202 10 3494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3540 Title A name given to the resource ORTAÖĞRETİM İKİNCİ YABANCI DİL ALMANCA DERS KİTABINDAKİ ETKİNLİKLERİN YAZMA BECERİSİ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Author Author Çelikkaya, Şerife Abstract A summary of the resource. Ortaöğretim Kurumları İkinci Yabancı Dil Almanca Dersi Öğretim Programı temel amaçlarından biri öğrencilerin istek duyarak yazma alışkanlığı edinmelerini sağlamaktır. Yabancı dil ediniminde dört temel dil becerilerinden biri olan yazma, bilgilerin kalıcılığını sağlayan önemli bir iletişim aracıdır.Tüm dil becerilerinin geliştirilmesinde ders kitapları büyük rol üstlenmekte ve Yabancı dil olarak Almanca öğretimi için hazırlanan ders kitaplarında okuma, dinleme, konuşma, yazma alanlarına yönelik etkinliklere yer verilmektedir. Bu çalışmada Ortaöğretim Kurumları İkinci Yabancı Dil Almanca Dersi Öğretim Programında yer alan “yazma becerisi” kazanımına yönelik “Deutsch ist Spitze” adlı ders kitabında ne tür etkinliklere ve alıştırmalara yer verildiğini ve yazma çalışmaları etkinliklerinde hangi yöntemlerin kullanıldığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Ortaöğretim Kurumları İkinci Yabancı Dil Almanca Dersi Öğretim Programında kullanılan ders kitabı “doküman incelemesi” yöntemiyle incelenmiştir. Araştırmada durum belirlemesi yapılacağından evren ve örneklem seçimine gidilmemiştir. Araştırmanın sonucunda, Almanca ders kitabının etkinliklerinin, yazma becerisi açısından yeterli düzeyde olmadığı görülmüştür. Yabancı dil öğretimi sürecinde vazgeçilmez olarak kabul edilen yazma öğretimine yönelik etkinlik çalışmaları arttırılmalıdır. Bu bağlamda, çalışma kitaplarının yanı sıra yalnızca yazma öğretimine yönelik etkinlik kitaplarının hazırlanması önerilebilir. Anahtar Kelimeler: Yabancı dil, yazma becerisi, etkinlikler, ders kitabı. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d4b91bcba35a66aba2ad7f205824dca4.docx dd8ad29d77ea71a54b4bf39789c0be53 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cfbad072ef8ff7ab9f0494430277031c.pdf c3eb78dfb4e6fd9b725242ae438adb87 PDF Text Text OSMANLI DEVLETİ DÖNEMİNDE BOSNA HERSEK’TE EĞİTİM VE ÖĞRETİM Necati DEMİR Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Osmanlı Devleti, Eğitim, Öğretim. ÖZET Bosna Hersek Federasyonu vatandaşlarının Türkiye Cumhuriyeti ile yüzlerce yıllık tarihsel, kültürel bağı ve iyi ilişkileri bulunmaktadır. Türkler ile Bosnalılar 1391’de Üsküp’ün alınmasından sonra komşu olmuşlar, bu tarihten sonra daha sık karşı karşıya gelmişler veya bir arada bulunmuşlardır. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Osmanlı Arşivinde Bosna-Hersek ile ilgili on binlerce belge bulunmaktadır. Bunların önemli bir kısmı Osmanlı Devleti’nin BosnaHersek’teki eğitim ve öğretim faaliyetlerini anlatmaktadır. Osmanlı Arşivlerinde Bosna’ya yapılan eğitim yatırımları ile ilgili en eski belge şimdilik Gazi Hüsrev Bey’in 1537’de Saraybosna’da yaptırdığı külliye içindeki medrese ve sıbyan mektebi ile ilgilidir. Osmanlı Devleti Dönemi’nde Bosna’nın vilayetlerine, kazalarına ve köylerine yapılan okullar, okulların tamiri, muallim atamaları, yönetmelikler, ders araç-gereçlerinin karşılanması, okulların mali konuları, okullarda eğitimin düzenli şekilde yürümesi ile ilgili yazışmaları içeren yüzlerce evrak değerlendirilecektir. Ayrıca seyhatnameler, salnameler, maarif salnameleri, Cevdet Paşa’nın Maruzat ile Tezâkir’i ve konuyla ilgili diğer kaynaklar incelenecektir. Başbakanlık Osmanlı Arşivindeki belgelerden anlaşıldığına göre Osmanlı Devleti, 1537-1912 yılları arasında sınırları içerisinde kalan bütün coğrafyada eğitimi modernleştirmek ve çağın gereklerine cevap vermek için bütün zor şartlara rağmen, aşırı gayret göstermiştir. Bosna’nın merkezi Bosna/Saraybosna’da o dönemin çağdaş eğitim kurumları olan Darülmuallim, Mekteb-i Tıbbiyye-i Mülkiye, Mekteb-i Mülkiye, Baytar Mektebi, Mekteb-i Rüştiye, Askerî Rüştiye, Mekteb-i Sultani, Kız Rüştiyesi, Darüşşafaka, Sabah Mektebi, ... gibi okullar açılmıştır. Bu okullara çoğunlukla İstanbul’da iyi yetişmiş muallimler tayin edilmiştir. Öyle görünmektedir ki eğitimin kalitelileşmesi, çağdaşlaşması ve verimliliğinin artması için bizzat sultanlar konu ile ilgilenmişlerdir. Çalışmada, Osmanlı Arşivlerindeki Bosna’da eğitim öğretim konusu ile ilgili arşivlenen belgeleri taranmıştır. Belgeler tek tek incelenmiş, Bosna-Hersek’in vilayetleri, kazaları ve köylerinin eğitim ve öğretim durumu hakkında, daha sonra konu ile ilgili yapılacak çalışmalara da kaynak olabilecek derecede ve özelliklerde, bilgiler verilmiştir. Çalışmamızın dünyanın en yeni devletlerinden biri olan Bosna Hersek Cumhuriyeti’nin eğitim ve öğretimine önemli bir kaynak olacağı düşünükmektedir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1864 Title A name given to the resource OSMANLI DEVLETİ DÖNEMİNDE BOSNA HERSEK’TE EĞİTİM VE ÖĞRETİM Author Author DEMIR, Necati Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Osmanlı Devleti, Eğitim, Öğretim. ÖZET Bosna Hersek Federasyonu vatandaşlarının Türkiye Cumhuriyeti ile yüzlerce yıllık tarihsel, kültürel bağı ve iyi ilişkileri bulunmaktadır. Türkler ile Bosnalılar 1391’de Üsküp’ün alınmasından sonra komşu olmuşlar, bu tarihten sonra daha sık karşı karşıya gelmişler veya bir arada bulunmuşlardır. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Osmanlı Arşivinde Bosna-Hersek ile ilgili on binlerce belge bulunmaktadır. Bunların önemli bir kısmı Osmanlı Devleti’nin Bosna-Hersek’teki eğitim ve öğretim faaliyetlerini anlatmaktadır. Osmanlı Arşivlerinde Bosna’ya yapılan eğitim yatırımları ile ilgili en eski belge şimdilik Gazi Hüsrev Bey’in 1537’de Saraybosna’da yaptırdığı külliye içindeki medrese ve sıbyan mektebi ile ilgilidir. Osmanlı Devleti Dönemi’nde Bosna’nın vilayetlerine, kazalarına ve köylerine yapılan okullar, okulların tamiri, muallim atamaları, yönetmelikler, ders araç-gereçlerinin karşılanması, okulların mali konuları, okullarda eğitimin düzenli şekilde yürümesi ile ilgili yazışmaları içeren yüzlerce evrak değerlendirilecektir. Ayrıca seyhatnameler, salnameler, maarif salnameleri, Cevdet Paşa’nın Maruzat ile Tezâkir’i ve konuyla ilgili diğer kaynaklar incelenecektir. Başbakanlık Osmanlı Arşivindeki belgelerden anlaşıldığına göre Osmanlı Devleti, 1537-1912 yılları arasında sınırları içerisinde kalan bütün coğrafyada eğitimi modernleştirmek ve çağın gereklerine cevap vermek için bütün zor şartlara rağmen, aşırı gayret göstermiştir. Bosna’nın merkezi Bosna/Saraybosna’da o dönemin çağdaş eğitim kurumları olan Darülmuallim, Mekteb-i Tıbbiyye-i Mülkiye, Mekteb-i Mülkiye, Baytar Mektebi, Mekteb-i Rüştiye, Askerî Rüştiye, Mekteb-i Sultani, Kız Rüştiyesi, Darüşşafaka, Sabah Mektebi, ... gibi okullar açılmıştır. Bu okullara çoğunlukla İstanbul’da iyi yetişmiş muallimler tayin edilmiştir. Öyle görünmektedir ki eğitimin kalitelileşmesi, çağdaşlaşması ve verimliliğinin artması için bizzat sultanlar konu ile ilgilenmişlerdir. Çalışmada, Osmanlı Arşivlerindeki Bosna’da eğitim öğretim konusu ile ilgili arşivlenen belgeleri taranmıştır. Belgeler tek tek incelenmiş, Bosna-Hersek’in vilayetleri, kazaları ve köylerinin eğitim ve öğretim durumu hakkında, daha sonra konu ile ilgili yapılacak çalışmalara da kaynak olabilecek derecede ve özelliklerde, bilgiler verilmiştir. Çalışmamızın dünyanın en yeni devletlerinden biri olan Bosna Hersek Cumhuriyeti’nin eğitim ve öğretimine önemli bir kaynak olacağı düşünükmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/14a8e925f287c1a010cccd5d0493945f.pdf 03c84aceadff48c5e14b39af4d53dbe8 PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 ABSTRACT Verse dictionaries were written for primary school students to teach meaning of Turkish words in Arabic and Persian. This work utilities for children is giving more prosody knowledge. We saw that the number of verse dictionaries in Classical Turkish Literature is more than 50. If we look at sources we see that verse dictionaries’ commentaries are not studied. However, in Turkish Literature it is important to study verse dictionaries’ commentaries. Our aim with this study is giving information about Hediyyetü’l-İhvân its author’s working and method in it. In this study we will be mentioned about verse dictionaries, we will focus on their places and significance in Classical Turkish Literature. Then will be given the information about Hediyyetü’lİhvân and its author, Hediyyetü’l-İhvân will be evaluated in terms of wording and method. Hediyyetü’l-İhvân is the commentary or verse dictionary Sübhayı Sıbyân. It is an Turkish- Arabic verse dictionary and used as a text book at primary schools especially in 19th century. Hediyyetü’l-İhvân, commentary of Sübha-yı Sıbyân was written by Bosnavî Mehmed Necîb and it was published 6 times between 1840-1903. Writer gives text as in traditional commentary books then gives information about text grammar knowledge and adds every thing about this subject. OSMANLI DEVLETİ VE ORTA ASYA HANLIKLARI ARASINDA YAZMA ESERLER TAKASI: SÖMÜRGECİ GÜÇLERE KARŞI MANEVİ MİLLİ BİRLİK Dilorom HAMROEVA Özbekistan Bilimler Akademisi, Dil ve Edebiyat Enstitüsü/Özbekistan Anahtar Kelimeler: Osmanlı Dönemi Yazma Eserleri, Orta Asya ile alakalar, kitap takası. ÖZET Özbekistan’daki Anadolu sahasına ait yazma eserler ve bazı tercümelerin çoğunluğu XVIII-XX. Yüzyıllar arasında Osmanlı Devleti Sultanları ve Orta 59 �BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 Asya Hanlıkları Hükümdarları tarafından sömürgeci güçlere karşı manevi milli birleşme, bütünleşme amacıyla talep ve takas edildiği bilinmektedir. Özbekistan İlimler Akademisi Yazma Eserler kütüphanesi ve çeşitli bölge kütüphanelerinde yer alan mezkür kitapların büyük bir kısmı XIXXX.Yüzyıllarda istinsah edilmiş olup, özellikle Harezm Hanı Muhammad Rahim-Han Firuz talebiyle çoğaltılmıştır.Kardeş Halklar ortasındaki manevi yakınlığı sağlamak üzere yayğınlaştırılmış kitaplar sırasında Türk Divan Edebiyatı ustaları İsa Necati Bey, Fitnat-Zübeyde Hanım (Şeyhu’l-İslam Muhammed Es‘ad kızı), Bâkî Çelebi, Garîbî Çelebi Seyyid Ebu Bekr, Hâtif Ahmed Efendi, Hâşim (Seyyid Mustafa Hâşim el-Üsküdârî), Hayâlî, Kânî, Kâimî, Kuddûsî (Ahmed Kuddusi), Leyla Hanım, Mâhir, Mustafa Bey, Sâmî, Nedim Ahmed Efendi, Nebî Efendi, Niyâzî Şeyh Muhammed Efendi, Pertev Paşa, Yahya, Zâtî Şeyh Süleyman, Zîver vs. şairlerin divanlarının farklı nüshaları rastlanmaktadır. Bunun yanı sıra, sonraki yüzyıllarda Orta Asya’ya getirilen “Târîh-i Feth-i Rûm”, “Şerh-i Mesnevî” gibi mensur, ”Garip-name”, ”Mevc-ul Bahreyn” gibi nadir eserler de bilinmektedir. Fakat Sovyet Rusyası döneminde düzenlenmiş olan Yazma Eserler Kataloğlarında söz konusu olan yüzden fazla yazmanın, sadece sekiz tanesi yer almış olup, diğerleri Türk Halkları arasındaki milli manevi hareketlerin dile getirilmemesi amacıyla ihmal edilmiştir. Mezkur bildiride, Orta Asya ve Osmanlı Devleti arasındaki sosyal ve kültürel alakalar, özellikle Sultanlar ve Hanlar tarafından talep ve takas edilmiş yazmalar, onların kardeş halklar manevi medeni hayatına etkisi üzerinde durulacaktır. 