EDEBİYATI ŰZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Hıfzı TOZ Zenica Üniversitesi, Filozofski Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Zenica / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Türkmen Çocuk Edebiyatı, Kerim Gurbannepesov, Türk Dünyası Edebiyatı. ÖZET Bildiride son dönem Türkmen edebiyatının önemli şahsiyetlerinden olan Kerim Gurbannepesov'un “Mugallımın Sözi“ adlı şiirinden yola çıkılarak Türkmen Çocuk Edebiyatı üzerine birtakım değerlendirmelerde bulunulmuştur. Şiirde işlenen değerler millî, kültürel ve toplumsal açıdan ele alınmış ve üzerinde çeşitli değerlendirilmeler yapılmıştır. Türk Dünyası edebiyatları içinde önemli bir yere sahip olan Türkmen Çocuk Edebiyatı 1920'li yıllardan sonra büyük bir atılım içine girmiş ve önemli şahsiyetler yetiştirmiştir. Bu şahsiyetlerden biri de döneminin “Mahtumgulu“su olarak anılan Kerim Gurbannepesov'dur. Gurbannepesov, hem büyükler için, hem de çocuklar için verdiği eserlerle haklı bir üne kavuşmuş şairdir. Onun “Mugallımın Sözi“ adlı şiiri de bu özellikleri ve içeriği ile çocuk edebiyatı açısından dikkatleri çeker. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c5ddc5bf35d35cc0c88ebb1c14dbad14.doc ae39bd5801e1660c6fb0b417dca3586d https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/81e4a0ccf84793be9954b8a11b8be113.pdf 1d5e584da0c52492eaf5aa3005ebb138 PDF Text Text KERİM GURBANNEPESOV'UN ‘’MUGALLİMİN SÖZİ’’ ADLI ŞİİRİNDEN HAREKETLE TÜRKMEN ÇOCUK EDEBİYATI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Hıfzı TOZ1 Özet Bildiride son dönem Türkmen edebiyatının önemli şahsiyetlerinden olan Kerim Gurbannepesov'un “Mugallımın Sözi“ adlı şiirinden yola çıkılarak Türkmen Çocuk Edebiyatı üzerine birtakım değerlendirmelerde bulunulacaktır. Şiirde işlenen değerler millî, kültürel ve toplumsal açıdan ele alınacak ve üzerinde çeşitli değerlendirilmeler yapılacaktır. Türk Dünyası edebiyatları içinde önemli bir yere sahip olan Türkmen Çocuk Edebiyatı 1920'li yıllardan sonra büyük bir atılım içine girmiş ve önemli şahsiyetler yetiştirmiştir. Bu şahsiyetlerden biri de döneminin “Mahtumkulu“su olarak anılan Kerim Gurbannepesov'dur. Gurbannepesov, hem büyükler için, hem de çocuklar için verdiği eserlerle haklı bir üne kavuşmuş şairdir. Onun “Mugallımın Sözi“ adlı şiiri de bu özellikleri ve içeriği ile çocuk edebiyatı açısından dikkatleri çeker. Anahtar Kelimeler: Türkmen Çocuk Edebiyatı, Kerim Gurbannepesov, Türk Dünyası Edebiyatı EVALUATION OF TURKMEN CHILDREN'S LITERATURE BASED ON KERIM GURBANNEPESOV'S POEM ''MUGALLIMIN SOZI'' Abstract In this work, I will try to analyse Turkmen literature for children ili ( children's literature ). Poem ''Mugallımın Sözi'', by Turkmen poet Kerim Gurbannepesov; one of the most important figures of Turkmen literature in the latest period, will be used for the purpose of this analysis. In this poem, values considered from national, cultural as well as social aspect will be analysed. Turkmen literature for children takes very important place in Turkish world literature; it has made hudge step forward since 1920's and it produced many significant names. One of these 1 Yrd.Doç.Dr., Zenica Üniversitesi, Filozofski (Felsefe) Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Zenica / Bosna-Hersek �names is Kerim Gurbannepesov, known as ''Mahtumkulu'' of that period. Poet Gurbannepesov gained fame by authoring works for adults and children. When it comes to children's literature, content of his poem, ''Mugallımın Sözi'', attracts a lot of attention. Key Words: Turkmen literature for children - Kerim Gurbannepesov - Turkish world literature Çocuk edebiyatı, ülkelerin, milletlerin, devletlerin ve toplumların geleceği olan çocukların eğitiminde ve onların iyi bir insan, iyi bir vatandaş olarak hayata hazırlanmalarında önemli bir yer tutar. Denilebilir ki çocuk edebiyatı bir yüzü bireye, bir yüzü de topluma dönük olan bir eğitim aracıdır. O yüzden de bütün toplumlar, çocuk eğitimine ve çocuk edebiyatına çok önem verirler ve verdikleri bu önem kadar da geleceğe daha güvenle, daha emin adımlarla yürürler. Her devlet, her ülke, her rejim ve her inanç kendi isteği doğrultusunda bir nesil yetiştirmek için çocuk edebiyatına başvurur. Çünkü çocuk edebiyatının işlevlerinden biri de edebiyattan istifade ile istenilen değerler doğrultusunda çocuklar yetiştirebilmektir. Şurası bir gerçektir ki, bu günün gelişmiş, ilerlemiş toplumları ve ülkeleri, dünün çocuk edebiyatına önem veren toplumları ve ülkeleridir. Bunlarla birlikte çocuk edebiyatı, toplumların yüzyıllar öncesinden getirdiği birtakım maddî ve manevî değerlerin çocukların daha kolay anlamasına ve algılayabilmesine ve onlarda bir estetik duygunun oluşmasına da yardımcı olur. Yine çocuk edebiyatı, çocuğun bu maddî ve manevî değerler içinde yetişmesinin yanı sıra onun bir birey olarak sosyalleşmesine, dil gelişimini tamamlamasına, kendi duygu ve düşüncelerini daha anlaşılır ve daha rahat bir şekilde ifade edebilmesine, kelimelere hakim olmasına, vatanını, milletini, ülkesini, kültürünü, çevresini, ailesini sevmesine de imkan verir. Bunların yanı sıra çocuk edebiyatı, edebiyatın bütün özelliklerini bünyesinde barındırır ve daha çok çocuğun eğitimini ön plana alan, çocuk eğitimini hedefleyen bir eğitim aracı olmakla birlikte bir millete ait kültürel değerleri, edebiyatı ve estetiği kullanmak suretiyle nesilden nesile aktarılmasını sağlayan ve o değerleri nesilden nesile taşıyan bir vasıta olarak da karşımıza çıkar. O yüzden de toplumlar ve ülkeler, çocuk edebiyatına gereken önemi vererek çocuk edebiyatlarını bu amaç ve ilkeler doğrultusunda ele alırlar ve bu amaç ve ilkelerin doğrultusunda çocuklarını yarınlara hazırlarlar. Başlangıçta sözlü olduğu düşünülen ve daha sonra yazılı edebiyata dönüşen çocuk edebiyatları, yazının kullanılmasıyla birlikte, kaleme alındıkları sözlü dönemin özelliklerini de içine alacak biçimde yazıya aktarılmışlardır. Batı çocuk edebiyatlarının da ilk dönemleri �şüphesiz sözlü olmakla beraber bu dönem etkisini, yazının etkin olarak kullanıldığı döneme kadar sürdürmüştür. Bu durum bütün çocuk edebiyatına sahip ülkeler için geçerlidir. Bu ülkelerin çocuk edebiyatları, bu şekilde gelişmesini sürdürmüş ve bu yolu takip etmişlerdir. Bu gün, bir anlamda Dünya çocuk edebiyatlarının en gelişmiş örneklerine sahip bulunan Batı edebiyatları da bu yolu takip ederek günümüze kadar gelmişlerdir. “Batıda çocuk edebiyatı ninniler, masallar gibi edebî ürünlerle başlamaktaydı. Bu da o topluma ait değerlerin, inanışların, geleneklerin nesilden nesile aktarılmasına aracılık etmekteydi. Hikâye ve masal anlatıcılarını aynı zamanda da o toplumun değerlerini, kültürlerini, âdetlerini muhafaza eden ve onu kendisinden sonraki nesle aktaran insanlar olarak görmek mümkündür. Yazının kullanılmasına kadar olan süreçte sözlü geleneğe dayanan yapı, varlığını etkili bir şekilde sürdürmüş, daha sonraları ise bu sözlü edebî ürünler derlemeler yoluyla yazıya geçirilerek, yazılı çocuk edebiyatına temel teşkil ettirilmişlerdir. Yazının kullanılmasından sonraki dönemde kaleme alınan el yazması çocuk edebiyatı ürünleri, daha çok ders kitabı şeklinde olmakla birlikte soru–cevap öğretim tekniğine dayalı çocuk şarkıları, tekerlemeler gibi edebî metinleri içermekteydi. Genel olarak denilebilir ki, batı ülkelerinde çocuk edebiyatının gündeme gelmesi, büyükler için yazılmış köklü eserlerin çocuklar tarafından okunmasıyla oluşmuştur. Bu yüzden de çocuklar için oluşturulan edebiyatın çok derin bir geçmişinin olmadığı söylenebilir. Zaten 16. yüzyıla kadar ne Türkiye‟de ne de başka ülkelerde çocukları hedef alan bir çocuk edebiyatı vardı. Türkmen çocuk edebiyatı da dünyadaki diğer halkaların çocuk edebiyatları gibi temelini, sözlü dönemde ve klasik dönemde oluşturduğu edebiyat ürünlerine dayar. Zira Türkmenler, gerek yaşama biçimlerinden, gerekse yazıya geç geçmelerinden dolayı sözlü edebiyata oldukça önem vermişlerdir. O yüzden de Türkmenler, çok geniş bir sözlü halk yaratıcılığı kültürüne sahiptirler ki bunlar, destanlar, masallar, bilmeceler, atasözleri, aydımlar (şarkı ve türküler) gibi halkın yaşantısını, yaşama biçimini, gelenek ve göreneklerini işleyen eserlerdir. Bu dönemleri ve bu dönemlerde verilen edebiyat ürünlerini tanımadan ve anlamadan Türkmen çocuk edebiyatının bu gününü anlamak zordur. Türkmen çocuk edebiyat tarihlerine baktığımızda, Türkmen çocuk edebiyatının üç ana kaynaktan beslendiğini ve etkilendiğini görürüz. Bu etkilerden ilki, temeli sözlü dönem �edebiyatına kadar uzanan ve halkın yüzyıllar boyunca kendi içinde oluşturduğu ürünlerden, yani halk yaratıcılığından etkilenme; ikincisi, klasik dönem Türkmen edebiyatı ve yazılı dönemde verilen edebî ürünlerinden etkilenme; üçüncüsünün ise, diğer halkların çocuk edebiyatı ürünlerinden tercümeler yoluyla etkilenme olduğunu söyleyebiliriz. Bunlardan birincisi halk yaratıcılığına ait olan ürünleridir ki bu ürünler, çok eski dönemlerin ürünleri olmakla birlikte günümüzde de hâlâ günün şartlarına uyarlanarak işlenmektedirler.” (TOZ, 2008: 99-100) Türk dünyası içinde önemli bir yere sahip olan Türkmen edebiyatı, başlangıçta sözlü olarak bünyesinde barındırdığı ve daha sonra, 1920‟li yıllardan sonra da yazılı olarak yoluna devam edecek olan bağımsız bir çocuk edebiyatına sahip olur. Türkmen Çocuk Edebiyatı, bu yıllardan sonra Sovyet rejiminin de yol göstermesi ve zorlamasıyla yıldan yıla gelişimini sürdürerek günümüze kadar gelir. Başlangıçta Berdi Kerbabayev, Yakup Nasırlı, Beki Seytekov, Ata Salıh, Aman Kekilov gibi sanatçıların açtığı bu yolda yürüyen ve daha sonraları bu sahaya eğilen birçok sanatçıyı görmek mümkün olacaktır. Bu dönem içerisinde adı öne çıkan sanatçılardan biri de Mahtumkulu ödülüne layık görülen Kerim Gurbannepesov‟dur. Gurbannepesov, hem büyükler için, hem de çocuklar için verdiği eserlerle haklı bir üne sahip olmuş bir şahsiyettir. 18 Ekim 1929 tarihinde Aşgabat‟ın Gökdepe Rayonunun (ilçe) Yılgın köyünde doğan şair, ilk şiirini daha on yaşındayken 1939 yılında “Kolhozçı Sesi” gazetesinde yayımlatır ve şair bununla şiir dünyasına ilk adımını atar. Ardından birçok gazete ve dergilerde de çalışan şair, yine şiirler yazmaya ve yayımlatmaya devam eder. Kerim Gurbannepesov, 1967 yılında “Türkmen Halk Yazarı” unvanına layık görülür ve 1970 yılında da “Türkmenistan Cumhuriyeti Mahtumkulu Devlet Ödülü Sahibi” olur. Türkmen şairi, halk yazarı, Türkmenistan Cumhuriyeti Mahtumkulu devlet ödülü sahibi, Türkmenistan Yukarı Sovyeti‟nin milletvekili ve kendi döneminde ikinci Mahtumkulu olarak görülen Kerim Gurbannepesov, 1 Eylül 1988‟de ardında birçok eser ve sevenler bırakarak ebedî dünyaya göçer. Şair, Türkmen hayatına ve kültürüne ait birçok konuyu şiirlerinde işlemiştir. Hayatın bütün unsurları, onun şiirlerinde yer alır. Ana dili, ev, aile, komşu, töreler, öğüt-nasihat, yaşanılan mahâl, beşerî münasebetler, edeplilik, namus ve misafirperverlik gibi millî ve kültürel konular onun şiirerinde en ince noktalarına kadar irdelenir ve bunların ideal şekilleri okuyucuya �hissettirilir. Türkmen kültürünün geçmişini çok iyi bilen ve geleceğini de ileri görüşlülükle ele alan Kerim Gurbannepesov, Türkmen halkının yetiştirdiği kültür adamlarına da saygıda bulunur ve onları şiirlerinde yâd etmekten uzak durmaz. Bir başka deyişle şair, kendi halkını sevdiğinden, halkına ait olan bütün millî ve manevî değerleri yüreğinde hisseder ve bunu da şiirlerinin kahramanları vasıtasıyla yine halkına yansıtır. Çocuk edebiyatı sahasını da ihmal etmeyen şair, bu saha ile ilgili yedi adet eser verir. Şairin çocuk edebiyatına ait olan ilk eseri 1954 yılında “Maşgala ve Mekdep” adıyla yayımlanır. Bu sahaya ait olan ikinci eserini ise, 1955 yılında “Yalta ve Bagt”; üçüncü eserini 1956 yılında “Yaşacık Dostlarıma”; dördüncü kitabını 1958 yılında “Gonurca”; beşinci kitabını 1959 yılında “Nazarcan‟ın Pilcağızı”; altıncı kitabını 1975 yılında “Ös Saçım Ös”; yedinci ve son eserini ise şair, 1978 yılında “Atalar ve Çagalar” adlarıyla yayımlatır ve bu eserleri Türkmen çocuk edebiyatı sahasının önemli eserleri arasına sokar. “Kerim Gurbannepesov, sadece bir şair veya nâsir olarak değil, çocuklar için kaleme aldığı şiirler ile de Türkmen halkı arasında ün kazanır. Zira o, Türkmenistan‟ın „Mıdam Tayyar‟ gazetesinin ve „Pioner‟ dergisinin en önemli yazarlarındandı. Çocukları da ihmal etmeyen şair, yazarlığının ve şairliğinin yanı sıra çocuk edebiyatına da eğilir ve Türkmen edebiyatının bu sahasına da hizmet eder. O, ilk olarak 1951 yılında “Yaşa Parahatçılık Yaşa”, 1959 yılında “Nazarcanın Pilcağızı” gibi daha sonra bestelenen şiirleri kaleme alır. “Gonurcanın Hekayası” adlı manzum hikâye/masalı da yazan şairin bu eseri “Gonurca” adıyla Türkmenistan‟da ilk kez bir çizgi filme çevrilir. Bununla sınırlı kalmayan şair, “Matallar” adıyla ve çocuklar için manzum bilmeceler de kaleme alır ve yayınlatır.” (Toz, 2012:129) Biz de bu