213 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/458b3acab2b01343b3499e43f7a8e498.docx 28a503804b9e030f0e6701653473d6bd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/19e10badd6ecc7fc4539564c964c9251.pdf 38e1d1bd2b5c4949862b73834aa8130d PDF Text Text Latić Enis, MA Profesionalno vojno lice, oficir Ministarstvo odbrane BiH – Oružane snage BiH POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Sažetak Evropska Konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, u pravnom poretku BiH zauzima centralno mjesto. Pred cjelokupnu legislativu u BiH postavljen je zahtjev kompatibilnosti sa odredbama navedene konvencije. Član 6. Evropske konvencije, garantuje, između ostalog i pravo na postupak pred nezavisnim i nepristrasnim sudom koji je ustanovljen na osnovu zakona. Obzirom da je praksa Evropskog Suda za ljudska prava ustanovila primjenu rationae personae i na pripadnike oružanih snaga, postavlja se pitanje ispunjavanja zahtjeva koje postavlja čl. 6 Evropske Konvencije, u slučajevima kada profesionalnim vojnim licima u disciplinskim postupcima sude ad hoc, i neprofesionalna vojno-disciplinska vijeća, koja ne ispunjavaju zahtjeve nepristrasnosti i nezavisnosti na koje upućuje čl. 6. Konvencije. Rad komparativno prikazuje vojno-pravosudne sisteme i modele, prikazuje odgovornosti vojnih lica u OS BiH, sa posebnim osvrtom na disciplinsku odgovornost, te razmatra materijalno-pravne i procesno-pravne odredbe legislative koja tretira vojno-disciplinski sistem u OS BiH, upoređujući iste sa zahtjevima čl.6. Evropske Konvencije. Ključne riječi: Evropska Konvencija, Evropski sud, pravično suđenje, nezavisan, nepristrasan, vojno disciplina, vojno-disciplinski postupak, vojnodisciplinsko vijeće, vojno pravosuđe. 559 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? IS THERE A NEED FOR THE MILITARY JUSTICE SYSTEM IN BOSNIA AND HERZEGOVINA? Abstract The European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms in the legal system of BiH occupies a central position. In front of the entire legislation in BiH is set need of compatibility with the provisions of this Convention. Article 6 European Convention guarantees the right to a fair trial, independent and impartial tribunal, which was established by law. Considering that jurisprudence of the European Court of Human Rights found the application rationae personae to members of the armed forces, in disciplinary matters, the question arises of fulfilling the requirements set by the Article 6 of the Convention, in cases where the professional military persons trial by the an ad hoc, non-professional military disciplinary councils, that are not fulfill the requirements of impartiality and independence referred to in Article 6. Convention. The paper displays comparative military justice systems and models, displays the responsibilities of military personnel in the Armed Forces of BiH, with special emphasis on the disciplinary responsibility, and considers the substantive and procedural law provisions, of legislation that treats military disciplinary procedure in the Armed Forces of BiH, comparing it with the requirements of Article 6. European Convention. Key words: European Convention, the European Court, a fair trial, independent, impartial, military discipline, military disciplinary procedure, military disciplinary council, the military justice system. 560 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ UVOD Vladavina prava jeste jedna od osnovnih vrijednosti društva, i u širem kontekstu posmatra se kao polazište, ali i kao ishodište svih društvenih odnosa. Državni organ, putem kojeg država, koristeći legitimni mehanizam primjene sile, osigurava suverenitet i teritorijalni integritet, kao preduslov za vršenje ostalih funkcija, jesu oružane snage.1 Oružane snage u savremenom konstitucionalizmu, predstavljaju sa jedne strane državni organ, ustanovljen i vezan pravnim normama, a sa druge strane taj organ posjeduje elemente autonomnog mehanizma, čiji se rad zasniva na principima upotrebe i upravljanja oružanom silom.2 Jedna od bitnih karakteristika oružanih snaga jeste i vojna disciplina, koja putem propisa, uputstava i zaprijećenih sankcija, reguliše prava i dužnosti vojnih lica, a u cilju potpunog i pravovremenog izvršavanja dodijeljenih zadataka. U Oružanim snagama BiH (u daljem tekstu OS BiH), pitanja vojne discipline i vojno-disciplinskog postupka regulisana su Zakonom o službi u OS BiH, Pravilom službe OS BiH, Pravilnikom o vojnoj disciplini i vojno-disciplinskom postupku, pred kojima stoji imperativ kompatibilnosti sa vrijednostima koje promovira i štiti Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda (u daljem tekstu: Evropska konvencija). Jasno je međutim, da je vojna profesija specifična, i da pripadnici oružanih snaga mogu imati umanjen režim pune konzumacije ljudskih prava u odnosu na ostale građane, ali to nikako ne dopušta arbitrarnost i kršenje osnovnih ljudskih prava i sloboda. Vojno-disciplinsko pravo u OS BiH, iako tretira pitanja disciplinske odgovornosti, u sebi sadrži sankcije koje se po svojoj prirodi ne razlikuju od krivičnopravnih sankcija. Ovakve slučajeve tretirao je i Evropski sud za ljudska prava, i nedvojbeno ih 1 „(...) pojmom oružanih snaga, pored tradicionalnih konstituenasa – vojska i policija, danas (su) obuhvaćene sve državne organizacije ovlašćene da nose i upotrebljavaju oružje, odnosno primenjuju silu: granične jedinice, tajne službe, finansijske policije, specijalne – antiterorističke – jedinice i carinske službe.“, M. Hadžić, „(P)lutajuća vojska", Beogradski centar za bezbednosnu politiku, Beograd, 2002, 3.; U našem radu pojam „oružane snage“, ukazuje isključivo na vojnu komponentu oružanih snaga, a pojam „pripadnici/e Oružanih Snaga BiH“, označava profesionalne vojnike, podoficire, oficire i generale u profesionalnoj vojnoj službi, neovisno o spolu. (op.aut.). 2 „Vojska je, s jedne strane, autonomni i izdiferencirani činilac u državi, a s druge,ona je državni organ i kao takva sastavni deo državnog aparata“ , R. Marković, Ustavno pravo i političke institucije, Beograd, Službeni glasnik, 1999, 424. 561 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? podveo pod krivičnopravni okvir, neovisno o njihovoj disciplinskoj odrednici, te ja na taj način vojno-disciplinske postupke podveo pod zaštitu člana 6. Evropske Konvencije. Čl. 6. Evropske Konvencije, garantuje, između ostalog i pravo na postupak pred nezavisnim i nepristranim sudom koji je ustanovljen na osnovu zakona. Obzirom da je praksa Evropskog Suda za ljudska prava ustanovila primjenu rationae persona i na pripadnike oružanih snaga, postavlja se pitanje primjene čl. 6 Evropske Konvencije u slučajevima kada vojnim licima sude ad hoc, i neprofesionalna vojnodisciplinska vijeća, koja također ne ispunjavaju zahtjeve nepristrasnosti i nezavisnosti na koje upućuje čl. 6. Evropske Konvencije. 1. Vojni pravosudni sistemi Svrha postojanja vojnog pravosuđa, sui generis, omogućava oružanim snagama da pravovremeno i efikasno tretiraju pitanja prvenstveno iz domena vojne discipline, morala, ali i iz domena krivične odgovornosti vojnih lica. Posmatrano sa historijske perspektive, provođenje prava u okviru oružanih snaga Starog Rima slikovito se može sagledati kroz pricip „onaj ko komanduje taj i sudi/presuđuje“. Čuvena Ciceronova maksima „silent lege inter arma“ također ukazuje na inferioran odnos prava u oružanim snagama. Engleski kralj Ričard lavljeg srca, godine 1190. izdao je Dekret o kažnjavanju prijestupa njegovih vojnika (krstaša u krstaškim ratovima), a kazne su se kretale od onih novčanih, do fizičkog kažnjavanja, uključujući i surove smrtne kazne. Godine 1385. Ričard II, engleski kralj, je izdao članke o ratu, koji su sadržavali odredbe o zabrani nepokoravanja, pljački, itd. Vojno pravosuđe, po belgijskom vojnom sudiji i univerziterskom profesoru Johnu Gilissenu, nije egzistiralo u periodu prije 15. i 16. Stoljeća.3 Mnogi teoretičari se slažu da je sistem modernijeg vojnog pravosuđa otpočeo tokom 17. stoljeća sa švedskim kraljem i vojskovođom Adolfom Gustavom, koji je udario temelje budućih struktura vojnog pravosuđa. U odnosu na svrhu i ciljeve koji se teže postići, vojno pravosuđe generalno se može klasifikovati u tri oblika:  3 Tradicionalni oblik (koji djeluje po navedenom principu „ko komandije taj i sudi“, i koji uključuje vojno osoblje u vojnim pravosudnim institutima); F. Andreu-Guzmán, „Military Jurisdiction and International Law, Military Courts and gross human rights violation“,Vol 1, International Commission of Jurists, sa., 153. 562 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“   Inkorporirani oblik (u kojem je vojno pravosuđe inkorporirano u opšti pravosudni sistem države, kao njegov poseban dio); Oblik po kojem vojno pravosuđe nije aktivno u mirnodopsko vrijeme. Klasifikaciju vojnog pravosuđa, gdje je kao kriterij uzeta jurisdikciona snaga i ovlasti vojnih sudova, izvršili su John Stuart-Smith, Francis Clair and Klaus, i oni razlikuju 4 tipa vojnog pravosuđa:4 1. Vojni pravosudni sistemi u kojima vojni sudovi imaju opštu jurisdikciju; 2. Vojni pravosudni sistemi u kojima vojni sudovi imaju opštu jurisdikciju na temporarnoj osnovi; 3. Vojni pravosudni sistemi u kojima su vojni sudovi limitirani samo na vojne prestupe; 4. Vojni pravosudni sistemi koji funkcionišu samo u vrijeme ratnog stanja. „Pitanja vojne efikasnosti, discipline i morala dovela su do vojnih sudova i tribunala, koji se razlikuju od sistema građanskih/civilnih sudova.“5 Sam sastav vojnih sudova i imenovanje njegovih sudija, te položaj vojnog suda u državnom sudskom sistemu, određuje jurisdikciono polje vojnih sudova u smislu rationae personae, loci, materiae i tempore, i različit je u evropskim državama. Tab.1.: Izvor- I. Leigh; H. Born, 227. SASTAV VOJNIH SUDOVA Isključivo vojno osoblje Isključivo civili Mješovito Bjelorusija, Hrvatska, Azerbejdžan, Latvija Kanada, Finska, Irska, SAD, Francuska, Slovačka, Španija, Luksemburg, UK Švicarska, Turska, Ukrajina 4 F. Andreu-Guzmán, 154. I. Leigh; H. Born, Priručnik o ljudskim pravima i temeljnim slobodama pripadnika oružanih snaga i uposlenika u oružanim snagama, OSCE ured za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR ),OSCE Misija za BiH, Geneva: Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces, OSCE/ODIHR, Štampano u BiH; 2008, 220. 5 563 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Vojne sudije mogu biti imenovane i postavljene po postupku i načinu kao i sudije civilnih sudova, od strane šefa države, ministarstva pravosuđa, ili određenih nezavisnih vijeća (civilnih i/ili vojnih). Kada je u postupak imenovanja i postavljanja vojnih sudija uključeno i ministarstvo odbrane, tada se dodatnim mehanizmima osigurava nezavisnost i nepristrasnost, najčešće kroz mogućnost korištenja pravnog lijeka, ulaganja žalbe višoj apelacionoj istansi, čiji članovi nisu postavljeni od strane ministarstva odbrane (npr. Federalni upravni sud u Njemačkoj). Vojni sudovi dakle, mogu djelovati samostalno ili u sastavu civilnih sudova, datog ranga i nadležnosti. Međutim potrebno je jasno ukazati na oblasti kojim se vojno pravosuđe bavi u svojoj jurisdikciji. Vojno pravosuđe evropskih država, u svojoj jurisdikciji, bavi se pitanjima vojno-disciplinske, ali i krivične prirode. Disciplinska odgovornost, uglavnom se ubraja upravno-pravne modele odgovornosti, i tretira pitanja nastala povredama službenih dužnosti. Takva odgovornost sadržinski i suštinski je različita od krivične odgovornosti, koju uređuje krivično zakonodavstvo, ali može imati i dodirnih tačaka kada krivično djelo u sebi sadrži elemente disciplinskog prestupa. U velikom broju država krivična odgovornost za sobom povlači i disciplinsku odgovornost, tako da dolazi do kumulacije krivične i disciplinske odgovornosti u istom proptivpravnom djelu. Pitanje jurisdikcije u krivičnoj i disciplinskoj odgovornosti vojnih lica, u današnjim evropskim sudskim sistemima, koji u svom sastavu, imaju razvijen određeni oblik vojnog pravosuđa, grubo se može svrstati u dva modela:   model odvojenog tretiranja i model kumulativnog tretiranja krivičnih djela i djela kršenja vojne discipline. U modelu odvojenog tretiranja krivične i disciplinske odgovornosti vojnih lica, u krivičnim stvarima nadležan je civilni sud, te su procesna pravila pred takvim sudom istovjetna i za civile i za vojna lica. Kada su u pitanju slučajevi kršenja vojne discipline, njima se bave isključivo vojni tribunali. Prednosti ovakvog modela su jednakost pred zakonom u krivičnom 564 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ procesu, diferenciranje od lanca komandovanja, te stručnost koja je potrebna u rješavanju specifičnih disciplinskih pitanja vojne profesije. Međutim u slučajevima kada krivično djelo za sobom povlači i disciplinsku odgovornost, i obrnuto, postoji opasnost od dvostrukog kažnjavanja, što u konačnici može imati za posljedicu nesrazmjer tako kumuliranih sankcija u odnosu na učinjeno djelo. Drugi model, kumulativnog tretiranja, koegzistencije, i krivične i disciplinske odgovornosti vojnih lica od strane vojnog tribunala, zahtijeva prethodnu zakonsku inkorporiranost odredbi o krivičnim djelima u legislativu vojne organizacije.6 Ovaj model izbjegava dvostruko kažnjavanje, ali otvara pitanje posebne i neadekvatne procedure, koja odudara od civilnih sudova. „Varijaciju ovog modela nalazimo u Kanadi, gdje je vojnim sudovima dozvoljeno da sude vojnicima za krivična djela, ali neka teška djela (poput ubistva iz nehata ili ubistva s predumišljajem) ostavljena su za civilne sudove“.7 Tab.2.: Tipovi sudova koji se bave krivičnim djelima koja su počinile vojne osobe, Izvor I.Leigh; H.Born, 226. Različiti sistemi u rješavanju navodnih kršenja krivičnog zakona R.br. Model Primjeri 1. Redovni civilni sudovi imaju isključivu Danska, Njemačka, jurisdikciju u svim krivičnim pitanjima Švedska 2. Specijalni civilni sudovi imaju jurisdikciju Italija, Holandija u svim krivičnim pitanjima 3. Preklapanje jurisdikcije civilnih i vojnih Francuska, Belgija, sudova SAD, Ujedinjeno Kraljevstvo 4. Vojni sudovi imaju isključivu jurisdikciju Azerbejdžan, u svim krivičnim i disciplinskim pitanjima Bjelorusija, Luksemburg, Poljska, Švicarska, Turska, Ukrajina 7 I. Leigh; H. Born, 225. 