60 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2722 Title A name given to the resource OSMANLI DEVLETİ VE ORTA ASYA HANLIKLARI ARASINDA YAZMA ESERLER TAKASI: SÖMÜRGECİ GÜÇLERE KARŞI MANEVİ MİLLİ BİRLİK Author Author HAMROEVA, Dilorom Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Dönemi Yazma Eserleri, Orta Asya ile alakalar, kitap takası. ÖZET Özbekistan’daki Anadolu sahasına ait yazma eserler ve bazı tercümelerin çoğunluğu XVIII-XX. Yüzyıllar arasında Osmanlı Devleti Sultanları ve Orta Asya Hanlıkları Hükümdarları tarafından sömürgeci güçlere karşı manevi milli birleşme, bütünleşme amacıyla talep ve takas edildiği bilinmektedir. Özbekistan İlimler Akademisi Yazma Eserler kütüphanesi ve çeşitli bölge kütüphanelerinde yer alan mezkür kitapların büyük bir kısmı XIXXX. Yüzyıllarda istinsah edilmiş olup, özellikle Harezm Hanı Muhammad Rahim-Han Firuz talebiyle çoğaltılmıştır.Kardeş Halklar ortasındaki manevi yakınlığı sağlamak üzere yayğınlaştırılmış kitaplar sırasında Türk Divan Edebiyatı ustaları İsa Necati Bey, Fitnat-Zübeyde Hanım (Şeyhu’l-İslam Muhammed Es‘ad kızı), Bâkî Çelebi, Garîbî Çelebi Seyyid Ebu Bekr, Hâtif Ahmed Efendi, Hâşim (Seyyid Mustafa Hâşim el-Üsküdârî), Hayâlî, Kânî, Kâimî, Kuddûsî (Ahmed Kuddusi), Leyla Hanım, Mâhir, Mustafa Bey, Sâmî, Nedim Ahmed Efendi, Nebî Efendi, Niyâzî Şeyh Muhammed Efendi, Pertev Paşa, Yahya, Zâtî Şeyh Süleyman, Zîver vs. şairlerin divanlarının farklı nüshaları rastlanmaktadır. Bunun yanı sıra, sonraki yüzyıllarda Orta Asya’ya getirilen “Târîh-i Feth-i Rûm”, “Şerh-i Mesnevî” gibi mensur, ”Garip-name”, ”Mevc-ul Bahreyn” gibi nadir eserler de bilinmektedir. Fakat Sovyet Rusyası döneminde düzenlenmiş olan Yazma Eserler Kataloğlarında söz konusu olan yüzden fazla yazmanın, sadece sekiz tanesi yer almış olup, diğerleri Türk Halkları arasındaki milli manevi hareketlerin dile getirilmemesi amacıyla ihmal edilmiştir. Mezkur bildiride, Orta Asya ve Osmanlı Devleti arasındaki sosyal ve kültürel alakalar, özellikle Sultanlar ve Hanlar tarafından talep ve takas edilmiş yazmalar, onların kardeş halklar manevi medeni hayatına etkisi üzerinde durulacaktır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/69ef1ec406b1bc524f7be289b4c63d0a.pdf b65f8f471fd08d019247e1e52a847ca7 PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 OSMANLI DEVLETİNDE İSTIMÂLET SİYASETİ VE BOSNA Sedad BEŠLİJA Saraybosna Tarih Enstitüsü, Sarajevo / Bosna Hersek ÖZET İstimâlet Osmanlılar’ın uyguladığı meylettirici ve uzlaştırıcı fetih siyaseti için kullanılan tabir. Osmanlı kroniklerinde “halkı ve özellikle gayri müslim tebaayı gözetme, onlara karşı hoşgörülü davranma, raiyyetperverlik” mânasında kullanılmıştır. Fethedilen yerlerin halkına iyi davranma, onları himaye etme, dış düşmanlara karşı can ve mal güvenliğini sağlama, dinî konularda serbestiyet verme, vergi hususunda kolaylık gösterme Osmanlı istimâletinin başlıca unsurlarıdır. Osmanlı istimâlet siyasetinin asıl dikkat çekici neticeleri Trakya ve Balkan fetihlerinde ortaya çıkar. Edirne’nin alınmasından sonra gelişen Balkan fütuhatının sadece kılıçla değil yerli hıristiyan halkın himayesi, haklarının iadesi, kendilerine dinî serbestiyet verilmesi, vergi muafiyeti tanınması gibi ısındırıcı bir politika sonucunda gerçekleştiği bilinmektedir. Osmanlılar’ın asırlarca Balkanlar’da ve Orta Avrupa’da tutunabilme sebeplerinden biri de bu uygulamadır. Osmanlılar, istimâlet siyasetini sadece fetihler sırasında değil yeni idarî yapı kurulduktan sonra da devam ettirmişlerdir. Bu hususta resmî uygulamayı gösteren birçok belgenin bulunduğu bilinmektedir. Zaman zaman tüccardan fazla gümrük vergisi alındığına dair şikâyetler veya cizye tahsili hakkındaki arzlar üzerine çıkan fermanlar bu konuda dikkat çekici birer örnektir. Devlet bu şikâyetler üzerine müfettişler tayin ederek takibat başlatır, varsa zulmü önlerdi. XIX. yüzyılda Doğu Anadolu’dan Rusya’ya göç ettirilen Ermeniler’le Bulgaristan’dan zorla Rusya’ya göçürülen Bulgarlar’ın perişan durumları üzerine II. Mahmud’un istimâletnâme yayımlaması son dönemlere ait dikkat çekici bir örnektir. Tarih yazımı açısından bakıldığında anılan mevzuların çoğu istimâlet siyaseti kavramı altında incelenebileceğini göstermiştir. En kısa ifade ile istimâlet siyaseti çok yönlü olarak farklı metot, taktik, araç, yöntem ve tedbirden oluşan ve kullanılan bir gönül alma ve yönlendirme siyâsetidir. Bu sürecin temel unsuru Osmanlı merkezi iktidarının devlet idarecilerine, askeri teşkilatına ve halka karşı göstermiş olduğu ilişkilerden ibarettir. Osmanlı istimâlet siyasetinin 11 �BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 izleri devletin hemen hemen her köşesine dayanmakla birlikte Bosna'ya kadar da uzandığını (yaptığımız araştırmalar 16. asrın sonralarına kadar) tespit edebilmekteyiz. Nasıl ki herhangi bir siyaset toplumun en önemli kısımlarını ihtiva eder, aynı şekilde Osmanlı istimâlet siyaseti de Bosna toplumunun politik, askerî, iktisadî, kültür ve dinî bölümlerine de yansımıştır. Diğer taraftan Bosna ile ilgili arşiv kaynaklarda somut olarak istimâlet kavramının bulunması nadir görülen bir hadisedir. Ancak bazılarını tespit edebildik. Buna dair Bosna sancağının 1488/89. Mufassal Tahrir Defterinde, 1099-1116\16881704. Osmanlı Tarihi başlığında bir anonim kroniğinde, Viyana Bozgunudan sonraki Saray Bosna Şer'iye Sicillerindeki örnekleri zikredebiliriz. “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın” düsturuyla hareket eden Osmanlı hâkimiyeti bu durumu çok iyi kavramış ve istimâlet siyâseti ile de bunu genel manada başarmıştır. Hiç de homojen olmayan bir yapıya sahip olan Osmanlı hâkimiyet alanı ve toplumlar (Balkanlar gibi) Osmanlı'nın uyguladığı istimâlet siyâseti sayesinde asırlar boyunca barış ve huzur içinde beraberce yaşamayı başarmıştır. 15. ve 16. yüzyıl Bosna'sı da bu tarihi bağlamda yer alan bir bölgeyi temsil etmektedir. BOSNA HERSEK SİNEMASININ SİNEMATOGRAFİSİNDE TÜRK KÜLTÜRÜNÜN ETKİLERİ Yasemin KILINÇARSLAN Uşak Üniversitesi, Uşak / Türkiye Anahtar Kelimeler: Sinema, kent, Osmanlı kültürü, drama, senaryo. ÖZET 1992 öncesinde Yugoslavya sineması olarak adlandırılan Bosna Hersek sineması bu tarihten sonra kendi özgün film dilini yaratma arayışlarına girmiş ve ulusal bir sinema olarak uluslararası festivallerde boy göstermeye başlamıştır. Küçük bütçeli ve gelişmekte olan Bosna Hersek sineması, filmlerde savaşın bireyler üzerinde yarattığı travmaları aktarmakta ve bunlara ilişkin çözüm arayışlarına girmektedir. Ülke sineması bu anlamda Filistin sinemasında olduğu gibi yaşananları dünyaya duyurma ve görünür olma 12 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2625 Title A name given to the resource OSMANLI DEVLETİNDE İSTIMÂLET SİYASETİ VE BOSNA Author Author BEŠLİJA, Sedad Abstract A summary of the resource. İstimâlet Osmanlılar’ın uyguladığı meylettirici ve uzlaştırıcı fetih siyaseti için kullanılan tabir. Osmanlı kroniklerinde “halkı ve özellikle gayri müslim tebaayı gözetme, onlara karşı hoşgörülü davranma, raiyyetperverlik” mânasında kullanılmıştır. Fethedilen yerlerin halkına iyi davranma, onları himaye etme, dış düşmanlara karşı can ve mal güvenliğini sağlama, dinî konularda serbestiyet verme, vergi hususunda kolaylık gösterme Osmanlı istimâletinin başlıca unsurlarıdır. Osmanlı istimâlet siyasetinin asıl dikkat çekici neticeleri Trakya ve Balkan fetihlerinde ortaya çıkar. Edirne’nin alınmasından sonra gelişen Balkan fütuhatının sadece kılıçla değil yerli hıristiyan halkın himayesi, haklarının iadesi, kendilerine dinî serbestiyet verilmesi, vergi muafiyeti tanınması gibi ısındırıcı bir politika sonucunda gerçekleştiği bilinmektedir. Osmanlılar’ın asırlarca Balkanlar’da ve Orta Avrupa’da tutunabilme sebeplerinden biri de bu uygulamadır. Osmanlılar, istimâlet siyasetini sadece fetihler sırasında değil yeni idarî yapı kurulduktan sonra da devam ettirmişlerdir. Bu hususta resmî uygulamayı gösteren birçok belgenin bulunduğu bilinmektedir. Zaman zaman tüccardan fazla gümrük vergisi alındığına dair şikâyetler veya cizye tahsili hakkındaki arzlar üzerine çıkan fermanlar bu konuda dikkat çekici birer örnektir. Devlet bu şikâyetler üzerine müfettişler tayin ederek takibat başlatır, varsa zulmü önlerdi. XIX. yüzyılda Doğu Anadolu’dan Rusya’ya göç ettirilen Ermeniler’le Bulgaristan’dan zorla Rusya’ya göçürülen Bulgarlar’ın perişan durumları üzerine II. Mahmud’un istimâletnâme yayımlaması son dönemlere ait dikkat çekici bir örnektir. Tarih yazımı açısından bakıldığında anılan mevzuların çoğu istimâlet siyaseti kavramı altında incelenebileceğini göstermiştir. En kısa ifade ile istimâlet siyaseti çok yönlü olarak farklı metot, taktik, araç, yöntem ve tedbirden oluşan ve kullanılan bir gönül alma ve yönlendirme siyâsetidir. Bu sürecin temel unsuru Osmanlı merkezi iktidarının devlet idarecilerine, askeri teşkilatına ve halka karşı göstermiş olduğu ilişkilerden ibarettir. Osmanlı istimâlet siyasetinin izleri devletin hemen hemen her köşesine dayanmakla birlikte Bosna'ya kadar da uzandığını (yaptığımız araştırmalar 16. asrın sonralarına kadar) tespit edebilmekteyiz. Nasıl ki herhangi bir siyaset toplumun en önemli kısımlarını ihtiva eder, aynı şekilde Osmanlı istimâlet siyaseti de Bosna toplumunun politik, askerî, iktisadî, kültür ve dinî bölümlerine de yansımıştır. Diğer taraftan Bosna ile ilgili arşiv kaynaklarda somut olarak istimâlet kavramının bulunması nadir görülen bir hadisedir. Ancak bazılarını tespit edebildik. Buna dair Bosna sancağının 1488/89. Mufassal Tahrir Defterinde, 1099-1116\1688- 1704. Osmanlı Tarihi başlığında bir anonim kroniğinde, Viyana Bozgunudan sonraki Saray Bosna Şer'iye Sicillerindeki örnekleri zikredebiliriz. “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın” düsturuyla hareket eden Osmanlı hâkimiyeti bu durumu çok iyi kavramış ve istimâlet siyâseti ile de bunu genel manada başarmıştır. Hiç de homojen olmayan bir yapıya sahip olan Osmanlı hâkimiyet alanı ve toplumlar (Balkanlar gibi) Osmanlı'nın uyguladığı istimâlet siyâseti sayesinde asırlar boyunca barış ve huzur içinde beraberce yaşamayı başarmıştır. 15. ve 16. yüzyıl Bosna'sı da bu tarihi bağlamda yer alan bir bölgeyi temsil etmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8baa3139ba7cdfaa42bff927a9be4d81.docx 45a656ed71290c4891bdb99888676b21 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d693d3234db9058928bac064f14b6351.pdf a63a314d3fdfb6a5942b6ceb043cf2c3 PDF Text Text OSMANLI DİVÂN EDEBİYATINDA BİR ÂŞK MÜHENDİSİ: FERHÂD Şadi AYDIN Mevlana Üniversitesi, Türkçe Öğretmenliği, Konya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Osmanlı Şiiri, Divân Edebiyatı, Aşk, Ferhad. ÖZET Klasik kültürümüzde destan ve savaş kahramanlarımız olduğu gibi, gönül kalelerini fethetmiş ve bizlere kalp vadisinde kılavuzluk yapmış olan aşk kahramanlarımız da vardır. Ferhad, Mecnun, Hüsrev, Cemşid, Hüma, Vamık, Ramin bunlardan meşhur olanlardır. Âşk meydanında, topu çevgenleriyle çalmışlar ve kimseye kaptırmamışlardır. Bu kahramanlar arasında bir âşk mühendisi olan Ferhad’ın, Osmanlı şiir varaklarına yansımış olan âşka bakış ve duyuş portresini klasik edebiyatımızın en bilinen şairlerinden; Şeyhî, Ahmed Paşa, Necatî Bey, Fuzulî, Bakî, Hayalî Bey, Nâbî, Nefî, Neşatî, Şeyhülislam Yahya, Nedim ve Şeyh Galib divânlarını incelemek suretiyle ortaya koymaya çalışıldı. Bir suyolu mühendisi olan Ferhad’ın âşk sahasında da gerçek bir mühendis olduğunu görüldü. Edebiyat tarihimiz boyunca divân şairlerimiz Ferhad’ın ağzından âşka dair sözler söylemiş ve nahif duygularını Ferhad vasıtasıyla dile getirmişlerdir. Seçilerek zikredilen beyitler bu duyguların birer şahididirler. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9e7b48907a84d379bda1c2a2bd09a91f.docx b12feca5e7af04771f1c3f53c8f48fb4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/47216553ad121864e51220116a4b0c81.pdf 0fccb8c675a421eed0c102b223df61b3 PDF Text Text OSMANLI DİVÂN EDEBİYATINDA BİR AŞK MÜHENDİSİ: FERHÂD Şadi AYDIN Özet Klasik kültürümüzde destan ve savaş kahramanlarımız olduğu gibi, gönül kalelerini fethetmiş ve bizlere kalp vadisinde kılavuzluk yapmış olan aşk kahramanlarımız da vardır. Ferhad, Mecnun, Hüsrev, Cemşid, Hüma, Vamık, Ramin bunlardan meşhur olanlardır. Aşk meydanında, topu çevgenleriyle çalmışlar ve kimseye kaptırmamışlardır. Biz bu kahramanlar arasında bir aşk mühendisi olan Ferhad’ın, Osmanlı şiir varaklarına yansımış olan aşka bakış ve duyuş portresini klasik edebiyatımızın en bilinen şairlerinden; Şeyhî, Ahmed Paşa, Necatî Bey, Fuzulî, Bakî, Hayalî Bey, Nâbî, Nefî, Neşatî, Şeyhülislam Yahya, Nedim ve Şeyh Galib divânlarını incelemek suretiyle ortaya koymaya çalıştık. Bir suyolu mühendisi olan Ferhad’ın aşk sahasında da gerçek bir mühendis olduğunu gördük. Edebiyat tarihimiz boyunca divân şairlerimiz Ferhad’ın ağzından aşka dair sözler söylemiş ve nahif duygularını Ferhad vasıtasıyla dile getirmişlerdir. Seçilerek zikredilen beyitler bu duyguların birer şahididirler. ANAHTAR KELİMELER: OSMANLI ŞİİRİ, DİVÂN EDEBİYATI, AŞK, FERHAD Abstract Just as we have war heroes in our classical culture and legends who have conquered the fortress of our souls, there are amorous heroes whose love and passion has led us through the valley of our hearts. Of these heroes, Ferhad, Mecnun, Hüsrev, Cemşid, Hüma, Vamık and Ramin are among the famous ones. They have been the eternal winners in the field of love and have not lost their glory or place to any other opponent. Among these heroes we have chosen to focus on the love protagonist Ferhad, whose views and perspective of romance has been portrayed and documented in the poetry and classic works of the literary connoisseurs of Ottoman period such as Şeyhî, Ahmed Paşa, Necatî Bey, Fuzulî, Bakî, Hayalî Bey, Nâbî, Nefî, Neşatî, Şeyhülislam Yahya, Nedim and Şeyh Galib. We have tried to compile and put together these works for an analysis. Ferhad, who was known to be an expert in the canals and conduits, proved his expertise equally in the field of love. Throughout the history of literature, the council of our poets have voiced their romantic expressions through Ferhad’s lips and have reflected their sensitive feelings and words through Ferhad. Each of the couplets mentioned here is a witness to these feelings.  