tebliğimizde onun çocuk edebiyatına yönelik şiirlerinden biri olan “Mugallimin (Öğretmenin) Sözi” adlı şiirini ele alıp üzerinde birtakım değerlendirmelerde bulunacağız. MUGALLIMIN SÖZİ Mugallımın sözi- Vatanın sözi. Ol söze yerleşyer dünye dek mazmun. ÖĞRETMENĠN SÖZÜ Mugallımın sözi kanun mekdepde Mugallımın sözi öyde de kanun. Öğretmenin sözü- vatanın sözü. �O söze yerleĢiyor dünya kadar içerik. Şeydip mugallımın aydan sözüni Öğretmenin sözü kanun (dur) okulda Asırdan asıra ekider dövür. Öğretmenin sözü evde de kanun (dur). “Öğretmen böyle dedi!” diyor çocuklar. Öğretmen dedi mi- kesilir tartıĢma Öğretmenin söylediği sözünü tekrarlayıp, “Mugallım şey diydi!” diyer çagalar. Çocuklar Ģafak ile okula gider. Mugallım diydi mi- kesiler cedel. Mugallımın aydan sözün gaytalap, Öğretmenin söylediği sözünü tekrarlayıp, Çagalar dan bilen mekdebe gider. Çocuklar yine okuldan döner… Sonra çocuklar da öğretmen olup, Mugallımın aydan sözün gaytalap, O sözü Çagalar yene de mekdepden gaydar… Gelecekteki Onson çagalar hem mugallım bolup, Nesile Ol sözi Söyler. Gelcekki Nesile Gençler, Aydar. Kullanılır gider öğretmen sözü. Öğretmen sözü- vatana ömür(dür). Yaşlar, Böylece öğretmenin söylediği sözünü İşler yörer mugallım sözi. Asırdan asıra götürür devir. Mugallımın sözi- Vatana ömür. “Mugallımın Sözi” adlı şiir şekil olarak değerlendirildiğinde şiirin dört bentten oluşturulduğu görülür. Ancak bazı bentlerdeki alt alta yazılmış olan kesik mısraları yan yana getirdiğimizde ve bu bentleri birleştirdiğimizde hece sayıları aynı olan dört kıta oluşturmanın mümkün olduğunu söyleyebiliriz. Şiirin 1. ve 2. dörtlüğü 11‟li hece ölçüsü ile yazılmış ve dört mısradan oluşturulmuştur. Şiirin 3. ve 4. kıt‟aları ise kesik mısralardan ve bölünmüş hece vezninden oluşturulduğu için beş mısralıdır. Ancak bu bölünmüş hece vezinli kesik mısraları alt alta değil de yan yan yana getirdiğimizde 11 heceli, dört mısralı dörtlükler elde edilebiliriz. Mesela 3. kıt‟anın birinci, ikinci ve üçüncü mısraları 11‟li hece ölçüsüyle yazılmış, dördüncü mısra ise bir kesik mısradır ve bu �bölünmüş hece vezinli kesik mısrayı yan yana getirdiğimizde 11 heceli bir mısra meydana getirebiliriz. Mesela: Mugallımın aydan sözün gaytalap, = 11 Çagalar yene de mekdepden gaydar… = 11 Onson cagalar hem mugallım bolup, Ol sözi = 11 =3 Gelcekki = 3 Nesile Aydar =3 = 2…………… 3+3+3+2=11 Bu bölünmüş hece vezinli kesik mısrayı yan yana getirip yazdığımızda 3+3+3+2=11‟li hece vezni oluşturduğu görülür. Aynı durum dördüncü mısrada ise şöyledir: YaĢlar, =2 ĠĢler yörer mugallım sözi. =9..………… 2+9=11 Mugallımın sözi- vatana ömür. =11 ġeydip mugallımın aydan sözüni =11 Asırdan asıra ekider dövür. =11 Buna göre diyebiliriz ki şiirdeki bölünmüş hece vezinli kesik mısraları birleştirdiğimizde şiir, dört kıt‟adan meydana getirilmiş ve şiirin tamamı 11‟li hece vezniyle kaleme alınmıştır. Şiirde kafiye ise belli bir düzen içerisinde kullanılmamış ve kafiye konusunda serbest davranılmıştır. Ancak mazmun- kanun; gaydar-aydar; ömür dövür gibi kelimelerde kafiyeye rastlanırken şiirin bütününde sistemli bir kafiye anlayışının olduğunu söylemek mümkün değildir. Şairin, şiirin bütünü üzerinde hece ölçüsüne gösterdiği hassasiyeti kafiye konusunda göstermediği söylenebilir. Şiire muhteva olarak baktığımızda ise görürüz ki şiir, bir büyük şairin öğretmene karşı olan duygularını, yine bir şair inceliğiyle anlatmasını içerir. Şair, şiirinde özellikle öğretmen ile vatan; nesil ile devir arasındaki ilişkiye dikkat çeker. Çünkü bu kavramlar birbirleriyle ilişkilidirler ve birbirlerinin bir anlamda tamamlayıcısıdırlar ve bu kavramlar aynı zamanda çocuğun eğitimi ile, vatanla, ülkenin geleceği ve devletin devamı ile, kısaca bir milletin yarını ile ilgilidirler. O yüzden de bu kavramlar önemlidirler ve bunları ihmal etmek demek kültürün, ülkenin, devletin, milletin, vatanın geleceğini ihmal etmek demektir. �Öğretmenler, milletlerin ve toplumların geleceklerini şekillendiren toplum mühendisleri, toplum mimarlarıdır. Bir milletin geleceği şüphesiz öğretmene verdikleri değerle ölçülür. O yüzden de her millette ve her toplumda öğretmen çok önemlidir ve o, sözü dinlenmesi gereken, bir aksakal niteliğinde bir insandır. Bunlardan başka öğretmen, insanları eğitmeyi ve öğretmeyi kendisine meslek edinen, eğitim kurumlarında öğrencilere şekil veren, kişiyi hayata hazırlayan insandır. Onlar bir anlamda bir ülkenin kültürünü, tarihini, edebiyatını, benliğini nesilden nesile taşıyan ve o milleti, toplumu, ülkeyi yarına hazırlayan, o toplumun yeni nesline, genç insanlarına şahsiyet kazandıran ve onları iyiye, doğruya, güzele yönlendiren kimselerdir. Bu özellikleriyle öğretmen ve öğretmenlik Türk Dünyasında, Türk kültüründe ve Türk tarihinde apayrı bir yere sahiptir. O halde “nedir öğretmen?” sorusuna Prof. Dr. Ali UÇAN şu cevabı verir: “Öğretmen, mesleği öğretmek olan kimsedir. Günümüzde öğretmen, öğretmenlik mesleğinin gerektirdiği yeterlikleri kazandıran yükseköğrenimi bitirerek aldığı diplomayla öğretmenlik yapma yetkisini elde etmiş olan kimsedir. Dar anlamıyla öğretmenlik öncelikle öğretimcilik demektir. Ancak öğretmenlikte "öğretme' "göreviyle sınırlı kalınmaz, yetinilmez. Çünkü "öğretme", "eğitme" ile iç içe işler, gerçekleşir. Böylece öğretmenlik daha geniş bir anlam kazanır. Bu anlamda öğretmenlik eğitmenliği de kapsar, içerir. Öyleyse, geniş anlamıyla öğretmenlik öğretme odaklı eğitimciliktir. Buna göre öğretmenlik mesleği öğretme odaklı bir eğitimcilik mesleğidir. İnsanlık tarihinde olduğu gibi Türk tarihinde de öğretmenlik çok eski bir uğraşı alanıdır. Bir uğraşı alanı olarak öğretmenliğin başlangıcı çok eskidir, öğretme çabalarının ilk başlangıcına dayanır. Öğretme çabalarının kökleri tarihin derinliklerine uzanır. Bu çabaların bir uğraşı alanı niteliği kazanması, bu uğraşı alanının öğretmenliğe dönüşmesi ve öğretmenliğin meslekleşmesi ise epey yenidir. Öğretmenliğin tamamen kendine özgü bir uzmanlık mesleği olması ise çok daha yenidir.” (UÇAN: Çevrimiçi) Şiir, adın da anlaşılacağı üzere “Öğretmenin sözü” başlığını taşır ve daha ilk mısrada şair, öğretmenin sözünün vatanın sözü olduğunu söyler ve onun sözünün sadece okulda değil, her yerde kanun gibi olduğuna dikkat çeker. Bunu da şiirin ilk dörtlüğünde: “Mugallımın sözi- vatanın sözi. Ol söze yerleĢyer dünye dek mazmun. Mugallımın sözi kanun mekdepde Mugallımın sözi öyde de kanun.” �Sözleriyle ortaya koyar. O, öğretmeni evden okula, okuldan vatana, vatandan da geleceğe giden yolu açan, o yolu insanları eğiterek döşeyen bir insan olarak görür. Yani insanın olduğu her yerde evde, okulda, vatanda sözü kanun kadar etkili olan öğretmenin izi vardır. Şiirin ikinci dörtlüğünde yine aynı konuya değinilir ve öğretmenin örnek insan olduğuna dikkat çekilir. O, her şeyiyle taklit edilen, örnek alınan, sözü dinlenen, tartışmaları bile bitiren bir insandır. Üçüncü kısımda şair, öğretmenliğin nesil nesile devreden yönü üzerinde durur ve bu gün söylenenleri yarınki nesle de öğretmen olacak yeni neslin söyleyeceğine dikkat çeker. Bunu da: “Onson çagalar hem mugallım bolup, Ol sözi Gelcekki Nesile Aydar.” diyerek ortaya koyar. Burada şair, “Sonra çocuklar da öğretmen olup, o sözü gelecekteki nesile söyler” derken eğitimin sürekliliğine ve nesilden nesile devrine vurgu yapar. Çünkü eğitim durağan değil, devinimseldir ve bu devinim, nesiller arasındaki bilgi, kültür, gelenek, görenek gibi toplumsal değerlerin bir sonraki nesle eğitim aracılığıyla aktarılmasıdır. Dördüncü bölümde şair, gençlere seslenir ve yine öğretmenin sözüne ve onun sözünün vatana ömür kattığına dikkat çeker ve bunu da: YaĢlar, ĠĢler yörer mugallım sözi. Mugallımın sözi- vatana ömür. ġeydip mugallımın aydan sözüni Asırdan asıra ekider dövür. mısralarıyla ortaya koyar. Burada şair, öğretmenin sözünün devamlılığı üzerinde durur ve onun söylediği sözlerin asırdan asıra, devir tarafından aktarılarak götürüldüğünü söyler. Bu bölümde de şair, yine öğretmenin sözünün devirden devire aktarıldığına ve kalıcılığına vurgu yapar ve vatanın ömrünün öğretmene, dolayısıyla eğitime bağlı olduğunun altını çizer. Sonuç olarak diyebiliriz ki, çocukların ve gençlerin eğitimi, doğrudan doğruya vatanın, ülkenin, milletin ve devletin geleceği ile ilgilidir. Çocukların ve gençlerin eğitiminde temel unsuru teşkil eden öğretmen ve onu sözü ise şiirde, asırdan asıra, nesilden nesile devreden �vatanın ömrü olarak ele alınmıştır. Çünkü vatanın yaşamasında en büyük pay, çocukları ve gençleri eğiten ve onları hayata hazırlayan öğretmenindir. Şair, şiirinde buna dikkat çekmiş ve bunu da öğretmenin sözü üzerinden ifade etmiştir. KAYNAKLAR -Geldiyev, Prof. Dr. Gurbandurdı (2008), “Türkmen Halk Edebiyatında Çocuk Türleri”, Türk Halkları Edebiyatı II –Beynelhalk (Uluslararası) Uşaq (Çocuk) Edebiyatı KongresiMaterialler (Bildiriler) 1. Kitap, Bakü, Qafqaz Ün.Yay, s.83-86. -Tanrıgulıyev, Kayum (1980), Türkmen Çağalar Edebiyatı, Aşgabat, Magarıf Neşriyatı. -Toz, Yrd. Doç. Dr. Hıfzı (2008), “Gelişim Sürecinde Türkmen Çocuk Edebiyatı”, Türk Halkları Edebiyatı II –Beynelhalk (Uluslararası) Uşaq (Çocuk) Edebiyatı KongresiMaterialler (Bildiriler) 1. Kitap, Bakü, Qafqaz Ün.Yay. s. 99-103. -Toz, Dr. Hıfzı (2012), Çağdaş Türkmen Edebiyatı Şâiri Kerim GurbannepesovHayatı, Edebî Kişiliği ve Eserleri -, Ankara, PegeAkademi Yayını. -Toz, Yrd. Doç. Dr. Hıfzı (Yaz 2012), “Çağdaş Türkmen Çocuk Edebiyatının Kaynakları”, Dede Korkut - Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Yaz 2012, C. 1, S. 1, s. 167-178. -Türkmen Sovyet Çağalar Poeziyasının Antologiyası (1988), (Haz: N. Bayramov), Aşgabat, Magarıf Neşriyatı. -Türkmence-Türkçe Sözlük (1995), (Haz: Talat Tekin-Mehmet Ölmez- Emine CeylanZuhal Ölmez- Süer Eker), Ankara, Simurg. -Türkmen Dilinin Sözlügi (1962), Aşgabat, Türkmenistan SSR Ilımlar Akademiyasının Neşriyatı. -Türkmen Edebiyatının Tarıhı (1984), “Çağalar Edebiyatı”, VI. Tom (Cilt), 2. Kitap, Aşgabat, Ilım Neşriyatı. -Uçan, Prof. Dr. Ali, “Öğretmenlik Mesleği Nedir?” (Çevrimiçi): http://www.memocal.com/ogrencikurulu/ogretmenlikmesleginedir.asp, 17 Nisan 2012. �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1858 Title A name given to the resource KERİM GURBANNEPESOV'UN “MUGALLİMİN SÖZİ“ ADLI ŞİİRİNDEN HAREKETLE TÜRKMEN ÇOCUK EDEBİYATI ŰZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Author Author TOZ, Hifzi Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türkmen Çocuk Edebiyatı, Kerim Gurbannepesov, Türk Dünyası Edebiyatı. ÖZET Bildiride son dönem Türkmen edebiyatının önemli şahsiyetlerinden olan Kerim Gurbannepesov'un “Mugallımın Sözi“ adlı şiirinden yola çıkılarak Türkmen Çocuk Edebiyatı üzerine birtakım değerlendirmelerde bulunulmuştur. Şiirde işlenen değerler millî, kültürel ve toplumsal açıdan ele alınmış ve üzerinde çeşitli değerlendirilmeler yapılmıştır. Türk Dünyası edebiyatları içinde önemli bir yere sahip olan Türkmen Çocuk Edebiyatı 1920'li yıllardan sonra büyük bir atılım içine girmiş ve önemli şahsiyetler yetiştirmiştir. Bu şahsiyetlerden biri de döneminin “Mahtumgulu“su olarak anılan Kerim Gurbannepesov'dur. Gurbannepesov, hem büyükler için, hem de çocuklar için verdiği eserlerle haklı bir üne kavuşmuş şairdir. Onun “Mugallımın Sözi“ adlı şiiri de bu özellikleri ve içeriği ile çocuk edebiyatı açısından dikkatleri çeker. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/30b1c67a3c4f989e1e79b0ae25542c74.docx b415b7102a020652838347fd8814f919 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ab29b9eb813e3f42d61272dbfd13082c.pdf 6711b91fd86be07fc896df6adcf24210 PDF Text Text ADNÎ RECEB DEDE DİVÂNI’NDA MEVLÂNA Eda TOK Akdeniz Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Antalya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî. ÖZET Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ’nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ’ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede’dir. Adnî’nin Divânı tarandığında 7’si Mevlânâ’ya, 1’i Şems-i Tebrîzî’ye, 1’i de Mesnevî’ye yazılmış 9 na’t ve Mevlâna’ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî’nin gözünden Mevlânâ’ya bakmaya çalışılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/aa2f53c84055d9e8e4cb22e7b52bab36.docx 14f40455db6f7322744750d16cfbf54a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/021223b7c0dc1539d75069f295a2deff.pdf 25421f88b65433e01610e10af59bdc67 PDF Text Text ‘ADNÎ RECEB DEDE DÎVÂNI’NDA MEVLÂNA Eda TOK1 Özet Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ‟nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ‟ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede‟dir. Adnî‟nin Divânı tarandığında 7‟si Mevlânâ‟ya, 1‟i Şems-i Tebrîzî‟ye, 1‟i de Mesnevî‟ye yazılmış 9 kaside ve Mevlâna‟ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî‟nin gözünden Mevlânâ‟ya bakmaya çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî MEVLÂNA IN DIVÂN OF ADNÎ RECEB DEDE Abstract Mevlânâ, one of the most prominent names in the Turkish-Islamic civilization, is a great mystic, scholar and poet who influenced communities during his life and after his death with his deep ideas, ingeniousness, the unique need of love and tolerance. Many divân poets had participated to the sect of Mevlevî established on behalf of the thoughts of Mevlânâ, loved Mevlevî and expressed their love to Mevlânâ by their poems. Over time, Mevlevism has become almost a sect where poets were raised. One of the poets who were raised in that sect is Adnî Receb Dede, a 17 th century poet. When divân of Adnî Receb Dede is scanned, it is seen that there are 9 kaside that 7 of them are written to Mevlânâ, 1 of them is written to Şems-i Tebrîzî, 1 of them is written to Mesnevî and many elements that belong to Mevlânâ. Based on the elements detected in this study, it is aimed to look through the eyes of divan poet Adnî to Mevlânâ. Key Words: Mevlânâ, Divân Poetry, Adnî 1 Okt., Akdeniz Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, tok_eda@hotmail.com �1. Giriş 1.1. Mevlevîlik ve Mevlevî Edebiyatı Bir kültür ve sevgi ekolü olan Mevlevîlik Mevlânâ‟dan ilham alınarak kurulmuş bir tarikattır. Ancak Mevlânâ kendi zamanında şeyhlik iddiasında bulunmadığı gibi bir tarikat da kurmamıştır. (Top, 2007: 29) Mevlânâ‟nın son zamanlarında onu en iyi şekilde anlamış ve onu temsil edebilecek olan iki önemli şahsiyet vardı ki bunlardan biri Mesnevi‟yi kaydeden Çelebi Hüsameddîn, diğeri de oğlu Sultan Veled‟di. Bunlardan Çelebi Hüsameddin Mevlânâ‟nın mümessili olmuş; ancak onun namına bir tarikat ihdâs etmemiştir. Babasının ve sâdık müridi Hüsameddîn‟in yapamadığını Sultan Veled yapmış, Mevlânâ‟nın kuvvetli şahsiyeti etrafında onun yolunu ve erkânını devam ettiren Mevlevîlik yolunu açmıştır. (Çelebi, 2006: 153-155) Sultan Veled, 46 senelik irşâd hayatının ardından 10 Receb 712/1312 tarihinde vefat etmiştir. Bu süre zarfında Mevlevîliği tam manasıyla bir tarikat haline getirmiştir. (Çelebi, 2006: 157) Sultan Veled‟in irşad makamına oğlu Ulu Ârif Çelebi‟yi bırakması tarikatın tarihinde bir dönüm noktası oluşturmuş ve bu uygulamanın ardından Mevlevîlik, “çelebi” unvanıyla anılan Mevlânâ soyuna mensup şeyhler tarafından temsil edilmeye başlanmıştır. Konya Mevlânâ Dergâhı ve çelebilik makamı Mevlevilik tarikatının merkezi haline getirilmiştir. Ulu Ârif Çelebi Konya‟da oturmakla kalmamış Anadolu‟ya, Irak‟a hatta Tebriz‟e kadar tüm ömrünü propaganda amaçlı seyahatlerle geçirmiş, Mevlevîliğin hızla yayılmasına hizmet etmiştir. (Çelebi, 2006: 95; Tanrıkorur, 2004: 468) Kısacası Mevlevîliği Mevlânâ ilham etmiş, Çelebi Hüsameddîn ihya etmiş, Sultan Veled kurmuş ve Ulu Ârif Çelebi de te‟kid etmiştir. (Çelebi, 2006: 159) Mevleviliğin de diğer tarikatlarda olduğu gibi bağlılarına beyan ettiği ve titizlikle uygulanması gereken bazı kuralları ortaya çıkmıştır. Mevlevilikte uyulan ve uygulanan bu kurallara âdâb denir. Mevlevîlik bu edeb temelleri üzerine bina edilmiş olup âdeta bir edep ve âdâb üniversitesidir. (Top, 2007: 30) Bir diğer ifadeyle Mevlevîlik, sıradan bir tarikat olmaktan ziyade, bir aşk yolu, bir kültür hareketidir. (Top, 2007: 29) Mevlevilik Türk edebiyat ve musikisine, hatta sanatımızın çeşitli dallarına katkılar sağlamış olan tarikatların da başında gelir. Mevlânâ‟nın büyük bir şair olması da bu geleneğin oluşmasında büyük etken olmuştur. (İsen, 1999: 308) Mevlânâ hayattayken çevresinde bulunan ilk kuşakla birlikte, onun ardından ise Mevlevilik bünyesinde yetişen binlerce tasavvuf ve sanat erbabının sistemli faaliyetleri, Türk sosyal ve kültürel hayatında bir �“Mevlevî Zümresi”nin ve bu kapsamda bir “Mevlevî Zümresi Edebiyatı”nın ortaya çıkmasını beraberinde getirmiştir. (Dağlar, 2008: 230-231) Şairlerin mensup oldukları 12 tarikat içinde Mevlevîlik, Divan şairlerin en çok iltifat ettikleri tarikat olmuştur. Tarikat müntesibi 320 şair içinde 220‟sinin Mevlevî olması da bunu açıkça ortaya koymaktadır. (İsen, 1999: 308) Mevlevî olan ya da olmayan şairlerin eserlerinde ise doğrudan veya dolaylı olarak Mevlânâ‟dan ya da Mevlevilik kültüründen izler görülmektedir. (Açık, 2002: 113) Mevlevilik en çok aydın kesimlerde ve şehir merkezlerinde yaygınlık gösterdiği için bu tarikat mensupları edebî ürünlerini hemen daima aruz vezniyle ve divan şiiri tarzında vermişlerdir. (İsen, 1999:3008) Bu tarikatta Divan Edebiyatı tekniğinin benimsenmesinde Mevlânâ‟dan beri Farsça ve aruzla şiir söylemenin gelenek haline gelmiş olması da etkili olmuştur. (Gölpınarlı, 2006: 409) Mevlevi şairler, mensubu oldukları tarikatın gereği mükemmel bir surette tasavvufa âşinadırlar. (Ayan, 1992:460) Bu sebeple Divan Edebiyatının tasavvufla zenginleşmesinde de Mevlevî şairlerinin ve Mevlevî muhitinin etkisi büyük olmuştur. (Açık, 2002: 113) 1.2. ‘Adnî Receb Dede Mevlevîlik zamanla âdeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede‟dir. Asıl adı Receb olan Adnî, Selanik vilayeti mülhakından Serez (Siroz) şehrinde doğmuştur. Kaynaklarda babasının ulemâdan olduğu belirtilen Adnî, iyi bir tahsil imkânı bulmuş, genç yaşında memleketinde ilim ve faziletiyle seçkin biri hâline gelmiştir. (Esrar Dede, 2000: 350; Göre, 2004: 21) Serez dergâhı şeyhi Ramazan Dede‟den el almak sûretiyle külâh giyip çileye girmiş, Ramazan Dede‟nin vefatı üzerine yerine posta oturmuştur. (Ali Enver, 2010: 215) Burada bir süre sâliklere mürşidlik yapan „Adnî, eskiden beri gönlünde olan istek üzerine âşıkların Kâbesi Mevlânâ Dergâhı‟nı ziyaret etmek için Konya‟ya gitmiştir. „Adnî Konya‟ya gittiğinde hilafet makamında Abdulhalim Çelebi bulunmaktadır ki bu dönem aynı zamanda Vâiz Vânî Mehmet Hoca‟nın ikbal devrine rastlar. Raks ve semâ‟ında yasak edildiği bu dönemde sadrazam Kara Mustafa Paşa, Vânî Üngürüs‟ün faliyetlerini engellemek düşüncesiyle „Adnî‟nin görüşlerine başvurmak için onu İstanbul‟a davet etmiştir. Vânî‟nin zulmü „Adnî‟nin manevi desteğiyle engellenmiştir. Adnî İstanbul‟dan Edirne‟ye daha sonrada buradan Gelibolu‟ya giderek Gelibolu Mevlevîhânesi şeyhi Ağazâde‟nin yanına geçmiş, oradan da Belgrad‟daki Mevlevîhânenin meşihatiyle görevlendirilmiş, (Göre, 2004: 22-24) �buradaki hizmeti esnasında, H.1100-M.1689‟ da vefat etmiştir. (Göre, 2004: 24; Ali Enver, 2010: 215) „Adnî‟nin Dîvân, Nahl-i Tecellî, Şerh-i Kasaîd-i ‘Urfî ve Kasîde-i ‘Adnî olmak üzere dört eseri tespit edilmiştir. Zehra Göre‟nin yaptığı doktora çalışmasına göre Adnî‟nin Dîvânı‟nda 38 kaside (2‟si Farsça), 1 terkib-i bend, 4 tahmis (3‟ü Farsça) ve 313 gazel (1‟i Farsça) yer almaktadır. (Göre, 2004: 26-27) Şairin 38 kasidesinin 7‟si Hz. Mevlânâ‟ya, 1‟i Şems-i Tebrîzî‟ye, 1‟i de Mesnevî‟ye, 2‟si Abdülhalim Efendi‟ye (Mevlânâ Dergâhı postnişîni) methiyedir. Bu rakamlar bile tek başına, şairin Mevlânâ‟ya beslediği sevgiye bir işaret niteliğindedir. Şair bir Mevlevî olarak gerek sözünü ettiğimiz kasidelerde, gerekse Divanı‟ndaki diğer şiirlerinde Hz. Mevlânâ‟ya ve Mevlevîlik unsurlarına yer vermiştir. Biz çalışmamızda şairin sadece Hz. Mevlânâ‟ya bakışını konu edineceğiz ve şairimizin gözünden Mevlânâ bakmaya çalışacağız. 2. Adnî Receb Dede Dîvânın’da Mevlânâ’ya Ait Bazı Hususiyetler 2.1. Mevlânâ İçin Söylenen Sıfatlar 2.1.1. Âşıkların Sultanı, Padişah Türk İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim, eğitimci, şair ve gönüllerin sultanı çok yönlü bir şahsiyettir. Adnî Receb Dede de Mevlânâ‟yı birçok beyitte âşıkların sultanı olarak nitelendirir (K18/52, K 18/54). Bu durumda şairin âşıklar ifadesiyle Mevlevîleri kastettiğini söylemek yanlış olmaz. Şair, Mevlânâ‟yı kandilin nûruna, âşıkları ise onun ateşine dalan pervanelere benzetir: Sana pür-sûz-ı şevk olmakdadur pervânevâr „uşşâk Çerâg-ı bezm-i hâsun nûrısun yâ hazret-i Monlâ G 269/2 Şair Mevlevîlerden genellikle âşıklar şeklinde söz ederken aşağıdaki beyitte ise Hz. Mevlânâ‟nın himmetini dileyen dervişler şeklinde söz eder: Kevneyn gerekmez bize Mevlâ dilerüz biz Dervîşlerüz himmet-i Monlâ dilerüz biz G 128/1 �Şair beyitlerinde zaman zaman Mevlânâ‟ya padişah diyerek seslenir (K 19/17, K 20/9), onun Hakk‟ın muhabbet tahtında oturan padişah olduğunu ifade eder: O pâdîşâh-ı serîr mahabbet-i Hak kim Ana „asâkir-i‟uşşâk oldı hayl ü haşem K 23/10 2.1.2. Ka‘betü’l-‘uşşâk Aşağıdaki beyitte şair, Mevlânâ‟nın âşıkların Kâbesi olduğunu ifade eder ve yüz bin sevabına karşılık Mevlânâ‟dan gelecek bir derdi tercih eder: Cenâb-ı Ka„betü‟l-„uşşâk Mevlânâ Celâlü‟d-dîn Ki bir derdi anun yegdür bana yüz bin sevâbumdan K 21/11 Adnî hakikât kıblegâhı olarak gördüğü Mevlânâ‟nın mezarının toprağını da Kâbe‟ye benzetir: O kıblegâh-ı hakikât ki hâk-i merkadidür Tavâfgâh-ı halâyık misâl-i Beyt-i Harem K 23/8 2.1.3. Penâh Şair Mevlânâ‟yı tüm dünya halkının sığınağı olarak nitelendirmektedir: Ey penâh-ı cihâniyân lutfun Sened-i cümle-i enâm olsun K 20/39 2.1.4. Sâkî Şair aşağıdaki beyitte Mevlâna‟yı muhabbet meclisinin sâkîsi olarak nitelendir: Sâkî-i bezm-i mahabbetsin ki lutfun „âmdur Ser-girân mahmûra feyz-i câm-ı sahbâ sendedür K 19/36 �2.1.5. Rehber Adnî, âlemi toprağa düşmüş, susamış balığa; Mevlânâ‟yı ise balığa vatanını gösteren rehbere benzetir ve denizin Mevlânâ‟da bulunduğunu bildirir: Hâke düşmiş huşk-leb mâhîdür „âlem ser-te-ser Reh-ber-i asl-ı vatansın ya‟nî deryâ sendedür K 19/22 2.1.6. İmam Şair, “Yine gönül camisinde toplanalım. Bize eylemin ve sözün imam olsun.” diyerek gönlü câmi, Mevlânâ‟nınn eylem ve sözlerini de bu câminin imamı olarak tasavvur eder. Bu şekilde Mevlânâ‟nın sözleriyle, davranışlarıyla âdeta bir yol gösterici olduğunu da ifade etmiş olur: Câmi„-i dilde yine cem„ olalum Fi„l ü kavlün bize imâm olsun K 20/52 2.1.7. Âlemin Sevgilisi, Aşk Rindi, Kâinatın Süsü, Kerem Kaynağı, Saf Suyun Kaynağı, Güneşin Parıltısının Kaynağı Şair, Mevlânâ‟nın âlemin sevgilisi (K 19/32); aşk rindi (K 19/21); kâinatın süsü, doğruluk ve sefa bağı olduğunu ifade eder. (K 19/ 33) Mevlânâ‟ya “Ey kerem kaynağı” şeklinde seslenerek kıyamette ondan şefaat ister: Ey kerem kânı kıyâmetde şefâ„at isterüz Çeşm-i ümmîd-i dil-i bî-çâre ferdâ sendedür K 19/ 35 Âlemi süsleyen güneşin ışıklarının parıltısının Mevlânâ‟da olduğunu söyler: N‟ola kevneyni vücûdun eylese leb-rîz-i nûr Çeşme-i envâr-ı mihr-i „âlem-ârâ sendedür K 19/26 Şair aşağıdaki beyitte de aynı şekilde cihanı, hasret vadisinde dudağı kurumuş bir hastaya teşbih ederken, saf suyun kaynağının Mevlânâ‟da olduğunu ifade eder: Teşne-leb bir haste-i vâdî-i hasretdür cihân �Sendedür ser-çeşma-i âb-ı musaffâ sendedür K 19/3 2.2. Mevlânâ’nın Bedenî Hususiyetleri 2.2.1. Vücudu, Boyu Dîvân şiirinde sevgilinin boyu daima uzun ve düzgündür. Sevgilini boyu yer yer selvi, gülfidanı, nihal, kalem, livâ, sancak, elif olur. Bu boyuyla yürüyünce fitne koparır, kıyamet olur. (Pala, 2002: 84-85) Adnî de aşağıda yer verdiğiz beyitte divan şiiri geleneğine uyarak Mevlânâ‟nın boyunu düzgünlüğü ve hoş salınmasıyla anar: Râst-revlik iden yolunda senün Kâmetün gibi hoş-hırâm olsun K 20/18 Kâmetün sâyesinde âsûde Hoş-kıyâm-ı dem-ı hıyâm olsun K 20/19 Aşağıdaki beyitte ise Mevlânâ‟nın vücudunu kıyamete teşbih eder: Bir kıyâmetdür vücûdun nefh-i sûr-ı „ışkile Hâsıl-ı ser-mâye-i ervâh-ı mevtâ sendedür K 19/19 2.2.2. Yüzü Dîvân şiirinde sevgilinin yüzü güneş, ay, mum, ayna, Mushaf, peri, huri, melek… gibi unsurlara teşbih edilir. (Pala, 2002: 126-127) Adnî de aşağıdaki beyitte Mevlânâ‟nın yüzünü güneşe teşbih eder ve âşıkların onun yüzünü görmesiyle mutlu olacaklarını bildirir: Matla„-ı gaybdan yüzün güneşin Göster „uşşâka şâd-kâm olsun K 20/41 Aşağıdaki beyitte Mevlânâ‟nın yüzünü bu kez aya; mezarının toprağını ise bulut perdesine benzetir: Mâh-ı ruhsâra merkâdün hâki Tâ-be-key perde-i gamâm olsun K 20/42 �2.2.3. Dudağı Divan şiirinde dudak birçok yönlerde teşbih ve mecazlarla kullanılır. Renk ve şekil yönüyle şarap, kadeh, sâkî, meze, meyhane gibi; renk bakımından la„l, yakut, mercan gibi, şekil yönünden bir hokka, dür, mühr-i Süleyman gibi; nitelik bakımından ise tabib, darüş-şifa, ilaç, deva gibi düşünülür. (Pala, 2002: 297) Adnî de Mevlânâ‟nın dudağından söz ederken la„li açık istiare yoluyla doğrudan dudak yerine kullanır ve dudağı Süleyman‟ın mührüyle birlikte anar: „Işk-ı hayâl-i hâtem-i lâ„lünle kâ‟inât Mahkûm-ı hükm-i mühr Süleymân olur bana K 18/32 2.2.4. Kirpiği Kirpikten Müje ve müjgan adları altında bahsedilirken genellikle onun yaralayıcı ve öldürücü vasıfları söylenir. Kirpik yerine göre kılıç, hançer, ok olabilir. (Pala, 2002: 289) Adnî de Mevlânâ‟nın kirpiğinden söz ederken divan şiiri geleneğinde olduğu gibi kirpiği hançer (K 18/29) ve okla birlikte anar. Aşağıdaki beyitte Mevlânâ‟nın kirpiğini oka teşbih eder: Kahr-ı a‟dâya fikr-i müjgânun Terkeş-i sînede sihâm olsun K 20/21 2.2.5. Kâkülü Divan şiirinde sevgilinin güzellik unsurlarından olan saçı birçok yönüyle ele alınır. Şekil yönünden resen, rişte, zincir, dâr, çengâl, bend, çenber, dâm, fitne, câdu…; koku yönünden nafe, misk, anber, semen, reyhân, ud, âbir ; renk yönünden gece, leyl, Leylâ, şâm, Hind, şebistân… ile birlikte teşbih ve mecazlar yoluyla sıkça kullanılır. (Pala, 2002: 397-398) Adnî de Mevlânâ‟nın kâkülünden söz ederken perişanlığı ve kokusuyla anar: Nefhâ-i kâkülün perîşân it Bezm-i kevneyn-i hoş-meşâm olsun K 20/22 �2.2.6. Beni Dîvân şiirinde hâl yani ben genellikle yanak, saç, kaş, ayva tüyleri ve dudakla birlikte anılır. (Pala, 2002: 195) Adnî de Mevlânâ methinde yazdığı kasidesinin aşağıdaki beytinde beni dâneye; kâkülü ise kuşu avlamak için hazırlanmış tuzağa teşbih eder: Dâne-i hâl ü kâkülün „arz it Sayd-ı vahşî tuyûra dâm olsun K 20/44 2.3. Mevlânâ’nın Diğer Vasıfları 2.3.1. Cömertliği, Merhâmeti, Şefkâti Adnî, şiirlerinde Mevlâna‟nın şefkâtine, merhâmetine, cömertliğine değinmeyi de ihmal etmez. Aşağıdaki beyitte onun şefkatiyle kalplerin toplanmış kılınmasını, nefsin yok edilmesini, vücutların aslının tamir edilmesini ister: Kalbimüz şefkâtünle kıl mecmû„ Nefsi berbâd-ı in„idâm olsun K 20/49 Eyle asl-ı vücûdumuz ta„mîr Fer„-i virân-ı inhidâm olsun K 20/50 Aşağıdaki beyitte de Mevlânâ‟nın sonsuz cömertliğinden söz eder: Cûd-ı bî-gâyetün gedâyâna Nakd-i gencîne-i kirâm olsun K 20/32 Şair Mevlânâ‟daki bu cömertlik ve mükemmelliği, Onun temiz zatının Mekke-i Mükerreme‟nin mazharı olmasına bağlar: Sevâd-ı a‟zamun ol zât-ı pâk mazharıdur Anunçün oldı kerâmetle ekmel ü ekrem K 23/15 Şair, Mevlânâ‟nın sevgiyle dolu oluşunu muhabbet savaşında güç, kuvvet dolu olduğu şeklinde ifade eder: Nedür bu kuvvet-i kudsiyye bu merdâne cünbişler �Mahabbet rezminin pür-zûrısın yâ hazret-i Monlâ G 269/4 Mevlânâ‟nın vasıflarının söylemekle bitiremeyen şair aşağıdaki beytinde Mevlânâ‟nın aşkıyla ziyafette onun vasıflarını övse, cömertliği ve konukseverliği ile bilinen Hz. İbrahim‟in ruhunun bile bu ziyafete misafir olacağını ifade eder: „Işkunla bezl-i mâ‟ide-i na‟tün eylesem Rûh-ı Halîl hâsılı mihmân olur bana K 18/21 Şair Mevlânâ‟nın güzel vasıflarını anlatabilmek için yine Mevlânâ‟nın aşkına ihtiyaç duyar. Eğer Mevlânâ‟nın aşkı ona söz kuvveti verirse Mevlânâ‟nın güzel vasıflarını anlatmak da onun için kolay olacaktır: „Işkun virince nâtıkama kuvvet-i sühan Vasf-ı cemîlün eylemek âsân olur bana K 18/34 2.3.2. İlmi Adnî, bir ilim ve irfan güneşi olan Mevlânâ‟nın ilmine de beyitlerinde sıkça yer verir. Mevlânâ‟nın her zor bilmecenin çözümü olduğunu (K 19/6); ilmin aslının, dünya ve ahretin hikmetinin Mevlânâ‟da olduğunu (K 19/12), onun ilminin Allah‟ın ilmi olduğunu (K 19/25) dile getirir. Şair her sorununu Mevlânâ‟nın halledebileceğini söyler çünkü şairin nazarında Mevlânâ İlm-i ledünde kılı kırk yaran bir hâkimdir: Hazret-i Monlâ ider her müşkilün hall „Adniyâ Çün odur „ilm-i ledünnîde hakîm-i mû-şikâf G 163/5 2.3.3. Sözleri Şair, Mevlânâ‟nın sözlerini Hz. İsâ‟nın canlar bağışlayan nefesine benzetir: Her nutk-ı rûh-perver-i İsâveşün senün Enfâs-ı feyz-bahş-i dil ü cân olur bana K 18/48 Şair bir başka beyitte bu kez Mevlânâ‟nın sözlerinin hüzünlü gönüllere ebedi feyz verdiğini ifade eder: �Kelâmun hâtır-ı mahzûna feyz-i câvidân eyler Bu bezmün sâkî-i mahmûrısın yâ hazret-i Monlâ G 269/5 3. Mevlânâ’nın Mesnevîsi Mesnevinin sözlük anlamı “ikişer ikişer, ikili” demektir. Her beyitin dizeleri kendi aralarında uyaklı, aruz bahirlerinin kısa kalıplarıyla yazılan uzun bir nazım biçimidir. (Dilçin, 2004: 167) Bugün Mesnevî denilince Mevlânâ‟nın Mesnevî‟si akla gelir. Bu göklere nispeti olan nağmenin, bu ilahi sesin doğuşuna sebep Hüsameddin Çelebi‟dir. O, Mevlânâ‟dan Senâî‟nin Hadikâsı yahut Attar‟ın Mantıkıt-Tayrı vezninde, irfan sırlarını, tarikat usullerini toplayan bir kitap nazmetmesini ister. Mevlânâ önceden yazmış olduğu 18 beyiti Çelebi‟ye verir. 657/1259-660/1263 yılları arasında birinci defteri, 662/ 1265‟de ise ikinci deftere başlayıp aralıksız altı defteri tamamlar. (Füruzanfer, 1990: 211-212) Yaklaşık 1259-1268 tarihleri arasına yazılan Mesnevî 25600 civarı beyitten oluşan, altı ciltlik dev bir eserdir. Mesnevî tefsir, hadis, fıkıh, tasavvuf, tarih, tıp gibi ilimlere ait konuların yer aldığı, zamanın örf ve adetlerine dair bilgi ve hikayelerin sunulduğu çok yönlü, zengin bir eserdir. (Yeniterzi, 2011: 36) Adnî, Divânı‟nda Mesnevî için bir methiye nazmetmiştir (K 26). Şair, Mesnevî‟nin emirlerine uyanların hakikat divanında unvan bulduklarını (K 26/11); Mesnevî‟nin sonsuz feyz kadehi olduğunu (K 26/16); Mesnevî‟nin hayalinin bile âşıklarının sinelerini güneş ışıklarının doğduğu yere dönüştüreceğini (K 26/6); Mesnevî‟nin Hakk‟ın ahlakıyla vasıflanmış olan kamil bir mürşit olduğunu ifade eder: Muttasıf ahlâk-ı Hak‟la mürşid-i kâmildür ol Benzemez evsâfına halkun hısâl-i Mesnevî K 26/17 Aşağıdaki beyitte Mesnevî‟nin ilimlerle dolu olduğunu ifade eder: Mesnevî-i pür- ma‟ârif âsmânî mâ‟ide Hân-ı yagmâ-yı mezâk-ı menn ü selvâ sendedür K 19/30 Aşağıdaki beyitte ise Mesnevi‟yi denize benzetir: Ol mesîhâ-dem ki enfâs-ı sabâ feyzi ile „Arşa dâmen-gîrdür emvâc-ı bahr-ı Mesnevî G 273/3 �Adnî, Mesnevî‟den “kitab-ı müstetâb” yani güzel kitap şeklinde de söz eder (K 21/28, 21/29, 21/30, 21/31). Şair edebin hal tercümesi olan bu kitabın her okunmasında, amellerinin utancından beyhude gönül ve canının eridiğini ifade eder: Kitâb-ı sîret-ârâ-yı edeb kim her okundukca Erir cân u dil-i bî-hûde a„mâlüm hicâbumdan K 21/32 Şair Mesnevî‟yi kişileştirerek doğrulukla Mevlânâ‟nın dergâhına gelmeyenlerin hasret vadisinde Mesnevî‟nin ayakları altında ezilmesini diler: Gelmeyen nûr-ı yâkîn-ı sıdkile dergâhuna Vâdî-i hasretde olsun pây-mâl-i Mesnevî K 26/19 4. Mevlânâ’nın Çevresindekiler 4.1. Şems-i Tebrizî Mevlânâ denilince ilk akla gelen isim Şems-i Tebrîzî‟dir. Onun Mevlânâ‟nın hayatında şüphesiz ayrı bir önemi vardır. Şems, Mevlânâ‟yı etkileyecek, onun ruhunda fırtınalar koparacak kadar tasavvufî bilgi ve birikime sahip, ilmin ve tasavvufun kemaline ermiş kâmil bir zattı. Coşkulu mizacı, cezbeli haliyle, ilahi nükteleriyle Mevlânâ‟yı etkileyen Şems, ondaki cevheri yüzeye çıkarmıştır. Mevlânâ‟nın mürşidi olmaktan ziyade ona bir ayna olmuştur. Şems, Mevlanâ‟ya mürid olmaktan ziyade kendisinin de ondan feyz aldığını ifade etmiştir. (Top, 2007: 36-38) Adnî de bu kâmil zata, Şems-i Tebrizi‟ye uzunca bir methiye yazmıştır (K 25). Şair Şems-i Tebrîzî‟ye yazdığı kasidenin nesib bölümünde bir çeşit tahkiye yapar ve karşısında biri varmışcasına anlatmaya başlar. Bir gece içi geçer, uykuya dalar, rüyasında yolu “kişver-i ıtlâk”a düşer. Buradaki kavmin hali perişandır, zarar ve faydayı birbirinden ayıramazlar. „Adni onlara doğru yolu gösterecek bir rehberleri olmadığını fark eder. Bu durumu müşahade ederken biri ona gözünü açmasını, hakikat güneşinin doğduğunu söyler. Gözünü açtığında karşısında Şems-i Tebrîzî‟yi gören şair onu methetmeye başlar. (Göre, 2004: 62) Şair Şems-i Tebrîzî‟yi hakikat güneşi (K 25/ 15); Tebriz‟in şahı, şahların baş tacı (K 25/16); Hz. Muhammed‟in nuru, ezelin ve ebedin sırrı, dinin kaynağı (K 25/ 23); Peygamberlerin övdüğü, halkın en kerimi, ümmetin en kâmili (K 25/ 25); şeriat nurlarının zuhur ettiği (K 25/26); zamanın piri (K 25/ 47); uğurlu denizin cevheri (K 25/61); ezeli sırların vakıfı (K 25/562); lütuf ve kerem sahibi (K 25/86) şeklindeki sıfatlarla nitelendirir. �Şems-i Tebrizi‟nin gönül ve can doktoru olduğunu (K 25/ 52); gönül ve can ağrısına şifa verenin O olduktan sonra gönle artık hiç illet uğramayacağını ifade eder: Çün renc-i dil ü câna şifâ-sâz olasın sen Ugrar mı dahi dâ‟ire-i sîneye „illet K 25/53 Şair Şems‟in hikmetler denizi olduğunu ifade ederek onun ilmine bilgisine de değinir. Şems hikmetler denizi olunca tabiî ki bu denizin cevherleri ilm-i ledün, dalgaları ise kerametler olur: Deryâ-yı hikemsin güherün „ilm-i ledünnî Pey-der-pey olan mevclerün keşf ü kerâmet K25/69 4.2. Sultan Veled Mevlânâ‟nın ilk çocuğu olan Sultan Veled, fiziki ve manevi bakımlardan babasına çok benzerdi. Sultan Veled büyük bir sadakatle babasına ve onun tavsiyelerine bağlı kalmış, babasının fikirlerini sistemleştirip hayata geçirmiş, aşk, vecd, cezbe ve semâ‟ gibi unsurları birleştirip bütünleştirmiş, bir çerçeve içerisine almıştır. (Top, 2007: 235-238) Adnî aşağıdaki beyitlerde Sultan Veled‟e yer verir ve Hz. Sultan Veled‟in göğün makamının padişahı olduğunu söyler. Şair, iktibas sanatından yararlanarak men aref‟in (Men arefe nefsehü fekad arefe Rabbehü: Nefsini bilen Rabbini bilir. (Aclûnî, II, 2532)) tüm hükümlerinin onda peyda olduğunu ifade eder. Pâdişâh-ı „arş-mesned Hazret-i Sultan Veled K‟anda peydâ oldı ahkâm-ı tamâm-ı men „aref G 162/4 Şair aşağıdaki beyitte tecrid sanatıyla kendini soyutlar ve kölesi olduğu Sultan Veled‟in lütfıyla bahtının mektubuna men aref mührünü basmasını diler: Hâtem-i lutfunla ur lutf ile „Adnî bendenün Nâme-i ikbâline mühr-i hitâm-ı men „aref G 162/5 4.3. Hüsâmeddin Çelebi Mevlânâ‟nın halifesi, müridlerinin başı, önderi olan Hüsâmeddin Çelebi‟nin (Füruzanfer, 1990: 143) en büyük hizmeti, Mevlânâ‟yı teşvik ederek O‟nun Mesnevî‟yi �yazmasına katkıda bulunması, Mesnevî‟ye ebelik etmesidir. (Top, 2007: 231) Bütün Mesnevî ciltlerinin ön sözleri Hüsâmeddin Çelebi‟nin şerefli lakaplarıyla süslenmiştir. (Sipehsalar, 2011: 165) Adnî bu önemli isme de şiirinde yer vermeyi unutmaz, aşağıdaki beyitte Hüsâmeddin‟in zafer kılıcının elması olduğunu bildirir. Şair iktibas sanatı yaparak men aref (Men arefe nefsehü fekad arefe rabbehü: Nefsini bilen Rabbini bilir. (Aclûnî, II, 2532)) kılıcını cahilliğin boynuna vuranın da Hüsâmeddin‟in ta kendisi olduğunu söyler: Tîg-i elmâs-ı zafer ya‟nî Hüsâmü‟d-dîn kim Gerden-i cehle uran oldur hüsâm-ı men „aref G 162/3 5. Adnî’nin Mevlânâ’ya Beslediği Muhabbet Adnî yazdığı on sekizinci kasidesinde özellikle Mevlânâ‟ya duyduğu aşkı, bu aşkla ne hâle geldiğini, o aşk kendisinde olmasa ne hallere geleceğini dile getirir. Şair, gönlünde Mevlânâ‟ya duyduğu aşk olduktan sonra dertlerinin ateş bile olsa kendisine gül bahçesi gibi geleceğini (K18/4); onun aşkıyla hüzünlü gönlünün ahının kıvılcım ve dumanlarının, adeta bostanın sümbülü ve bağın gül yaprağı olacağını (K18/5); Mevlânâ‟nın aşkıyla ney gibi nağmeler çıkarsa feleğin zerrelerinin bile dans eden âşıklar olacağını (K 18/14) dile getirir. Mevlânâ‟nın aşkını hasta gönüllerin doktoru olarak gören şair kendisine de Mevlânâ‟nın sıhhat, derman getireceğini düşünür: „Işkun tabîb-i haste-dilândur belî belî Sıhhat-resân-ı neşve-i dermân olur bana K 18/13 Şair ağlayan, inleyen, yaralı, matemli gönlüne Hz. Mevlânâ‟nın daima şenlik neşesi bağışladığını ifade eder: Dili mâtem-güzîn-i dâgdâr-ı „Adnî-i zârun Dem-â-dem neş‟e-bahş-ı sûrısın yâ hazret-i Monlâ G 269/7 Şair doğruluk ehline, iki dünyanın mutluluğunun Mevlânâ‟da olduğunu bildirir: Hâlisâne dem-be-dem takdîs-i rûhun ideyüm Ehl-i sıdka devlet-i dâreyn zîrâ sendedür K 19/41 �Şair, Mevlânâ‟nın kavuşma bayramını dünyaya söylese, bu sözünü işiten herkesin adeta kendisine kurban olacağını söyler aynı zamanda kurban bayramına da göndermede bulunur: „Işkunla „îd-i vaslunı dünyâya söylesem Gûş eyleyen kelâmumı kurbân olur bana K 18/23 Şaire Mevlânâ‟nın aşkıyla dert, acı bile güzel görünürken onun aşkı olmadığında ise güzel olan her şey bu kez ona kötü görünmektedir. Gönülde Mevlânâ‟nın aşkı olmasa bülbülün ötmesi bile kendisine kötü nağmeler olarak gelecek (K 18/ 19); dünyanın gül bahçelerindeki her taze gonca adeta yakıcı bir kor olacaktır (K 18/20). Bu yüzden şair, Mevlânâ‟nın aşkından mahrum olmak istemez, buna tahammül bile edemez. Gönlü bir an bile onun aşkından uzak kalsa vücudu adeta hüzünlü bir eve dönecektir: „Işkundan olsa dûr gönül bir nefes eger Dâr-ı vücûd külbe-i ahzân olur bana K 18/15 Şair Mevlânâ‟dan meded ummayanlara da âdeta beddualar savurur. Mevlânâ‟nın hikmetinden ilaç istemeyenlerin dert hastası olmasını (K 20/ 6), değerini inkâr edenlerin tüm hallerinin eksik kalmasını (K 20/ 7), onun aşkının kokusuyla sıhhat istemeyenlerin nezle olmasını (K 20/34) diler. Şair aşağıdaki beyitte de Mevlânâ‟nın eşiğini Kâbe‟ye benzetir ve burasını Kâbe‟nin haremi olarak görmeyenlere de feyz-i sefanın haram olmasını diler: Harem-i Ka„be bilmeyen eşigün Ana feyz-i safâ harâm olsun K 20/17 Bir başka beyitte ise Mevlânâ‟yı elif harfi gibi birlikte bilmeyenlerin, üzüntülerinden daima lâm harfi gibi olmasını ister: Seni vahdetde bilmeyen çün elf Eleminden hemîşe lâm olsun K 20/38 �3. Sonuç Adnî Receb Dede‟nin Dîvânı‟ndaki kasidelerini başta Mevlânâ olmak üzere genellikle Mevlevî muhitinden seçtiği kişilere yazması, onun Mevlânâ‟ya beslediği sevgiye bir işaret niteliğindedir. Adnî, Mevlânâ‟ya âşıkların sultanı, padişah, sâkî, rehber, imam diyerek seslenmiş, O‟nu Mevlevîlerin Kâbe‟si, sığınağı olarak görmüştür. Şair, Mevlânâ‟nın cömertliği, merhameti, şefkati, himmeti, lütfu gibi vasıflarını çeşitli teşbihlerle anmış ve O‟ndan meded ummuştur. Mevlânâ‟nın sonsuz ilim ve bilgisine şiirlerinde sıkça yer vermiştir. Şair, Mevlânâ‟nın kişilik özelliklerinin yanı sıra onu fiziksel özellikleriyle de anmıştır. Ancak