565 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Bosna i Hercegovina nema razvijene modele vojnog sudstva u formalnom smislu, tako da su vojna lica OS BiH, u povodu krivične odgovornosti, u potpunosti u nadležnosti redovnih sudova u BiH,8 a krivično zakonodavstvo BiH, pored ostalog, u dijelu XXI A – Glava 21., Krivičnog zakona BiH, sadrži i Krivična djela protiv Oružanih Snaga Bosne i Hercegovine, a koja se odnose na vojna lica, u povodu vojne službe. Što se tiče jurisdikcije u povodu disciplinske odgovornosti vojnih lica, postoji više modela provođenja vojno-disciplinskih postupaka:     model hijerarhijskog lanca komandovanja, model ad hoc vojno-disciplinskih tribunala i model stalnih vojno-disciplinskih tribunala, 9 kombinovani modeli. Dakle radi se o pitanju posjedovanja tzv. „disciplinarne moći“ (ovlaštenja za izricanje disciplinskih sankcija) kod pretpostavljenih starješina ili određenih tijela. Potrebno je napomenuti da mnogi vojno-disciplinski sistemi prave razliku između blažih i težih oblika kršenja vojne discipline, što se ogleda i kroz propisanu težinu zaprijećene sankcije. Povrede vojne discipline u blažem obliku, uglavnom se tretiraju kroz disciplinske postupke u okviru lanca komandovanja. Odlike ovakvih postupaka su brzina i sumarnost, te blaže zaprijećene sankcije, a provode ih uglavnom prvo i drugo-pretpostavljene starješine, nad počiniocem disciplinke greške. Ovo se često opravdava zahtjevima brzog i efikasnog komandovanja i kontrole. Teže povrede vojne discipline, za koje su propisane i oštrije sankcije, tretiraju uglavnom vojno-disciplinski sudovi/vijeća permanentnog ili temporarnog karaktera. U svojim postupcima vojni sudovi/vijeća oslanjaju se na vlastite procesne odredbe, ili postupaju po procesnim odredbama krivičnih ili 8 (1) Lica na službi u Oružanim snagama odgovaraju za krivična djela po odredbama krivičnog zakona. (2) Krivična odgovornost ne isključuje disciplinsku odgovornost lica na službi u Oružanim snagama ako djelo predstavlja i kršenje vojne discipline. (3) Oslobađenje od krivične odgovornosti ne podrazumijeva i oslobođenje od disciplinske odgovornosti. (4) Disciplinski postupak pokreće se i vodi bez obzira na tok krivičnog postupka.“ Član 30. (Krivična odgovornost), Zakon o službi u OSBiH., Službeni glasnik BiH br. 88/05. 9 566 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ upravnih, te kombinovanih postupaka civilnog zakonodavstva. Permanentni vojni sudovi/vijeća, koji raspravljaju u predmetima povrede vojne discipline, sastavljeni su po pravilu od lica pravničke struke, po različitim modelima (vidi tab 1), i djeluju uglavnom neovisno od lanca komandovanja, samostalno ili u okviru civilnih institucija. Ad hoc vojno-disciplinska vijeća formiraju se temporarno, i uglavnom su sastavljena od vojnog osoblja, nepravnika, imenovana od strane višepretpostavljenog starješine, i takva vijeća predmet su kritike u povodu nezavisnosti, nepristrasnosti i nestručnosti. 2. Zahtjevi evropske konvencije, u odnosu na vojno-disciplinske postupke 2.1. Rationae personae Evropske Konvencije u odnosu na vojna lica Prije nego što se uđe u dublju analizu, potrebno je otkloniti nedoumice primjene Evropske Konvencije na vojna lica u oružanim snagama. U smislu rationae personae, nečelno se ne postavlja nikakvo ograničenje u pogledu lica koja podpadaju pod zaštitu Evropske Konvencije. U predmetu Engel protiv Holandije Evropski Sud ističe: “Konvencija se u principu, primjenjuje i na pripadnike oružanih snaga, a ne samo na civile. Njeni članovi 1. i 14. navode da svako pod jurisdikcijom država ugovornica može bez diskriminacije uživati prava i slobode iz glave I (...) Bez obzira na to, pri tumačenju i primjeni pravila na ovaj konkretan predmet, Sud mora imati na umu specifičnosti vojnog načina života i njegov uticaj na pojedinačne pripadnike oružanih snaga“.10 Vijeće Ministara Evrope stoji na stanovištu da su „ ... pripadnici oružanih snaga građani u uniformi koji moraju uživati ista osnovna prava, uključujući ona u Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i revidiranoj Evropskoj socijalnoj povelji, i istu zaštitu svojih prava i dostojanstva kao svaki drugi građanin u granicama nužnosti vojne službe ...“. 11 Također, Preporuka Komiteta Vijeća Ministara Evrope CM/Rec (2010)4, o ljudskim 10 Engel and others vs Netherlands, Evropski sud za ljudska prava, Application no. 5100/71; 5101/71; 5102/71; 5354/72; 5370/720, http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-57479, 02. decembar 2013. 11 Preporuka 1742 (2006) , Ljudska prava pripadnika oružanih snaga, Vijeće Evrope, čl. 2. I 4., http://assembly.coe.int, 28 novembar, 2013. 567 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? pravima pripadnika oružanih snaga, uzim kao polazište Evropsku Konvenciju: „Uzimajući u obzir posebne karakteristike vojnog života, pripadnici oružanih snaga, bez obzira na njihov status, uživaju prava zajamčena Konvencijom za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda i Revidirane Evropske socijalne Povelje kao i drugim relevantnim 12 instrumentima ljudskih prava...“ 2.2. Rationae materiae Evropske Konvencije u odnosu na vojnodisciplinski postupak Pravo na pravično suđenje sadržano je u prvom stavu čl. 6. Evropske Konvencije: 1. Prilikom utvrđivanja građanskih prava i obaveza ili osnovanosti bilo kakve krivične optužbe protiv njega, svako ima pravo na pravično suđenje i javnu raspravu u razumnom roku pred nezavisnim i nepristrasnim, zakonom ustanovljenim sudom...... 2. Svako ko je optužen za krivično djelo smatra se nevinim dok se njegova krivica po zakonu ne dokaže. Potrebno je razmotriti da li se vojno-disciplinski postupak, pored građanskih i krivičnih postupaka, može podvesti pod rationae materiae koji se štite članom 6. Evropske Konvencije. Član 6. Evropske Konvencije štiti i garantuje pravo na pravično i javno suđenje u odlučivanju o građanskim pravima i obavezama pojedinca, te o krivičnim optužbama protiv njega. Pojmovi “prava i obveza građanske prirode, i optužba za krivično djelo”, u smislu Evropske konvencije su autonomni, i njihovo tumačenje ne može biti zasnovano samo na osnovu unutrašnjeg prava tužene strane, odnosno tužene države. Takvo pravo, da bi bilo tretirano od strane Evropskog suda, mora dakako već egzistirati u domaćoj legislativi, jer bi u suprotnom Evropski sud mogao pasti u zamku stvaranja novog materijalnog prava građanske naravi, što je neprihvatljivo. Definisanost i određenost pojedinog građanskog prava, ili prava iz domena krivičnopravne prirode, u unutrašnjoj legislativi, nema uticaja na Evropski sud u smislu analize učinka, i sadržaja datog prava. U svom radu Evropski 12 Human rights of members of the armed forces, Recommendation CM/Rec (2010)4 of the Comittee of Ministers and explanatory memorandum., http://www.coe.int/, 03.decembar 2013. 568 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Sud prevashodno staje na stajalište tzv. konvencijskih stavova i pogleda na prirodu datog prava, te komparaciji ciljeva i svrhe datog prava u odnosu na duh Evropske Konvencije naspram nacionalnog zakonodavstva iz kojeg potiče dato pravo. Sa tim u vezi Evropski Sud uspostavio je niz kriterija koji moraju biti zadovoljeni da bi predmetno pravo iz konkretnog spora bilo svrstano u određenu kategoriju, i tretirano članom 6. Evropske Konvencije (istinska i ozbiljna priroda spora, postojanje prava u domaćoj legislativ, obim i način ostvarivanja datog prava, tumačenje prava od strane domaćih sudskih organa, jačina veze sa čl. 6., težina zaprijećene sankcije itd.). Dakle osnovna svrha i cilj zaštite koju pruža čl. 6. st. 1. Evropske Konvencije je osiguranje poštenog postupka, a ne kontrola ispravnosti odluke merituma nacionalnih tijela u konkretnom slučaju, što bi Evropski Sud uvodilo u organ IV apelacione istance, što svakako Evropski Sud nije. Pitanje sporova u kojima se kao podnosioci predstavki protiv države javljaju javni službenici, u koje spadaju i vojna lica, doživjelo je zaokret u praksi Evropskog suda u presudi Vilho Eskelinen i drugi protiv Finske (2007).13 „Sada se primjenjuje načelo prema kojem se pretpostavlja primjena članka 6., te tužena Vlada kao prvo treba dokazati da podnositelj, državni službenik, nema u nacionalnom pravnom sustavu pravo na pristup sudu, i, kao drugo, da je isključenje iz ostvarivanja prava na temelju članka 6. za tog državnog službenika opravdano. Ako je podnositelj imao pristup sudu na temelju nacionalnog pravnog sustava, primjenjuje se članak 6. (čak i na djelatne vojne časnike i njihove zahtjeve pred vojnim sudovima).14 U odnosu na drugi kriterij, isključenje mora biti apsolutno opravdano kao objektivno u interesu date države i društva, što obvezuje državu da dokaže da je predmet datog spora u vezi sa vršenjem državne vlasti, ili da predstavlja pitanja posebne vezu između državnog službenika i date države odnosno njenog organa. Jurisprudencija Evropskog suda, autonomno tumačeći predmetno pravo u konkretnim slučajevima, često je kvalifikovala kao krivične postupke, i one koji su po nacionalnim pravima okarakterisani i klasifikovani 13 http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-80249 , 27. novembar 2013. Pridatchenko i drugi protiv Rusije, stavak 47., http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-81222 , 28. novembar 2013. 14 569 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? kao drugačiji.15 U predmetu Engel, Evropski sud ustanovio je takav pristup, kojim se državama onemogućava odbrana prostim pozivanjem na klasifikaciju djela i postupka u njenom nacionalnom pravu, a kojom bi se osporavala primjena čl. 6. u povodu discipliskih i upravnih prestupa, odnosno postupaka (...) Dakle, nije bitno ako se sam postupak naziva „disciplinskim“ kad je kazna dovoljna da se on smatra krivičnim.16 „Iako države imaju pravo razlikovati kazneno od disciplinskoga prava, Sud mora biti uvjeren da crta koja se povlači između njih ne nanosi štetu predmetu i svrsi čl. 6“.17 Međutim, Evropski Sud je odbacio povredu člana 6. U predmetu Sukut protiv Turske,18 gdje je apelant isticao povredu člana 6. u povodu nemogućnosti da ospori odluku vojno-disciplinskog suda, koji mu je prekinuo aktivnu službu. Sud je u ovom slučaju utvrdio postojanje oba uslova iz predmeta Vilho Eskelinen (isključenje sudskog nadzora po domaćem pravu i nespojivost vjerskih ubjeđenja sa zahtjevima vojne službe). U ovom slučaju se radilo o postojanju „posebne veze povjerenja i odanosti“ između državnog službenika i države, te se proklamovano načelo sekularizma smatralo sasvim dovoljno za zakonsko isključivanje sudskog nadzora. Evropski Sud tretirao je i izrečene disciplinske mjere koje su rezultat lakših oblika povrede vojne discipline, koje uglavnom izriču prvo i drugo pretpostavljene vojne starješine u lancu komandovanja. Tako u predmetu Bell protiv Ujedinjenog Kraljevstva,19 Evropski Sud je ustanovio kršenje Člana 6. kod izrečene disciplinske sankcije vojničkog pritvora od strane vojnog starješine na položaju komandanta bataljona, ističući između ostalog, da ovaj disciplinski postupak, sumarnog karaktera, sa zaprijećenom strogom disciplinskom sankcijom, nedvojbeno ima svojstva i prirodu krivičnog postupka. Još jedan primjer vojno-disciplinskog postupka bez propisanog sudskog nadzora, u kojem je nadređeni starješina izrekao disciplinsku mjeru svom potčinjenom u vidu novčane kazne manjeg iznosa, zbog neprikladnog ponašanja koje šteti autoritetu i imidžu oružanih snaga, prepoznat je kao kršenje čl. 6. Evropske 15 „Sama mogućnost lišenja slobode, takođe, može učiniti da član 6 bude primenljiv“, N. Mol; K. Harbi, Pravo na pravično suđenje, Vodič za primenu čl. 6 Evropske Konvencije o ljudskim pravima, Beograd: Dosije, 2007, 36 16 Engel i drugi protiv Holandije, fn.10 17 Weber protiv Švicarske (1990.), http://hudoc.echr.coe.int, 21. novembar 2013 18 http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-91560, 21. novembar 2013 19 http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-79030, 22.novembar 2013 570 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Konvencije.20 Iz navedenih razmatranja, jasno se da zaključiti da Evropska Konvencija, odnosno njen kontrolni mehanizam, Evropski sud za ljudska prava, u punom kapacitetu tretiraju pitanja iz domena vojno-disciplinskih sankcija, koja mogu razultirati izricanjem težih (ali ilakših) oblika disciplinskih sankcija. 