Doç.Dr.,Mevlana Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi, saydin@mevlana.edu.tr �Key Words: Ottoman Poetry, Diwan Literature, Love, Farhad Giriş Hüsrev ü Şirin, Fars ve Türk edebiyatlarında Sasani hükümdarı Hüsrev Perviz ile Ermen melikesi Şirin’in efsanevi aşklarını konu alan mesnevi türüdür. Türk halk edebiyatındaki Ferhad ile Şirin hikâyesi bu mesnevinin bir bölümüdür. (Pala, 1998:197) Firdevsî’nin Şehnâme’sinde, Hüsrev’in siyasi mücadelesi etraflı anlatıldığı gibi, Şirin ile olan macerası üzerinde de kısaca durulmuştur. Hikâyeyi edebi gayeyle ilk ele alan XII. yüzyılın meşhur İran şairlerinden Senaî’dir. Daha sonra Genceli Nizamî (1141-1203) ortaya koyduğu büyük eserle, hikâyeye ölmezlik vasfını kazandırdı. Nizamî’nin eşsiz eserinden sonra yüzyıllar boyunca pek çok İran ve Türk şairinin bu konuyu işlediğini görüyoruz. (Timurtaş, 1961: 73) Eser tarih boyunca birçok müellif tarafından küçük veya büyük farklılıklarla tekrar tekrar ortaya konmuştur. Müellifler, eserlerinin ham malzemesini değerlendirirken onun içerisine bazen mensubu oldukları kültürlerden bir takım motifler katmış bazen de beğenmedikleri unsurları çıkarmış veya değiştirmişlerdir. Hüsrev ü Şirin gibi, tarihi alt yapısı da olan bir hikâyeyi edebi bir metin olarak ortaya koyanların tasarruflarından biri de hikâyenin birbirine zıt kahramanları arasında yaptıkları tercihtir. Daha çok Hüsrev’in anlatıldığı ve genellikle Hüsrev ü Şirin adıyla yazılmış ilk edebi metinlerin yanına sonradan Ferhad u Şirin adlı eserlerin katılmasının başlıca sebebi budur. Konunun bir edebi metin olarak ortaya konulduğu zamandan bu yana, bu hikâye üzerine toplam kırk yedi eserin (Türkçe-Farsça) yazıldığı görülmektedir. Bu kırk yedi eserin otuz beşi Hüsrev ü Şirin, on ikisi de Ferhad u Şirin adını taşımaktadır. Bu rakamlar tarih içerisinde aynı kaynaktan gelen bu iki farklı edebi eserin tercih edilme oranlarını göstermektedir. Hüsrev ü Şirin yazan müelliflerin eserlerinde bu hikâyenin rakip kahramanları olan Ferhad ve Hüsrev’den birini tercih edip ön plana çıkarmalarının başlıca sebepleri şunlardır: 1) Kahramanın liyakati; Ali Şir Nevaî’nin Ferhad’ı tercih etme sebebi olarak gösterdiği bu hususu Ferhad’ın iki özelliği desteklemektedir: a) Ferhad’ın sıkıntı ve mücadelelerle geçen hayatı ve trajik ölümü, b) Ferhad’ın aşkı ve ıstırabı. 2) Dini İnançlar; Hüsrev’in Hz. Peygamber’e karşı yapmış olduğu saygısızlık, 3) Siyasi konum; şairlerin eserlerini Hüsrev üzerine kurmalarında etken olan en önemli husus saraydan beklentileridir. Saraydan beklentisi �olan şairin, eserinde bir halk kahramanı haline gelen Ferhad’dan ziyade bir hükümdar olan Hüsrev’i övmesi, onunla dönemin hükümdarı arasında olumlu bağlantılar kurması gerekmektedir. (Tavukçu, 2000:143-46) Hüsrev ve Şirin hikâyesinin en önemli kahramanı Ferhad’ın hakiki ve tarihi şahsiyetini tesbit etmek imkânından mahrum bulunuyoruz. Eşkaniyan sülalesinde Ferhad adlı bir takım şahıslar varsa da bunların hikâyede geçen Ferhad ile ilgisi noktasında tarihi kaynaklarda rivayet edilen hususlar, onun suyolları yapmakta mahir bir mühendis olduğu ve Şirin’e âşık olarak ona kavuşmak için dağları deldiğidir. Şehname’de Ferhad’ın adı zikredilmemiştir. Menuçehrî-i Damganî Divânı’ndaki bir kayda göre Medayin’de Kasr-ı Şirin’in duvarına Ferhad’ın hakkettiği Şirin’in tasviri, X. asırda bozulmamış bir hale bulunuyormuş. Nizamî, Ferhad’ın Rum diyarında suyolları yapmakla meşhur usta bir mühendis ve mimar olduğunu söylüyor. Bu hale göre Ferhad, Bizanslı bir şahıs oluyor. Şeyhî’nin eserinde böyle bir işaret yoktur. Ferhad, Hüsrev’in müşaviri Şavur’un Çin’den ders arkadaşı olarak gösterilmektedir. Nevaî ise, Ferhad'ı mimar ve ressam olarak ve Çin hakanının oğlu şeklinde zikretmiştir. (Timurtaş, 1959: 68-69) Getirdiğinde cadı kadın yalan haberi Bistun dağını delen Ferhad’a, artık kim yetişebilirdi imdada. Dağı yontmuyordu Ferhad, aşkını derinleştiriyordu. Kazmasıyla söküp attığı her taş biraz daha yaklaştırıyordu onu Şirin’e. Taşa vurmuyordu, taş kalplilere vuruyordu. Hüsrev de, can u gönülden âşıktı Şirin’e, aşkında şerik istemiyordu, bu kıskançlık itmişti onu Ferhad’ı kandırmaya. “Şirin öldü” sözü idi Ferhad için ölüm ve hiç tereddüt göstermeden ve düşünmeden dağın tepesinden koyuverdi kendini. Ne anlamı vardı ki Şirin’siz dünyanın. (Aydın, 2005:3) Osmanlı şiirinde Ferhad gibi bir aşk kahramanının portresini aşağıda verilen beyitlerden yola çıkarak tahlile başlamadan önce Nizamî Gencevî’nin Hüsrev ü Şirin mesnevisinde bulunan Hüsrev ile Şirin’in münazarasını duyalım ve Ferhad’ın ne yaman bir âşık olduğunu görelim: Söze önce Hüsrev başladı: ‫ًخستیي تار گفتص کش کجایی؟‬ ‫تگفت اس دار هلک آضٌایی‬ �Nerelisin? Aşk şehrinden! ‫تگفت آًجا تَ صٌعت در چَ کْضٌذ؟‬ ‫تگفت اًذٍ خزًذ ّ جاى فزّضٌذ‬ Orada hangi sanatla meşgul olurlar? Gam alırlar, can satarlar! ‫تگفتا جاى فزّضی در ادب ًیست‬ ‫تگفت اس عطك تاساى ایي عجة ًیست‬ Can satmak edep dışı bir hareket değil midir? Âşıklar arasında buna hayret edilmez. ‫تگفت اس دل ضذی عاضك تذیي ساى؟‬ ‫تگفت اس دل تْ هیگْیی هي اس جاى‬ Böyle hakikaten gönülden mi âşık oldun? Seni gönülden diyorsun ben ise candan! ‫تگفتا عطك ضیزیي تز تْ چْى است؟‬ ‫تگفت اس جاى ضیزیٌن فشّى است‬ Şirin’e olan bu aşkını nasıl buluyorsun? O, tatlı canımdan da ileridir. ‫تگفتا ُز ضثص تیٌی چْ هِتاب؟‬ ‫ کجا خْاب؟‬،‫ چْ خْاب آیذ‬،‫تگفت آری‬ Onu her gece bir mehtap gibi rüyada görüyor musun? Evet, şayet uyuyabilseydim! Fakat uyku nerede! ‫تگفتا دل س هِزش کی کٌی پاک؟‬ ‫تگفت آى گَ کَ تاضن خفتَ در خاک‬ Onun sevgisini ne zaman gönlünden çıkaracaksın? �Toprakta uykuya daldığım zaman! ‫تگفتا گز خزاهی در سزایص‬ ‫تگفت اًذاسم ایي سز سیز پایص‬ Şayet, onun sarayına alınırsan ne yaparsın? Bu başı onun ayağının altına atarım! ‫تگفتا گز کٌذ چطن تْ را ریص؟‬ ‫تگفت ایي چضن دیگز دارهص پیص‬ Şayet senin gözünü oyarsa… Oysun diye öteki gözümü de ona gösteririm. ‫تگفتا گز کسیص آرد فزا چٌگ؟‬ ‫تگفت آُي خْرد ّر خْد تْد سٌگ‬ Eğer bir kimse onu elde ederse? Taş da olsa külüngü yer! ‫تگفتا گز ًیاتی سْی اّ راٍ؟‬ ٍ‫تگفت اس دّر ضایذ دیذ در ها‬ Şayet onun tarafına bir yol bulamazsan? Aya uzaktan bakılır! ‫تگفتا دّری اس هَ ًیست در خْر‬ ‫تگفت آضفتَ اس هَ دّر تِتز‬ Aydan uzak kalmak doğru olmaz ki… Bir çılgın için aydan uzak durmak daha iyidir! ‫تگفتا گز تخْاُذ ُز چَ داری؟‬ ‫تگفت ایي اس خذا خْاُن تشاری‬ Bütün varını yoğunu isterse? Böyle bir dilek de bulunmasını Allah’tan isterim! �‫تگفتا گز تَ سز یا تیص خطٌْد؟‬ ‫تگفت اس گزدى ایي ّام افکٌن سّد‬ Ya, senin başının gitmesiyle hoşnut olacağını bilsen ne yaparsın? Bu borcu boynumdan hemen atarım! ‫تگفتا دّستیص اس طثع تگذار‬ ‫تگفت اس دّستاى ًایذ چٌیي کار‬ Onun sevgisini gönlünden çıkar! Bu, âşıkların yapamayacağı bir iştir! ‫ کایي کار خام است‬،ْ‫تگفت آسْدٍ ض‬ ‫تگفت آسْدگی تز هي حزام است‬ Rahatına bak, çünkü olmayacak bir iş peşindesin! Rahatlık bana haramdır! ‫تگفتا رّ صثْری کي در ایي درد‬ ‫تگفت اس جاى صثْری چْى تْاى کزد‬ Git, bu derde katlan! Cana karşı nasıl katlanılabilir? ‫تگفت اس صثز کزدى کس خجل ًیست‬ ‫ دل ًیست‬،‫ دل تْاًذ کزد‬،‫تگفت ایي‬ Sabretmek kimse için ayıp değildir. Şayet bu gönül sabredebilirse, gönül değildir! ‫تگفت اس عطك سخت کارت سار است‬ ‫تگفت اس عاضقی خْش تز چَ کار است؟‬ Aşk yüzünden işin sarpa sarmış! Âşıklıktan daha hoş hangi iş varmış? ‫تگفتا جاى هذٍ تس دل کَ تا اّست‬ �‫تگفتا دضوي اًذ ایي ُزدّ تی دّست‬ Bu yolda can verme, gönlünün onunla olması kâfidir. Sevgilisiz olan can ve gönül, nazarımda bunların ikisi de düşmandır! ‫تگفت اس دل جذا کي عطك ضیزیي‬ ‫تگفتا چْى سین تی جاى ضیزیي‬ Şirin’in aşkını gönlünden çıkar! Onun aşkı olmadan nasıl yaşarım? ‫تگفت اّ آى هي ضذ سّ هکي یاد‬ ‫کی کٌذ تیچارٍ فزُاد‬،‫تگفت ایي‬ O benimdir, unut artık onu! Biçare Ferhad bunu nasıl yapabilir? ‫تگفت ار هي کٌن در ّی ًگاُی؟‬ ‫تگفت آفاق را سْسم تَ آُی‬ Eğer ben ona uzaktan bakarsam?.. Bir âh ile ufukları yakarım. ‫چْ عاجش گطت خسزّ در جْاتص‬ (Külliyat-ı Hamse-i Nizamî-i Gencevî, 1377: 269-70) ‫ًیاهذ تیص پزسیذى صْاتص‬ Hüsrev, ona söz yetiştirmede aciz kaldı, Fazla sual sormayı uygun bulmadı. (Nizamî-i Gencevî, 1994: 206-8) Bir aşk kahramanı olarak vasıflandırabileceğimiz Ferhad, Osmanlı şiirinin seçkin şahıslarından birisidir. Divân şiirinin çokça müracaat edilen remizlerinden biri olan Ferhad mazmunu, keser, mermer, dağ, Hüsrev ve Şirin ile birlikte anılır. Elbette bu mazmun şairlerimiz tarafından kullanılırken farklı edebi sanatlarla bezenmiştir. Şiirimizde bu mazmun, dolayısıyla; Bistun; bir gam dağı, cân; Şirin, Ferhad; feryad ve dağ delen, kalp; taş, sanatın adı; mihnet ve cefâ, sine; mermer, kasr-ı Şirin; kasr-ı cefâ, cuy-i şir; kanlı gözyaşına tebdil olmuştur. Edebiyatımızın zenginliği içinde bu aşk mühendisinin anlatıldığı beyitleri tesbit ederek Ferhad’ın aşkının izlerini divânlarımızda aradık ve şu beyitlere rastladık: �Firâk-ı Husrev-i gîtî bu gam kûh içre çün Ferhâd Niçemâ telh ise Şeyhî olur uş cân-ı Şirin’in (Şeyhî Divânı, s. 199) Dünya padişahının (sevgilinin) ayrılığının gamından dağ içinde Ferhad gibi oldum. Bu durum ne kadar acı ise de canım Şirin’in canı gibi tatlı ve huzurludur. Beyitte, telmih, leff ü neşir, tezad, müraat-ı nazir gibi edebi sanatlar ilk anda göze çarpan hususlardır. Ahmed’i Mecnûn ederse Leylî-i zülfün ne ta’n Oldu sen Şirin-lebin Ferhâd-ı âlem Husrevi (Ahmed Paşa Divânı s. 278) Ey sevgili, senin saçının karası Ahmed’i Mecnun ederse onu kınamak doğru olmaz. Zira o, senin tatlı dudağından dolayı âlemde bulunan âşıkların sultanı oldu. İzzet-i dünyadan ise kûh-i uzlet yigcedir Vasl-ı Husrev’den gam-ı Ferhâd yigdir ey habib (Necatî Bey Divânı, s. 133) Dünyanın izzetinden uzlet dağı daha iyidir. Hüsrev’in Şirin’e kavuşmasından Ferhad’ın gamı daha iyidir, ey sevgili. Aşk-ı dilberden ümidin kesmesin Ferhâd’a din Bîsütun üzre çıkıp etsin temenna bir dahi (Necatî Bey Divânı, s. 147) Ferhad, dilberin aşkından ümidini kesmesin. Ona söyleyin Bistun dağına çıkıp tekrar temennide bulunsun. Bistun mazmunu çoğu kez kinayeli olarak Bîsütun şeklinde kullanılır ve sütunsuz, dayanağı olmayan, vefasız anlamlarını ifade eder. İham ve tevriye sanatı da remizin hedeflerindendir. Şâd olmadı aşk işinde Ferhâd Meşhur durur ki onmaz üstâd (Necatî Bey Divânı, s. 172) Ferhad aşk işinde mutlu olmadı ama bilinir ki üstatlar bıkmazlar. Nâleye âheng edersen ey gönül Ferhâd’a gel Bağrına taşlar basıp dağlar gibi feryâda gel (Necatî Bey Divânı, s. 304) �Ey gönül, inlemeye niyet edersen Ferhad’a gel, bağrına taş bas dağlar gibi feryad et. Şiirindeki manaların sadeliği ve Türkçe deyimleri kullanmasıyla bilinen Necatî, burada bağrına taş basmak deyimini kullanmıştır. Beni öldürme ki Ferhâd’a felek kıydığına Döğünür tolduruban taş ile dağlar eteğin (Necatî Bey Divânı, s. 333) Ey sevgili, beni öldürme, zira felek Ferhad’a kıydığından dolayı dağlar eteğini taş doldurarak dövünürler. Bu beyitte şair, müraat-ı nazir, tenasüb ve teşhis sanatını ihtiyar etmiştir. Bulmadı sengin dilinden sen leb-i şirine yol Kûh-i gamda mihnet ile şol ki Ferhâd olmadı (Necatî Bey Divânı, s. 402) Sevgilimin gönlü taş gibi olduğu için onun tatlı dudağına yol bulamadık. Gam dağında cefâ ile Ferhad olamadık. Katı gönlünden figanım taşlara kâr eyledi San’at-i mihnette gel Ferhâd’a üstâd eyle beni (Necatî Bey Divânı, s. 433) Ey sevgili, senin gönlünün katılığından figanım taşlara işledi. Gel, cefâ çekme sanatında beni Ferhad’a üstad eyle. N’ola Ferhâd-veş uşşâkı olsa cümle Hüsrevler Mübarek safhasında suret-i Şirin musavverdir (Fuzulî Divânı, s. 77) Bütün sevgililerin Ferhad gibi âşıkları olsa ne olur? Zira onun mübarek yüzünde Şirin’in sureti bulunur. Kurutmuş galiba şevk odu Ferhâd’ın gözü yaşın Ki ger aksaydı lâ’l eylerdi bî-şek Bîsütun taşın (Fuzulî Divânı, s. 240) Şevk ateşi galiba Ferhad’ın gözünün yaşını kurutmuş. Eğer aksaydı şüphesiz Bistun taşını yakuta çevirirdi. Düşeli şirin lebün sevdâsına cânâ gönül �Hoş gelür Ferhâd-veş ben nâ-tevane tağlar (Bâkî Divânı, s. 210) Gönlüm, tatlı dudaklı sevgilinin sevdasına düştüğünden beri, ben zaife dağlar Ferhad gibi hoş gelir. Nümune gonca-i gülşen leb-i rengin-i Şirin’e Nişâne lâle-i sahrâ dil-i hunin-i Ferhâd’e (Bâkî Divânı, s. 378) Gülbahçesinde bulunan goncalar Şirin’in renkli