Mevlânâ‟nın bedensel hususiyetlerini anlatırken divân şiirinde yer alan sevgili tipinin dışına çıkmamıştır. Şairin şiirlerinde gerçek anlamıyla Mevlânâ‟nın fiziksel özelliklerini bulamayız. Dolayısıyla Adnî de Mevlânâ‟dan söz ederken divân şiirinde olduğu gibi uzun ve düzgün bir boya sahip, tuzağı andıran, güzel kokulu, perişan saçları ve beni olan, dudağı la‟le benzeyen klâsik bir sevgili tipi çizmiştir. Adnî Mevlânâ‟nın eşsiz bilgilerle dolu olan eseri Mesnevî‟ye de bir methiye yazmış ve Mesnevî‟yi yüceltmiştir. Mevlânâ denilince ilk akla gelen ismi, Şems-i Tebrizî‟yi de unutmayan şair onun için uzunca bir kaside yazmış ve Şems‟in vasıflarını çeşitli sanatlarla övmüştür. Adnî, Şems‟e uzunca bir methiye yazarken Hüsâmeddin Çelebi ve Sultan Veled‟e ise birer beyitle yer vermiştir. Adnî şiirlerinde Mevlânâ‟ya duyduğu derin muhabbetti sıkça dile getirmiştir. Gönlünde Mevlânâ‟nın aşkı varken neler yapabileceğini ve onun aşkının olmaması durumunda ne hallere düşeceğini anlatmıştır. Hatta şair Mevlânâ‟dan meded ummayanlar da beddualar yağdırmıştır. �KAYNAKÇA Aclûnî, (1351/1931), Keşfü’l-Hafâ, c. I-II, Mısır. Açık, Nilgün (2002), “Divan Edebiyatı‟nda Mevlevîlik Etkisi ve Mevlevî Şairler”, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Ali Enver (2010), Mevlevî Şairler- Semahâne-i Edeb, (haz. Tahir Hafızoğlu), İstanbul, İnsan Yayınları. Asaf Hâlet Çelebi (2006), Mevlânâ ve Mevlevilik, Ankara, Hece Yayınları. Ayan, Hüseyin (1992) “Mevlevi Şairler”, Türk Dili, S. 492, s. 456-460. Dağlar, Abdülkadir (2008), “Mevlevî Edebiyatı Kaynaklarından Tezkire-yi Şuarâ-yı Mevleviyye ile Semahâne-i Edeb‟in Mukayesesi”, Turkish Studies, International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, s.230-231. Dilçin, Cem (2004), Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. Esrar Dede (2000), Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye, (haz.: İlhan Genç), Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. Feridun Bin Ahmed-i Sipehsâlâr (2011), Mevlânâ ve Etrafındakiler, (çev. Tahsin Yazıcı), İstanbul, Pinhan Yayıncılık. B. Füruzanfer (1990), Mevlânâ Celâleddin, (çev. Faruk Nafiz Uzluk), İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Göre, Zehra (2004), Adnî Receb Dede Hayatı ve Eserleri, Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Konya. İsen, Mustafa (1999), “Tezkirelerin Işığında Divan Edebiyatına Bakışlar: Divan Şairlerinin Tasavvuf ve Tarikat İlişkileri”, Osmanlı Divan Şiiri Üzerine Metinler, (haz. Mehmet Kalpaklı), İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, s.306-309. Pala, İskender (2002), Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü, İstanbul, Leyla ile Mecnun Yayıncılık. Tanrıkorur, Barihüda (2004), “Mevleviyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi , Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı, c.XXIX, s. 469-475. �Top, H. Hüseyin (2007), Mevlevî Usûl ve Âdâbı, İstanbul, Ötüken Yayınları. Yeniterzi, Emine (2011), Sevginin Evrensel Mühendisi Mevlânâ, Ankara, Diyanet Vakfı Yayınları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1994 Title A name given to the resource ADNÎ RECEB DEDE DİVÂNI’NDA MEVLÂNA Author Author TOK, Eda Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî. ÖZET Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ’nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ’ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede’dir. Adnî’nin Divânı tarandığında 7’si Mevlânâ’ya, 1’i Şems-i Tebrîzî’ye, 1’i de Mesnevî’ye yazılmış 9 na’t ve Mevlâna’ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî’nin gözünden Mevlânâ’ya bakmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f1efad710d3c632f8d18245e0896ad24.docx 6865f6ce377c3e2e2dfd9d596e3c825b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4af21b25eedb87db8c74e4230870f449.pdf 1679d12cec8fdece68177d8fb0780a95 PDF Text Text AYVAZ DEDE’NİN İSLAMİ YÖNDEN BOŞNAKLARA ETKİSİ VE AYVAZ DEDE ŞENLİKLERİNE GENEL BAKIŞ Yunus Emre TERZİ International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Boşnak Halk Edebiyatı, Ayvaz Dede, Ayvaz Dede Şenlikleri. ÖZET Yüzyıllar boyu Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetinde kalmış olan, Balkanların içinde bize en yakın olanı Bosna’da Türk kültürünün tesiri çok fazla olmuştur. Yüzyıllar boyu bu etkileşimde İslamiyet’in önemli bir rolü vardır. İslamiyet Boşnaklarla aramızda gönül bağı kurmuştur. Bu bağlamda Bosna-Hersek’in Yunus Emre’si sayılan Horasan erenlerinden Ayvaz Dede’nin de Bogomilizm dini’ni yaşayan Boşnaklarla gönül bağı vardır. Bu çalışmada Bogomilizm dinini yaşayan Boşnaklara Ayvaz Dede’nin İslami yaşamının etkisi araştırılmıştır. Bununla birlikte Boşnak halkının gönlünde taht kuran, Yugoslavya Devleti’nin varlık gösterdiği zamanda kutlanmayan veya kutlanamayan lakin unutulmayan kendi devletlerini kurduklarında anılan Ayvaz Dede Şenliklerine genel bir bakışıda ele almaktadır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2188 Title A name given to the resource AYVAZ DEDE’NİN İSLAMİ YÖNDEN BOŞNAKLARA ETKİSİ VE AYVAZ DEDE ŞENLİKLERİNE GENEL BAKIŞ Author Author TERZİ, Yunus Emre Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Boşnak Halk Edebiyatı, Ayvaz Dede, Ayvaz Dede Şenlikleri. ÖZET Yüzyıllar boyu Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetinde kalmış olan, Balkanların içinde bize en yakın olanı Bosna’da Türk kültürünün tesiri çok fazla olmuştur. Yüzyıllar boyu bu etkileşimde İslamiyet’in önemli bir rolü vardır. İslamiyet Boşnaklarla aramızda gönül bağı kurmuştur. Bu bağlamda Bosna-Hersek’in Yunus Emre’si sayılan Horasan erenlerinden Ayvaz Dede’nin de Bogomilizm dini’ni yaşayan Boşnaklarla gönül bağı vardır. Bu çalışmada Bogomilizm dinini yaşayan Boşnaklara Ayvaz Dede’nin İslami yaşamının etkisi araştırılmıştır. Bununla birlikte Boşnak halkının gönlünde taht kuran, Yugoslavya Devleti’nin varlık gösterdiği zamanda kutlanmayan veya kutlanamayan lakin unutulmayan kendi devletlerini kurduklarında anılan Ayvaz Dede Şenliklerine genel bir bakışıda ele almaktadır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f0e9d6f388ad1ba783b6feb82f3e4150.docx 91c52c4518ad822dc484eff46e33316a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/86103330725585f8027151c6ca5086bc.pdf f004099e405e998f382ce92550c0e322 PDF Text Text GAZETELERE YANSI(MA)YAN KÜLTÜR, SANAT VE EDEBİYAT Hakan TEMİZTÜRK Atatürk Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü, Erzurum / Türkiye Anahtar Kelimeler: Kültür, sanat, haber, gazete. ÖZET Gazeteler, siyasetten ekonomiye, spordan magazine kadar çok çeşitli haberlerle okurlarını aydınlatmaya çalışmaktadır. Türk basınının anılan alanlara ilişkin zengin bir içerik sunduğu gözlenmektedir. Gazetelerin kültür, sanat ve edebiyata ilişkin haber, yazı ve yorumlarının yeterli, tatmin edici ve bilgilendirici olduğunu söylemek ise mümkün değildir. Gazetelerin kültür, sanat ve edebiyatla ilgili haber, yazı ve yorumlar için ayırdığı alan çok sınırlı ve içerik açısından çok yetersiz kalmaktadır; bu durum ekonomi, siyaset, spor gibi alanlarla karşılaştırınca daha belirgin bir hal almaktadır. Üstelik bazı gazetelerin “kültür-sanat” sayfalarının bulunmadığı ya da bazı günler diğer alanlarla ilgili haberlerin fazlalığı durumunda bu sayfaların iptal edildiği de bilinmektedir. Bu durum, kültür, sanat ve edebiyat ile ilgisi “yüzeysel” olan ortalama gazete okuru için ciddi bir sorundur; bu alanlara ilişkin haber, bilgi ve tartışmaları gazeteler aracılığıyla takip edenler bu imkândan da mahrum kalmaktadır. Bu çalışmada Türk basınını temsilen gazetelerin kültür, sanat ve edebiyatla ilgili sayfaları/haberleri içerik çözümlemesi ve söylem analizi ile tahkik edilmiş ve yukarıda dile getirilen varsayımın doğruluğu sınanmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2205 Title A name given to the resource GAZETELERE YANSI(MA)YAN KÜLTÜR, SANAT VE EDEBİYAT Author Author TEMİZTÜRK, Hakan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Kültür, sanat, haber, gazete. ÖZET Gazeteler, siyasetten ekonomiye, spordan magazine kadar çok çeşitli haberlerle okurlarını aydınlatmaya çalışmaktadır. Türk basınının anılan alanlara ilişkin zengin bir içerik sunduğu gözlenmektedir. Gazetelerin kültür, sanat ve edebiyata ilişkin haber, yazı ve yorumlarının yeterli, tatmin edici ve bilgilendirici olduğunu söylemek ise mümkün değildir. Gazetelerin kültür, sanat ve edebiyatla ilgili haber, yazı ve yorumlar için ayırdığı alan çok sınırlı ve içerik açısından çok yetersiz kalmaktadır; bu durum ekonomi, siyaset, spor gibi alanlarla karşılaştırınca daha belirgin bir hal almaktadır. Üstelik bazı gazetelerin “kültür-sanat” sayfalarının bulunmadığı ya da bazı günler diğer alanlarla ilgili haberlerin fazlalığı durumunda bu sayfaların iptal edildiği de bilinmektedir. Bu durum, kültür, sanat ve edebiyat ile ilgisi “yüzeysel” olan ortalama gazete okuru için ciddi bir sorundur; bu alanlara ilişkin haber, bilgi ve tartışmaları gazeteler aracılığıyla takip edenler bu imkândan da mahrum kalmaktadır. Bu çalışmada Türk basınını temsilen gazetelerin kültür, sanat ve edebiyatla ilgili sayfaları/haberleri içerik çözümlemesi ve söylem analizi ile tahkik edilmiş ve yukarıda dile getirilen varsayımın doğruluğu sınanmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cd375712c5f244014b1616fedc5b9596.docx 7fbce699f4038e9d8c6f25e8ca2a4bef https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b70e3ea660ed5b35ff1aabc75815920c.pdf 6cf84b176812c815250445896cded2d8 PDF Text Text YUNUS EMRE ÜZERİNE YENİ DİKKATLER Orhan Kemal TAVUKÇU Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Rize / Türkiye Anahtar Kelimeler: Yunus Emre ve Kaynakları, Türk Kültür Tarihi, Tasavvuf, Hallac-ı Mansur. ÖZET Yunus Emre; Türkçenin varlığını koruması, yaşaması, bir edebiyat ve kültür dili olup gelişmesi yolunda çaba sarf etmiş büyük şairlerin başında gelir. Birden çok şairin katkılarıyla oluştuğu anlaşılan Yunus külliyatının tefrik edilmesini sağlamak, Yunus’un hayatı hakkında yanlış bilinen ve karanlıkta kalan noktaları aydınlatmak ve Yunus’un beslendiği kaynakları değerlendirerek bugünle bağlantısını kurmak, bu çalışmanın amaçları arasındadır. Bununla birlikte temel amaç; mevcut ve yeni belgeler ışığında Yunus’la ilgili düşünce dağarcığımızı geliştirmek ve yanlış anlamaları düzelterek Yunus külliyatına yeni katkılar yapmaktır. Yapılan çalışmalarda “Yunus Emre”, “Kadirî”, “Nakşî” ve “Alevî Bektaşi” olmak üzere dört farklı Yunus ile karşılaşılmaktadır. Yunus Emre ile diğer Yunuslar arasındaki en büyük farklılık; şairlerin eğitim düzeyi, dünya görüşleri, hayat standartları, çevreleri gibi faktörlerin ortaya koyduğu üsluplarından anlaşılmaktadır. Ayrıca mezarının Orta Anadolu, Konya, Kırşehir ve Eskişehir civarında olduğuna ilişkin bilgiler verilmektedir. Bu durum, Yunus’un düşünce ve gönül dünyasının genişliği ile açıklanabilir. Ne var ki yeni bilgiler, Yunus’un mezarının Aksaray’da olduğunu göstermektedir. Yunus Emre’nin şiirlerine bakıldığında şairin, İslam tasavvufu, mahallî unsurlar, dinler tarihi, hadisler gibi çeşitli kaynaklardan beslendiği görülmektedir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2181 Title A name given to the resource YUNUS EMRE ÜZERİNE YENİ DİKKATLER Author Author TAVUKÇU, Orhan Kemal Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Yunus Emre ve Kaynakları, Türk Kültür Tarihi, Tasavvuf, Hallac-ı Mansur. ÖZET Yunus Emre; Türkçenin varlığını koruması, yaşaması, bir edebiyat ve kültür dili olup gelişmesi yolunda çaba sarf etmiş büyük şairlerin başında gelir. Birden çok şairin katkılarıyla oluştuğu anlaşılan Yunus külliyatının tefrik edilmesini sağlamak, Yunus’un hayatı hakkında yanlış bilinen ve karanlıkta kalan noktaları aydınlatmak ve Yunus’un beslendiği kaynakları değerlendirerek bugünle bağlantısını kurmak, bu çalışmanın amaçları arasındadır. Bununla birlikte temel amaç; mevcut ve yeni belgeler ışığında Yunus’la ilgili düşünce dağarcığımızı geliştirmek ve yanlış anlamaları düzelterek Yunus külliyatına yeni katkılar yapmaktır. Yapılan çalışmalarda “Yunus Emre”, “Kadirî”, “Nakşî” ve “Alevî Bektaşi” olmak üzere dört farklı Yunus ile karşılaşılmaktadır. Yunus Emre ile diğer Yunuslar arasındaki en büyük farklılık; şairlerin eğitim düzeyi, dünya görüşleri, hayat standartları, çevreleri gibi faktörlerin ortaya koyduğu üsluplarından anlaşılmaktadır. Ayrıca mezarının Orta Anadolu, Konya, Kırşehir ve Eskişehir civarında olduğuna ilişkin bilgiler verilmektedir. Bu durum, Yunus’un düşünce ve gönül dünyasının genişliği ile açıklanabilir. Ne var ki yeni bilgiler, Yunus’un mezarının Aksaray’da olduğunu göstermektedir. Yunus Emre’nin şiirlerine bakıldığında şairin, İslam tasavvufu, mahallî unsurlar, dinler tarihi, hadisler gibi çeşitli kaynaklardan beslendiği görülmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dababca7395a26aac3c8c7ea378eef07.docx 