2.3. Zahtjevi za nezavisnim i nepristrasnim, zakonom ustanovljenim sudom Nezavistan i nepristrasan rad sudskih organa predmet su mnogih međunarodnih dokumenata, koji pred države, kao institucije, postavljaju zahtjeve normativnog i faktičkog karaktera.21 Kao nezaobilazna pretpostavka pravičnog suđenja, nezavisnost i nepristrasnost sudova su osnovni elementi pravne države. Nezavisnost i nepristrasnost, su veoma povezane i međusobno uslovljene kategorije, međutim, to su dva distinktivna koncepta. Pojam „nezavisnost“ odnosi se na odnos sudije i tijela vlasti, te podrazumjeva autonomiju određenog sudije da bez vanjskih uticaja riješi određeni slučaj, primjenom zakona na utvrđene činjenice.22 Pravo na suđenje pred nepristrasnim sudom označava nepostojanje partikularnih interesa sudija u konkretnom predmetu, te nepostojanje ranije formiranih stavova i mišljenja o strankama u postupku. Nepristranost znači da će od sudovanja u konkretnim slučajevima biti izuzeti suci kod kojih objektivni ili subjektivni razlozi izazivaju sumnju u nepristranost tijela.23 Garancije nezavisnosti sudija ostvaruju se kroz različite koncepte imenovanja i stručnog usavršavanja, stalnosti funkcije, materijalni položaj, odgovornosti i slobode. 20 Čanády protiv Slovačke, Presuda, broj 18268/03 od 20. 10. 2009 , http://caselaw.echr.globe24h.com/0/0/slovakia/2009/10/20/case-of-canady-v-slovakia-no-2-9519718268-03.shtml, 04. decembar 2013 21 Osnovna načela Ujedinjenih Nacija o nezavisnosti sudstva iz novembra 1985. god.; Preporuka R(94) Komiteta ministara državama članicama o nezavisnosti, efikasnosti i ulozi sudija, od 13. oktobra 1994.god.; Evropska povelja o zakonu za sudije od 10. jula 1998.god; Član 6. Evropske Konvencije. 22 „Evropski sud za ljudska prava ističe da sud mora biti nezavistan kako od strane izvršne vlasti, tako i od stranaka u postupk.“, Ringeisen vs.Austrija, EctHR odluka od 16.jula 1971. god., serija A13, para 95, http://hudoc.echr.coe.int/sites/fra/pages/search.aspx?i=001-57565, 27. novembar 2013 23 Buzescu protiv Rumunjske (2005.), http://hudoc.echr.coe.int;, 27. novembar 2013 571 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? 3. Zakonski okvir odgovornosti vojnih lica u OS BiH OS BiH predstavljaju jednu vojnu silu koju organizuje i kontroliše država Bosna i Hercegovina. Službu u Oružanim snagama vrše vojna lica, civilna lica i kadeti. Vojna lica su profesionalna vojna lica i lica u rezervnom sastavu dok su na službi i obuhvataju: vojnike, podoficire, oficire i generale. U smislu zakonodavstva koje tretira rad i život pripadnika OS BiH, vojna lica, za vrijeme službe, podliježu krivičnoj, prekršajnoj, disciplinskoj, materijalnij i stručnoj odgovornosti. Vojna lica na službi u OS BiH podliježu krivičnoj odgovornosti po odredbama krivičnog zakonodavstva BiH, a navedena krivična odgovornost ne isključuje disciplinsku odgovornost vojnih lica kada predmetno krivično djelo istovremeno, predstavlja i kršenje vojne discipline. Vojno-disciplinski postupak pokreće se i vodi neovisno o toku krivičnog postupka, a oslobađanje od krivične odgovornosti, datog lica u krivičnom postupku, ne podrazumijeva njegovo oslobađanje od disciplinske odgovornosti.24 Prekršajna odgovornost vojnih lica u OS BiH određena je po općim propisima o prekršajima, kao i za svakog drugog građanina BiH.25 U povodu materijalne odgovornosti pripadnika OS BiH za vrijeme službe, utvrđena je dužnost nadoknade štete Bosni i Hercegovini, koja je nastala u vezi s vršenjem službe namjerno ili iz krajnje nepažnje. Obaveze vojnih lica, i odgovornost Bosne i Hercegovine za štete koje pripadnici OS BiH u vezi s vršenjem službe pričine trećim licima, utvrđuju se prema općim propisima o obligacijama i naknadi štete, te odredbama člana 8. Zakona o upravi.26 Stručnoj odgovornosti podliježu vjerski službenici, pripadnici vjerske službe OS BiH (vojni imami, vojni sveštenici, vojni kapelani i ostali). Obzirom da su pripadnici vjerske službe OS BiH, u formalno-pravnom smislu, vojna lica, oficiri, na ista se odnose i ostale odredbe u povodu odgovornosti. Stručna odgovornost pripadnika vjerske službe OS BiH odnosi 24 Čl.30. Zakona o službi u OS BiH, Službeni glasnik BiH br. 88/05 Čl.32. Zakona o službi u OS BiH, Službeni glasnik BiH br. 88/05 26 Čl. 34. i 35. Zakona o službi u OS BiH, Službeni glasnik BiH broj 88/05; Zakon o upravi Službeni glasnik BiH ,br. 32/02. 25 572 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ se na važeće propise svake crkve i vjerske zajednice, na autoritete svake crkve i vjerske zajednice, te na instrukcije za obavljanje vjerskih aktivnosti.27 Disciplinska odgovornost vojnih lica u OS BiH odnosi se na tačno, potpuno i pravovremeno vršenje vojne službe, odnosno obaveza i zadataka vojnih lica propisanih Zakonom o službi u OS BiH i drugim propisima, naređenjima nadležnih lica, te na poštivanje pravila i principa ponašanja u vojnoj službi i van nje. Održavanje i provođenje vojne discipline neraskidiv je dio hijerarhijskog lanca komandovanja u oružanim snagama. Zakon o službi u OS BiH, sadrži materijalnopravne i procesne odredbe u povodu vojne discipline i vojno-disciplinskog postupka. Pored navedenih odredbi, Pravilnik o vojnoj disciplini i discipnskom postupku,28 detaljnije tretira pitanja i nadležnosti u povodu kršenja vojne discipline. Isti Pravilnik istče supsidijarnost upravnopravnih i krivičnopravnih pravila u vođenju disciplinskih postupaka. Povreda vojne discipline može biti lakša i teža. Lakši oblik povrede vojne discipline je disciplinska greška, dok je teža povreda vojne discipline je disciplinski prijestup. 4. Raspravljanje i odlučivanje o disciplinskoj odgovornosti u OS BiH u kontekstu Evropske konvencije – kritički osvrt Disciplinski postupak u OS BiH vodi se u povodu raspravljanja i odlučivanja o odgovornosti vojnih lica, u slučajevima povrede vojne discipline.29 Za disciplinske greške izriču se disciplinske mjere, dok se za disciplinske prijestupe izriču disciplinske kazne. U vezi sa navedenim, nadležni za raspravljanje, odlučivanje i izricanje disciplinskih sankcija su prvo-pretpostavljene starješine i vojno-disciplinska vijeća. O odgovornosti vojnih lica koje za posljedicu može imati izricanje težih sankcija (npr. lišavanje slobode) odlučuje tijelo koje nije „nadležni sud“ niti prema načinu 27 Čl.17. Pravilnika o organizaciji i načinu funkcioniranja vjerske službe u MO i OS BiH, Ministarstvo odbrane BiH Broj: 06-38-5113/07, Sarajevo, 12.11.2007. 28 Službeni glasnik BiH br. 96/10, sa izmjenama i dopunama, Ministarstvo odbrane broj 13-02-3-16271/10 od 01. 11. 2012., nisu objavljene u Službenom glasniku BiH. 29 Povredom vojne discipline smatra se svako postupanje vojnog lica koje je suprotno obavezi vršenja vojne službe ustanovljene zakonom, pravilima službe i drugim propisima, naređenjima i drugim aktima nadležnih starješina koji se tiču službe. 573 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? imenovanja može imati karakter „nezavisnog“.30 Vojno-disciplinska vijeća, koja su nadležna pri raspravljanju i odlučivanju kod disciplinskih prijestupa, se odlikuju privremenim karakterom, nesamostalnošću i neprofesionalnošću u radu.31 Uporedno pravno, vođenje vojno-disciplinskih postupaka je u djelokrugu permanentnih, stručnih i profesionalnih tijela – vojnodisciplinskih sudova.32 Obzirom da odluke vojno-disciplinskog vijeća nisu res judicata, ali podliježu sudskom nadzoru u upravnom sporu, ovo tijelo se ne može smatrati sudom, već određenim oblikom upravnog tijela. Kako Evropska Konvencija garantuje pravo na pristup sudu, sam pojam suda može se posmatrati u formalnom i materijalnom smislu: „Izraz tribunal – preveden u Hrvatskoj kao „sud“ – ne implicira nužno potrebu da osobe i tijela koja vode postupak formalno pripadaju državnoj sudbenoj vlasti („sud“ u formalnom smislu), ali se traži da on u konkretnom slučaju ima svojstva nezavisnosti i nepristranosti, te da njegovo ustrojstvo i rad budu propisani unaprijed određenim pravilima („sud“ u materijalnom smislu)“.33 Kada uporedimo zahtjeve Evropske Konvencije u povodu nezavisnosti i nepristranosti suda, tada se može zaključiti da vojno-disciplinsko vijeće ne zadovoljava navedene kriterije. Naime, Prvostepeno disciplinsko vijeće imenuje komandant brigade ili starješina istog ili višeg ranga, iz sastava svoje jedinice, iz reda sva tri konstitutivna naroda, kada po prijemu prijedloga za pokretanje disciplinskog postupka. Komandant brigade donosi rješenje o pokretanju disciplinskog postupka, a istim rješenjem komandant brigade određuje lice koje će zastupati rješenje o pokretanju disciplinskog postupka. Lice nad kojim se provodi disciplinski postupak je iz iste jedinice pod komandom Komandanta brigade, koji je pokrenuo postupak, odnosno, imenovao disciplinsko vijeće i imenovao zastupnika Rješenja. U navedenoj 30 Vijeće Evrope, „Studija kompatibilnosti zakona i prakse Bosne i Hercegovine sa zahtjevima Evropske konvencije o ljudskim pravima, 2006, 90 31 Nadležnost i postupanje Vojno-disciplinskih vijeća za raspravljanje odgovornosti za teže povrede vojne discipline (disciplinske prestupe) uređena je čl 172. Zakona o službi u OS BiH, odnosno članovima 28. do 58. Pravilnika o vojnoj disciplini i disciplinskom postupku. 32 Vidjeti npr. čl. 73 Zakona o službi u OS Republike Hrvatske: „Vojnostegovni sudovi samostalno i neovisno odlučuju o stegovnoj odgovornosti za stegovne prijestupe i materijalnoj odgovornosti pripadnika Oružanih snaga.“; čl. 81 st. 2: „Viši Vojnostegovni sud sudi u vijeću od 3 suca koji profesionalno obnašaju dužnost.“; Član. 42 st. 2. Pravila o vojnoj disciplini Srbije: „Vojni disciplinski sudovi su u vršenju sudske funkcije nezavisni i samostalni.“; Sveobuhvatan uporedni pregled država sa ustanovljenim vojnim i/ili vojno-disciplinskim sudstvom u: I. Leigh; H. Born , 226-229. 33 A. Uzelac, „Pravo na pravično suđenje u građanskim predmetima: nova praksa europskog suda za ljudska prava i njenutjecaj na hrvatsko pravo i praksu., Izvorni znanstveni rad, Zagreb: Zbornik PFZ, 60, (1), 2010, 101-148 574 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ konstalaciji odnosa, vidljivo je da lica u sastavu disciplinskog vijeća ni u kom slučaju ne mogu biti nezavisna od autoriteta datog komandanta. Jurisprudencija Evropskog suda, za ovakvu kumulaciju ovlasti u jednoj osobi, redovno je nalazila sumnju u nepristrasnost i nezavisnost vijeća, čime se nedvojbeno krši čl.6. Evropske Konvencije. Inkorporiranost u isti komandni lanac svih sudionika u vojno-disciplinskom postupku proizvodi različite konflikte. „Posmatrano iz ugla članova vijeća i tužioca (zastupnika rješenja), nezavidna situacija u kojoj se nalaze najbolje se može opisati kao konflikt interesa: sa jedne strane, tu su interesi pravde, interesi vojne službe sa druge, sa treće lični interes zaštite od sasvim mogućih i nepredvidljivih negativnih karijernih posljedica uzrokovanim učešćem i odlukama u disciplinskom postupku.“34 Pitanje sasvim druge prirode je stručnost lica u sastavu vojnodisciplinskih vijeća. Iako je propisano da Predsjednik, ili jedan od članova vojno-disciplinskog vijeća mora biti diplomirani pravnik, time nije otklonjena sumnja u nestručnost lica u navedenom organu. Još jedno pitanje koje se nameće jeste moguća „odmazda“ u kasnijoj vojnoj službi, obzirom da je vijeće ad hoc naravi, a lica su iz sastava iste jedinice, tako da je skoro neminovan njihov susret tokom budućeg radnog angažmana u različitim ulogama. Kada su u pitanju raspravljanja i odlučivanja disciplinske odgovornosti, gdje su nadležne pretpostavljene starješine, jasno je da takva lica ne mogu imati karakteristike nezavisnih i nepristrasnih sudova/organa, iako mogu da izriču sankcije koje de facto i de iure podpadaju pod zaštitu čl. 5. i čl. 6. Evropske Konvencije.35 Bitno je napomenuti da disciplinski postupak za lakši stepen povrede vojne discipline predviđa dvostepenost, ali isključuje sudsku kontrolu postupka. ZAKLJUČAK Jurisprudencija Evropskog suda, u svom radu permanentno prati novonastale i opće prihvaćene društvene odnose, i u tom smislu konstantno prilagođava obim zaštite. Obzirom da Evropski sud razmatra obim zaštite datog prava, i u povodu različitih procesnih postupaka, očito je da isti ne obavezuje kvalifikacija postupka po domaćem zakonodavstvu, tako da se u obimu zaštite mogu naći različiti postupci koji ne predviđaju sudsku kontrolu, ali obimom zaprijećene sankcije potpadaju pod konvencijsku 34 Ž. Rašević, „Vojna disciplina u pravnoj državi: Silent leges inter arma?“, Fondacija Centar za javno pravo, Sveske za javno pravo, Broj 12., 2013, 15. 