dudağına benzer. Kır lâlesi Ferhad’ın kanlı gönlüne işarettir. Her şirârın ahter-i devlet bilürdi Kûhken Sine-i hârâdan âteşler çıkarsa tişesi (Bâkî Divânı, s. 420) Dağları delen Ferhad, mermerin sinesinden çıkan her ateşi saadet kıvılcımı bilirdi. Kûhsâr-ı gama gelsen görüben Ferhâd’ı Seng-i hârâda ede nâhun ile râh sana (Hayalî Bey Divânı, s. 95) Gam dağına gelsen Ferhad’ı tırnağı ile sana mermer taşlarında yol açarken görürsün. Ciger hûnâbesin nûş etmeği aşk içre benden sor Hadis-i la’l-i Şirin’i zebân-ı Kûhkenden sor (Hayalî Bey Divânı, s. 114) Aşk içinde ciğer kanının içilmesini bana sor. Şirin’in yakut dudaklarının hikâyesini dağları delen Ferhad’dan sor. Kasr-ı cefâyı yapmağa şâhân-ı mülk-i hüsn Ferhâd’ı taşlara beni toprağa saldılar (Hayalî Bey Divânı, s. 127) Güzellik ülkesinin şahları cefâ sarayını yapmak için Ferhad’ı taşlara beni ise toprağa saldılar. Sünbül-i bağa nazar kıl zülf-i Şirin kendidir Kanlı lâle dide-i Ferhâd-ı miskin kendidir (Hayalî Bey Divânı, s. 147) �Sümbül bahçesine bak, sanki Şirin’in saçıdır. Kanlı lâleleri gör, sanki biçare Ferhad’ın gözüdür. Ferhâd Bîsütunda ne eksiklik etti kim Her lâle dahi kanını içer çanak çanak (Hayalî Bey Divânı, s. 176) Ferhad, Bistun’da ne eksiklik etti ki, her lâle çanak çanak onun kanını içer. Nidermiş aşk eri nâm u nişânı deyu Ferhâd’ın Mezarın Bîsütun dağında buldum sengsâr ettim (Hayalî Bey Divânı, s. 201) Aşk erinin nam ve nişanı bulunmaz diyerek, Bistun dağında bulduğum Ferhad’ın mezarını taşladım. Bunca demler kûh-ı gamda lâle-veş kan ağlaram Demez ol şirin-dehen hâlin ne Ferhâd’ım benim (Hayalî Bey Divânı, s. 204) Bunca zamandır gam dağında lâle gibi kan ağlarım, fakat o tatlı ağızlı sevgili, ey Ferhad’ım halin nasıldır? Demez. Ben belâ Ferhâd’ıyım kûh-i gâm-ı dildârda Şu’le-i âhım başımda lâledir kühsârda (Hayalî Bey Divânı, s. 252) Sevgilinin gam dağında ben belâ Ferhadı’yım. Şu başımda bulunan âh şulesi dağ lâlesidir. Aşk Ferhâd’ına başım Bîsütun dağı gibi Mihnet ü derd ü belâ ol dağın oymağı gibi (Hayalî Bey Divânı, s. 286) Başım aşk Ferhad’ının Bistun dağıdır. Eziyet, dert ve bela o dağın sakinleridir. Hâkinin her zerresi Ferhâdın eylermiş figân Bîsütunda bir kişi çağırsa Şirin adını (Hayalî Bey Divânı s. 305) Bistun dağında bir kişi Şirin’in adını çağırsa Ferhad’ın toprağının her zerresi figan eylermiş. �Kûhkenlikler ki Ferhâd etti çekti mihneti Aşk-bazîlik değilmiş bildim ânun niyyeti (Hayalî Bey Divânı, s. 312) Ferhad eziyet çekti dağları deldi. Onun niyetinin hakiki aşk olduğunu anladım. Ne zevk alsun esir-i aşk olan Şeh-nâme cenginden Bana eglenmege Ferhâd ü Şirin dâstânın bul (Nâbî Divânı, s. 821) Aşka esir olan kimse Şah-nâme cenklerinden zevk almaz. Bana eğlenmek için Ferhad ve Şirin hikâyesini bulun. Benim o Kûhken-i Bîsütun-ı ma’nâ kim Ne san’at işlediğim seyr edeydi ger Ferhâd Atardı şerm ile yabana tişesin elden Ederdi hem bu bahaneyle başını azad (Nefî Divânı, s. 144) O mana dağının kazıcısı benim. Eğer, Ferhad hangi sanatla meşgul olduğumu bilseydi utanarak elindeki kazmayı atar ve bu bahaneyle ölüme giderdi. Biz reh-i aşk içre terk-i ser kılan âşıklarız Çıkmasa Ferhâd-veş başa acep mi kârımız (Nefî Divânı, s. 304) Biz, aşk yolunda başını terk eden âşıklarız. Ferhad gibi işimiz yarıda kalsa buna şaşırmayız. Bu yolda peyrev olup biz de ruh-i Ferhâd’a Hevâ-yı şevk be-ser Kûhsare dek gideriz (Neşatî Divânı, s. 118) Aşk yolunda biz de Ferhad’ın takipçisi olarak şevk ve coşku arzusuyla Bistun dağına kadar gideriz. Hâl-i dili ne yâr u ne ağyâr ile söyleş Ferhâd-ı belâ-keş gibi Kûhsâr ile söyleş (Neşatî Divânı, s. 122) �Gönlün halini ne dost ile ne de düşman ile söyleş. Eziyet çeken Ferhad gibi dağ ile söyleş. Reh-i mahabbeti tayy itdi Kûhken ki Neşatî Tahammül eylemeyüp kaldı Kûhsare gelince (Neşatî Divânı, s. 152) Ferhad aşk ve muhabbet yolunu dolaştı geldi. Neşatî ise, Bistun dağına gelince tahammül edemeyip durdu. Deme Ferhâd kanın dökmüş ancak aşk şemşiri Benim gör kanlı yaşım kim bu hem ol macerâdandır (Neşatî Divânı, s. 173) Aşk kılıcı sadece Ferhad’ın kanını dökmüştür deme. Benim kanlı gözyaşlarımı da gör, zira bu yaşlar da o kabildendir. San’atıyla haşre dek andırdı kendin Kûhken Kâr-ı aşkun işte bir onmaduk ırgadı budur (Ş. Yahya Divânı, s. 135) Dağları delen Ferhad, haşre kadar sanatıyla kendinden bahsettirdi. Aşk işinin yorulmaz işçisi işte budur. Aşk tesirin görün kim ol kadar temkin ile Tîşe-i Ferhâd’dan kendin tağıtdı Bîsütun (Ş. Yahya Divânı, s. 287) Temkin ile aşkın tesirine bakın ve görün ki, Bistun dağı Ferhad’ın kazması ile kendini dağıttı. Etmem endûhte-i gayre heves çün Perviz Açdı Ferhâd-ı hayâlim bana bir nev-ma’den (Nedim Divânı, s. 8) Perviz gibi başkasının artığına heves etmem. Hayal Ferhad’ım bana yeni bir anlam madeni açtı. Safâ-yı sahnını seyr eylese mir’at-ı rüyada Şaşardı görse Şirin cuy-i şiri terk eder Ferhâd (Ş. Galib Divânı, s. 115) �Ey sevgili, eğer Şirin senin güzelliğini rüya aynasında görse şaşırır kalırdı ve Ferhad’da süt kanalını terk ederdi. Takatın tak eylesin âşıkların bî-dâdlar Hep girü kalsın bütün Mecnunlar Ferhâdlar (Ş. Galib Divânı, s. 194) Ağlama ve inlemeler âşıkların takatini öyle kessin ki, bütün Mecnun ve Ferhad’lar geri kalsın. Ferhâd u Kays kıssası tekrar olur müdam Efsane-i kühenleri eyyam tazeler (Ş. Galib Divânı, s. 293) Daima aşk vadisinin kahramanları olan Ferhad ve Mecnun’un hikâyeleri tekrar edilir. Eski efsaneleri zaman tazeler. Geçen zamanın âşıkları Ferhad ve Mecnun’dur, vaktin aşığı ise bizleriz. Sedd-i râh-ı matlab olmazdı bu çarh-ı Bisütun Dökmeseydi âh-ı Ferhâd âb-ruy-ı tişemiz (Ş. Galib Divânı, s. 314) Ferhad’ın âhı kazmamızı körletmeseydi, şu Bistun dağı arzu yolunda bize engel olamazdı. Kenar-ı kûh-ı aşka bu dil-i nâ-şâd ayak basmış Ne cuy-ı şire yüz sürmüş ne hod Ferhâd ayak basmış (Ş. Galib Divânı, s. 328) Şeyh Galib kendine güvenen bir âşık olarak, üzgün gönlünün aşk dağının kenarına ayak bastığını söylerken bu mertebelere Ferhad’ın ulaşamadığını söyler. Aşkını ve aşka dair hissettiklerini Ferhad’dan üstün tutar. Va’d-ı visâldir eden uşşâkı şâd-ı merg Şirin sanma Kûhken’in güldüren yüzün (Şeyh Galib Divânı, s. 391) Âşıkları ölürken mutlu kılan şey visal sözüdür. Ferhad’ın yüzünü güldürenin Şirin olduğunu zannetme. Dimağın telh eder şehd-i nasihat çünkü Ferhâdın �Mezakı üzre sohbet suret-i Şirinden gelsin (Ş. Galib Divânı, s. 394) Ferhad, hep Şirin’den konuşulmasını istiyor. Ona boşuna nasihat etmeyi bırak, zira o, Şirin’den başka bir şey duymak istemiyor. Koyan uşşakdır hep suret-i Şirine maşuku Beğim hiç guşa sit-i tişe-i Ferhâd yetmez mi (Ş. Galib Divânı, s. 430) Sevgiliyi, Şirin suretine koyanlar âşıklardır. Beyim, senin kulağına Ferhad’ın kazmasının sesi ulaşmaz mı? Kaynakça Akkuş, Metin, (1993) Nef'î Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Akyüz, Kenan, Beken, Süheyl, Yüksel, Sedit, Cunbur, Müjgân, (1997), Fuzulî Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Aydın, Şadi, (2005), “Aşk Nedir?” Harşit Kültür, Sanat ve Edebiyat Dergisi, Mart-Nisan 2005, S. 13, s. 3. Bilkan, Ali Fuat, (1997), Nâbî Divânı, İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. İsen, Mustafa, Kurnaz, Cemal, (1990), Şeyhî Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Kalkışım, Muhsin, (1994), Şeyh Galib Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Kaplan, Mahmut, (1996), Neşatî Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Kavruk, Hasan, (2001) Şeyhü’l-islâm Yahya Divânı, Ankara, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Küçük, Sabahattin, (1994), Bakî Divânı, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. Macit, Muhsin, (1997), Nedim Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Nizamî-i Gencevî, (1994), Hüsrev ve Şirin, (Çev. Sabri Sevsevil), Şark İslam Klasikleri, İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. �_______________, (1377), Külliyat-ı Hamse-i Nizamî-i Gencevî, Tahran, Müessese-i İntişarat-ı Emir Kebir. Pala, İskender, (1998) Divan Şiiri Sözlüğü, Ötüken Yayınları. Tarlan, Ali Nihad, (1992), Ahmet Paşa Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. _____, ________, (1992), Necati Beg Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. _____, ________, (1992), Hayali Bey Divânı, Ankara, Akçağ Yayınları. Tavukçu, Orhan Kemal, (2000), “Hüsrev ü Şirin Konulu Eserlerde Esas Kahraman Olarak Hüsrev Veya Ferhad’ın Tercih Edilme Sebepleri” Atatürk Ün., Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 14, s. 143-46. Timurtaş, Faruk Kadri, (1959), “ Türk Edebiyatında Hüsrev ü Şirin ve Ferhad u Şirin Hikâyesi”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. 9, s. 68-69. ________, _________, (1961), “İran Edebiyatında Hüsrev ü Şirin ve Ferhad ü Şirin Yazan Şairler”, Şarkiyat Mecmuası, S. 4, s. 73 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2274 Title A name given to the resource OSMANLI DİVÂN EDEBİYATINDA BİR ÂŞK MÜHENDİSİ: FERHÂD Author Author AYDIN, Şadi Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Şiiri, Divân Edebiyatı, Aşk, Ferhad. ÖZET Klasik kültürümüzde destan ve savaş kahramanlarımız olduğu gibi, gönül kalelerini fethetmiş ve bizlere kalp vadisinde kılavuzluk yapmış olan aşk kahramanlarımız da vardır. Ferhad, Mecnun, Hüsrev, Cemşid, Hüma, Vamık, Ramin bunlardan meşhur olanlardır. Âşk meydanında, topu çevgenleriyle çalmışlar ve kimseye kaptırmamışlardır. Bu kahramanlar arasında bir âşk mühendisi olan Ferhad’ın, Osmanlı şiir varaklarına yansımış olan âşka bakış ve duyuş portresini klasik edebiyatımızın en bilinen şairlerinden; Şeyhî, Ahmed Paşa, Necatî Bey, Fuzulî, Bakî, Hayalî Bey, Nâbî, Nefî, Neşatî, Şeyhülislam Yahya, Nedim ve Şeyh Galib divânlarını incelemek suretiyle ortaya koymaya çalışıldı. Bir suyolu mühendisi olan Ferhad’ın âşk sahasında da gerçek bir mühendis olduğunu görüldü. Edebiyat tarihimiz boyunca divân şairlerimiz Ferhad’ın ağzından âşka dair sözler söylemiş ve nahif duygularını Ferhad vasıtasıyla dile getirmişlerdir. Seçilerek zikredilen beyitler bu duyguların birer şahididirler. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/19d9964809171590719a9c085883b42b.docx 9def5eeea02e39a5a32c9e4de1f9dcd5 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7a8540026fbf918b3d25fe8f4000f382.pdf 85477337cf500e40870429f1cb51328b PDF Text Text OSMANLININ ROMANYA’DAN ÇEKİLİŞİNDEN GÜNÜMÜZE KADAR ROMANYA TÜRKLERİNCE YAYINLANAN DERGİLER VE MEKTEP VE AİLE MECMUASI Ali AKSU Cumhuriyet Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi ve Sanatları Sivas / Türkiye Anahtar Kelimeler: Journals, Mektep ve Aile, Literary, cultur, Romanian Turks. ÖZET Romanya Türkleri, Osmanlının bölgeden çekilmesinden sonra pek çok sayıda dergi çıkarmışlardır. İlk çıkan dergiler, Osmanlıca, sonrakiler ise Türkçe olarak yayımlanmıştır. Örnek olarak Dobruca, Hareket, Sadâkât, Şark, Işık, Emel, Sadây-ı Millet, Türk Birliği gibi dergileri verebiliriz. Mektep ve Aile Mecmuası da bunlardan biridir. Mektep ve Aile Mecmuası, 19151916 yılları arasına Romanya’da yayımlanmış aylık bir dergidir. Mehmet Niyazi ve İbrahim Temo gibi yazar ve aydınlar bu dergiye makale yazmışlardır. Mektep ve Aile dergisi, edebi, ilmî ve ictimâî bir dergidir. Bu bildirimizde Romanya Türkleri tarafından yayımlanmış olan dergileri ve Mektep ve Aile dergisi ele alınmıştır. O dönemin edebi ve kültürel durumuna ışık tutulmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/efc578b7ab8d1f668632ef5c7dcba166.doc 5e314729b6ca2a880d4c6bf965730a63 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c7253dc892875c5cca47633b9aa97209.pdf 83a7fd5af6175139dcc8a9a236b7905d PDF Text Text OSMANLININ ROMANYA’DAN ÇEKİLİŞİNDEN GÜNÜMÜZE KADAR ROMANYA TÜRKLERİNCE YAYINLANAN GAZETE VE DERGİLER VE MEKTEP VE AİLE MECMUASI Ali AKSU1 Özet Romanya Türkleri, Osmanlının bölgeden çekilmesinden sonra pek çok sayıda dergi çıkarmışlardır. İlk çıkan dergiler, Osmanlıca, sonrakiler ise Türkçe olarak yayımlanmıştır. Örnek olarak Dobruca, Hareket, Sadâkât, Şark, Işık, Emel, Sadây-ı Millet, Türk Birliği gibi dergileri verebiliriz. Mektep ve Aile Mecmuası da bunlardan biridir. Mektep ve Aile Mecmuası, 1915-1916 yılları arasına Romanya‟da yayımlanmış aylık bir dergidir. Mehmet Niyazi ve İbrahim Temo gibi yazar ve aydınlar bu dergiye makale yazmışlardır. Mektep ve Aile dergisi, edebi, ilmî ve ictimâî bir dergidir. Biz bu bildirimizde Romanya Türkleri tarafından yayımlanmış olan dergileri ve Mektep ve Aile dergisini ele alacağız. O dönemin edebi ve kültürel durumuna ışık tutacağız. Anahtar Kelimeler: Dregiler, mektep ve