384aeda8d549fe97dce01eed9aed030a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cd8d7fb752451a6d5e4d8963738bd19b.pdf 5646b21e053512625ab3737e2299de40 PDF Text Text ANADOLU TIBBİ FOLKLORÜNDE TELKİNLE TEDAVİ VE BU ÇERÇEVEDE ŞEKİLLENEN EDEBİ VERİMLER Elif Tuba TATAROĞLU İstanbul Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Tedavi, telkin, tıbbi folklor, gelenek, alternatif tıp. ÖZET Geleneksel tıbbi uygulamalar, yüzyıllarca insanlığa hizmet etmiştir. Modern tıpla birlikte gelişen tedavi imkânlarının çokluğu, geleneksel tedavileri yok edememiştir. Bu uygulamalar Anadolu coğrafyasında varlığını hala devam ettirmektedir. İyi ve kötü telkinin hastalık üzerine tesiri modern tıbbın da kabul ettiği bir gerçektir. Folklorumuzda telkinle tedavi, kuralları kısmen çizilmiş bir gelenek aktarımı sayesinde belirli kişiler tarafından yapılmaktadır. İlk dönem Türkçe el yazması tıp kitaplarında da bahsi geçen bu uygulamalar dikkat çekicidir. Bu bildiride, bağlam merkezli halkbilimi kuramlarından performans teori yardımıyla son bir yıl içinde Anadolu coğrafyasından Ordu, Bilecik, Samsun, Hatay, Elazığ illerinden derleme örnekleri ve yazılı kaynaklar ışığında telkinle tedavi uygulamaları hakkında bilgiler verilmiştir. Amaç, Türk kültürünün izlerini taşıyan halkbiliminin bu alanının tanınmasına katkı sağlamaktır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7987b7c308012ce1ce0ea7f5c424efa0.docx f93279d22807a48a7409d909a98781e7 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6f91aead958de7d4d7294a8b51944e64.pdf 3bcd0279f07c92ba5888d070e2f611af PDF Text Text ANADOLU TIBBİ FOLKLORUNDA TELKİNLE TEDAVİ VE BU ÇERÇEVEDE ŞEKİLLENEN EDEBİ VERİMLER Elif Tuba TATAROĞLU1 Özet Geleneksel tıbbi uygulamalar, yüzyıllarca insanlığa hizmet etmiĢtir. Modern tıpla birlikte geliĢen tedavi imkanlarının çokluğu, geleneksel tedavi uygulamalarını gölgede bıraksa da, bu uygulamalar Anadolu coğrafyasında varlığını hala devam ettirmektedir. Ġyi ve kötü telkinin hastalık üzerine tesiri modern tıbbın da kabul ettiği bir gerçektir. Folklorumuzda telkinle tedavi, kuralları kısmen çizilmiĢ bir gelenek aktarımı sayesinde belirli kiĢiler tarafından yapılmaktadır. Ġlk dönem Türkçe el yazması tıp kitaplarında da bahsi geçen bu uygulamalar dikkat çekicidir. Bu bildiride, yazılı kaynaklar ve bağlam merkezli halkbilimi kuramlarından performans teori yardımıyla son bir yıl içinde Anadolu coğrafyasından Adana, Samsun, Urfa, Sivas, Konya, Bilecik, Hatay, Ordu illerinden derleme örnekleri ıĢığında telkinle tedavi uygulamaları hakkında bilgiler verilecektir. Amaç, Türk kültürünün izlerini taĢıyan halkbiliminin bu alanının tanınmasına katkı sağlamak, tedavi uygulamalarının folklorik yönlerine ve sosyolojik boyutuna dikkat çekmektir. Anahtar Kelimeler: Tedavi, telkin, tıbbi folklor, gelenek, alternatif tıp. TREATMENT BY SUGGESTIONS IN THE ANATOLIAN MEDICAL FOLKLORE AND THE FORMATION OF LITERATURE WORK ABOUT THIS ISSUE Abstract Classical medical applications have been supporting humanity for centuries. Treatment possibilities which developed with modern medicine couldn‟t erase classical treatments. These applications still exist in the Anatolian geography. It is accepted by modern medicine that good or bad suggestions have an influence on illnesses. In our folk treatment by suggestions is still actively done thanks to transferring traditions with partly agreed rules. It is interesting to see medicine books, written in old Turkish, conserving the applications stated. 1 İstanbul Üniversitesi, Türk e.t.tataroglu@hotmail.com Dili Ve Edebiyatı Bölümü Türk Halk Edebiyatı Anabilim Dalı, �Ġn this handout/announcement information will be given through samples and written sources about treatment with suggestions within one year in the Anatolian cities Adana, Samsun, Urfa, Sivas, Konya, Bilecik, Hatay, Ordu with the help of performance theory which is a contextualized folk science theory. The aim is to make the folklore science, having its roots from the Turkish culture, more popular on this area. Key Words: Treatment, suggestions, medical folklore, tradition, alternative medicine. Giriş Geleneksel tıp, kendine has folklorik uygulamalarıyla dikkat çekici bir araĢtırma alanıdır. Her yönüyle ortaya koymak mümkün olmasa da, tarihi kaynaklar ve Anadolu coğrafyasında Adana, Samsun, Urfa, Sivas, Konya, Bilecik, Hatay, Ordu yörelerinden derlenmiĢ sözlü kültür malzemelerinden istifade ile Anadolu tıbbi folklorunun telkinle tedavi yönüne ıĢık tutmaya çalıĢacağız. Kimi örnekler performans teori kuramının ilkeleri çerçevesinde serbest mülakat tekniği ile son bir yıl içerisinde yapılmıĢ derlemelerden, kimisi ise diğer araĢtırmacıların yazılarından alınmıĢtır. Yazılı kaynaklar ve derlemeler bize gösteriyor ki folklorumuzda telkinle tedavi, bu gün modern tıbbın ilgi alanına da giren, psikosomatik boyutu bulunan çok yönlü bir konudur. Özellikle cilt hastalıklarında yaygın olarak kullanılan bu tedavi uygulamalarıyla ilgili Anadolu coğrafyasında burada yazılanlardan çok daha fazla memorata rastlamak mümkündür. Ancak tedavi yerlerinin gayriresmi olması, ilgili kiĢilere ulaĢmayı ve konuyla ilgili monografi çalıĢması yapmayı güçleĢtirmektedir. Anadolu‟da sağlık hizmetlerini yürüten kuruluĢların yanında belli ritüellere göre hastalığı tedavi eden halk hekimleri ve onlara müracat eden hastalar bulunmaktadır. Müracat eden kiĢilerin gerçek sayısını elde etmek mümkün görülmemektedir. Çünkü pek çok kiĢi farklı kaygılarla buralardan Ģifa aradığını gizlemektedir. Bu kaygılar; “halk usulü tedavinin kocakarı ilaçlarından ibaret görülmesi, halk hekimliğinin önemli bir ayağı olan telkin destekli tedaviye itikatın (gönülden inanmanın) zayıflaması, eğitim seviyesinin yüksek olmasıyla bu tarz uygulamalara baĢvurmanın ters orantılı sayılması” Ģeklinde sıralanabilir. Alanında uzman doktorların konuya yaklaĢımı birbirinden farklıdır. Kimisi bazı folklorik tedavilerin hastalıkları daha da kötüleĢtireceği uyarısında bulunurken, kimisi de zararsız görmektedir. Ġyi telkini ise hastayı manevi yönden kuvvetlendiren bir motive aracı olarak kabul etmektedirler. �AraĢtırmalarda kırık-çıkıkçılar, iğneciler, yerli ebeler, hacamatçılar, muska yazanlar, okuyanlar, bakıcılar, yara ilacı yapanlar, çocuk ilacı yapanlar, diĢ çekenler-diĢ yapanlar, ocak olanlar, dağlama yapanlar gibi oldukça çeĢitli halk hekimleri göze çarpmaktadır (Meriç, 2004:133). Tedavi uygulamaları ise birbirinden farklı ve çeĢitlidir. Bunlar maddi tedavi ve telkin destekli tedavi Ģeklinde incelenebilir. TEDAVĠ UYGULAMALARI Tedavi uygulamalarını iki ana baĢlık altında gruplandırarak incelemek, konuya bütüncül bakabilmeye yardımcı olacaktır. I.MADDĠ TEDAVĠ II.TELKĠNLE TEDAVĠ 2.1.Hastalığı Önlemek Ġçin Yapılan Telkin Destekli Tedavi 2.1.2.Muskalar 2.1.3.Üzerlikler 2.2.Hastalığı ĠyileĢtirmek Ġçin Yapılan Telkin Destekli Tedavi 2.2.1.Hastalığı Devretme Telkini 2.2.2.Hastalığı Cezalandırma Telkini 2.2.3.Hastalığı Kovma Telkini 2.2.4.Hastalığı Korkutma Telkini Bu sınıflandırma altında inceleyeceğimiz uygulamaları anlamlandırabilmek için tedavi amaçlı kullanılan malzeme ve materyallere; bunların seçiliĢ sebepleri ve kullanım Ģekillerine de kısaca değinmek gerekir. I.MADDĠ TEDAVĠ Halk hekimlerinin çeĢitli droglar kullanarak uyguladığı tedavilerdir. Drog, hastalık tedavisinde kullanılan bitkisel, hayvansal, madensel veya kimyasal ilaçlara verilen addır. Halk hekimliğinde bazıları telkin destekli olmak üzere pek çok drog kullanılmaktadır. Drogların �kullanılıĢ Ģekli hastalığın türüne, hastanın yaĢına ve cinsiyetine göre değiĢebilmektedir. Bu gün salahiyeti sorgulansa da ünü eksilmeyen kocakarı ilaçlarına, halkın deneye deneye tesirine itimat etmesinden yola çıkarak yarı bilimsel hüviyetli ilaçlar da denebilir. Nitekim halk bilgisinin tedavi edici kabul ettiği bazı droglarla, modern tıbbın önerdikleri birbiriyle örtüĢmektedir(Demirhan,1979:8510). Geleneksel tıp, uzun zaman tecrübelerinin ve kültürlerin yoğurduğu bir kaynak olması sebebiyle, ilaçlar hazırlanırken malzemenin neye göre seçildiğinin tatmin edici bir cevabı yoktur. Elde bulunan yazılı kaynaklardan ve derlemelerden hareketle sebepleri Ģöyle sıralayabiliriz: Atalardan Aktarılan Bilgiler Halk hekimliğiyle iĢtigal eden kaynak kiĢiler, kullandıkları malzemenin niteliği ile ya da drogun kimyasal hüviyeti ile ilgili bilgi sahibi olmadıklarını, büyüklerinden nasıl öğrendilerse öyle tedavi ettiklerini ifade etmektedirler. Kullanılan Malzemenin Hastalıkla Olan ġekil Benzerliği Kullanılan malzemenin hastalıkla olan Ģekil benzerliği, halk arasında drogların isimlendirilmesinde sık sık karĢımıza çıkar. Söz gelimi siğile iyi gelen mahmuza otuna halk arasında siğil otu, sıraca hastalığının tedavisinde kullanılan ota sıraca otu denilmektedir. Bunun yanında nar tanelerinin diĢe benzediği için diĢ tedavisinde kullanılması, cevizin beyinle olan benzerliğiyle hafızaya olan olumlu tesiri gibi örnekler de karĢımıza çıkmaktadır(Tez,2010:140). Çaresizlik Sebebiyle Elde Olan Malzemeyi Değerlendirme Özellikle kırsal kesimde, doktor ve hekimin ulaĢamayacağı yer ya da zamanlarda deneme yanılma yoluyla keĢfedilmiĢ droglar da olabilir. Drogların kullanılıĢ Ģekilleri, terkipler, tedavi sonuçları ise, ayrı ve derinlikli bir araĢtırma konusudur. II.TELKĠNLE TEDAVĠ �Bu baĢlık altındaki tedaviyi ikiye ayırabiliriz: tek baĢına telkin ve drog tedavisine destek olarak yapılan telkin. Halk hekimleri çoğu uygulamalarında drogla tedavinin yanı sıra telkinle tedavi olarak adlandırdığımız, hastalığı cezalandırma, devretme, korkutma, kovma yoluna da baĢvurmaktadır. Telkinle tedavi uygulamaları, Anadolu coğrafyasında halihazırda yaĢayan, sözlü kültür yoluyla nesilden nesile aktarılan bir halk bilgisidir. Telkin desteğinin hastanın Ģifa bulacağına inancını arttırmak için bir motivasyon kaynağı mı, yoksa tedavinin bir parçası mı olduğunu anlamak güçtür. Ancak son bir yıl içerisinde yaptığımız çeĢitli derlemelerde görüĢtüğümüz halk hekimleri, telkin desteği olmadan tedavi etmediklerini söylemektedirler. Sonucun somut, ispatlanabilir, ulaĢılabilir bir veri olmaması, aksi durumda neyin ortaya çıkacağı hakkında yorumda bulunmayı zorlaĢtırmaktadır. Bu sebepten, tedavi uygulamalarına telkin destekli tedavi demek uygundur. Telkin tedavisi ile ilgili en bilinen yerler ocaklardır. Belli bir hastalığın tedavisinde Ģifa verecek telkin bilgisine sahip kiĢiler, daha doğrusu aileler, çoğu yerde ocak olarak tanınır ve bilinirler. Bu ocaklar; sarılık ocağı, temre ocağı, siğil ocağı vb. gibi tedavisi yapılan hastalıkların adı ile anılmaktadır. Ocak olan ailenin tedavi ile meĢgul olan ferdine ise; ocaklı veya ocak adı verilmektedir. Ocak olan kimse tedavi etme kudretini herhangi bir eğitim ve öğretim yoluyla, diploma karĢılığı elde etmez(Üçer,1973:3). Bu bilgileri ocaklının uygulamalarına Ģahit olmuĢ-genellikle- onunla kan bağı bulunan kimse el alma yoluyla öğrenir ve uygulamaya baĢlar. Ocaklılarının tedaviye baĢlama hikayeleri ilginçtir. Kimi ocaklı, mensup olduğu sülalenin ocak olduğunu bilenlerin hatırlatması ya da ısrarıyla, kimisi hastalığına çare bulamayanlara yardım etmiĢ olayım düĢüncesiyle bu iĢe kalkıĢmıĢ, devamında halkın teveccühüyle yoluna devam etmiĢtir. Ekserisi ücret talebinde bulunmamaktadır. Kimisi kesinlikle bir Ģey istemediğini, bunu Allah rızası için yaptığını söylerken, kimisi de bazı yörelerde çerilik denilen, gelen kiĢinin içinden geldiği için verdiği armağanlara ses çıkarmamaktadır(Araz:1995, 159). Telkin destekli tedavide belli günler, sayılar ve tekrarlar önemsenir. Bu günler genellikle ÇarĢamba ve Cumartesi, sayılar ise; üç, yedi, dokuz gibi tek sayılardır. Bunun neye dayandığı üzerine kafa yormadan yoluna devam eden bir gelenek göze çarpmaktadır. Kabul edilmiĢ tekrar, sayı ve günler haricinde yapılan tedavilerin olumlu sonuç vermeyeceğine inanılır (EROL, Halime;13.8.2012‟de yaptığımız görüĢme.) �Zarar vermeyecek tedavi uygulamalarına iltifat daha fazladır. Sözgelimi, elde çıkan siğil, yüzde çıkan temre doktordan evvel ocağa gösterilir. Bu, ocaklı aileyi bilen kiĢi tarafından öylesine sıradan ve teklifsiz ifade edilir ki, inanmadığını ifade eden hasta bile sırf merakı yüzünden gidebilir. Sarp, ulaĢımı zor, doktor bulunmayan beldelerde bu tarz uygulamalar daha canlıdır. Böyle olmayan yörelerde de tedavi sonrası görülen iyileĢmeler halkın bu uygulamalara teveccühünü diri tutmaktadır. Halihazırda resmiyeti olmasa da rastgele bir duvara el yordamıyla yazılmıĢ “bel çekilir” “yanıkçı” “çıkıkçı” gibi ifadeler, telefon numaraları görülebilir. Bu iĢi yaptığını saklamayıp tabela bastıranlar da mevcuttur. Telkin destekli tedavi, psikolojinin de kabul ettiği bazı gerçekleri içinde barındırmaktadır. ĠspatlanmıĢ tıbbı sonuçlara göre, dua ve iyi telkin hastalıkların iyileĢmesinde olumlu yönde katkıda bulunmaktadır (Aslantürk,2005:1799). Ancak, hazırlanan ilacın ya da yapılan telkinin tesir etmediği durumlar da olabilmektedir. Derlemelerden elde