35 Čl.17. Pravilnik o vojnoj disciplini i disciplinskom postupku, Službeni glasnik BiH, br. 96/10; 575 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? zaštitu. Nezavisnost i nepristrasnost sudstva, ili tijela koja vode različite postupke, predstavlja sine qua non prava na pravično suđenje koje štiti čl. 6. Evropske Konvencije. Obzirom da u OS BiH, postupke u povodu povrede vojne discipline, vode nestručna, neprofesionalna i tijela/pojedinci inkorporirana u komandni lanac, a sam postupak je u fazi inicijacije, imenovanja, i nadzora kumuliran u ličnosti jednog lica, ne može se ustvrditi da je ispunjen postavljeni uslov nezavisnosti i nepristrasnosti tribunala. Na osnovu iznesenog, postoji objektivna potreba za uspostavljanje stalnog, profesionalnog, nezavisnog i nepristrasnog oblika vojnog pravosuđa, koje bi zadovoljio zahtjevima načela vladavine prava sa jedne strane, i učinkovitog vojnog komandovanja, sa druge strane. Vojno pravosuđe bi u potpunosti ispunilo postavljene izazove kroz formu dvostepenih vojno-disciplinskih sudova, čiji bi se rad zasnivao na Ustavu i zakonima, a bio bi popunjen vojnim licima pravničke struke, imenovanim uz saglasnost ministarsva pravde. Navedeni organ također bi sprečavao militarizaciju prava u oružanim snagama. Vojno pravosudni element bio bi nezavisan od lanca komandovanja, a isticao bi se još i stručnošću i nepristrasnošću. Nezavisno vojno pravosuđe, bavilo bi se isključivo pripadnicima OS BiH rationae personae, a u konačnici ono bi bilo sraedstvo za ostvarivanje, jačanje i promociju ljudskih prava i dostojanstva pripadnika OS BiH. Pripadnici OS BiH uspješno će štititi ljudska prava svih osoba samo ako su i njihova ljudska prava zaštićena i garantovana, čime se ostvaruje veća integracija OS BiH u društvo. Pridruživanje euroatlantskim integracijama, pred OS BiH postavilo je niz zahtjeva taktičko-tehničke interoperabilnosti, ali i zahtjev za punom promocijom i poštivanjem ljudskih prava njenih pripadnika. LITERATURA Davidson, J., Michael, (1999), A Guide to Military Criminal Law, USA: Library of Congress Cataloging-in-Publication Data; Fedefiko Andreu-Guzmán, „Military Jurisdiction and International Law, Military Courts and gross human rights violation“,Vol 1, sa., International Commission of Jurists; Hadžić, Miroslav, (2003), Zaštita ljudskih prava u vojsci i policiji, Centar za civilno-vojne odnose, Beograd: Grafograf; 576 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Leigh, Ian; Born, Hans, (2008), Priručnik o ljudskim pravima i temeljnim slobodama pripadnika oružanih snaga i uposlenika u oružanim snagama, OSCE Misija za Bosnu i Hercegovinu, Geneva: Geneva Centre for the Democratic Control of Armed Forces, OSCE/ODIHR, Štampano u BiH; Miroslav Hadžić, „(P)lutajuća vojska, Beogradski centar za bezbednosnu politiku, Beograd, 2002.; Marković, Ratko, (1999), Ustavno pravo i Službeni glasnik; političke institucije, Beograd: Mol, Nula; Harbi, Katrina, (2007), Pravo na pravično suđenje, Vodič za primenu čl. 6 Evropske Konvencije o ljudskim pravima, Beograd: Dosije; Nolte, Georg; Krieger, Heike, (2003), European Military Law Systems, Berlin: Gruyter Rechtswissenschaften Verlags GmbH; Popović, Dragoljub, (2012), Evropsko pravo ljudskih prava, Beograd: JP Službeni Glasnik; Practicing Military Justice, (2013), US Army, Criminal Law Department, The Judge Advocate General's Legal Center and School; Pravilnik o vojnoj disciplini i discipnskom postupku, Službeni glasnik BiH br. 96/10; Rašević, Živorad, (2013),“Vojna disciplina u pravnoj državi: Silent leges inter arma?“, Fondacija Centar za javno pravo, Sveske za javno pravo, Broj 12; Sadiković, Lada, (2010), Ustav Bosne i Hercegovine i Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, Centar za ljudska prava Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo: Štamparija Fojnica; Studija kompatibilnosti zakona i prakse Bosne i Hercegovine sa zahtjevima Evropske konvencije o ljudskim pravima; (2006),Vijeće Evrope; Uzelac, Alan, (2010) „Pravo na pravično suđenje u građanskim predmetima: nova praksa europskog suda za ljudska prava i njenutjecaj na hrvatsko pravo i praksu“, Izvorni znanstveni rad, Zagreb: Zbornik PFZ, 60, (1) 101-148; 577 �Latić Enis: POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Vitkauskas, Dovydas; Dikov, Grigoriy, (2012), Protecting the right to a fair trial under the European Convention on Human Rights, Council of Europe human rights handbooks, Strasbourg: Council of Europe; Zakon o službi u OS BiH, Službeni glasnik BiH br. 88/05; http://assembly.coe.int; http://hudoc.echr.coe.int. NAPOMENA: Mišljenja i stavovi u ovome radu ne predstavljaju službene stavove institucije u kojoj je autor uposlen, u radu je prezentiran isključivo rezultat naučnog istraživanja autora. 578 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3081 Title A name given to the resource POSTOJI LI POTREBA ZA VOJNIM PRAVOSUĐEM U BIH? Author Author ENIS, Latić Abstract A summary of the resource. Evropska Konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, u pravnom poretku BiH zauzima centralno mjesto. Pred cjelokupnu legislativu u BiH postavljen je zahtjev kompatibilnosti sa odredbama navedene konvencije. Član 6. Evropske konvencije, garantuje, između ostalog i pravo na postupak pred nezavisnim i nepristrasnim sudom koji je ustanovljen na osnovu zakona. Obzirom da je praksa Evropskog Suda za ljudska prava ustanovila primjenu rationae personae i na pripadnike oružanih snaga, postavlja se pitanje ispunjavanja zahtjeva koje postavlja čl. 6 Evropske Konvencije, u slučajevima kada profesionalnim vojnim licima u disciplinskim postupcima sude ad hoc, i neprofesionalna vojno-disciplinska vijeća, koja ne ispunjavaju zahtjeve nepristrasnosti i nezavisnosti na koje upućuje čl. 6. Konvencije. Rad komparativno prikazuje vojno-pravosudne sisteme i modele, prikazuje odgovornosti vojnih lica u OS BiH, sa posebnim osvrtom na disciplinsku odgovornost, te razmatra materijalno-pravne i procesno-pravne odredbe legislative koja tretira vojno-disciplinski sistem u OS BiH, upoređujući iste sa zahtjevima čl.6. Evropske Konvencije. Ključne riječi: Evropska Konvencija, Evropski sud, pravično suđenje, nezavisan, nepristrasan, vojno disciplina, vojno-disciplinski postupak, vojnodisciplinsko vijeće, vojno pravosuđe. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c938cf3858d63c2ec64c1439d1256e28.pdf 32cc71d83a305d0550e6ab207e0bda5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource IT Senior Design Projects Description An account of the resource The IT Senior Design Projects (SDPs) category showcases innovative and practical final-year capstone projects developed by undergraduate and graduate students in the field of Information Technology. These projects represent the culmination of students' academic and technical expertise, demonstrating their ability to solve real-world problems through software and hardware solutions. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Powder.Ba Author Author Fadi Egho Abstract A summary of the resource. In today's fast-paced world, maintaining a healthy diet can be challenging due to limited access to nutritious food options and the convenience of unhealthy alternatives. Many existing online shops for supplements are still underdeveloped, often displaying products that are unavailable in practice and lacking modern payment methods, which leaves customers dependent on cash-on-delivery. To address these issues, the Protein Shop app was developed using HTML, CSS, and jQuery for the frontend and PHP with the Flight framework for the backend. The frontend and backend communicate via AJAX requests, ensuring a smooth and responsive user experience. A user-friendly interface is provided, and real-time notifications are sent when orders are placed and when they are shipped. The application follows a system where the frontend manages presentation and interactivity, the backend processes requests and communicates with the database, and the database stores all product, user, and order information. healthcare sdp web application Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2761 Title A name given to the resource Power Quality Analysis before and after the connection of Biogas Power Plant Mala Branjevina Author Author NIKOLOVSKI, Srete KNEZEVIC, Goran KLAIC, Zvonimir FEKETE, Kresimir MANDZUKIC, Drazen Abstract A summary of the resource. The biogas power plant is installed in Eastern Croatia with a rated power of 2x1 MW. Power quality indices of the biogas power plant Mala Branjevina 2 were measured before and after the connection to the distribution network. The biogas power plant is connected to the distribution network using a T-connection on 10 kV overhead line feeders connected to TS 35/10 kV Laslovo and TS 35/10 kV Cepin. Power quality indices for the biogas power plant were measured using the Fluke 1760 Three-Phase Power Quality Analyzer (class A), and were presented according to the Croatian standard HRN EN 50160/2010 which is in accordance with the European standard EN 50160. Short circuit ratio a between three-phase short circuit at the point of common coupling (PCC) and the rated power of the biogas plant were also checked in accordance with the HEP National grid code. In addition, the influence of the biogas power plant on the distribution network was also analyzed. Results show that all the parameters of the supply voltage satisfy limits determined by the Croatian standard HRN EN 50160:2010. Futhermore, harmonic distortion of voltage waveform is even lower after the plant connection. Keywords: Biogas power plant, distribution network, power quality, power quality indices, measurements, HRN EN 50160 norm. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-06 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2233 - 0054 T Technology (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/75f174fdabbc88e6f6a24a9db437c76f.docx 8ea6ce7e1a33bf373b9414eaa1df3691 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/11ff6a94f356ccf708d7f96f917a425d.pdf 1a18cbc66444e346d841d016e4436e20 PDF Text Text POWER QUALITY ANALYSIS BEFORE AND AFTER THE CONNECTION OF BIOGAS POWER PLANT MALA BRANJEVINA Srete Nikolovski J. J. Strossmayer University, Osijek, Croatia srete.nikolovski@etfos.hr Goran Knežević J. J. Strossmayer University, Osijek, Croatia goran.knezevic@etfos.hr Zvonimir Klaić J. J. Strossmayer University, Osijek, Croatia zvonimir.klaic@etfos.hr Krešimir Fekete J. J. Strossmayer University, Osijek, Croatia kresimir.fekete@etfos.hr Dražen Mandžukić J. J. Strossmayer University, Osijek, Croatia drazen.mandzukic@zito.hr Keywords: Biogas power plant, distribution network, power quality, power quality indices, measurements, HRN EN 50160 norm. ABSTRACT The biogas power plant is installed in Eastern Croatia with a rated power of 2x1 MW. Power quality indices of the biogas power plant Mala Branjevina 2 were measured before and after the connection to the distribution network. The biogas power plant is connected to the distribution network using a T-connection on 10 kV overhead line feeders connected to TS 35/10 kV Laslovo and TS 35/10 kV Cepin. Power quality indices for the biogas power plant were measured using the Fluke 1760 Three-Phase Power Quality Analyzer (class A), and were presented according to the Croatian standard HRN EN 50160/2010 which is in accordance with the European standard EN 50160. Short circuit ratio a between three-phase short circuit at the point of common coupling (PCC) and the rated power of the biogas plant were also checked in accordance with the HEP National grid code. In addition, the influence of the biogas power plant on the distribution network was also analyzed. Results show that all the parameters of the supply voltage satisfy limits determined by the Croatian standard HRN EN 50160:2010. Futhermore, harmonic distortion of voltage waveform is even lower after the plant connection. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2069 Title A name given to the resource POWER QUALITY ANALYSIS BEFORE AND AFTER THE CONNECTION OF BIOGAS POWER PLANT MALA BRANJEVINA Author Author NIKOLOVSKI, Srete KEZEVIC, Goran KLAIC, Zvonimir FEKETE, Kresimir MANDZUKIC, Drazen Abstract A summary of the resource. Keywords: Biogas power plant, distribution network, power quality, power quality indices, measurements, HRN EN 50160 norm. ABSTRACT The biogas power plant is installed in Eastern Croatia with a rated power of 2x1 MW. Power quality indices of the biogas power plant Mala Branjevina 2 were measured before and after the connection to the distribution network. The biogas power plant is connected to the distribution network using a T-connection on 10 kV overhead line feeders connected to TS 35/10 kV Laslovo and TS 35/10 kV Cepin. Power quality indices for the biogas power plant were measured using the Fluke 1760 Three-Phase Power Quality Analyzer (class A), and were presented according to the Croatian standard HRN EN 50160/2010 which is in accordance with the European standard EN 50160. Short circuit ratio a between three-phase short circuit at the point of common coupling (PCC) and the rated power of the biogas plant were also checked in accordance with the HEP National grid code. In addition, the influence of the biogas power plant on the distribution network was also analyzed. Results show that all the parameters of the supply voltage satisfy limits determined by the Croatian standard HRN EN 50160:2010. Futhermore, harmonic distortion of voltage waveform is even lower after the plant connection. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2233-1565 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ffec934209bfb9ce7ea6543b7a21933b.docx a1b1f6803d0f99f118ba1a03d52212d9 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f0cb8d24a846798987a5f48f6962231a.pdf 18d7e475f4d3557f2930bfc080a7bf22 PDF Text Text Prof. dr. Izudin Hasanović Dekan Pravnog fakulteta Univerziteta u Tuzli izudin.hasanovic@untz.ba POZDRAVNI GOVOR NA OTVARANJU NAUČNOG SKUPA „JAVNI I PRIVATNI ASPEKTI NUŽNIH PRAVNIH REFORMI: KOLIKO DALEKO MOŽEMO IĆI“? Poštovane dame i gospodo, kolegice i kolege, poštovani profesori, cijenjeni rektore i dekani, ministri, predsjednici pravosudnih institucija, Čini mi posebno zadovoljstvo što mogu u ime studenata i uposlenika Pravnog fakulteta Univerziteta u Tuzli da pozdravim ovaj skup naučnih i društvenih radnika za koji svi vjerujemo da će rezultati njegovog rada biti značajan prilog i podsticaj za dalje istraživanje i naučnu obradu a posebno pravnu nauku BiH – „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi Koliko daleko možemo ići“? Ova međunarodna koferencija sa oko četrdeset referata ljudi od struke i nauke, od koji dobar broj sa domaćim i međunarodnim referencama prvaka u svojoj profesionalnoj oblasti, snažan su garancijski i konkurentni izazov. Prilaka je ovo da pred ovako brojnim auditorijumom mislećih i odgovornih glava provjerimo i svoje stavove i svoja razmišljanja i da o ozbiljnoj temi progovorimo ozbiljno. Ima li odgovornije teme za sudbinu jedne zemlje od ove o kojoj ćemo ova dva dana raspravljati-javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u Bosne i Hercegovine. Ova koferencija bit će obilježena i po prisutnosti eksperata iz Turske, Hrvatske, Srbije i Makedonije koji će nam prezentacijom iskustava svojih zemalja pomoći u kreaciji pravne reforme, vodeći računa o realnim ograničenjima našeg trenutnog političkog i ekonomskog statusa. Stoga imam zaista takođe i prijatnu dužnost da izrazim veliku zahvalnost svim autorima referata koji ste se i pored određenih teškoća i svojih obaveza iznad svih očekivanja odazvali u ovolikom broju s gotovo svih pravnih fakulteta u BiH, kao i pravnih fakulteta iz Istanbula, Osijeka i Rijeke, od najmlađih do nastarijih. Bez ikakakvih posebnih sugestija, sasvim spontano i po sopstvenom izboru teme, svaki autor je obradio ona pitanja koja smatra relevantnim za ovu priliku. Na osnovu prispjelih tekstova 5 �ispostavilo se da su uglavnom obuhvaćena sva glavna područja predviđena za ovaj naučni skup. Upravo zbog karaktera ovog naučnog skupa, njegove usmjerenosti, brojnosti učesnika, širine problematike cijenim da će se učiniti važan korak u istraživanju tog nedovoljnog istraženog problema. Tim više što smo daleko od važećih pravnih standarda normiranosti privrede i njenog poslovanja u razvijenijim tržišnim zemljama, kao što smo daleko od istovijetnog institucionalnog privrednog i državnog ambijenta. Daleko smo što je posebno zabrinjavajuće, i od standarda poslovne etike. Još uvijek su nam mnoge karte neuzorno pomiješane: država je često u privredi na mjestima na kojima ne bi trebala da bude, a još češće nije tamo gdje bi trebala da bude, a privreda je opet često u vapaju za državom na terenima na kojima ne bi trebala da bude, a nije na onim na kojima bi trebala da bude. Izlagači referata su svjesni koliki je teret upravo na njima u vezi sa razmrsivanjem ovog klupka. Organizovanjem ovog skupa, oni upravo i pokazuju da su spremni da ga odgovorno ponesu i da daju svoj, vjerujem ne mali, doprinos unapređenju stanja pravne uređenosti, organizovanosti i poslovnosti, ali prije svega potrebnog standarda pravne norminarnosti i standarda primjene prava, kao preduslova i pretpostavke pravne sigurnosti. Za razliku od dosadašnjih izolovanih sporadičnih, nedovoljno zapaženih pojedinačnih poduhvata čak i kada su sami po sebi dali značajne rezultate, koji nisu mogli imati veliko dejstvo, ovaj skup je nesumnjivo značajan već po broju učesnika kao kolektivni čin koji će nadajmo se imati izvanredno veliki odjek i trajno dejstvo. Prije svega u naučno nastavnim institucijama, u nauci uopšte pa i studentskoj populaciji. Čak ostavljajući po strani pitanje šta, koliko, s kakvim rezultatima će se pokazati pojedini referati pa i sve zajedno – nesumnjivo je da će baš ovakav skup umnogome doprinijeti buđenju interesovanja, nastavljanju započetih istraživanja zahvatanju i onoga što će iz raznih razloga ovoga puta izostati. Ovo je u današnjim prilikama njprimjereniji i najproduktivniji podsticaj istraživanja naše naučne baštine. Više od toga ne može se očekivati, čak da su nam sve okolnosti bile mnogo naklonjenije nije sigurno da bi se u prvom zahvatu moglo nešto drugo očekivati, pa i stvarno postići. Naše je zadovoljstvo utoliko veće, što je ovo prvi međunarodni naučni skup, kojim se radno, naučno i najprimjerenije analiziraju javni i privatni aspekti pravnih reformi u BiH. S obzirom na činjenicu da je jedan duži 6 �vremenski period iz različitih razloga bila u velikoj mjeri zanemarivana i prećutkivana ova naša naučna baština svakako je najvažnije, bar u početnoj fazi probuditi još veće interesovanje, animirati na najpogodniji način sredinu naročito one koji su za to najviše pozvani. Nije to lahko, jer upoznavanje tih dostignuća iziskuje znatno angažovanje, a ne tek usputno i fragmentarno zahvatanje tih dostignuća. Ipak po prirodi stvari svako može i treba u svojoj oblasti nauci ili u naučnoj disciplini stalno i sistematski da proučava rezultate i iz naše naučne prošlosti kada se već podrazumijeva poznavanje u granicama mogućnosti i potreba, dosadašnjih i postojećih rezultata, na dotičnom polju. Pri tome pak, postoje na sreću i neke izvanredno povoljne okolnosti. To je, u prvom redu, sama činjenica što postoji dragocjena naučna baština. A zatim i naročito valja računati na naučnu radoznalost svakog ko se iole bavi naukom. Naučni rezultati iz prošlosti, pogotovu ako su iz bilo kog razloga ostali nepoznati, predstavljaju svojevrsno kulturno blago koje vremenom dobija svojevrsnu „historijsku patinu“. Zato čak i ono što je naizgled zastarjelo i prevaziđeno otkriva svoj značaj i vrijednost – odslikavanja svog vremena. Zato svaki susret s tim tekovinama iz prošlih vremena ima očaravujuće dejstvo, djeluje kao svojevrsno otkriće, u svakom slučaju drugačije nego kada upoznamo tekuće naučne rezultate. Uostalom na takvoj osnovi je i ponikla i razvila se svojevrsna i zapažena, u mnogim zemljama razvijene demokracije, arheologija znanja koja nastoji da osvijetli pravne, historijske sociološke i sve druge strane i momente u razvoju, tradiciji, kontinuitetu određenog znanja. Svakako je svako od nas, na osnovu sopstvenog iskustva većeg ili manjeg i ovom prilikom došao bar do nekih indicija o utemeljenosti, potrebi i značaju jedne naše „arheologije znanja“. Vremenski period od 22. godine od sticanja nezavisnosti BiH i narasle snage naučnih radnika predstavljaju realnu mogućnost da se naučno istraže i ocijene aspekti pravnih reformi u BiH u stvaranju i daljem razvoju državnosti BiH, jer kako to kaže drevna turska poslovica da su „svi cvjetovi budućnosti u sjemenu sadašnjosti“. Čini nam se da je neophodnije dublje nego ikada prije osvijetliti objektivne uslove javnih i privatne aspekte pravnih reformi u BiH. To je častan i odgovoran posao, a istovremeno i dug naučnih radnika. Zbog toga kolega Oruč i gospodine Rektore Haliloviću, vaša pomoć Centra za društvena istraživanja Internacionalnog Burč Univerziteta i Univerziteta u 7 �Tuzli za organizovanje ovog skupa zaslužuje puno priznanje i podršku. Pravni fakultet zajedno sa pomenutim Centrom založiće se da obezbijedi štampanje zbornika radova sa ovog skupa kako bi se time pomogla još intezvnija istraživanja i naučno obrađivanje ove vrlo značajne materije za BiH. Najzad, neka mi bude dozvoljeno da obratim pažnju i na ono što ima, tako reći, metafizičke dimenzije, što spada u sferu čiste duhovnosti. Iako može imati čak izvjesni prizvuk patetičnih iskaza, ovo je prava prilika da se ponajviše istaknu neke konstatacije. Analiziranje javnih i privatnih aspekata pravnih reformi u BiH, u ovakvim okolnostima na ovakav način – ima i svoju najdublju simboliku. Ovo je svojevrsni duhovni susret sadašnjih naraštaja naučnika i nastavnika u oblasti prava, pravnih i drugh nauka, s prethodnim naraštajima, s njihovim djelima s baštinom koju su ostavili istovremeno. Stoga je ovo možda mjesto zahvalnosti oduživanja duga koji imamo pred svim znanim ali i pred onim zaboravljenim prethodnicima. Nama je pripala čast da budemo samo posrednici onog susretanja prošlosti, sadašnjosti i budućnosti u svemu a posebno što ova tema samu duhovnost sačinjava. Na ovom putu, konačno se BiH mora osloboditi mnogih svojih zabluda, navika, predrasuda, krajnosti svih vrsta, priučenosti i samoproglašene učenosti i okrenuti se strukovnoj utemeljenosti koja jedino može da iznjedri kvalitet čija se trajnost ne mjeri trajnošću mjesečevih mjena. Hvala vam lijepo i želim vam uspjeh u radu! 8 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3052 Title A name given to the resource POZDRAVNI GOVOR NA OTVARANJU NAUČNOG SKUPA „JAVNI I PRIVATNI ASPEKTI NUŽNIH PRAVNIH REFORMI: KOLIKO DALEKO MOŽEMO IĆI“? Author Author HASANOVIĆ, Izudin Abstract A summary of the resource. Poštovane dame i gospodo, kolegice i kolege, poštovani profesori, cijenjeni rektore i dekani, ministri, predsjednici pravosudnih institucija, Čini mi posebno zadovoljstvo što mogu u ime studenata i uposlenika Pravnog fakulteta Univerziteta u Tuzli da pozdravim ovaj skup naučnih i društvenih radnika za koji svi vjerujemo da će rezultati njegovog rada biti značajan prilog i podsticaj za dalje istraživanje i naučnu obradu a posebno pravnu nauku BiH – „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi Koliko daleko možemo ići“? Ova međunarodna koferencija sa oko četrdeset referata ljudi od struke i nauke, od koji dobar broj sa domaćim i međunarodnim referencama prvaka u svojoj profesionalnoj oblasti, snažan su garancijski i konkurentni izazov. Prilaka je ovo da pred ovako brojnim auditorijumom mislećih i odgovornih glava provjerimo i svoje stavove i svoja razmišljanja i da o ozbiljnoj temi progovorimo ozbiljno. Ima li odgovornije teme za sudbinu jedne zemlje od ove o kojoj ćemo ova dva dana raspravljati-javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u Bosne i Hercegovine. Ova koferencija bit će obilježena i po prisutnosti eksperata iz Turske, Hrvatske, Srbije i Makedonije koji će nam prezentacijom iskustava svojih zemalja pomoći u kreaciji pravne reforme, vodeći računa o realnim ograničenjima našeg trenutnog političkog i ekonomskog statusa. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cda7c8aef46610583456bfa659dc5378.pdf ba876582efefa4a5a857b33c5c83dbcf PDF Text Text POZIV AUTORIMA Poštovani autori, Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta (u daljem tekstu: Centar) objavljuje poziv svim zainteresiranim autorima da dostave svoje radove za drugi broj časopisa „Društveni ogledi" – Časopis za pravnu teoriju i praksu. Časopis se izdaje u okviru Centra s ciljem promoviranja i unapređenja naučno-istraživačkog rada u oblasti pravnih i drugih srodnih društvenih nauka. Krajnji rok za dostavu radova je 31. maj 2014. godine, a radovi se dostavljaju na email adresu drustveniogledi@ibu.edu.ba ili putem pošte na adresu ul. Francuske revolucije bb, Ilidža, 71 000 Sarajevo sa naznakom za „Društveni ogledi" – Časopis za pravnu teoriju i praksu Centra za društvena istraživanja (ukoliko radove dostavljate poštom ili lično, obavezno je dostaviti printanu potpisanu verziju rada i jedan primjerak elektronske verzije rada na CD). Napomena: Za sve dodatne informacije možete kontaktirati izvršne urednike časopisa na e-mail: drustveniogledi@ibu.edu.ba S poštovanjem, CENTAR ZA DRUŠTVENA ISTRAŽIVANJA Redakcija časopisa Društveni ogledi Centar za društvena istraživanja | Godina 1 | Broj1 187 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2370 Title A name given to the resource POZIV AUTORIMA Author Author CENTAR ZA DRUŠTVENA ISTRAŽIVANJA, Društveni ogledi Abstract A summary of the resource. Poštovani autori, Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta (u daljem tekstu: Centar) objavljuje poziv svim zainteresiranim autorima da dostave svoje radove za drugi broj časopisa „Društveni ogledi" – Časopis za pravnu teoriju i praksu. Časopis se izdaje u okviru Centra s ciljem promoviranja i unapređenja naučno-istraživačkog rada u oblasti pravnih i drugih srodnih društvenih nauka. Krajnji rok za dostavu radova je 31. maj 2014. godine, a radovi se dostavljaju na e-mail adresu drustveniogledi@ibu.edu.ba ili putem pošte na adresu ul. Francuske revolucije bb, Ilidža, 71 000 Sarajevo sa naznakom za „Društveni ogledi" – Časopis za pravnu teoriju i praksu Centra za društvena istraživanja (ukoliko radove dostavljate poštom ili lično, obavezno je dostaviti printanu potpisanu verziju rada i jedan primjerak elektronske verzije rada na CD). Napomena: Za sve dodatne informacije možete kontaktirati izvršne urednike časopisa na e-mail: drustveniogledi@ibu.edu.ba S poštovanjem, CENTAR ZA DRUŠTVENA ISTRAŽIVANJA Redakcija časopisa Društveni ogledi Publisher An entity responsible for making the resource available Social Sciences Research Center of International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-04 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/46665024d4af7f6db0bfecc879d19554.pdf b6e819a26ab2fe1a51f01728319646c1 PDF Text Text �Časopis “Društveni ogledi” – izmjene Korice 1. Slovo V u nazivu časopisa ujednačiti sa ostalim slovima 2. Ispod naziva (na sredini naslovne strane), umjesto Centar za društvena istraživanjE I Broj 1, treba da piše: Centar za društvena istraživanja – International Burch University I Godina 1 I broj 1 3. U vertikalnom nazivu časopisa treba ispred broj 1 umetnuti i godina 1 4. ISSN oznake pisati na sljedeći način: ISSN (print): i ISSN (electonic): 5. Na pozadini korice, kategorizirati naslove prema značaju i aktuelnosti radova tako da prvo idu izvorni naučni radovi, potom prethodna saopćenja, pa pregledni naučni radovi i na kraju stručni radovi (isto ćemo uraditi u samom časopisu sa navođenjem kategorizacije odmah ispod naslova rada). Časopis 1. Prva stranica (isto uraditi kao i na korici sa V slovom i sredinom stranice) 2. Uraditi sadržaj prvo na bosanski pa onda na engleski jezik 3. Prije prvog članka ide uvodna riječ glavnog urednika (uvodnu riječ ćemo dostaviti sutra) 4. Članke poredati sljedećim redoslijedom sa navođenjem ispod ili iznad naslova kategorizaciju rada: Dževad Mahmutović i Vedad Gurda – izvorni naučni rad Kadrija Hodžić i Izudin Hasanović – izvorni naučni rad Sedad Dedić i Šukrija Bakšić – Izvorni naučni rad Dželaludin Hodžić – izvorni naučni rad Nedžad Bašić – pregledni naučni rad Denis Pajić i Sunčica Vejzović – pregledni naučni rad Emina Huseinspahić – stručni članak 8. Na dnu svake strance pored broj 1 dodati ispred i godina 1 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2427 Title A name given to the resource Poziv autorima za treći broj Author Author International, Burch University Abstract A summary of the resource. “Social Perspectives - Journal for Legal Theory and Practice“ is available in full text at the Central and Eastern European Online Library - CEEOL (www.ceeol.com) and on the web page www.ssrc.ibu.edu.ba Publisher An entity responsible for making the resource available Social Sciences Research Center of International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-06 Keywords Keywords. Article PeerReviewed DOI Digital object identifier DOI: 10.14706/DO14111 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3429906e236927aa9f6d5e5e17d95a44.docx 6e260454e7e95ad4fe4556ca48589948 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0f016d43e07a9d663875a71a43a3df23.pdf 2f0709237479246725f9026c7bf442b3 PDF Text Text Practice and Application in the SIOP Model and the Role of Meaningful Activities Züleyha Türkyılmaz & Aid Smajić International Burch University, University of Sarajevo/ Sarajevo, Bosnia and Herzegovina Key words:The SIOP Model, Practice and Application, Meaningful activities, English Language Learner ABSTRACT Sheltered Immersion Observation Protocol or SIOP is a contemporary method of teaching content-based ESL at schools all over the world. Developed by Echevarria, Vogt and Short (2013), the model quickly adapted by many language teachers in the USA. The method is accepted to be an empirically validated approach to teach all English learners. There are eight interrelated components to The SIOP® Model (Echevarria, Vogt &Short , 2012) . Lesson Preparation Building Background Comprehensible Input Strategies Interaction Practice and Application Lesson Delivery Review and Assessment In this article I have mainly focused on the component Practice and Application of the SIOP Model and the role of meaningful activities for English language learners. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2087 Title A name given to the resource Practice and Application in the SIOP Model and the Role of Meaningful Activities Author Author TURKYILMAZ, Züleyha SMAJIC, Aid Abstract A summary of the resource. Key words:The SIOP Model, Practice and Application, Meaningful activities, English Language Learner ABSTRACT Sheltered Immersion Observation Protocol or SIOP is a contemporary method of teaching content-based ESL at schools all over the world. Developed by Echevarria, Vogt and Short (2013), the model quickly adapted by many language teachers in the USA. The method is accepted to be an empirically validated approach to teach all English learners. There are eight interrelated components to The SIOP® Model (Echevarria, Vogt &Short , 2012) . Lesson Preparation Building Background Comprehensible Input Strategies Interaction Practice and Application Lesson Delivery Review and Assessment In this article I have mainly focused on the component Practice and Application of the SIOP Model and the role of meaningful activities for English language learners. Publisher An entity responsible for making the resource available IBU Publishing Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-03 Keywords Keywords. Article PeerReviewed https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/57ab76db4c5dfe21814715ccc80cdabf.pdf fa5b4d760ac9e5d0c6ce8ab1eab70165 PDF Text Text 3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Marlet, G. and van Woerkens, C. (2005). Tolerance, aesthetics, amenities or jobs? Tolerance, aesthetics, amenities or jobs? Dutch city attraction to the creative class. Utrecht School of Economics Tjalling C. Koopmans Research Institute Discussion Paper Series 05-33 Marlet, G. and van Woerkens, C. (2007). The Dutch creative class and how it fosters urban employment growth. Urban Studies, 44: 2605-2626 Mercan, B. and Halici N.S. (2005). Social capital as a soft factor in facility location planning. Journal of Global Strategic Management, 2007; 1(1):36-43 OECD, 2007, OECD Insights, Human Capital, Last Accessed on April 11, 2012 from www.oecd.org/insights/humancapital. Porter, M. E. (1990), The Competitive Advantages of Nations, Harvard Business Review, March-April, No:2 Porter, M. (2000). Location, Competition and Economic Development: Local Clusters in a Global Economy, Economic Development Quarterly, 14 (1), 15-34 Romer, P. M. (1986).Increasing returns and long-run growth. Journal of Political Economy, 90:1002–1037. Simon, C. and Nardinelli, C. (1996) The talk of the town: human capital, informationand the growth of English cities, 1861–1961. Explorations in Economic History, 33(3):384–413. Ullman, E. L. (1958) Regional development and the geography of concentration.Papers andproceedings of the Regional Science Association, 4: 179–198. Last Accessed on April 18, 2012 from http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1435-5597.1958.tb01629.x/abstract Practice Of Insurance In Turkey Süleyman Uyar1,Hilal Ilgin Uyar2 1 Akdeniz University, Alanya Faculty of Business, 2Akdeniz University, ALTSO Vocational Scholl E-mails: suyar@akdeniz.edu.tr, hilaluyar@akdeniz.edu.tr Abstract The main purpose of this study is explaining the development of insurance sector in Turkey. There is no question of insurance before second period of nineteenth century in Turkey. In Ottoman period, some trade unions were founded with the aim of providing assistance and making restitution to people in various Anatolian villages. These trade unions helped members in case of death and illness. Nevertheless, social characteristics, religious environments and financial system of ottoman society prevented developments of insurance. Resultant fire and it’s great damage in second period of nineteenth century reduced negative judgment concerning insurance. First insurance firms were opened by English insurance companies in 1872. Afterwards, corporations from France, Germany, Italy and Swiss 163 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo followed its. Ottoman Generally Insurance Incorporation begun to serve as a first domestic insurance company in 1893. In the present day, types of insurance in Turkey are engineering insurances, healthy insurances, accident insurances, fire insurances, mandatory earthquake insurances, life insurances, agriculture insurances and transportation insurances. There are number of 59 insurances companies and a number of Reassurance Company which engaged in as of the date of August 2011. Seven of them serve on healthy, sixteenth of them serve healthy/retirement and thirty sixteenth of them serve on except for healthy. Keywords: Insurance, Types of Insurance, 1.INTRODUCTION AND HISTORY OF INSURANCE IN TURKEY Insurance in Turkey began in the late nineteenth century. In providing the major advances in the field of insurance in Europe, consisting of interest and people are considered sin (haram) because they are fatalistic in the face of disaster insurance for many years during the Ottoman Empire had been stayed away. Insurance against the initial interest from June 5, 1870 after the fire started in the Beyoglu district of Istanbul (Özbolat, 2010: 31-37). British insurance companies in 1872, opened representations in Turkey started the first insurance activities. French companies in 1878 after the British, then German, Italian, Swiss and insurance activities of countries such as insurance companies began to expand (http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/turkiyede-sigortacilik, 2012). The majority of insurance companies operating in this period without official permission from the state, unlicensed activity. Many insurance companies had not been validated by his own country (Kahya, 2007: 38-46). Initiated the establishment of the progress and development in all areas of the Republic's move, the insurance industry also has its share. In 1924 it became compulsory for the use of Turkish in Turkey. This arrangement was terminated due to the policies in English and French. April 1, 1925 by the Bank in Turkey Business, "Anatolian Turkish Insurance Joint Stock Company" was established. (Özbolat, 2010: 39). In 1929 the "National Reinsurance" was commissioned from the date of the reinsurance monopoly in Turkey has started. A portion of the premiums they collect all domestic and foreign insurance companies were forced to hand over national reinsurance. National Reinsurance draws a variety of reactions in the past to prevent abuses, such as making timely payments and the elimination of unfair competition aspects have played a positive role in the development of the Turkish insurance plans and increased public confidence in insurance. (http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/turkiyedesigortacilik, 2012). Insurance Supervision Law No. 7397 came into force in 1959. Between 1968-1984 were not allowed the establishment of the insurance company. Liberalization of the insurance industry started to work since the 1980s, has become a more free market entry and exit, tried to take measures to strengthen financial structure. Following permission granted for the establishment of new insurance companies have increased rapidly in the number of companies. The Undersecretaries of Treasury and Foreign Trade provide duties and responsibilities of the insurance services. Law No 4059 dated 09/12/1994 with the Undersecretaries of Treasury General Directorate of Insurance Organization was established. Treasury unit within the insurance industry is regulated and supervised by these two units. Individual Pension Savings and Investment Law in 2001, was adopted (http://www.segem.org.tr/2009AcenteDersNotlari.pdf, 2012). 164 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Following the 1999 earthquake in Turkey in 2000 for living quarters, "Compulsory Earthquake Insurance-CEI" has been applied. Earthquake insurance pool for a period of five years of management experience in this regard is the National Reinsurance Trade Joint Stock Company. No. 5363 on 14 June 2005, "Agricultural Insurance Law" issued and Agriculture Insurance Pool established under this law. Regulation published in the Official Gazette No. 26 962 Insurance Information Center was established on August 9, 2008. Insurance Information Center established within the sub-information centers, Insurance Information Center, Health Insurance Information Center, Life Insurance Information Center and the Insurance Damage Management Center. As of August 2011 in Turkey, a total of 59 insurance and reinsurance company has been active. This is one of 53 private insurance companies, 6 of them out of public companies and 44 foreign associates in the company established in Turkey (http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/turkiyede-sigortacilik, 2012). Insurance practices in Turkey, non-life insurance, life insurance and pension system can be considered in three main chapters. 2.NON-LIFE INSURANCE Is it possible to group the various types of non-life insurance? Basically, this group is not related to human life and major types of insurance; Fire Insurance, Accident Insurance, Engineering Insurance, Marine Insurance, Agricultural Insurance, Health Insurance, Credit Insurance and Earthquake Insurance. Non-life insurers in the table below shows statistical information as of February 2012. Table 1: Non-Life Insurance Policy Number SUBSPECIALTY TOTAL NUMBER OF POLICY Accident 1.503.691 Disease / Health 832.837 Motor Vehicles 705.130 Rail Vehicles 14 Aircraft Boat 160 Water Utilities 1.670 Transportation 225.815 Fire and Natural Disasters 1.555.688 General Damages 525.949 Motor Vehicles Liability 2.227.238 Aircraft Financial Liability 56 Boat Liability 1 General Liability 88.548 Credit 134 Fidelity 1.721 Financial Losses 52.436 legal Protection 213.608 TOTAL 7.934.700 Source: (http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/2012-yili-istatistikleri-subat, 2012). 165 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo 2.1.Fire Insurance Fire insurance, private or commercial purposes that occur in buildings of all kinds used in the fire, lightning and physical damage caused by the explosion, guaranteeing insurance. In addition, in order to extinguish a fire occurring in interference resulting from physical damage, the fuse is included (Tanrıver A). The following risks with a guarantee additional to the standard fire policy is guaranteed; strike, lockout, disorder, riots, malicious acts, terrorism, earthquakes and volcanic eruptions, storms, snow weight, flood or flood, landslide, internal water and land, air and sea vehicles hitting the insured asset. However, war, civil war, revolution, rebellion, insurrection, and damages caused by military actions required of them, any losses occurring in the nuclear fuel out of the insurance guarantee (Aksak, : 28-29). 