aile, gazete, kültür, Romanya Türkleri JOURNALS WHICH WERE PUBLıSHED BY ROMANIAN TURKS AFTER OTTOMAN EMPIRE BEING TAKEN FROM THE REGıON TO THE PRESENT DAY AND JOURNAL OF SCHOOL AND FAMILY Abstarct Romanıans Turks, have published many journals after Ottoman Empire withdrawed from region/Romania. Journals which published the first were Ottoman Language, but the latters were Turkish Language. We can give as example Dobruca, Hareket, Sadâkât, Şark, Işık, Emel, Sadây-ı Millet, Türk Birliği journals… Mektep ve Aile (School and Family) Journal is one of these journals. It was published between 1915-1916 years in Romania. As Mehmet Niyazi and İbrahim Temo writers and intellectuals had written articles to this journal. Mektep ve Aile is a literary, scientific and social journal. We will deal with journals which had published by Romanian Turks and Mektep ve Aile Journal in this paper. We will get brighter literary and cultural status of that period. Key Words: Journals, school and family, literary, cultur, Romanian Turks 1 Prof.Dr., Cumhuriyet Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi ve Sanatları Böl., aksu2004@hotmail.com �A- Romanya Türkleri ve basın hayatı 1-Romanya Türklerinin Kısaca Tarihi Dobruca, Balkanlar'ın kuzeyinde Tuna ile Karadeniz arasındaki bir bölgenin adıdır. Adını, Kuman asıllı Dobrotiç'ten aldığı tahmin edilmektedir 2 . Dobruca topraklarının 14.492 kilometrekaresi Romanya, 7780 kilometrekaresi de Bulgaristan sınırlan içinde bulunmaktadır. Bizim çalışmamız Romanya Dobruca‟sı içerisinde kalan Türklerin edebî durumları üzerinde olacaktır. Yaklaşık 23 milyonluk nüfusu ve 237.000 kilometrekarelik yüzölçümüyle Balkanlar'ın önemli ülkelerinden biri olan Romanya'nın nüfusunun yüzde 10'unu azınlıklar teşkil etmektedir3. Romanya Türklerinin çoğu, Dobruca bölgesindeki Köstence (Constanta), Mecidiye (Medgidia), Tulça (Tulçea) gibi şehirlerde yaşamaktadır. Ayrıca Kılıraş (Calaraşi), Oltenia, Braila, Galat, Bükreş gibi illerde de Türk azınlığa rastlanmaktadır. Bunlar ise, ancak yüzde 3 gibi küçük bir oran teşkil etmekte; Türklerin yüzde 85'i Köstence, yüzde 12'si ise Tulça'da yaşamaktadır. Romanya'da Tatar ve Rumeli Türklerinin yanında az sayıda Ortodoks Hıristiyan Gagavuz Türklerine de rastlanmaktadır4. Dobruca Türklerinin çok eskilere uzanan tarihî bir geçmişi vardır. Düz, verimli ve sulak bir yer olması sebebiyle tarih boyunca birçok Türk kavminin yerleşim merkezi olan Dobruca, dört buçuk asra yakın bir süre devam eden Osmanlı idaresiyle bir Türk yurdu haline gelmiştir. Bugün, gerek Osmanlı, gerekse Osmanlı öncesine ait birçok eserle, çeşitli yer adları –ki İkinci Dünya Savaşı'na kadar yüzlercesi değiştirilmekle birlikte- hâlâ varlığını korumaktadır5. XIII. yüzyıla kadar, hep kuzeyden gelen Türklerin akınlarına sahne olan Karpat-Tuna bölgesinde, ilk olarak M.Ö. 1000 yıllarında, protoTürkler'den kabul edilen İskitler görülmektedir. Bunlar, Romenlerin ataları kabul edilen Traklarla temas kurarak Mangalya (ki bu ad İskitlerden kalmıştır) civarında bazı Romen aşiretlerini idaresi altına almışlardır6. 2 Kemal Karpat, “Dobruca”, DİA., İstanbul 1994, IX, 483 Bunların en büyüğünü 1.620.198 kişiyle Macarlar oluşturmaktadır. Diğerleri ise sırasıyla Romanlar (Çingeneler 409.723), Almanlar (119.000), Ruslar, Ukraynalılar, Türkler, Lehliler, Çekler ve Yunanlılar gibi küçük azınlıklardır. Türklerin sayısı ise, 1992 nüfus sayımına göre 54.182'dir. Bunların 29.533'ü Rumeli, 24.649'u ise Tatar Türkü'dür. Gayri resmi kaynaklara göre, bu sayı 70 ile 100 bin arasında değişmektedir. 4 Karpat, “Dobruca”, IX, 483; Aurel Decei, “Dobruca”, İA., by ty, III, 633. 5 Bu konuda geniş bilgi için bk., Ülküsal, Dobruca ve Türkler, Ankara 1987, s. 133 ve diğer yerler; Petru Boğdan, Studii şi Documente cu Privire la Istoria Romanilor, Bucharest 1901, s. 117 vd; Ekrem Hakkı Ayverdi, Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri, İstanbul 2000, s. 8 vd; Ali Aksu, Romanya Müslüman Türklerinin Dünü Bugünü, Köstence 2003, s. 54-101. 6 Mihail Guboğlu, “Romen Ulusunun Eski Türk Kavimleri ile İlişkileri Hakkında”, VIII. Türk Tarih Kongresi 11–15 Ekim 1976, Ankara 1981, II, 751. 3 �İskitleri, sırasıyla M.Ö. 375 yıllarında Batı Hun Türkleri (80 yıl)7; M. VI. yüzyılda Orta Asya'dan (Deşt-i Kıpçak) gelerek İstanbul'u bile kuşatacak kadar ilerleyen Avar Türkleri 8; M. VII. yüzyılda da Bulgar Türkleri9 (681–702) takip etmektedir. 9. ve 10. asırlarda Karpat-Tuna bölgesinde oluştuğu kabul edilen Romen ulusu, 9. yüzyılın sonlarına doğru ise Peçenek Türklerinin istilasına uğramıştır 10 . Bizans'ı da kendilerine dâhil eden Peçenek Türkleri, Avarlardan sonra İstanbul'u ikinci defa kuşatmışlarsa da fethedememişlerdir. On üç boydan oluşan bu Türklerin biri de, bugünkü Gagavuz Türklerinin aslını oluşturan Oğuz/Uz'lardır. Braila ve Tulça'da, Peçenek ve Oğuz/Uz Türklerinden kalan bazı yer adlarına rastlanmaktadır 11 . Peçenekler, XI. yüzyılın ortalarında (1057) Kuman Türklerine mağlup olmuşlardır. Kumanlar, bu yörede iki asra yakın hüküm sürdükten sonra Katolikliği kabul etmişlerdir12. 1241'de kısa bir süre devam eden Moğol akınları, buradaki Türklerin, daha güneye inmelerine sebep olmuştur. XIII. asırda, bu bölgede güneyden gelen Türkler görülmeye başlamıştır. M. 1263-64'te, Selçuklu Sultanı İzzettin Keykavus ve Sarı Saltuk önderliğindeki Selçuklu Türkleri, Babadağ civarındaki Kavurna ülkesi adı verilen bir bölgeye yerleşmişlerdir. Bunlar, Sarı Saltuk'un ölümünden sonra Bizans'ın zorlamasıyla Hıristiyanlığa geçmişlerdir. Dobruca adının da bu devletin başına geçen Kuman asıllı Dobrotiç'ten geldiği tahmin edilmektedir. Türk tarihçileri, bu asırdan itibaren bu bölgeden Dobruca yurdu olarak bahsetmişlerdir13. XIII. yüzyılın ortalarından XIV. yüzyılın sonlarına kadar ise, Altınorda Devleti'nin sınırlarının Tuna'ya kadar genişlemesi üzerine; Kıpçak Bozkırlarındaki Tatar Türklerinden bir kısmı Dobruca Bölgesi'ne gelip yerleşmişlerdir. XIV. yüzyılda, Aydınoğulları Beyliği'nin Dobruca bölgesine yaptığı birkaç saldırıdan sonra, Balkanlar'da asırlar sürecek yeni bir dönem başlamıştır. 1391'de Osmanlılara vergi vermeyi kabul eden Eflak (Valahya), Yıldırım Bayezit'in 1397deki Niğbolu Zaferi‟nden sonra kesin olarak Osmanlı hâkimiyetine geçmiştir. Boğdan 7 Guboğlu, agm., II, 758. Mithat Sertoğlu, “Türkler ve Bizans”, Tarih Mecmuası, İstanbul 1976, nr. 6, s. 26–33. 9 Guboğlu, agm., II, 762-763. 10 Akdes Nimet Kurat, Peçenek Tarihi, İstanbul 1937, s. 237. 11 Mihail Cıachır (Çakır), “Basarabyalı Gagauzların Tarihi”, Türk Dünyası Araştırmaları, İstanbul 1982, sayı:17, s. 221–227. 12 Guboğlu, agm., II, 773-774. 13 Karpat, agm., IX, 483; Alexandre Popovıc, Balkanlarda İslam, çev., Komisyon, İstanbul 1995, s. 124; Yakup Memet, Prezente Musulmane ın Romanıa, by 1976, s. 8. 8 �ise, II. Bayezıt'ın 1484'te Kili (Kilia) ve Akkirman'ı fethetmesinden sonra Osmanlılar'a bağlanmıştır14. Osmanlılar, Rumeli'ye ayak bastıklarında, buradaki Kuman, Peçenek, Oğuz Türkleriyle karşılaşmışlardır. Bunlar, Osmanlıların Rumeli'deki ilerleyişlerinde ve bölgede uzun süre kalabilmelerinde önemli bir rol oynamıştır. Eflak ve Boğdan, Osmanlılara bağlandıktan sonra önemli hak ve ayrıcalıklara sahip özerk bir prenslik olarak yönetilmiştir. II. Beyazıt, Dobruca'yı fethettikten sonra Karadeniz'in kuzeyinden çağırdığı Tatarlarla, Anadolu'dan getirdiği çoğu Yörük olan Türkleri Dobruca'ya yerleştirmiştir. 1783'te Kırım'ın Ruslara bağlanmasından sonra binlerce Kırım Türkü Dobruca'ya göç etmiştir15. 1878 yılından sonra Dobruca‟nın kaderiyle birlikte bölgede yaşayan Türklerin de kaderi değişmiştir. Bir zamanlar bölgenin sahibi ve efendisi olan Türkler, o tarihten itibaren artık azınlık konumuna düşmüşlerdir. Çoğu bunu kabullenemediği için anavatana göçmek zorunda kalmıştır. Geride kalanlar ise, zorluk, sıkıntı ve acılar içerisinde kimliklerini koruma mücadelesi vermişlerdir. Her alanda tam bir kargaşalık yaşanmaya başlanmıştır. Bilmedikleri, alışmadıkları, farklı bir kültür ve toplum ile yaşamanın zorluklarını çekmişlerdir. Buna rağmen yaşadıkları ülkenin birer sadık vatandaşları olarak yaşadılar16 ve halen de yaşamaya devam etmektedirler. Dobruca bölgesi Romenlerin eline geçince, Romen yönetimi burada kalan Türklere iyi davranmış; kadirşinaslık örneği sergilemişlerdir. Tamamen bir boşluk içerisinde kalan Türklere kucak açmışlardır. Bu durum, komünist yönetime kadar bu şekilde devam etmiştir. Komünist dönemde daha önceden başlayan, ardı arkası kesilmeyen göçlerle bölgede yaşayan Türkler sayısal olarak azalmışlardır. Eğitimden tutun her alanda söz konusu dönemde Türklerin temel hak ve hürriyetleri kısıtlanmıştır17. 1989 yılında Romanya‟nın demokrasiye geçmesiyle birlikte başta Romen halkı olmak üzere bölgede yaşayan Türkler de rahat nefes almışlardır. Eski özgürlüklerine yeniden kavuşmuşlardır. Bugün yaklaşık 80.000 kadar Türk‟ün yaşadığı Romanya‟da yasalar çerçevesinde her tür kültürel, dinî ve eğitim faaliyetleri yapılmaktadır18. 14 Aurel Deceı, agm., III, 634. Aurel, agm., III, 637. 16 Ülküsal, Dobruca ve Türkler, s. 24; Ibram Nuredin, Dobruca’daki Müslüman Topluluğun Manevi Hayatından Sayfalar, çev., Belghiuzar Cartali Bulıga, Namık Kemal Yıldız, Köstence 1999, s. 8. 17 Komünist dönemde Türklerin durumu hakkında bkz., Aksu, Romanya Türkleri, s. 35-41. 18 Romanya‟nın 1990‟da demokrasiye geçmesi sonrası Türklerin durumu hakkında bkz., Aksu, Romanya Türkleri, s. 43-49. 15 �Görüldüğü gibi Dobruca birçok Türk boyunun uğrak yeri olmuş; bunların bir kısmı Hıristiyanlığı kabul ederek Romenlere karışıp gitmiş; bir kısmı da kendi aralarında karışarak varlıklarını devam ettirmişlerdir. Romanya‟da Anadolu Türklerinin dışında Tatar Türkleri de yaşamaktadır. Tatar Türkleri kendilerini Tat, Keriç-Çongar ve Nogay olmak üzere üçe ayırmaktadır. Bahçesaray civarından gelen ve şiveleri Anadolu Türkçesi'ne yakın olanlara Tat; Dobruca'ya ilk yerleşen, şiveleri Kuzey Türkçesine benzeyenlere Nogay; 1860'lardan sonra gelen ve Dobruca'daki Kırım Türklerinin çoğunluğunu teşkil edenlere ise Keriç-Çongar denilmektedir. Evlâd-ı fâtihan dediğimiz Türkler ise, tipik bir Rumeli Türkçesi konuşmaktadırlar. Bunların yanında, Türkçeyi canlı bir şekilde yaşatan ve „millet‟ adı verilen Çingeneler de vardır. Bunlar, Osmanlılar döneminde İslamiyet‟i kabul ederek Türkçeyi öğrenen bir topluluk olmalıdır. Romanya'nın birliğine ve bütünlüğüne sadık, problemsiz bir azınlık olarak varlıklarını sürdüren Türkler; kurduğu birliklerle kendilerine tanınan anayasal haklardan yararlanmaya çalışmaktadır. Komünizm öncesinde de birçok cemiyete sahip olan Türkler, sosyalist rejimin devrilmesinden sonra 1989'da "Romanya Demokrat Türk Müslüman Birliği"ni kurmuşlardır. Bu birliktelik ne yazık ki kısa bir süre sonra; birliğin Romanya Türklerinin Demokratik Birliği ve Romanya Tatar-Türk Müslümanlarının Demokrat Birliği olarak ikiye ayrılmasıyla bozulmuştur. Bugün, yaşı ellinin üzerinde olan soydaşlarımız kendi kültürel değerlerini korumakla birlikte, yeni yetişenlerin dil, din, örf ve adetleriyle bağları oldukça zayıflamış, hatta kopmuş durumdadır. Yeni dönemde ise Rumeli ve Tatar Türkleri, tarih, kültür ve kimlikleriyle aralarına çekilen perdeleri aralayıp, çıkardıkları gazeteler, düzenledikleri toplantılarla kendilerini taramaya ve tanıtmaya çalışmaktadırlar. 2-Romanya Türklerinde Gazete ve Mecmua Çalışmaları Romanya Dobrucası Türklerin tarihini ve dolayısıyla basın tarihini iki döneme ayırmamız mümkündür: 1-Osmanlı İmparatorluğu dönemi (1397-1878): Bu dönem, XV. ve XIX. yüzyılları kapsamaktadır. Söz konusu dönem, bölgeye Anadolu ve Tatar Türklerinin yerleştirildiği ve Türklerin hâkim olduğu dönemdir. Kültürel ve edebî alanda ne tür faaliyetlerde bulundukları bilinmemektedir. Rahat bir dönemde yaşadıkları için kimliklerini, kültürlerini korumak gibi bir endişeleri olmadığını söyleyebiliriz. �2-Romen hakimiyeti dönemi (1878-1944): Bu dönem, 1878 Osmanlı-Rus Savaşı‟nda, Osmanlının Dobruca‟yı terketmek zorunda kaldığı dönemdir. 1944 yılında Romanya‟nın komünist yönetimin eline geçmesine kadar devam etmektedir. Bu dönemi de kendi arasında üçe ayırabiliriz: a-1878 Yılından Komünist Yönetime Kadarki Dönemde Basın Hayatı Dobruca‟nın Osmanlı hâkimiyeti altında olduğu dönemde ve 1900‟lü yıllara kadarki dönemde Türklerin edebî ve kültürel faaliyetleri bilinmemektedir. 