ettiğimiz bilgilere göre itikat etme; yani inanma, tedavinin olumlu sonuç vermesi için çok önemlidir. Bir tedaviden olumlu sonuç alınamaması; tedavi edenin ya da tedaviye gelen kiĢinin tam itikat etmemiş olmasına bağlanır. Ġnanmadığı halde olumlu netice alıp ĢaĢıran hastalar da çoktur. Böylesi durumlarda eĢe dosta tavsiyeler çoğalmakta, ocak kiĢi “nefesi kuvvetli, tükürüğü mübarek, ağzı dualı, ihlaslı” gibi ifadelerle taltif edilmektedir. ġayet hasta olumlu sonuç almamıĢsa ocaklı hastayı kendisi çağırmadığı ve tedavinin olumlu sonuç vereceğine dair kesin söz vermediği için bundan rahatsızlık duymamakta, yeni gelen hastalara bildiğini uygulayarak yoluna devam etmektedir. Halk hekimliği konusunda bilgisi olanların, özellikle ocak olan kimsenin tedavi yöntemlerini, uygulamalarını, pratiklerini kendisinden sonra devam edebilmesi için bir baĢkasına aktarmasına el verme, bunu kabul etmeye de el alma denir. El alma, ocaklının iznine tabidir. Ocaklının el verdiği kiĢiler; -Ocağın çok güvendiği ve kendisinden sonra bu iĢi devam ettirebilecek kimse, -Ocak olan kiĢinin kendisinden küçük kardeĢi, -Ocak olan ailenin baba evinde kalacak olan erkek evladı, -Akrabalık bağı olup el almayı talep eden kiĢi, -Akrabalık bağı olmasa da el almayı talep eden herhangi birisi olabilir. Bazı ocaklarda ocaklı tarafından kendisine el verilmiĢ aynı soydan gelen birden fazla ocaklı bulunabilir. �El alma hadisesi bundan farklı olarak sözlü kültürde baĢarılı kimselere söylenen “Benim çocuğa da bir el versen!” yahut birinin becerikliliğine övgü sadedinde “O falancadan el almış” ifadeleriyle karĢımıza çıkmaktadır. El verme hadisesi ise Anadolu‟nun farklı coğrafyalarında değiĢik Ģekillerde olabilmektedir: Mersin‟de; -El verecek olan evin büyüğü, elini üç defa: “El alacak kişiye!” diyerek uzatır. El alacak kiĢi de her defasında: “Aldım kabul ettim” der. Bundan sonra el veren kiĢi, el alanın üzerine üç defa tükürür ve arkasını sıvazlar. Böylece el alan kiĢi, ocak olma yetkisine sahip olur. -El verecek kiĢi avucunun içine tükürerek “Benim elim senin elin olsun” der. El alan kiĢi bu avucu yalar. (Alptekin,2011:146) Samsun‟da; -El veren kiĢi, dualar okuyarak, el alan kiĢinin ağzına tükürür (HACIOĞLU, AyĢe; 13.2.2013‟te yaptığımız görüĢme). Hatay‟da; -Ocak olan kiĢi el almak isteyene hastalıkla ilgili duayı öğretip: “Oku yavrum, güle güle oku sana el verdim” der (DURAN, Mustafa; 5.1.2013‟te yaptığımız görüĢme). Bu gibi el verme ritüellerinin yanında ocaklı tarafından herhangi bir telkinde bulunulmasa da, o kiĢi vefat ettikten sonra aralarında kan bağı olan kimseler hasta tedavi edebilirler. Telkinle tedavi, bu bilgiler göz önünde bulundurularak hastalıktan önce telkin ve hastalık sonrası telkin Ģeklinde iki baĢlıkta incelenebilir. 2.1.Hastalığa Önlemek Ġçin Yapılan Telkin Destekli Tedavi Hastalıkları telkin gücüne sahip eĢya ve sözlerle önleme inancını bu kategoride değerlendirmek mümkündür. Bu tedbir anlayıĢını - kullanılan materyallerin içeriği, uygulama, sonuçlar gibi pek çok konuda farklılıklar olsa da- günümüz koruyucu sağlık hizmetlerine �benzetmek mümkündür. Tıbbi folklorde pek çok hastalığın nazardan, büyüden olduğuna inanıldığı için, kullanılan materyal de ona göre ĢekillenmiĢtir. Bu doğrultuda Anadolu‟da hastalıktan korunma amaçlı kullanılan pek çok nesne vardır. En bilinenleri, nazarlıklar, muskalar ve üzerliklerdir. Halk arasında pek çok hastalığın, özellikle sonu ölümle biten hastalıkların sebebinin nazar olduğuna inanılır. Manevi bir güç aktarımı ile olumsuz tesir altında kalma Ģeklinde bilinir. Nazarlıklar; nazarın olumsuz tesirlerini kırdığına inanılan nesnelerdir. Sözlü kültürümüzde göze gelecek kadar bilinirliği olan ve dikkat çeken insanların küçük hata ve kusurları için “O da onun nazarlığı” ifadesi kullanılır ki, nazarlığın haset edenlere engel olması için dikkat dağıtan bir nesne olarak kabul edildiğini gösterir. Bu nesneler folklorumuzda geniĢ yer tutar. Bunlar, güç aktarımı da sayılabilecek hayvanlara ait bir takım uzuvlar (diĢ, boynuz, kemik vs.), bazı hayvanlar (salyangoz, kaplumbağa, deniz böceği, karınca) ya da sağlık ve Ģans getirdiğine inanılan taĢlar (akik, firuze, mercan, turkuaz) olabilir(GeleĢ,2008:1088). Nazarlık olarak, içinde beyaz katmanlı yuvarlak desen bulunan, Ģekliyle gözü andıran mavi cam boncuklar yaygındır. Nazar boncuğu denilen bu boncukların dikkat çekici renk ve Ģekilleriyle ilk bakıldığında dikkati üzerine topladığına inanılır. Nazar boncuğu Anadolu‟da göz boncuğu olarak da bilinir. GeçmiĢten günümüze kullanılmıĢtır. Korunma amaçlı telkin tedavisi için kullanımı en yaygın materyallerden olan muska ve üzerlikler ise diğer nazarlıklardan farklı olarak dua sözleri ve tekerlemeler eĢliğinde nazara, büyüye, dolayısıyla hastalığa karĢı telkin olarak kullanılır. 2.1.1.Muskalar Muskalar, hastalıklardan ve ölümlerden korunmak için bu iĢin ehli sayılan kiĢiler tarafından yazılmıĢ genellikle üçken Ģeklindeki kolye uçlarıdır. Suya değdiğinde ıslanmaması için, balmumu ile hazırlanmıĢ muĢambalara sarılır. Muskalar, büyü metinleri içerip kötü niyetli kiĢilerce de kullanılmıĢtır. Bu sebepten hastalananların, vefat edenlerin, boĢananların hikayeleri efsanevi bir havayla halk arasında hala anlatılmaktadır. Muskalar vafi (koruyucu) ve Ģafi (tedavi edici) olarak iki kısımdır. Bir muska örneğinde Ģunlar yazılıdır: “Her kim bu muskayı üstünde taşısa ve suyunu içse yetmiş iki türlü derde şifadır, Yemliha, Mekselina, Mislina…Kıtmir. Euzubikelimatillahi minşerri ma halake la havle vela kuvvete illa billahil aliyyilazim” �Muska içinde Kalem Suresi, Nas Suresi, Felak Suresi, Ayetel Kürsi gibi muhafaza duaları bulunabildiği gibi, ilgili hastalığa hitaben yazılmıĢ korkutma ve uzaklaĢtırma sözlerine de rastlanmaktadır: „Sıtma, bunu tutma!‟ gibi (GeleĢ,2008:1088). Burada inancın etkisini göz ardı etmemek gerekir. Konuyla ilgili derlediğimiz örnek, bu durumun güzel bir göstergesidir: Rize köylerinden birinde Maviye Nine hasta olur. Sıtma olmuĢtur. Ağzı dualı saydığı bir torununa muska yazmasını söyler. Torunu ninesini kırmamak için bir muska hazırlar. Ġçine Ģunları yazar: “Sıtma, Maviye‟yi dutma! Tutarsan günağuma, Tutmazsan günağuma!” Maviye Nine bir zaman sonra “Allah senden razı olsun evladum, hiç ağrum kalmadi” diye teĢekkür eder. Torunu bunu arkadaĢlarına anlatır, ninenin haberi olmadan onunla eğlenirler (AZAKLI, Ġbrahim Hakkı; 2006‟da dinlediğimiz anektod). Aslında bir muska çeĢidi olan cevĢenin kullanımı da oldukça yaygındır. CevĢen, Hz. Ali (r.a.)‟nin torunu Zeynülabidin (r.a.)‟ den rivayet edilmiĢ bir muhafaza duasıdır. Her birisi Allah‟ın(cc) isim ve sıfatlarından on tanesini ihtiva eden yüz bölümden meydana gelir. Kaynaklara göre, Hz. Peygamber (s.a.v.) çetin geçen bir savaĢ sırasında -bir rivayette Uhud SavaĢı- üzerindeki zırh kendisini fazlasıyla sıktığı sırada ellerini açarak Allah (cc) dua etmiĢ, bunun üzerine gök kapıları açılarak Cebrail gelmiĢ ve “Ey Muhammed! Rabbin Sana selam ediyor ve üzerindeki zırhı çıkarıp bu duayı okumanı istiyor. Bu dua hem Sana hem de ümmetine zırhtan daha sağlam bir emniyet sağlayacak.” demiĢtir (Aydüz,2005:3). Bu rivayetten hareketle cevĢenin kiĢiyi nazardan ve baĢa gelebilecek bela ve kötülüklerden zırh gibi koruduğuna inanılır. Bir baĢka rivayete göre Ġbrahim Peygamber‟i ateĢe attıkları zaman bir bülbül ateĢi söndürmek için gagasıyla su taĢır. Ona böyle su taĢımayla ateĢin sönmeyeceğini, boĢuna gayret ettiğini söyleyenlere; “Tarafım belli olsun” der. AteĢ serin ve selametli olup, odunlar güle dönünce, Allah-u Teala tarafından bülbüle bu yaptığına karĢılık ne mükafat istediği sorulur. O da “Bu güne kadar Rabbim‟in doksan dokuz ismini bilirdim. Bin bir ismini de bilmek isterim.” der. Böylece bin bir ismi öğrenen bülbül her seherde bunları zikretmeye baĢlar. Bu bin bir isim, cevĢen namıyla bilinen duadır. �CevĢen Anadolu‟da muska olarak, ferman Ģeklinde metalik kolye uçları, deri küçük çanta Ģeklinde muhafazalar ve daha pek çok obje içinde taĢınmaktadır. Ayrıca okunmak üzere kitap Ģeklinde basılmıĢtır. 2.1.2.Üzerlik Üzerlik Orta Anadolu‟da yaygın olarak yetiĢen, kapsül Ģeklinde meyveleri bulunan bir senelik otsu bir bitkidir. Üzerliğin fosfatça zengin topraklarda, özellikle mezarlıklarda yetiĢmesinin onun nazara karĢı koruyucu olarak görülmesiyle ilgisi bulunabilir. Çünkü Anadolu‟ da pek çok ölümün nazardan olduğuna inanılır (Üçer,1972:4). Üzerlik iki Ģekilde nazara karĢı kullanılır. Birincisinde yaĢ üzerlik ipe dizilerek pano Ģeklinde evin duvarlarına asılır. Dizen kiĢinin maharetine ve sanatsal anlayıĢına göre Ģekillenen bu panolarda çeĢitli kumaĢ parçaları, püsküller kullanılabilir. Ġkincisinde ise kuru üzerlikler yakılarak tütsüleme yapılır. Üzerlikle ilgili inanıĢları Ģöyle sıralayabiliriz: -Üzerinde mavi beze sarılmıĢ üzerlik, okunmuĢ çörek otu, Ģap, ince elek unu, sarımsak, tuz, kara sakız gibi yedi maddeyi bulunduran kimseye nazar değmez. (Bahsi geçen diğer maddeler de nazara karĢı koruyucu olarak bilinir.) -Köküyle koparılmıĢ üzerliğin evin duvarına asılması evi zararlı dıĢ etkilerden korur. -Yedi çift bir tek, yani on beĢ adet üzerlik alınır. Üç ihlas bir fatiha okunur. Yakılarak yapılan tütsü iç sıkıntısını giderir. Üzerlik tütsüsü yapılırken tekerlemeler söylenir (Üçer, 1972:3-4). -Üzerliğin ateĢe atılmasıyla üzerlik çatlar ve ses verir. Kendisine nazar değdiğine inanılan ya da nazar değmesi muhtemel kimsenin baĢı, kolları ve ayaklarına dumanın teması sağlanır. Bu sırada tekerlemeler de söylenir (Emeksiz,1998:234). Üzerlik tütsüsü yapılırken söylenen bazı tekerlemeler Ģunlardır: Ġstanbul‟da; Üzerliksin havasın Her dertlere devasın Ak göz kara göz Mavi göz yeşil göz �Sarı göz ela göz Hangisi nazar etmişse Onların nazarını boz Elemtere fiş Kem gözlere fiş Üzeliği çatlasın Nazar eden patlasın (Bayrı,1972:107). Konya‟da; Üzerliksin yüz bin eyliksin Dağlarda biter evlerde tütersin Dertlere dermansın hastalara şifasın Gelsin üzerlik gitsin nazarlık Yüzerlik yüzbin erlik Gitsin nazarlık gelsin güzellik Elleşenin melleşenin Yir yüzünde gaynaşanın Bin ağanın bin paşanın Petlesin çıksın gözü Kötü gözüle bakanın Altmış yitmiş çıkmış gitmiş Altmış yitmiş çıkmış gitmiş Altmış yitmiş çıkmış gitmiş (Emeksiz,1998:231). Sivas‟ta; Üzerliksin, yüz paralıksın, Kırlarda biten evlerde tütensin. Üzerliksin, yüzbin eyliksin, Hastalık bitsin, sağlık gelsin. Üzerlik yüzbin eylik, �Yüzbir dertlere devadır. Üzerliksin, alasın, Her dertlere devasın. Elemtere fiş, Kem gözlere şiş. Üzerlikler çatlasın, Nazar eden patlasın (Üçer,1972:3-4). Bunun yanında Anadolu geleneksel tıbbında üzerliğin doğrudan drog olarak kullanıldığı terkipler de vardır. Buna göre; tohumları kaynatılarak içilirse, balgamı keser. Birer parça yenirse mide ağrılarına iyi gelir (Yardımcı,1970:82). 2.2.Hastalığı İyileştirmek İçin Yapılan Telkin Destekli Tedavi Hastalığın cinsine göre değiĢen geleneksel tedavi uygulamalarında ortak nokta hastalığı canlıymıĢ gibi muhatap alıp konuĢmadır. 2.2.1.Hastalığı Devretme Telkini Ġstanbul‟da; -Sıtma olmuĢ hastanın tedavisinde üç yeĢil kağıttan birisine sıtmanın anası, ikincisine sıtmanın babası, üçüncüsüne sıtmanın kendisi ibareleri yazılır. Ġkinci ezanı okunurken birinci gün sıtmanın anası, ikinci gün sıtmanın babası, üçüncü gün sıtmanın kendisi yazılı kağıtlar ateĢe atılır. Dumanıyla hasta tütsülenir. Bir pamuk ipliği yedi kat bağlanarak hastadan sonra o tütsülenir. Bu iplik hastanın boynundan geçirilerek yedi defa düğümlenir. Böylece hastalığın iyileĢeceğine inanılır (Bayrı, 1972:107) Tarihte Mütercim Asım Efendi‟nin Burhan-ı Katı kitabında; “RiĢte-i teb, duhter-i nabaliğa eğirdiği ipliktir. Isıtma def‟i için üzerine efsun edip birkaç düğüm dügerler, ısıtma tutan kimsenin gerdenine geçirirler” Ģeklinde tarif edilen iplik, bu bilgi ile örtüĢmektedir (Koncu,2005:696). Sivas‟ta; �-Elinde siğil olan kiĢi ayın ilk çarĢambası üç ihlas suresi ve bir fatiha suresi okuyarak bir iğde dalı kırar, ardından: “Bu dal burada nasıl kuruyorsa siğil de ellerimde kurusun!” der (Üçer,1973:4). Osmaniye‟de; -Siğil sayısı kadar yemeklik buğday ipe dizilir. Üzerine üç ihlas bir fatiha okunur. Ezan duyulmayan bir yere atılır. O buğday çürüdükçe siğiller de çürür (KAYA, Emine; 19.4.2013‟te yaptığımız görüĢme). 2.2.2.Hastalığı Cezalandırma Telkini Sivas‟ta; - Dudağında uçuk olan kiĢi, biraz kül alır ve: “Uçuk uçuk uçbuçuk, uçuk beni belledi, ben uçuğu külledim” diyerek, uçuk üzerine basar (Üçer,1973:4) -Uçuk çıkan hasta sabah kalkar ve „Uçuk beni belledi, ben uçuğu külledim!‟ der ve yaraya kül basar (AĢkun,2006:261). 