2.2. Accident Insurance Accident insurance, the insured suffered an accident, depending on the type of insurance in order to meet the physical and material damage (Çipil, 2008: 82). Accident insurance in Turkey, which in practice are included in the major types of insurance (Çetin, 2010: 13):    Auto Accident Insurance Types: Collision Damage Waiver Insurance, Compulsory Motor Third Party Liability Insurance, Voluntary Third Party Liability Insurance, Compulsory Land Transportation Liability Insurance, Bus Insurance Compulsory Seat, School Service Vehicle Insurance, Green Card Insurance Miscellanous Accident Insurance Types: Theft Insurance, Plate Glass Insurance and Personal Accident Insurance. Miscellanous Types of Liability Insurance: Employers Liability Insurance, Elevator Liability Insurance, Compulsory Liability Insurance for Hazardous Substances, Bottled gas Compulsory Liability Insurance, Product Liability Insurance, Liability Insurance for Educational Institutions, Service Station, Workshop, Gas Station, Garage and Parking Liability Insurance, Hotel Liability Insurance, Billboards Liability Insurance, Private Security Liability Insurance, Aviation and Related Liability Insurance and Professional Liability Insurance. 2.3. Engineering Insurance Engineering insurance is the most important feature of the application to the same in all countries of the world. Engineering insurance applications, Machinery Breakdown Insurance, Installation Insurance, Construction Insurance and Electronic Equipment Insurance is divided into four groups (Tanrıver, 2006: 14)   Machinery Breakdown Insurance: Insurance coverage for losses would cause immediate damage to the bottom of the machine which will consist of one type of property insurance. This type of insurance when working with machinery and plants normally occurring in the trial stage and after the required financial loss and damages cover the cost of repair and renovation (Duygulu, 2011: 43-44). Installation Insurance: Insurance while at the assembly site of what if any damage to occur. The period of the guarantee, is discharged from the moment of the installation site specified in the policy starts and ends with the expiry date of installation. Main 166 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo   guarantees; all kinds of natural disasters, fire, theft, sabotage, aircraft shock, poor workmanship, incompetence, negligence and human errors (Özbolat, 2010: 288-291). Construction Insurance: This insurance, which are the subject of values used in the construction field, while in case of any damages (Karcı, 2008: 37). Duration of construction insurance, construction, start digging the land, the key will continue until the date of delivery. During this period, structure, damages resulting from the machines and facilities covered by insurance (Güvel and Güvel, 2008: 136). Electronic Equipment Insurance: This insurance type of electronic machinery, equipment or data processing systems used in case of damage to normal when working with any (Karcı, 2008: 32-23). 2.4. Transport Insurance Transport Insurance; all kinds of goods or securities, a place to another during the transportation of a transportation vehicle is used against various dangers that may arise (http://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/modul_pdf/343FBS010.pdf, 2012). Transport insurance of the vehicles (automobile insurance) as well as goods transported (cargo insurance) may be. Automobile insurance is insurance for motor vehicles. Shipping insurance is an insurance for legal protection for the goods carried. (Güvel and Güvel, 2008: 126). Transport Insurance in general, commodity insurance, asset insurance, boat insurance, freight insurance, boat insurance and liability insurance and construction can be examined under the headings (Kılıç, 2006: 58). 2.5. Agricultural Insurance State's agricultural insurance in Turkey started in 2005. Agricultural insurance organization directed and carried out by a tripartite structure. Accordingly, the functioning of the insurance company founded by sixteen of the top companies performed through Agricultural Insurance Pool Management. In addition to the premium contribution of the State is responsible for auditing and legal framework. In practice, insurance companies sell policies to farmers are obliged to receive the premium for each policy they sell (Çetin, 2007: 30-31). State-supported agricultural insurance types, vegetable crop insurance, greenhouse insurance, pet life insurance, poultry insurance, fisheries Insurance.     Crop Insurance: For herbal products, hail, storms, hurricanes, fire, earthquake, landslide, flood and inundation caused by risks such as loss of the amount covered by insurance. Greenhouse Insurance: For crops grown in the greenhouse is full of storms, hurricanes, fires, earthquakes, vehicle shock, landslides, and the weight of snow and hail, flood and inundation caused by risks such as loss of the amount covered by insurance. Livestock Insurance: Dairy cattle and beef cattle (male) for all kinds of animal diseases and pregnancy, childbirth or surgery, for any accidents, snake and insect bites, and food poisoning due to toxic pasture grasses, and the sun strikes all kinds of natural disasters, fire and explosion due to that occur, the risks of death and compulsory slaughter covered by insurance. Poultry Insurance: For poultry, all kinds of poultry animal diseases, all kinds of accidents and poisoning, all kinds of natural disasters, deaths that occur due to fire or explosion, killing and forced cuts forced the risks covered by insurance. 167 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo  Fishery Products Insurance: Seas and inland waters and aquatic products are grown in aquaculture facilities, every kind of disease, growers outside the control of pollution and poisons, all kinds of natural disasters and accidents, and physical losses due to deaths that occurred in the stock of fishery products covered by insurance. 2.6.Health Insurance Generally, the state has provided to give additional security guarantees, to ensure better quality treatment facilities, health facilities, social insurance was established in order to cover areas not covered by private health insurance, has become widely used since 1991. Then the insurance application, especially with the group widened the scope of private sector enterprises (Metezade, 2001: 10-14. Tanrıver, 2006:10). Health insurance, life insurance separately or can be done by adding a form of insurance. Health insurance costs are paid mainly for treatment of all diseases. Health insurance is composed of inpatient and outpatient assurances (http://www.sigortam.net/saglik-sigortasi/saglik-sigortasi-hangi-riskleri-kapsar, 2012). Inpatient treatment, surgery, intensive care and birth in the hospital, such as paying the cost of all health care. In addition, inpatient chemotherapy treatment coverage, as well as other treatment methods includes angiography. A variety of inpatient and outpatient insurance costs (treatment, doctors, medicines and analysis, etc.) meets. 2.7.Credit Insurance Credit insurance; with activities such as export-import insurance, sales or service contract customers had sustained financial losses due to meet their obligations (Çetin, 2010: 16). Credit insurance is guaranteed by the following elements; bankruptcy, debt payable in respect of a decision by the court to be restrictive, weakness deducting debt payments, remains inconclusive follow-up conducted by the insurer, be declared bankrupt for debts, the buyer does not pay the price of goods or services agreed in the contract terms (http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/kredi-borcun-odenmemesi, 2012). 2.8.Compulsory Earthquake Insurance Turkey geological, topographical and climatic features of the structure because of the large loss of life and property are one of the leading countries facing frequent natural disasters. Natural disasters in Turkey, which is effective in order of importance, are as follows: earthquakes, landslides, flash floods, rock falls, fires, avalanches, storms and movement of groundwater. Which occurred on August 17, 1999, and a huge loss of life and property after the Marmara earthquake that caused the public authorities of a number of precautions were taken to minimize earthquake losses. One of the most important of these measures on the Compulsory Earthquake Insurance arrangement (http://www.dask.gov.tr/100.html, 2012). According to the legal regulation, as a dwelling on the title deed registered and privately owned real estate loans made with buildings and dwellings were built within the scope of mandatory earthquake insurance. This material damages directly caused by the earthquake and earthquake insurance resulting from fire, explosion, tsunami, or damage will result in the shifting of the buildings 168 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo are secured by the insured (http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/zorunlu-deprem-sigortasi-genelsartlari, 2012). The following figure shows by years in Turkey customs of compulsory earthquake insurance policy. As the figure shows the number of policies is increasing every day. Figure 1: Numbers by Year Compulsory Earthquake Insurance Policies Source: (http://www.dask.gov.tr/istatistik11.html, 2012) 3.LIFE INSURANCE Life Insurance, takes action to the risks might confront man throughout his life. For this reason, a branch of an insurance with many different types. Purpose of life insurance, under the name of the person evaluating a small insurance premium savings, in some cases may occur in life (such as death), to provide material support to his family. For this reason, life insurance will never be seen as an enrichment tool or a stock market event. In addition, both technically, and legally it is not possible to provide it as a life insurance (http://www.emeklilikvehayat.com/hayat-sigortalari.html, 2012). In other words, life insurance, to guarantee people's futures and their lives after the deaths of family members left behind in poverty, a savings to provide the opportunity to continue the process of falling (Yeter, 2006: 13). The purpose of the regulation of life insurance policies issued is protection of the rights and interests of life insurance, life insurance regulation and supervision, life insurance policies to determine tariffs, technical specifications, technical provisions, which may appear in response to what proportions of assets, profit share principles and procedures, announcements and advertisements about the relevant issues. In order to calculate the insurance premium for life 169 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo insurance for people of all ages used in the tables showing the possibilities of living and dying. Possibilities in these tables are created by taking into consideration the tariff formulas and these formulas with the help of the life insurance premiums are calculated. Premiums are calculated according to actuarial principles. In addition, these premiums are sufficient to meet the company's administrative and financial structure of the expenditure will be determined (Okunakul, 2005: 100). 5.23748 million life insurance policy as of February 2012, the number of pieces (http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/2012-yili-istatistikleri-subat, 2012). Types of life insurance in Turkey are finding application area (İlgin Uyar, 2011: 31-33):      Cumulative Life Insurance: The person's loved ones by saving himself and his securing insurance policies because of the vital risks. Long Term Life Insurance: Death, like life, full and permanent disability against risks that can happen to people, provides long-term financial security. Insurance period is 220 years can be determined. Annual Life Insurance: Annual life insurance provides coverage only death. In the first years of the period of insurance, guarantee of death specified in the policy is paid if the insured person's death. At the end of one-year period, no payment will be made if the insured is alive. Insurance Education: Education insurance, in case of accident or illness as a result of the realization of the risks of disability or death of the child shall bear the cost of education. In addition, during the period of insurance provides financial security against the risk of disability. Group Life Insurance: Group Life Insurance, working under the umbrella of the same legal entity (to be at least 10 people and registration), or those that are involved in the legal personality of persons died during the period of insurance, accidental death, permanent disability in case of confrontation with any of the states, through their choice of insurance cost is life insurance that provides compensation. 