1900‟lü yılların başlarından itibaren kültürel canlanmanın olduğu görülmektedir. Bu da bölgeye matbaanın girmesi ve gazete ve dergilerin çıkartılmasıyla başlamıştır. O döneme kadar bölgede yaşayan Türklerde her alanda olduğu gibi kültürel alanda da gerileme yaşanmıştır. Dobruca Türkleri arasında önemli bir konuma sahip olan Müstecip Ülküsal‟a göre Türklerin gerileme sebepleri, yaşadıkları memleketlerin yüksek ilim çevrelerine girememeleri, hurafeler telkin eden din adamlarının etkilerinden kurtulamamaları ve kültürel, siyâsî ve ekonomik kuruluşlardan yoksun olmalarıdır19. Mehmet Niyazi‟ye göre ise, Dobruca‟daki Türklerin her konuda geri kalmalarının başlıca sebebi, ilme gereken önemi vermemiş olmalarıdır. Bundan dolayıdır ki, ilmin yayın organı olan matbaa da bölgeye çok geç girmiş, bu nedenle çağdaş, akılcı bilim de geç gelmiştir. Bu durumu Mehmet Niyazi şu şekilde değerlendirmektedir: “Her hususta eksik kalmamızın başlıca sebebinin, ilimsizlik olduğunu kabul edersek ilmin vasıta-i intişarı olan matbuatın memleketimize ne kadar geç girdiğini anlamak pek o kadar güç bir şey olmaz. 1895 senelerine kadar biz Dobruca Müslümanları için gazete ve gazetecilik tamamen meçhuldü. O vaktin meclislerinde, ziyafetlerinde, ailelerin gece hayatlarında sesi güzel çocuklara, mollalara, molla hanımlara mevlit, muhammediye, ahmediye gibi menkıbevi şeyler okutulur, bunların tesirleriyle gözyaşları akıtılırdı. Buna binaen İstanbul’a yalnız medrese tahsili görmek maksadıyla giden talebe döndüklerinde heybe ve zenbillerini bu gibi kitap ve risalelerle doldurarak döner ve menfaatlerini temine çalışırlardı...”20. Mehmet Niyazi‟nin bu ifadelerinden Türklerin her yerde olduğu gibi Dobruca‟da da geri kalmalarının sebebinin, eğitimsizlik veya yanlış dini eğitim olduğu açıkça anlaşılmaktadır. 19 20 Müstecib Ülküsal, Kırım Yolunda Bir Ömür, Ankara 1995, s. 273. Ülküsal, Dobruca ve Türkler, s. 155–156. �b1-O Dönemin Basın-Yayın Hayatı Dobruca'da basın faaliyeti, 1878 Berlin Anlaşmasıyla Romanya‟nın bağımsızlığını elde etmesinden sonra başlamıştır. Osmanlı‟nın hâkim olduğu dönem boyunca Dobruca bölgesinde Türkçe gazete veya derginin çıkartılıp çıkartılmadığı belli değildir. Çünkü bu konuda herhangi bir belge bulunmamaktadır. İstanbul‟da yayınlanan gazeteler diğer yerlere olduğu gibi Dobruca‟ya da gönderilmeye çalışılmıştır. Dobruca bölgesinde Türkçe gazete ve dergiler ancak Osmanlı‟nın bölgeden çekilmesinden sonra 1880‟li yıllarda yayınlanmaya başlamıştır. Bunun sebebi muhtemelen biraz önce de belirttiğimiz gibi Dobruca Osmanlı hâkimiyetinde olduğu için zaten Türkiye‟de çıkan gazete ve dergiler buraya da geliyordu. Bu yüzden ihtiyaç duyulmamış olabilir 21 . Niyazi‟nin de belirttiği gibi matbaanın bulunmayışı da neden olabilir. Aslında bunlar tam bir gerekçe değildir. Çünkü İstanbul‟da olduğuna göre buralarda da açılabilirdi. Nitekim daha sonraları açıldığı gibi. Bizce asıl sebep, Dobruca‟nın, Türkiye‟den ayrılmasıyla birlikte Türkiye ile olan eskiye oranla ilişkisindeki kopukluk, burada yaşayan Türkleri kendi matbaalarını, kendi basın-yayınlarını, kendilerinin oluşturmalarını zorunlu kılmıştır; çünkü farklı bir kültüre sahip devlette azınlık olarak yaşamak, bunun gibi başka önlemleri almayı gerekli hale getirmiştir. Bu nedenledir ki bu dönemde pek çok gazete ve mecmua yayınlanmıştır. Şimdi bu gazete ve dergiler hakkında kısaca bilgi vermeye çalışalım: 1-Dobruca Gazetesi Bu bağlamda bölgede ilk Türkçe gazete 1888 yılında çıkmıştır. “Dobruca Gazetesi” olarak 1 Eylül 1888 yılında çıkan bu gazete, 10 Nisan 1894 yılına kadar devam etmiştir. Türkçe‟nin yanında Romence‟de yayınlanmıştır. Gazetenin daha çok Romen hükümeti tarafından Türklerin sevgi ve güvenlerini elde etmek amacıyla çıkartıldığı anlaşılmaktadır. 2- Hareket Gazetesi Söz konusu gazete hakkında bilinen tek şey varsa o da 1896 yılında İbrahim Temo tarafından çıkartılmıştır. Romanya‟nın güneyinde Bulgaristan‟a sınır bir şehir olan ve Türklerin bir zamanlar çoğunlukta olduğu Giurgiu konsolosu Şefik Bey‟in yardımı ile çıkmıştır. Ne kadar sürdüğü ve neden kapandığı konusunda herhangi bir bilgi yoktur. 21 Edip Ömer, “Dobruca‟da Türk-Tatar Basınının Tarihçesi” Renkler Dergisi, Bucureşti 1992, s. 143. �3- Sadâkât Gazetesi Sadâkât Gazetesi, 20 Mayıs 1897 yılında çıkmış 15 Eylül 1897‟de yani 4 ay kadar devam etmiş, sonra da kapanmıştır. Gazete, haftalık olarak çıkıyordu. 4- Şark Gazetesi 1898 yılında Bükreş‟te çıkmıştır. Gazetenin sahibi ve muharriri bir ara İstanbul matbuat müdürlüğünde bulunmuş olan maarif Ebul Mukbil Kemal idi. 5- Sadây-ı Millet Gazetesi İbrahim Temo tarafından Bükreş‟te çıkmış, ancak bir kaç ay sonra kapanmıştır. Gazete, haftalık idi. İbrahim Temo‟nun dışında Guirgiu konsolosu Şefik Kadri Bey ve Şark Gazetesinin sahibi Ebul Mukbil de gazeteye destek veriyordu. Gazete, iki sayfa Türkçe, iki sayfa da Romence olmak üzere dört sayfadan oluşmaktaydı. 6- Dobruca Gazetesi XX. yüzyılın ilk yıllarından itibaren Türkçe yayınlarına ayrılan basımevleri, Türklerin yaşadıkları en kalabalık şehirleri olan Köstence ve Mecidiye‟de devredilmiştir. Böylece 1901 yılında Köstence‟de Kırımzade Ali Rıza‟nın başyazarlığı altında Dobruca Gazetesi çıkmaya başlamış, ancak ilk sayıdan sonra kapanmıştır. 7- Çolpan Gazetesi 1909 yılının Aralık ayında Kırımlı Yakup Hilmi‟nin imtiyazı ve muharrirliği altında Çolpan Gazetesi yayına başlamıştır. İstanbul‟da iki haftada bir yayınlanan gazete, Türkiye, Kırım, Romanya, Bulgaristan ve diğer memleketlerde yaşayan Kırım Türklerini yakından ilgilendiren pek çok yazılar yayınlamıştır. Bu nedenledir ki, Dobruca Kırım Türklerinin yakından ilgilendikleri ve ilgi ile okudukları bir gazete olmuştur. 8- Tonguç Gazetesi Bu da Çolpan gibi aynı yılda (1909) İstanbul‟da günlük olarak çıkmıştır. İstanbul‟da Mirza Mehmet Seyit‟in imtiyazı ve müdürlüğü altında çıkan Tonguç, Dobruca Kırım Türklerinin merakla okudukları bir diğer gazetedir. �9- Dobruca Sadâsı Gazetesi Dobruca Gazetesi olarak da bilinen gazete, 1910 yılında Kırım Türklerinin millî şairi ve Mecidiye Medresesi öğretmenlerinden olan Mehmet Niyazi tarafından İstanbul‟da haftalık olarak yayın hayatına girmiştir. İstanbul‟da basılan gazete, Köstence‟ye getiriliyor ve buradan Türklerin yaşadıkları yerlere dağıtılıyordu; ancak idareciler arasında çıkan anlaşmazlık yüzünden kısa bir süre sonra kapanmıştır. 10- Teşvik Gazetesi Mehmet Niyazi, Dobruca Sadâsı Gazetesinin kapanmasından hemen sonra 1910 yılında arkadaşları ile birlikte Teşvik Gazetesini çıkarmıştır. Gazete yaklaşık bir buçuk yıl sonra 1911 yılının ortalarında yayın hayatına son vermiştir. 11-Işık Gazetesi 1 Şubat 1914 yılında yine Mehmet Niyazi‟nin başyazarlığını yaparak çıkardığı gazete, ilk defa Mecidiye‟de bulunan Işık matbaasında basılmıştır. Işık matbaası, gazetenin müdürlüğü üstlenmiş olan Cevdet Kemal‟in sermayesi ile faaliyete başlamış Dobruca‟da ilk Türk basımevidir. 12- Mektep ve Aile Mecmuası Günler geçtikçe edebî dergi ve gazeteler, okuyucular tarafında güçlü bir gelenek halini almıştır. Milletine her fırsatta hizmet etmeyi kendisine şiar edinmiş olan muallim Mehmet Niyazi, 1 Nisan 1915 yılında kendi editörlüğünde Mektep ve Aile Mecmuasını yayınlanmaya başlamıştır. Mecmua, 18 sayı sonunda (1 Şubat 1916) kapanmıştır. Ne yazık ki, 1916 yılında başlayan Birinci Dünya Savaşı, sayısız insanın ocağını söndürdüğü gibi, bu kültür ocağı olan matbaayı ve burada basılan gazete ve dergilerin de hayatlarını söndürmüştür. Mektep ve Aile Mecmuası, Erol Ülgen ile birlikte tarafımızdan Latin harflerine çevrilerek yayımlanmıştır 22. 13-Dobruca Gazetesi Birinci Dünya Savaşı bittikten sonra 17 Aralık 1919 yılında Pazarcık Müftüsü ve Mecidiye Medresesi hocalarından Halil Fehim‟in girişimiyle Dobruca Gazetesi yeniden yayın hayatına başlamıştır. Gazete, aslında adına Dobruca matbaasının gündelik çıkardığı bir gazetedir. 22 Ali Aksu-Erol Ülgen, Mektep ve Aile Mecmuası, Köstence 2003. �Maalesef bu gazete de beş yıl devam ettikten sonra 31 Temmuz 1924 yılında Ruscuk‟ta yayınlanan Tuna Gazetesine dönüşerek kapanmıştır. 13-Hayat Gazetesi Hayat, 1921‟de dönemin aydınlarından Nuri Bey tarafından Dobruca Basımevinde çıkarılmış, ancak iki veya üç sayıdan sonra kapanmıştır. 14-Haber Gazetesi 19 Ağustos 1922 yılında Pazarcık‟ta emekli öğretmen ve tecrübeli bir gazeteci olan Mustafa Lütfi tarafından çıkarılmış; ancak bu da diğerleri gibi uzun süreli devam etmemiştir. Kapanışından beş yıl sonra yayın hayatına tekrar dönüş yapmış fakat bu sefer de devamını sürdürememiştir. 15- Tan Gazetesi Tan Gazetesi de Hayat Gazetesi ile aynı kaderi paylaşmıştır. Yani 1921 yılında yayın hayatına atılmış, o da iki veya üç sayıdan sonra kapanmıştır. 16- Tuna Gazetesi Tuna, 1925 yılının Mart ayında Mecidiye Medresesi öğretmenlerinden değerli yazar İbrahim Kadri Efendi tarafından Silistre‟de çıkmıştır. 1933 yılına kadar devam etmiş sonra kapanmıştır. Üç yıl aradan sonra 1936 yılında tekrar yanın hayatına dönmüş iki yıl sonra 1938‟de kapanmıştır. Dobruca Türkleri arasında oldukça rağbet gören ve okuyucu toplayan Tuna, idarede meydana gelen aksaklıklar yüzünden kapanmıştır. Tuna, 1936 yılında yine İbrahim Kadri‟nin yönetiminde yayınlanmaya başlamış; ancak bu da uzun sürmemiştir. 17- Gümüş Sahil Gazetesi 1928 yılı Mart ayında Balçık‟ta Romen avukat Octavian Moşescu, Romence, Türkçe ve Bulgarca olmak üzere üç dilde yayınlanan Gümüş Sahili Gazetesini yayınlamıştır. Türkçe kısmını öğretmen Süleyman Faik hazırlamıştır. Yirmi sayı yayınlandıktan sonra kapanmıştır. 18-Bizim Sözümüz Gazetesi Bizim Sözümüz, 15 Haziran 1929 yılında Pazarcık‟ta emekli ilkokul öğretmeni olan Recep Mustafa tarafından çıkarılmıştır. İlk sayıdan sonra gazete hem Türkçe, hem de Romence �olarak çıkmaya başlamıştır. Yayın hayatı fazla uzun sürmemiş; yirmi sayıdan sonra kapanmıştır. 16- Haksöz Gazetesi Haksöz, 22 Mayıs 1929 yılında Mecidiye Medresesi Türkçe öğretmenlerinden Habib Hilmi tarafından yayın hayatına atılmış ve 1941 yılına kadar da devam etmiştir. Başlangıçta Osmanlıca yayınlanmış, ancak daha sonraları Latin harfleriyle çıkmaya başlamıştır. Söz konusu gazete, Dobruca Türklerinin modernleşmesinde önemli bir rol oynamıştır. Çünkü Haksöz, Atatürk'ün ekonomik, sosyal ve kültürel reformlarından çokça etkilenmiştir. Haksöz, Dobruca‟nın en uzun ömürlü gazetesidir. 17- Emel Mecmuası Emel Mecmuası, 10 Ocak 1930 tarihinde daha önceleri Romanya'ya bağlı olan ancak sonra Bulgaristan sınırlarında kalan Pazarcık şehrinde avukat Müstecip Hacı Fazıl‟ın idaresinde bir kısım Kırımlı gençler tarafından çıkarılmıştır. İkinci Dünya Savaşı patlak verince Müstecip Hacı Fazıl İstanbul‟a göç edince dergi kapanmıştır (1940). 1961 yılının sonlarına doğru on ikinci sayısından itibaren Türkiye‟de yayınını devam ettirmiştir. Yayın hayatına çıkış amacını editör şu cümlelerle ifade etmektedir: "Millet, şahsî dedikodulardan, istikametsiz ve hedefsiz yaşamaktan bıkmış, kendisine gaye ve fikir yolunda yürümek için bir ışık aramak ve bulmak ihtiyacını duymuştur. Yüce Türk Milletinin yalnız lehçe itibariyle türlü kabile adları altında yaşayan grupları arasında tam bir fikir ve emel birliği doğurarak bütün Türkçülük yapmaya çalışmak; dünyanın muhtelif memleketlerine yayılarak yüksek dağların arkasında, uzun ve geniş suların kıyılarında, çelik süngü sınırların ortasında sarılı kalan millettaşlarımızın kalpleri ve ruhları ile kalplerimiz ve ruhlarımız arasında sıkı bir bağlantı kurulmasına uğraşmaktır." Emel‟de başta Müstecib Hacı Fazıl olmak üzere Mehmet Niyazi, Cafer Seydahmet Kırımer gibi daha pek çok Kırım millî davasını savunmayı kendilerine şiar edinmiş aydın kimseler katkıda bulunmuşlardır. Emel, iki sene müddetle on beş günde bir çıkmıştır. İlk nüshaları bazen 8 ve bazen de 12 sahife olarak basılmıştır. Dinî ve millî bayramlar münasebetiyle olağanüstü sayılar da çıkarılmıştır. Emel, tam on bir yıl çıkmış, bu müddet içinde başlıca 355 siyasî, ilmî ve tarihî makale; 120 şiir ve 56 hikâye neşredilmiştir. �Emel Mecmuası, 11 ciltlik ve 5000 (beş bin) sahifelik koleksiyonu ile Kırım istiklal davası ve Türkçülük mefkûresi yolunda, 1930 -1941 yılları arasında, yapılmış millî hareket ve faaliyetlerin esaslı ve güvenilir kaynaklarından biri olmuştur. 18- Türk Birliği Gazetesi Türk Birliği, 12 Şubat 1930 tarihinde ile 1940 yılları arasında Dobruca'daki genç Türkler tarafından çıkarılmıştır. Gazetenin yönetimini, dönemin Bükreş Büyükelçisi Suphi Tanrıöver üstlenmiştir. Dolayısıyla merkezi de Türkiye'nin Bükreş Büyükelçiliği olmuştur. Gazete, Romanya ile Türkiye'nin ilişkileri geliştirmesinde olumlu yönde önemli rol oynamıştır. 19-Yıldırım Gazetesi Yıldırım Gazetesi, 1 Mart 1932 „de yine Pazarcık‟ta yayınlanmaya başlamıştır. 