2.2.3.Hastalığa Kovma Telkini Balıkesir‟de; -Yüzlerde, saçlar arasında mor mor , küçük küçük inciye benzeyen çıbanları olan hasta ocak olan kadının yanına oturur. Ocaklı hastaya bakarak: “Bir iki üç dört beş altı yedi, kalk göç buradan, yerin yedi kat dibine git!” der ve ara sıra sağına soluna tükürür. „‟Kalk git‟‟ diye hastaya değil hastalığa der(Salman,1948:55). Tarihte Türkçe tıp kitaplarından Yadigar‟da telkin destekli tedavi uygulamalarıyla ile ilgili örnek bilgiler vardır. Bahsedilen uygulamanın bir benzeri bu gün ocaklarda hastalığa karĢı yapılan kovma telkiniyle benzeĢmektedir. Ġlk dönem Türkçe tıp yazmalarından olan bu eserde temre hastalığı için telkin destekli le tedavi uygulamalarına örnek olarak Ģu bilgiler verilmiĢtir: “…Ol eyegüyi yil yitdükten sonra eve getüreler ucını gızdıralar demregünün üzerine süreler sürerken göç göç seni yaradan Allah aşkına göç adem avazı işidilmez yire göç it onı işidilmez yer göç diye andan eykünü saklaya yarındası gice il yattuğından sonra yine eyegünün ucını kızdurub ol demregüye süre böyle diye üc gice böyle ide andan ol eyegüyü �avval aldugı yire ilte bulduğı gibi yirine koya arduna bakmaya gide ol demregü kurıya gide” (Tokaç,2000:81). Günümüz türkçesi ile: O eğeyi rüzgar gittikten sonra eve getirsinler ucunu kızdırsınlar temrenin üstüne sürsünler. Sürerken: “Göç göç, seni yaratan Allah aşkına göç! Adem avazı işitilmez yere göç et, işitilmez yere göç et!” desin. Kalanını saklasın, ertesi gece herkes yattıktan sonra yine eğenin ucunu kızdırıp o temreye sürsün. Üç gece böyle yapsın. O eğeyi önceden aldığı yere iletsin, bulduğu yere koysun. Ardına bakmadan gitsin, o temre kurusun gitsin. 2.2.4.Hastalığı Korkutma Telkini Bilecik‟te; -Temre hastalığı olan kiĢi ocaklıya gelir. Ocaklı metal bir materyali yaranın üstüne değdire değdire okur. Ocaklı, metalin soğuğu ile yaranın ürküp korkacağı, böylece hastanın daha çabuk iyileĢeceğini belirtmektedir (EROL, Halime; 13.8.2012‟de yaptığımız görüĢme). Elazığ‟da; -Yüzünde çıban yarası olan kiĢi ocaklıya gelir. Çakmak taĢı denilen iki taĢ parçası yüzde bulunan yaraya doğru üç defa çakılır. Ortaya çıkan ateĢ parçalarının hastalığı korkutup kaçıracağına inanılır(Araz,1995:159). Isparta‟da; -AkĢiĢ (gelincik) veya çengi yeli (ĢiĢlik) olan kiĢiyi ocaklı „tutar.‟ Tutma yapılan hasta bir müddet sonra iyileĢir. Bu uygulama Ģöyle gerçekleĢir: Ocaklı: “El benim elim değil Culla karının eli, Erenler evliyalar deyi dutarın. Ak gözden, gök gözden, kötü gözden, içeriden, dışarıdan, ardından, önünden, söylemişler deyi dutarın. Nazara dutarın, ilancığı dutarın. Akşişe, kızıl yele, çengi yeline dutarın. Bismillah. Gelmiş, geçmiş, çıkmış, gitmiş olsun!” der. Elindeki bıçağı hastanın baĢına, arkasına, omuzlarına, bütün gövdesinde gezdirerek elinden hiddetle yere atar. Hastanın sırtını, baĢını, Ģakaklarını iki eliyle sıkar ve masajlar, kollarını önden çaprazlayarak ayağa kalkar ve arkasına geçer. Bir dizini hastanın beline dayar, ellerinden tutarak belini kütletir. Böylece tutma gerçekleĢmiĢ olur(Kum,1941:273). Samsun‟da; �-Urfe hastalığı olan kiĢi, ocaklıya gelir ocak hastalığa okurken hasta sorar: “Ne yapıyon?” Ocaklı cevap verir: “Urfe boğıyim. Boğıyim mi?” Hasta cevap verir: “Boğ gitsin!” Böyle söyleye söyleye ocaklı yaranın etrafını kalemle çizer ve bir yandan da özel dualar okur. Hasta üç hafta Cumartesi günleri gelir gider. Böylece bir müddet sonra hastalığı geçer (HACIOĞLU, AyĢe ; 13.2.2013‟te yaptığımız görüĢme). SONUÇ Tıbbi foklorumuz da diğer pek çok halk bilim uygulamalarında olduğu gibi geleneğin güncellenmesi ve nesilden nesile aktarılması yoluyla canlılığını muhafaza etmektedir. Birbirine benzeyen, ancak birebir örtüĢmeyen bu bilgiler, meselenin geniĢ alanlara yayıldığının göstergesidir. Bu çok yönlü konu, tıp doktorları tarafından da araĢtırılmaktadır. Bazı hastalıklarda tıbbi olarak zararsız sayılan ve bir müddet sonra geçeceği söylenen virüsler gerçekten telkinden dolayı mı , kullanılan drogun tesiriyle mi, tedavi edenin- hastanın inanmasıyla mı, yoksa bunlardan herhangi ikisinin birlikteliği sonucu mu ortadan kalkmaktadır? Bu gibi soruların kesin cevabı bulunamasa da, herhangi bir drogun yahut hastalığın merkeze alınmasıyla yapılacak araĢtırmalar, daha güvenilir baĢvuru kaynakları olacaktır. Burada incelediğimiz örnekler bize Türk kültürüne ait değerler hakkında da ipucu vermektedir. Sevilmeyen, istenmeyen hastalığa kızma, daha çok yayılmaması için etrafını çizip hapsetme, ani ve sert uygulamalarla hastalığın gözünü korkutma, mukaddes değerler ve duaları Ģefaatçi ederek hastalıkla konuĢma gibi yaklaĢımlar ıĢığında topluma ait terbiye metodlarını da sezinlemek mümkündür. Anadolu‟da toplumun huzurunu kaçıran kimse ile önce konuĢulması, sonra araya hatırlı kiĢilerin koyulması, hala düzelme yoksa gözünün korkutulması veya uzaklaĢtırılması gibi yazılı olmayan uygulamalar vardır. El alma- el verme ritüellerinden akrabalık ve aile içi iliĢkilerde bağlılık ve sürekliliği; herhangi bir ücret talebinde bulunmadan tedavi etme gayretinden toplumdaki yardımlaĢma duygusunun kuvvetini görmek mümkündür. Bütün bunlardan yola çıkarak Ģunu söyleyebiliriz: Türk halk kültürünün bu yönü, folklorik olduğu kadar sosyolojik ve edebi yönden incelenmeye değerdir. Halk bilgisi hayatın içinde kendine yer bulduğu ölçüde sözlü ve yazılı edebiyata yansımaktadır. Bunun �gerçekleĢebilmesi için, bir gelenek aktarımı içinde yoluna devam eden halk bilimin bu alanında yapılacak derleme ve monografi çalıĢmalarına ihtiyaç vardır. Değerlerin kaybolmaması için gösterilen her gayret takdire Ģayandır. KAYNAKÇA ALPTEKĠN, Ali Berat (2011) Halk Bilimi Araştırmaları, Ankara, Akçağ Yay. ALTAN, Selim (2000), Manisa Tıp Folklorü, Ġzmir, Akademi Kitabevi. ARAZ, Rıfat (1995), Harput’da Eski Türk İnançları ve Halk Hekimliği, Ankara, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yay. ASLANTÜRK, Hümeyra (2005), “Duanın İnsan Sağlığı Üzerine Etkisi”, 38. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı, Ġstanbul, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yay., C.III, s.1797-1800. AġKUN, Vehbi Cem (2006), Sivas Folkloru, Sivas, Sivas Valiliği Tarih ve Kültür AraĢtırmaları Merkezi Yay., C.II. AYDÜZ, Davut (2008), Hizbul Envari’l-Hakaiki’n-Nuriyye (Büyük Cevşen Meali), Ġstanbul, Define Yay. BAYRI, Mehmet Halit (1972), İstanbul Folkloru, Ġstanbul, Eser Yay. ÇOBANOĞLU, Özkul (2002), Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş, Ankara, Akçağ Yay. EMEKSĠZ, Abdulkadir (1998), “Türk Halk Kültüründe Üzerlik”, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Ġstanbul, Ġ.Ü Yay.,s. 229-242. GELEġ, Fadime (2008), “Osmanlı Mistik Yaşamında Tıbbi Yansımalar”, I. Uluslararası X. Ulusal Tıp Tarihi Kongresi, Ankara, C.II, s.1082-1091. KONCU, Hanife (2005), “Klasik Türk Şiirinde Bazı Tedavi Yöntemleri”, 38. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı, C.II, s.687-698. KUM, Naci (1941), “Halk Hekimliğinin Ruhi Tedavi Şekillerinden Ayşe Abanın Tutması”, HBH, S.120, s.272-273. MERĠÇ, Mürüvvet; ELÇĠOĞLU, Ömür (2005), “Halk Tebabetinin Çocuklara Yönelik Uygulamaları”, I. Halkbilim Sempozyumu Bildirileri, EskiĢehir, Osmangazi Üniversitesi HAMER Yay., s.133-143. RIFAT, Araz (1995), Harput’da Eski Türk İnançları ve Halk Hekimliği, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yay., Ankara, 1995. �Salman, Mustafa, (1948), Halk Hekimliği, Halk Veterinerliği, Ankara, Ulus Basımevi. TANYU, Hikmet (1982), “Fatma Anamız (Fadime Anamız) ve El İle İlgili İnançlar Üzerine Kısa Bir Araştırma”, II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri-Gelenek Görenek ve İnançlar, Ankara, MFAD Yay., C.IV, s.479-495. TEZ, Zeki (2010), Tıbbın Gizemli Tarihi–Semboller, Büyüler ve Ritüeller Eşliğinde Şifa, Ġstanbul, Hayy Kitap Yay. TOKAÇ, Mahmut (2000), “İlk Dönem Türkçe Tıp Yazmalarında Cilt Hastalıkları ve Tadavileri”, Ġ.Ü Sağlık Bilimleri Enstitüsü Deontoloji ve Tıp Tarihi Anabilim Dalı, yayınlanmamıĢ doktora tezi (DanıĢman: Prof.Dr.Ayten AltıntaĢ), Ġstanbul. ÜÇER, Müjgan (1973), “Ocaklar”, Sivas Folkloru, S.8, s.3-5. ÜÇER, Müjgan (1973), “Üzerlik”, Sivas Folkloru, S.6, s.3-6. YARDIMCI, Ġlhan (1970) , Şifalı Bitkiler ve Halk İnançları, Ġstanbul, Lokman Yay. KAYNAK KİŞİLER AZAKLI, Ġbrahim Hakkı (2006), Rize doğumlu, üniversite mezunu, öğretmen. 2006‟da dinlediğimiz anektod. DURAN, Mustafa (2013), 1928 Hatay doğumlu, okuma yazması var, çiftçi. 5.1.2013‟te yaptığımız görüĢme. EROL, Halime (2012), 1954 Bilecik doğumlu, ilkokul mezunu, ev hanımı. 13.8.2012‟de yaptığımız görüĢme. HACIOĞLU, AyĢe (2013), 1955 Samsun doğumlu, ilkokul mezunu, ev hanımı. 13.2.2013‟te yaptığımız görüĢme. KAYA, Emine (2013), 1982 Osmaniye doğumlu, üniversite mezunu, öğretmen. 19.4.2013‟te yaptığımız görüĢme. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2116 Title A name given to the resource ANADOLU TIBBİ FOLKLORÜNDE TELKİNLE TEDAVİ VE BU ÇERÇEVEDE ŞEKİLLENEN EDEBİ VERİMLER Author Author TATAROĞLU, Elif Tuba Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Tedavi, telkin, tıbbi folklor, gelenek, alternatif tıp. ÖZET Geleneksel tıbbi uygulamalar, yüzyıllarca insanlığa hizmet etmiştir. Modern tıpla birlikte gelişen tedavi imkânlarının çokluğu, geleneksel tedavileri yok edememiştir. Bu uygulamalar Anadolu coğrafyasında varlığını hala devam ettirmektedir. İyi ve kötü telkinin hastalık üzerine tesiri modern tıbbın da kabul ettiği bir gerçektir. Folklorumuzda telkinle tedavi, kuralları kısmen çizilmiş bir gelenek aktarımı sayesinde belirli kişiler tarafından yapılmaktadır. İlk dönem Türkçe el yazması tıp kitaplarında da bahsi geçen bu uygulamalar dikkat çekicidir. Bu bildiride, bağlam merkezli halkbilimi kuramlarından performans teori yardımıyla son bir yıl içinde Anadolu coğrafyasından Ordu, Bilecik, Samsun, Hatay, Elazığ illerinden derleme örnekleri ve yazılı kaynaklar ışığında telkinle tedavi uygulamaları hakkında bilgiler verilmiştir. Amaç, Türk kültürünün izlerini taşıyan halkbiliminin bu alanının tanınmasına katkı sağlamaktır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/995464d0336d315790f761cc43433e03.docx 1bd959fbb7402b792c34e86aa3c40d6b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ce052bcc27d01b33bd21e15aa3740c17.pdf 8d2ff148d1f852ac08af19fcd273bb59 PDF Text Text FATİH SULTAN MEHMET’İN DİVANİNDA GÖNÜL Ayşegül SÖZTUT Fatih Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eski Türk Edebiyatı Anabilim Dalı, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Gönül, Dil, Ask. ÖZET Gönül edebiyatımızın varoluşundan beri ele alınan en önemli konulardan biridir. Özellikle klasik edebiyatımız açısından çok önemli bir mazmundur. Gönül Arapça; kalp, hatır farsça; dil, derûn Türkçe’ de ise yürek kelimesi anlamına gelir. Edebiyatımızda gönül birçok teşbih ve mecaza konu olmuştur. Bazen sevgilinin evi, ibadethanesi hükmünde olur. Bazense aşk ateşinde harap olmuş bir viranedir. Bazen padişahın bir ülkesi, tacı, tahtı bazense hiç değer vermediği bir mefhumdur. Gönül bazen sevgilinin aynası bazense aşkın ateşiyle eriyen bir mumdur. Bu teşbihlerin benzetmelerin edebiyatımızda sonu yoktur. Bilhassa divan edebiyatımız açısından gönül mefhumu çok önemlidir. Bu mefhuma değinmemiş bir şairimiz yoktur. İnsan bu önemli mazmunu anlatmadan hislerini duygularını nasıl anlatabilir ki. Özellikle divan şiiri dünyasında gönül birçok farklı yönleriyle ele alınmıştır. 15. Yüzyıl edebiyatımızda gönül mefhumunu en güzel işleyen şairlerimizden biriside Fatih Sultan Mehmet’tir. Bu bildirimizde Fatih Sultan Mehmet’in kısaca hayatından bahsedilmiş ve divanında gönül mefhumunu nasıl işlediği ele alınmıştır. Klasik Edebiyatımızda ‘Avnî’ mahlasıyla tanınan Sultanımızın devlet yönetiminde çok güçlü olduğu gibi divanı da oldukça başarılı ve güçlüdür. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2003 Title A name given to the resource FATİH SULTAN MEHMET’İN DİVANİNDA GÖNÜL Author Author SÖZTUT, Ayşegül Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Gönül, Dil, Ask. ÖZET Gönül edebiyatımızın varoluşundan beri ele alınan en önemli konulardan biridir. Özellikle klasik edebiyatımız açısından çok önemli bir mazmundur. Gönül Arapça; kalp, hatır farsça; dil, derûn Türkçe’ de ise yürek kelimesi anlamına gelir. teşbih ve mecaza konu olmuştur. Bazen sevgilinin evi, ibadethanesi hükmünde olur. Bazense aşk ateşinde harap olmuş bir viranedir. Bazen padişahın bir ülkesi, tacı, tahtı bazense hiç değer vermediği bir mefhumdur. Gönül bazen sevgilinin aynası bazense aşkın ateşiyle eriyen bir mumdur. Bu teşbihlerin benzetmelerin edebiyatımızda sonu yoktur. Bilhassa divan edebiyatımız açısından gönül mefhumu çok önemlidir. Bu mefhuma değinmemiş bir şairimiz yoktur. İnsan bu önemli mazmunu anlatmadan hislerini duygularını nasıl anlatabilir ki. Özellikle divan şiiri dünyasında gönül birçok farklı yönleriyle ele alınmıştır. 15. Yüzyıl edebiyatımızda gönül mefhumunu en güzel işleyen şairlerimizden biriside Fatih Sultan Mehmet’tir. Bu bildirimizde Fatih Sultan Mehmet’in kısaca hayatından bahsedilmiş ve divanında gönül mefhumunu nasıl işlediği ele alınmıştır. Klasik Edebiyatımızda ‘Avnî’ mahlasıyla tanınan Sultanımızın devlet Edebiyatımızda gönül birçok yönetiminde çok güçlü olduğu gibi divanı da oldukça başarılı ve güçlüdür. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548