4.PRIVATE PENSION SYSTEM Today, almost all countries there is a social security crisis. Although the difference in developed and developing countries, mainly prolongation of human life expectancy and aging population, births decline, asset-liability balance in favor of passive corruption, demographic changes, chronic unemployment, more expensive health services, social security systems due to increasing the personal needs of the economic crisis dragged on. As a result, the state budget subsidies for survival of the existing system while performing the reduction in pension contributions and social insurance and assistance to raise the retirement age is referenced in the various measures. However, in spite of everything leads to decrease in social security services provided to these negative people. Accordingly, one-legged addition to the social security regimes, the voluntary participation of employees and employees working mainly on the basis of additional qualified retirement funds from a regime that needed assistance. This is called the Private Pension System (İlgin Uyar, 2012: 31-32; Kayhan, 2007: 21). The private pension system during their active working life knowledge directs the long-term investment. Protect their income during retirement can be obtained so that the standard of living. People voluntarily participate in this system. Retirement income provided by the private pension system, social security system provides an additional income (İlgin Uyar, 2012: 34; Akpınar, 2007: 75). The system is capable of saving in general, in addressing the masses, and for them to lead a comfortable life during retirement savings is encouraging. The participant's savings claims, 170 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo risks and benefits are assessed in accordance with the method of funding. To my left until the participant enters the process is made for any insurance. May not be taken collectively are entitled to retirement savings. In the form of annuities available through the salary. In this case, the regular salary payments are translated into savings in the system. In addition, if the participant is exposed to the risk of disability itself, in the case of death of beneficiaries or legal heirs can take deposits (İlgin Uyar, 2011: 39; Uygun, 2006: 84). Gained in 2001 and started working at the legal basis of the private pension system, the number of participants, the certificate number and the total amount of investment towards increasing with each passing year has grown. For example, in 2044 the number of participants is 16.368 and number of certificates is 17.935. The amount invested is 6.230.861 TL. System development has grown with each passing day the number of participants as of April 2012 2.752.556 and 16.041.773.369 TL also increased the amount of funds. 4497 was the pension system, the number of winners. In the private pension system as of April 2012 the following table shows statistical information. Table 2: Main Indicators of Private Pension System Sector Total Number of Participants Fund Contribution Retired Number of Participants Amount (TL) Amount (TL) Participants 2.752.556 16.041.773.369 13.528.874.608 4.497 Source: (http://www.egm.org.tr/weblink/BESgostergeler.asp, 2012) To promote private pension system on behalf of employees that contribute to both the participants and also provided tax advantages to employers. Employers and employees shall not exceed 10% of the salary of the employee's gross income and corporate tax base can accelerate their contributions. In the normal taxation of savings into retirement income is the final stage (İlgin Uyar, 2011: 39; Arslan, 2006: 112). The private pension system created in a transparent structure. In this context, the contributions of participants in individual retirement accounts, returns and other information about their telephone, internet, electronic media, such as debit cards are able to follow. Acquisition of one's own self-knowledge, as well as information about their accounts and pension insurance companies in writing by the individual participants are sent to addresses (Paksu, 2007: 25). Participant, individual retirement account to another retirement savings company can request the transfer. For this purpose, the system must contribute at least 1 year. In addition, more than four times per year if the participant contribution retirement plan or alter the distribution of funds. Participants take their savings from the system at any time they wish without having to obtain the right to leave retirement. However, a long-term investment in the private pension system aims to, in case of early departure, participants are required to pay higher income tax withholding. There is no compulsion to stay in the system. Staying at least 10 years of pension system and to pay tuition during this period can be obtained as a result of the age of 56 to fill. Individual retirement age by 2025, 56 and than 60 for the subsequent years shall be applied as (Arslan, 2006: 112; Bağlan, 2006: 82; Ercan, 2006:117; İlgin Uyar, 2011: 40; Uralcan, 2005: 77). 171 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo 5.CONCLUSION Insurance in Turkey in the late nineteenth century, the Beyoglu district of Istanbul in June 5, 1870 after the great fire started. Initiated the establishment of the progress and development in all areas of the Republic's move, the insurance industry also has its share. As of August 2011 in Turkey, a total of 59 insurance and reinsurance company has been active. 53 One of these companies are private, one public company 6. Company established in Turkey as one of 44 insurance companies with foreign participation. Insurance practices in Turkey, non-life insurance, life insurance and pension system can be considered in three main chapters. Types of non-life insurance are fire insurance, accident insurance, engineering insurance, marine insurance, agricultural insurance, health insurance, credit insurance and earthquake insurance. Types of life insurance in force in Turkey are endowment life insurance, long-term life insurance, annual life insurance, education insurance and group life insurance. 5.23748 million Units as of February 2012, a total of life insurance made insurance policy. One-legged addition to the social security regimes, employee retirement benefit to employees that the voluntary participation of the private pension system is implemented and functioning. 2.752.556 as of April 2012 the number of participants in individual pension system, pension funds participants is 16.041.773.369 TL, 4.497 pension law, the number of the winning pieces of the system. The insurance sector is one of the fastest growing sectors in Turkey. Turkey's young population and fast growing economic structure has attracted companies intending to invest in this area. REFERENCES AKPINAR, O., Performance Analysis of the Private Pension System and Pension Funds in Turkey, Unpublished Master's Thesis, Institute of Social Sciences, University of Kocaeli, Kocaeli, 2007. AKSAK, S. .. Applications of Turkey and the EU Member States Fire Damage Mechanisms Branch, Unpublished Master's Thesis, Marmara University, School of Social Sciences, Istanbul, 2006 ARSLAN, F., The Private Pension System in Turkey, The Effect of Fund Capacity and Capital Markets, Unpublished Master's Thesis, Yildiz Technical University, Institute of Social Sciences, Istanbul, 2006. BAĞLAN, C., Private pension system in the world and in Turkey, Unpublished Master's Thesis, Dumlupinar University, School of Social Sciences, Kütahya, 2006. ÇETİN, B.. Agricultural Insurance, Nobel Publications, Ankara, 2007 ÇİPİL, M.. Risk Management and Insurance, Nobel Publications, Ankara, 2008 DUYGULU, E. Insurance Management, Detail Publications, Ankara, GÜVEL, E. A., GÜVEL, A. Ö., Insurance, Seckin Publications, Ankara, 2008 2011 ERCAN, N., Requirement of Turkish Social Security System Reform and Private Pension System, Gazi University, Institute of Educational Sciences, Ankara, 2006. http://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/modul_pdf/343FBS010.pdf 3.syf http://www.dask.gov.tr/100.html, 2012 172 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo http://www.dask.gov.tr/istatistik11.html, 2012 http://www.egm.org.tr/weblink/BESgostergeler.asp, 2012 http://www.emeklilikvehayat.com/hayat-sigortalari.html, 2012 http://www.segem.org.tr/2009AcenteDersNotlari.pdf,18>, 2012. http://www.sigortam.net/saglik-sigortasi/saglik-sigortasi-hangi-riskleri-kapsar,2012 http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/2012-yili-istatistikleri-subat, 2012 http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/2012-yili-istatistikleri-subat, 2012 http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/kredi-borcun-odenmemesi, 2012 http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/turkiyede-sigortacilik, 2012 http://www.tsrsb.org.tr/sayfa/zorunlu-deprem-sigortasi-genel-sartlari, 2012 İLGİN UYAR, H. Examination of the Relationship Between Economic Development with the Private Pension System in Turkey, Unpublished Master's Thesis, The Golden Horn University, School of Social Sciences, Istanbul, 2005 İLGİN UYAR, H.. Individual Retirement Account, Detail Publications, Ankara, 2012 KAHYA, F.. The Emergence and Development of Insurance in the Ottoman Empire, Unpublished Master's Thesis, Marmara University, School of Social Sciences, Istanbul, 2007 KARCI, B.. Engineering Insurance Pricing, Casualty Operations and Applications, Unpublished Master's Thesis, Marmara University, School of Social Sciences, Istanbul, 2008 KAYHAN, İ., Turkish Law Private Pension System, Unpublished Master Thesis, Selcuk University, School of Social Sciences, Ankara, 2007. KILIÇ, E.. Relationship between Transport Insurance Macro Economic Variables, Unpublished Master's Thesis, Marmara University, School of Social Sciences, Istanbul, 2006 METEZADE Z., Health Insurance, Unity Magazine, 2001 OKUNAKUL, Ö., Light of Life Insurance Experience Turkey's Contribution to Individual Retirement System and Economic Evaluation, Unpublished Master's Thesis, The Golden Horn University, School of Social Sciences, Istanbul, 2005 ÖZBOLAT, M., Basic Insurance, Seckin Publications, Ankara, 2010. PAKSU, M. T., The Private Pension System and the Economic Effects, Unpublished Master's Thesis, Pamukkale University, School of Social Sciences, Ontario, 2007. TANRIVER, A., Turkey's Economy Development in the Insurance Sector, Unpublished Master's Thesis, Nigde University, School of Social Sciences, Nigde, 2006 URALCAN, Ş. G., The Private Pension System and Infrastructure, Beta Publications, Istanbul, 2005. UYGUN, Y., Individual pension Social Security System Position and Future, published the Master's Thesis, Marmara University, Institute of Banking and Insurance, Istanbul, 2006. YETER, D.. Estimated Life Insurance Demand Function in Turkey, Unpublished Master's Thesis, Gazi University, School of Social Sciences, Ankara, 2006 173 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1293 Title A name given to the resource Practice Of Insurance In Turkey Author Author Süleyman , Uyar Abstract A summary of the resource. The main purpose of this study is explaining the development of insurance sector in Turkey. There is no question of insurance before second period of nineteenth century in Turkey. In Ottoman period, some trade unions were founded with the aim of providing assistance and making restitution to people in various Anatolian villages. These trade unions helped members in case of death and illness. Nevertheless, social characteristics, religious environments and financial system of ottoman society prevented developments of insurance. Resultant fire and it’s great damage in second period of nineteenth century reduced negative judgment concerning insurance. First insurance firms were opened by English insurance companies in 1872. Afterwards, corporations from France, Germany, Italy and Swiss followed its. Ottoman Generally Insurance Incorporation begun to serve as a first domestic insurance company in 1893. In the present day, types of insurance in Turkey are engineering insurances, healthy insurances, accident insurances, fire insurances, mandatory earthquake insurances, life insurances, agriculture insurances and transportation insurances. There are number of 59 insurances companies and a number of Reassurance Company which engaged in as of the date of August 2011. Seven of them serve on healthy, sixteenth of them serve healthy/retirement and thirty sixteenth of them serve on except for healthy. Keywords: Insurance, Types of Insurance, Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05-31 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General),HB Economic Theory,HG Finance,HJ Public Finance Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2867 Title A name given to the resource PRAGMATICS AND LANGUAGE TEACHING: CROSS-CULTURAL PERSPECTIVES ON THE USAGE OF PRAGMATICS Author Author Sofović, Dina Abstract A summary of the resource. To communicate in English language, English language learner needs to develop different competencies. Communication is the main purpose of learning a second language and pragmatics is one of the key elements a language learner must develop. Pragmatic incompetence in the second language can lead to misunderstanding and miscommunication. Misunderstanding and miscommunication can have a big impact on native speaker, because he or she will think that the other speaker is impolite or ignorant. Second language teachers often overlook pragmatics and they focus on grammar. As Pohl (2004:6) claims ''Striving for intercultural competence does not mean assimilation into the target culture.'' This is not the goal. The goal is that we need to observe and learn norms of the other culture, how they behave and speak, without changing our personality. Establishing precise linguistic norms, for example making text interesting, personal or purposeful is the goal of pragmatics. The purpose of this paper is to identify different teaching and learning activities that will help learners become fluent and successive communicators. Learners will be active and more involved in the classroom activities, because pragmatics will guide them through good grammatical competence. Learners will react fluently, accurately and coherently. Cultural characteristics are common in every language, and shape the way language is spoken, regarding connotations and denotations of words, phrases. Pragmatics helps learner to become familiar with different pragmatic practices and norms in target language. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Thesis NonPeerReviewed L Education (General)