150 sayıdan sonra kapatılmıştır. 20- Halk Gazetesi Halk Gazetesi, 20 Şubat 1936‟da Köstence‟de bir sayfa Türkçe, bir sayfa Romence olarak yayınlanmıştır. Onatlı sayı yayınlandıktan sonra kapatılmıştır. 21-Deliorman Gazetesi 1936 yılında Silistre‟de İbrahim Hakkı‟nın idaresi altında yayınlanan gazete kısa bir süre sonra kapanmıştır. 22-Çardak Gazetesi 1937 yılının sonlarında yayın hayatına giren Çardak Gazetesi, Silistre‟de köylülerin haklarını korumak amacıyla yayınlanmıştır. 1940 yılında kapanmıştır. 23- Bora Gazetesi Bora, 1 Mart 1938 yılında İrfan Fevzi tarafından Türkçe ve Romence olarak yayınlanmış; ancak 9 sayı sonra kapanmıştır. İsimlerini zikrettiğimiz gazete ve dergilerin dışında başka gazete ve dergiler de olabilir. İsimlerine baktığımızda Dobruca‟da çıkan yayınların çoğunluğunu gazetelerin oluşturduğunu görebiliriz23. 23 Mehmet Niyazi, Dobruca Müslüman Matbuatının Bir Tarihçesi, Hak Söz Gazetesi, nr 18, Silistre 1922, s. 2; Ülküsal, Dobruca, s. 155–163; M. Ali Ekrem, Din Istorıa Turcilor Dobrogeni, Bucureşti 1994, s. 182– �b-Komünist Yönetim Dönemi Basın Hayatı Romenlerin, Dobruca‟ya hâkim olmalarından sonra, Türklerin basın hayatına önem verdiklerini, Romen yönetiminin ise bunu desteklediğini belirtmiştik. Bu durum komünist yönetimin iktidara gelmesine kadar aynı şekilde devam etmiştir. Ne var ki komünist rejim döneminde -tıpkı Türkçe eğitimde olduğu gibi- Türkçe basında da aynı politika sürdürülmüştür. Zaten yukarıda isimlerini verdiğimiz gazete ve dergilere baktığımızda da bunların hemen hemen tamamının komünist yönetim öncesinde çıkarıldığını görmekteyiz. Bu da komünist dönem öncesi ile komünist dönemdeki farkı açıkça ortaya koymaktadır. Yani Türkçe gazete ve dergi yayımlanmasına izin verilmemiştir. c-1990 Sonrası Basın Hayatı Romanya 1989 yılında komünist yönetimden demokrasiye geçince, Türkler eski hak ve özgürlüklerini yeniden elde ettiler. Basın ve kültür haklarına tekrar kavuştular. Bugün Köstence‟de gerek Tatar Birliği gerekse Türk Birliği tarafından aylık gazeteler ve dergiler yayınlanmaktadır. Aralık 1989 yılında Romanya‟da yaşayan Türkler-Tatarlar birlikte Bükreş‟te “Romanya Müslüman Türk Demokrat Birliği”ni kurduklarında yayın organları, şu an Tatar Birliğinin gazetesi olan “Karadeniz” Gazetesi‟ni çıkardılar. Ancak söz konusu birlik, parçalanınca sonuçta ortaya iki birlik çıktı. Şimdi her iki birliğin çıkardığı gazete ve dergiler hakkında bilgiler vermeye çalışalım: 1- Tatar Birliği Yayın Organları Tatar Birliği bugün iki gazete çıkarmaktadır. Bunlardan birincisi Karadeniz gazetesidir. a-Karadeniz Gazetesi Biraz önce de belirttiğimiz gibi Karadeniz gazetesi, Romanya Türklerin, Romanya‟nın demokrasiye geçmesinden sonra ortak çıkardıkları ilk gazetedir. İlk defa Bükreş‟te yayın hayatına atılan gazete yaklaşık bir kaç ay devam etti, parçalanmadan sonra söz konusu birlik tarafından Köstence‟de çıkmaya devam etti. Büyük ebatta, 8 sayfa olarak çıkmaktadır. Aylık bir gazetedir. Romanya‟da Türkler tarafından çıkartılan bütün gazete ve dergiler gibi o da aylıktır. Gazetenin sol üstünde, İsmail Gaspıralı‟nın “Dilde, fikirde, işte birlik” sözü yer almaktadır. Sağ tarafında ise, birliğin amblemi ve gazetenin sayısı ve yılı bulunmaktadır. Orta 187; Edip Ömer, agm., s. 143-147; Altay Kerim, "Romanya'da Kitap, Gazete, Dergi ve Radyo Yayın Hayatı", Balkan Ülkelerinde Türkçe Eğitim ve Yayın Hayatı Bilgi Şöleni, Ankara 1999, s. 328–330. �kısımda ise, “Romanya Müslüman Tatar Türkleri Demokrat Birliği‟nin Yayın Organı” Karadeniz, Marea Neagra” yazısı ile Romanya, Tatar ve Türk bayraklarına yer verilmektedir. Gazetenin yayın müdürü/sahibi olarak birliğin başkanı gösterilmektedir. Baş redaktör ise, gazetenin genel yayın sekreteridir. Burada yayınlanan gazetelere baktığımızda daha çok azınlıkların faaliyetlerinin yer aldığını görmekteyiz. Gazete ilk başlarda daha çok Türkçe ve Tatar lehçesiyle yayınlanmış, bazen de Romence‟ye yer verilmiştir. Ancak son zamanlarda hızlanan Tatarca eğitimi ve Türk-Tatar ayrımı sonucunda gazete daha çok Romence ve Tatar lehçesinde çıkmaya başlamıştır. Gazetede zaman zaman Tatar edebiyatı, kültürü ve gelenekleri ile ilgili yazılara da yer verilmektedir. b-Caş Gazetesi Gazete 1998 yılında Romanya‟da yaşayan Tatar gençlerin yayın organı olarak çıkmaktadır. Gazetenin ilk sayfasının üst kısmında Karadeniz gazetesi gibi Gaspıralı‟nın sözü, üç bayrak ve birliğin amblemi yer almaktadır. Ocak 2003 itibariyle 53. sayısını çıkardı. Bu da Karadeniz gibi 8 sayfadır. Tamamen derleme, toplama haber veya bilgilerden oluşmaktadır. 2-Türk Birliği Yayın Organları Türk Birliği diye belirteceğimiz birliğin yayın organları aylık Hakses ve Genç Nesil gazeteleridir. Türk Birliğinin basın-yayınına baktığımızda yetişmiş elemanın çok az olduğunu görmekteyiz. Gazetede çalışanlar bir kaç üniversite öğrencisinden ibarettir. Onlar bilgisayardan veya başka kitaplardan aldıkları yazıları gazeteye iktibas etmektedirler. Şimdi Türk Birliği‟nin gazetelerine geçebiliriz: a-Hakses Gazetesi Tatar Birliği‟nin olsun, Türk Birliği‟nin olsun gazete ve dergilerin hepsi Köstence‟de çıkmaktadır. Hakses Gazetesi, 1998 yılında çıkmaya başlamıştır. Gazetenin sahibi veya müdürü, birlik başkanlarıdır. Büyük ebatta olup yaklaşık 10 sayfa kadardır. Daha çok birliğin faaliyetleri yer almaktadır. Bunun dışında da değişik konularda çoğunlukla iktibas türü yazılar ve haberler bulunmaktadır. Genelde birlik başkanının konuşmalarına ve yazılarına ağırlık verilmektedir. Birliğin statüsünde gazetenin Romanya Türk toplumunun tarih, gelenek ve birliğin faaliyetleri ile ilgili yazılara yer verileceği belirtilmektedir. �b-Genç Nesil Gazetesi Muhtemelen iki birlik arasındaki rekabet, gazete tiplerine de yansımıştır. Tatar Birliğinin Caş (Gençler) Gazetesine karşılık Türk Birliği Gençlik Teşkilâtı da Genç Nesil Gazetesini çıkarmaya başlamıştır. O da Hakses gibi 1998 yılında yayımlanmış, 8 sayfadan ibarettir. Fakat Hakses gibi büyük ebatta çıkmamaktadır. Aslında Hakses Gazetesi‟nin bir devamıdır. Her iki gazete de aynı gençler tarafından hazırlanmaktadır. Gazetelerin sahipleri, birlik başkanıdır. Gazetenin kurucusu, aynı zamanda başredaktörü Feizi Aisel idi. Gazete, 2006 yılında yayın hayatına son vermiştir. c--Tuna Mektupları Dergisi Tuna Mektupları, aylık bir dergidir. Kendi deyimiyle kültür, sanat ve fikir dergisidir. Türk Birliğinin Galati şubesinin bir yayını olarak 2000 yılında çıkmaya başlamıştır. Derginin sahibi, “Aşağı Tuna Araştırma, Geliştirme, Eğitim ve Kültür Merkezi Romanya Demokrat Türk Birliği”-Galati bölgesi adına Gülten Abdula‟dır. Dergi, hakemlidir. Yaklaşık, 30 sayfadır. Daha çok Türkiye‟de çıkan kitap, dergi ve gazetelerden alınan yazılara yer vermektedir. Değişik yerlerden gelen yazı ve röportajlarla da dergi zenginleştirilmektedir. Bazı yazıların Romencesi verilmektedir. Yine de Tuna Mektupları Türk Birliğinin görsel basın alanında en kalitelisidir diyebiliriz. d- Renkler Dergisi Bunların yanında Türk azınlığın sanat, kültür, araştırma yazılarını içeren ve eski dönemde yayımlanmaya başlayan Renkler adlı bir de dergi bulunmaktadır 24 . Romanya Türk yazarlarının edebî-bilimsel eserleri Kriterion Yayınevi tarafından basılmaktadır. Dergide çıkan birçok değerli çalışma vardır. Bunların yanında, yeni dönemde Türk azınlığı Romen Kültür Bakanlığı'nın gerçekleştirmektedirler. katkılarıyla Yapılan birçok uluslararası ulusal ve uluslararası sempozyumlar, sempozyumlar Renkler Dergisinde yayınlanmaktadır. Örneğin Mevlana, Yunus Emre, Sarı Saltuk gibi konularda yapılan sempozyumlarda katılımcıların tebliğleri burada okuyucuya sunulmaktadır. Renkler, yaklaşık 10 yıldan bu yana yayın hayatına son vermiştir. Onun yerini –biraz önce de belirttiğimiz gibişu an hâlen yayın hayatına devam etmekte olan gazete ve dergiler almaktadır. 24 Renkler, yayına hazırlayan, Aciemin Baubec vd., Bucureşti 1992. �B-Mektep ve Aile Mecmuası Mektep ve Aile Mecmuası, 1915 yılında Romanya‟da yaşayan Türkler tarafından Osmanlıca olarak yayınlanmış olan dergilerden sadece biridir. Yukarıda da belirtildiği gibi, o dönemlerde bölgede pek çok dergi ve gazete çıkarılmıştır. Bunlardan bir kısmının yayın hayatı çok kısa, bir kısmınınki ise uzun süre devam etmiştir. Ama, şurası bir gerçek ki, o dönemde bölge Türkleri dergisiz ve gazetesiz kalmamıştır. Bu durum, Romanya‟da komünist yönetimin iktidara gelmesine kadar devam etmiştir. Burada kısaca tanıtımını yapacağımız Mektep ve Aile Mecmuası Yrd. Doç. Dr. Erol Ülgen ile birlikte tarafımızdan Lâtin harflerine çevrilmiş, Romanya Türkleri Tatar Birliği tarafından da basılmıştır. Dergi, bölgede yaşayan Türklerin tarihine her yönüyle ışık tutması açısından oldukça önemlidir. Mektep ve Aile Mecmuası, Mehmet Niyazi‟nin25 editörlüğünde 1915 yılında yayınlanmış; on sekiz sayı çıktıktan sonra kapanmıştır. Aylık bir mecmuadır. Birinci sayfada, büyük punto ile kapaktakinin aynısı olan Osmanlıca “Mektep ve Aile” yazısı bulunmaktadır. Bunun sol tarafında derginin yılı, sayısı ve ebadı yer almaktadır. Örneğin ilk sayısında “Birinci sene, adet 1, nüshası 25 santimdir” yazısını görmekteyiz. Sağ tarafta ise, tarih, derginin fiyatı ve öğrencilere yapılacak olan indirim ibareleri yer almaktadır. Bu yazıların altında “İlmî, fennî, ictimaî, edebî, on beş günde bir çıkar mecmuadır” ifadesini görmekteyiz. Bunun da altında “Sahibi ve naşiri: Medrese-i Resmiye Türkçe muallimi ve ışık muharriri Mehmet Niyazi” ifadesi bulunmaktadır. Bundan sonra içindekiler verilmektedir. Derginin en altında ise “Adres: Mektep ve Aile, Tipografia (matba demek) “Işık”, Medgidia (Mecidiye), Romanıa” yazısını görüyoruz. Bu şekil, derginin bütün sayılarında aynıdır. Mecmua küçük boydadır. Derginin birinci sayısından son sayısına kadar içindekilere bakacak olursak şu konuların ele alındığını söyleyebiliriz: Birinci sayıda Mehmet Niyazi “Maksat ve Meslek Hakkında Birkaç Söz” başlığı altında mekteplerin dolayısıyla okumanın önemine dikkat çekmektedir. Ardından da Dobruca‟daki mekteplerin sorunlarına değinmektedir. Muallim Osman Bektaş da 25 Mehmet Niyazi, 1878 yılında bugünkü Romanya‟nın Mangayla‟ya bağlı Aşçılar köyünde dünyaya geldi. Çocukluk yıllarını köyde geçirdi. İlkokulunu köyde bitirdi. 11 yaşında İstanbul‟a gitti. Burada öğretimini tamamladıktan sonra 1898 yılında öğretmen olarak Kırım‟a gitti. Bir yıl sonra İstanbul‟a tekrar döndü. 1904 yılında babasının vefatı üzerine Köstence‟ye döndü. Buradaki Türk rüştiye okulunda öğretmen olarak çalıştı. 1914 yılına kadar bu okulda öğretmenlik ve müdürlük yaptı. 1914 yılında Romanya Dobruca‟sındaki Mecidiye‟de bulunan Müslüman Seminarı‟na (Mecidiye Medresesi) Türkçe öğretmeni olarak girdi. 1917 yılında Kırım Türklerinin çağrısı üzerine Kırım‟a gitti. Burada Hakses Gazetesini çıkardı. 1920 yılında Kırım Türkleri hükümetinin dağılması üzerine Mecidiye‟deki görevine döndü. 1931 yılında Mecidiye‟de vefat etti. Niyazi, Hakses Gazetesinden başka Dobruca Sadası, Teşvik ve Işık Gazetelerinin de öncülüğünü ve başyazarlığını yapmıştır. Bkz. Mektep ve Aile Mecmuası, s.6-9; Nedret Mahmut, “Ölümünün 60. yıldönümünde Dobrucalı Şair Mehmet Niyazi”, Renkler, Bükreş 1995, s. 127. �“Mektep ve Meslek” başlığı altında Niyazi gibi mekteplerin önemine ve sorunlarını ele almaktadır. Bu sayıda “Romanya‟da Çerçetaşlık” başlığı altında izcilik ve izciliğin şartları hakkında bilgi vermekte ve Dobruca‟da yaşayan gençleri izciliğe teşvik etmektedir. Dergide hemen hemen her sayıda en az bir de şiir bulunmaktadır. İşte ilk sayıda Mehmet Niyazi “Nisan Ayı Vatan Yavrularına” başlığı altında bir şiir yayınlamaktadır. Osman Bektaş “İctimaiyat Aile Hayatı” başlığı altında Romanya‟da yaşayan Türklerin varlıklarını devam ettirebilmelerinin şartının aile bağlarının korunması ve güçlendirilmesiyle mümkün olabileceğini belirtmektedir. İkinci sayıda yine Mehmet Niyazi “Terbiyede Gaye” başlığıyla özellikle gençlerin mekteplerde ve ailede alacakları terbiyenin önemine vurgu yapmaktadır. Kurtoğlu Gürbüz “Köy Çobanının Hikayeleri” başlığıyla bir hikaye aktarmaktadır. Osman Bektaş “Aile Hayatı”, başlığı altında aile hayatına; Halim İsa “Romanya Coğrafyası Dersleri”, başlığıyla Romanya‟nın coğrafyasına özellikle dağlarına değinmektedir. Ali Ulvi “Türk Soyu Şiir” başlığında Türklerin geçmişini şiirle aktarmaktadır. Dergide bazen okuyucularına bazı ilanlar vermektedir. Örneğin ikinci sayıda Doktor İbrahim Temo‟nun “Hıfzu‟s-Sıhhat ve Tabâbet-i Avâm” isimli kitabının çıktığını belirtmekte; yine Işık Matbaasının Türkçe ve Romence her tür kitabın basıldığı ve Mektep ve Aile Mecmuasının üçüncü sayısının önemli makalelerle çıkacağı duyurulmaktadır. Üçüncü sayıda Niyazi ve Osman Bektaş aile hayatına; Halim İsa ve Kurtoğlu Gürbüz ikinci sayıdaki makalelerine devam etmektedirler. Dördüncü sayıda Osman Bektaş izcilik; Halim İsa yine Romanya coğrafyası; Rıfat Mithat millet olarak varlıklarının korunması hakkında birer makale yazmışlardır. Mehmet Niyazi bu sayıda “Hasan‟ın Öksüzlüğü” başlığıyla bir şiir yazmıştır. Beşinci sayıda Osman Bektaş “Geçen Nüshanın Baş Makalesi Münasebetiyle “ başlığı altında yine mekteplerin sorunlarından ve bölge halkının buna duyarsızlıklarından bahsetmektedir. Halim İsa yine Romanya coğrafyası hakkında bilgi vermekte; Rıza isimli biri de Pendnâmeden bir şiir aktarmaktadır. Balçık Dobrucalı mahlası ile zaman zaman yazılan yazılmaktadır. Bu sayıda Balçık Dobrucalı “İstikbale Doğru” başlıklı yazısıyla bir hikaye aktarmaktadır. B.E isimli bir yazar da “Çiftçilik Teferruatından Tavukçuluk” başlıklı yazısıyla tavukçuluk ve hastalıklarından bahsetmektedir. Altıncı sayıdaki yazılar çoğunlukla bir önceki sayının devamı niteliğindedir. Mehmet Niyazi “Tenezzüh Manzaraları” başlıklı yazısında tren ile Pazarcık‟a yaptıkları gezi hakkında bilgi vermektedir. Osman Bektaş ise, ilim ve ilmin önemi hakkında bir yazı yazmaktadır. Halim İsa yine Romanya coğrafyası; B. E de yine tavukçuluk hakkındaki yazılarını �sürdürmektedirler. Dergide Mecidiye Medresesinden o yıl mezun olanların isimleri verilmektedir. Rıza isimli şahıs bir şiirle bu sayıya destek vermektedir. Bu sayıda dikkatimizi çeken bir husus da Romanya Kralının resminin verilmesi ve resmin altında “Haşmetli Kralımız I. Ferdinand Hazretleri” yazısı yer almaktadır. Yedinci sayıda Mehmet Niyazi, verem hastalığı; B.E tavukçuluk; Halim İsa Romanya coğrafyası hakkında makale yazmıştır. B. E. “Köy Hayatımızdan Bir Sahife” başlıklı yazısında Müslüman köylerinin bakımsızlığından bahsetmektedir. Bu sayıda Osman Bektaş da “Millet Reisleriyle, Reisler de Milletle Beraber Olmalıdır” başlıklı yazısında toplum liderlerinin milletle birlikte olmaları gerektiği belirtilmektedir. Sekizinci sayıda ilk defa İbrahim Temo “Aileyi ve Onun Mahsulü Olan Mektebi Tehdit Eden Hastalıklar” başlığında B. E yine tavukçuluğu; Halim İsa Romanya coğrafyası konusunu ele almaktadırlar. Mehmet Niyazi de bu sayıya “Dobruca Gençliği Hayatından Dün Ağa Bugün Çırak” başlıklı bir hikaye ile katkıda bulunmaktadır. Balçık Dobrucalı mahlaslı yazar da (muhtemelen Mehmet Niyazi olabilir) “Ne Bekliyoruz” başlıklı yazısında o dönemdeki Müslüman Türklerin sosyal, dini, kültürel ve eğitim bakımından istenilmeyen durumda olduğunu belirtmektedir. Doktora sayıda İbrahim Temo‟nun iki yazısı bulunmaktadır. Biri, Muallimini İslamiyye kongresi diğeri de bir önceki sayıdaki yazının devamıdır. Halim İsa, yine bu sayıda da Romanya coğrafyası hakkındaki yazısını sürdürmektedir. Rifat İslam, Pazarcık‟ta yapılan seçimi ele almaktadır. Mehmet Niyazi bu sayıda “İzdivaç Belalarından: Uğursuzluk Gelinde mi Terbiyede mi?” başlıklı yazısıyla bölge halkının sosyal sorununa dikkat çekmektedir. Balçık Dobrucalı bu sayıda “Uzaklık Hıçkırığı” başlığıyla bir şiir yazmıştır. Onuncu sayıda İbrahim Temo‟nun üç yazısı bulunmaktadır. Bunlar, “Kanla Yazılı İbret Dersleri”, “Tahribât” ve “Herkes İçin” başlıklı yazılarıdır. Balçık Dobrucalı “Hayalin” başlığıyla bir şiir yazmıştır. Yine Balçık Dobrucalı “Gagauzlar” başlığıyla Gagauzlar hakkında gerçekten önemli bilgiler vermektedir. On birinci sayıda yazarlar ve yazıları verilmekte ancak yazıların kendisi mevcut değildir. On ikinci sayıdan on sekizinci sayıya kadar yazarların hemen hemen aynı olduklarını yani İbrahim Temo, Balçık Dobrucalı, Rifat İslam ve Osman Bektaş‟ın ağırlıklı yazı yazdıklarını görmekteyiz. Genel olarak ele alınan yazıların konusu ise, Dobruca‟daki İslam mektepleri, Mecidiye Medreses, Pazarcık‟ta yapılan seçimler, mikroplar, kulakların korunması, Türk musikisi, İslam dünyasının gerilemesinin sebepleri, Gelibolu Yarımadasının tarihi ve coğrafi durumu, kız kaçırmanın kötü bir adet olduğu konuları ele alınmaktadır. Mektep ve Aile Mecmuası‟nda ele alınan önemli konuları şu şekilde sıralayabiliriz: �1- İslam dünyasının geri kalış sebebi Mehmet Niyazi ve İbrahim Temo gibi yazarlar tarafından işlenen bu konu, aslında İslam‟ın ilerlemeye engel olmadığı ve geriliğin sebebinin İslamiyete uygun olarak yaşanmamasından kaynaklandığı fikirleri üzerine temellendirilmektedir. Ayrıca, bu konulu yazılarda, hurafelerin etkisinde kalındığı ve ilerlemek için bu hurafelerin atılarak İslam‟ın özüne dönülmesi gerektiği vurgulanmış; müslümanların bulunduğu durum sert bir dille eleştirilerek ıslahat hareketlerine önem verilmesi istenmiştir. 2- Bölgedeki eğitim ve öğretime önem verilmesi, cahilliğe karşı savaş açılması Mektep ve Aile Mecmuası, 1 Nisan 1915 tarihinde Mecidiye Medresesi Türkçe öğretmeni ve Işık gazetesi yazarı Mehmed Niyazi‟nin sahipliğinde Dobruca‟da yaşayan Türk toplumunu politikanın dışında her alanda bilgilendirmek, aydınlatmak ve problemlere çözüm bulmak üzere yayın hayatına başlamıştır. Mecmuanın daha ilk sayısında derginin yayımlanış amacının, aile ve eğitime verilen önem vurgulamak olmuştur. Mecmuanın yazarları, yazılarında, bölgede yaşayan Türk ve Tatar Türklerinin eğitimi üzerinde ısrarla durmuşlardır. Mecmuanın isminin “mektep” ve “aile” olarak seçilmesi -devrin tarihî sıkıntıları içinde- çok anlamlı ve önemlidir. Ayrıca mecmuada yer alan yazılar arasına serpiştirilen ve bölgede o dönemde yaşayan insanlar için önem arzeden özellikle günümüzde de ihtiyaç duyulan birlik ve beraberlik mesajları da dikkati çekmektedir. Bütün bunların dışında yazarlar, bölgede geçimini çiftçilikle sağlayan insanların her türlü ziraat usullerini öğrenmelerini ve gelirlerini artırmalarını da telkin etmişlerdir. Mektep ve Aile Mecmuası, yayın ilkesine uyarak sayfalarını edebiyat, fen ve sosyal konulara ayırmıştır. Mecmuada şiirler ve hikâyelerin yanısıra, eğitim, sağlık, ziraat, tarih, coğrafya, musikî ve ilâhiyatla ilgili makaleler, bölgedeki kültür hayatıyla ilgili haberler ve ilânlar yer almaktadır. Mecmuanın önemli yazarları arasında bulunan ve o dönemde bölgede siyasî yönüyle hayli etkili olduğu bilinen İttihad ve Terakki mensubu doktor İbrahim Temo, mesleği gereği okuyucuları sağlık konusunda bilgilendirmektedir. Temo yazılarında, özellikle devrinin en kötü hastalıkları arasında yer alan verem ve tifonun oluşum sebepleri ve tedavi yöntemlerini anlatmaktadır. Onun yazılarını devrinin eğitim ve sağlık durumunu tespit etmek açısından önemli görmekteyiz. Mecmua başta sahibi ve başyazarı Mehmet Niyazi olmak üzere idealist eğitimci bir kadro tarafından çıkarılmıştır. Mecmuanın önemli yazarları arasında İbrahim Temo, Osman Bektaş, Halim İsa, Rif‟at İslâm, Eyüb Ahmedî gibi yazarlar vardır. Daha sonra yayımlanan gazete ve �mecmuaların koleksiyonlarına baktığımızda, Dobruca‟daki kültür hayatının tanziminde Mektep ve Aile mecmuasında yazı hayatına başlayan genç yazarların rolünü görmek mümkündür. Mektep ve Aile mecmuası yazarlarının yazılarına baktığımızda, derginin bölge insanı ile ilgili her konuda yazıların yer aldığını söyleyebiliriz. Örneğin birinci sayıda ilk yazı “Maksat ve Meslek Hakkında Birkaç Söz” başlığı ile Mehmet Niyazi‟ye aittir. Niyazi yazısında Dobruca‟da yaşayan Türkler‟in, bölgenin Romenlerin hakimiyetine geçişi ile içeirisinde bulundukları sıkıntıları –özellikle eğitim ile ilgili sıkıntıları- dile getirmekte ardından da neden böyle bir mecmua çıkardıklarını açıklamaktadır: ....Dobrucamızda İslâm maarifi bunu bütün hakikatleriyle, çirkinlikleriyle ispat ediyor. Bizde maarif kadimdir. Bu, inkâr edilmez. Her bir câmi-i şerîfin, her bir mescidin yanıbaşında bir mektep inşaası düşünen ve unutmayan ecdâdımız şüphesiz maarifin kadrini takdir etmişler. Fakat o küçük ve sıhhate, terbiyeye muvâfık olmayan mektebi daha âlî, her nev ihtiyaca muvafık bir surette yapacak dimağlar yetiştirecek de muallimler idi. Demek ki cemaat, İslâmiyet feyziyle câmi-i şerîf ittisâline mektep bina ederek çocuklarını okutmağı düşünmüş de o devrin muallimleri daha güzel daha feyz-nâk mektepler inşa etmeğe müstaid adamlar yetiştirmeğe muvaffak olamamışlar. Bize esas, bir ana yolu lâzımsa o da mekteplerimizdir. Mekteplerimize ne kadar dikkat ve itina edersek o nispette terakki eder ve çocuklarımızı o kadar sevmiş ve acımış oluruz. O şart ile ki, muallimlerimiz çalışmanın yolunu bilmeli, öğrenmelidir. Hatt-ı hareket muayyen olmazsa, muallimlerde vahdet-i efkâr bulunmazsa gaye-i maksûda vuslat kabil olmaz. Binâenaleyh, umum Dobrucamız muallimlerinin hedefi olmadıkça, aynı emele, aynı gayretle çalışmadıkça yine hiçbir şeye muvaffak olamayacağımızdan emin olmalıyız. Köstence'de, Pazarcık'ta, Silistre'de, Balçık'ta, Tutrakan'da birer rüştiye mektebimiz olduğu(nu) biliyoruz. Bu mekteplerin tatbik ettikleri programların ayrı ayrı olduğunu da biliyoruz. Her bir İslâm köyünde iyi fena bir ibtidâî mektebi vardır. Fakat bu mektepler, ne bir programa mâliktir, ne de güzel bir idareye tâbidir. İşte bu mevcutlardan istifade etmek için onları ıslâh etmek kâfidir. Bunu yapacak yine muallimlerdir. Hele ailevî hayatımız ne kadar merhamete şâyândır. Köylerde, hatta kasabalarda öyle islâm ailelerine tesadüf edilir ki, insan kendini onların arasında görünce, binlerce sene evvelki hayatımıza intikal etmiş olur, bu ibtidâî hâlete nazar-ı istiğrâb değil, nazar-ı merhamet atfetmeliyiz. Bu zavallı aile her türlü mânâsıyla mahkum bir valide, pek mahdut bir �fikr ü zekâ zebûnu bir kızcağız muhitinde tâbi olduğu görenekten mâadâ bir terbiye ile müteallim olmayan birkaç küçük yavru daha bîçâre bir pederden müteşekkildir. İhtimal o kızcağız, mektebe de gönderilmiş, fakat evden mektebe gittiği zamandaki ciyâdet-i zihniyyesini zâyî ederek mektepten avdet etmiş, o günden itibaren ziyâsız ve rutubetli bir köşede iğne ile iplik saymağa mahkum olmuştur. O bir gün valide olacak; kim bilir nasıl bir cehl numûnesiyle bir aile teşkil edecekler?! Bunların çocukları da aynı göreneğe esir olup gitmeyecek midir? O bî-günah kız mektepte geçirdiği beş altı sene zarfında bir ev ... idaresine dair oldukça güzel bir fikir telkîh edilebilirdi. Bundan yine muallimler mesuldür. Ne fena âdetlerimiz vardır ki binlerce seneden beri sürükleyerek bugüne kadar getirmişiz. Onları - ne kadar çirkin olsa bile - muhafaza etmekten bir haz duyarız. Kezâ milliyetimizin tarihi an'ânâtına, şanına, şerâfâtına delalet eden âdetlerimiz de vardır ki terketmişiz. Müstahsen olanları metruk müstekrehleri de mahfuz kalmış. Bizi bir cihetten kemiren bunlardır. "Mektep ve Aile" mecmuası bu gibi ilmî, ictimâî hayatımızı teşrîh edecek, noksanlarımızı, elemlerimizi açık bir lisanla anlatmağa çalışacaktır. Bu hususta usulü dairesinde yazılan - politikadan mâadâ - her nevî münâkaşâta, mübâhasâta sahifeleri açıktır. Yeter ki, Dobrucamız hayât-ı İslâmiyyesine tenvire bâis olsun. Milletini seven ve fikren, kalemen, hizmetini esirgemeyen, evlâdına acıyan, istikbalini düşünen erbâb-ı hamiyyetin dest-i muâvenetlerini uzatacaklarından eminim. Hemen Cenâb-ı feyyaz-ı mutlak tevfîkini refîk etsin”. Mecmuada sağlık ile ilgili konular ise, doktor İbrahim Temo tarafından ele alınmaktadır. O dönemde yaygın olan verem hastalığını gindeme getirmekte ve çareleri sunmaktadır. Ayrıca „Herkes” için adını verdiği başlıkta hayvanlardan insanlara bulaşan hastalıklar ve mikroplar hakkında halkı bilgilendirmekte ve alacakları önlemleri açıklamaktadır. Bütün yazarların yazılarını burada teker teker ele almamız mümkün eğildir. Zaten önemli olanlardan bir kaçını burada sunmuş olduk. Sonuç Sonuç olarak şunları maddeler halinde sıralayabiliriz: 1-Romanya Türklerinde basın yayın çalışmaları, Romanya’nın bağımsızlığını kazandığı 1878 yılından sonra 1800’lü yıllarda başlamıştır. Bundan öncesinde Dobruca Osmanlı hâkimiyeti altında idi. İstanbul’da yayınlanan eserler, gazete ve dergiler bölgeye ulaştırılmış; bu nedenle de bölge halkı müstakil bir çalışma içerisine girmemişlerdir. �2- Romanya Türklerinde edebiyat çalışmaları ilk başta –yukarı isimlerini belirttiğimiz gibi- gazete ve dergi çıkarmak ve buralara yazı yazmakla başlamış; daha sonra müstakil edebiyat çalışmaları ile devam etmiştir. 3-Bölgede çıkan gazete ve dergilerin çoğunluk olarak uzun süreli olmadıklarını söyleyebiliriz. Zaman zaman kendi aralarında çıkan anlaşmazlıklar yüzünden kapanmıştır. 4-Bölgede yayınlanmış olan gazete ve dergilere baktığımızda işledikleri konular, halkın kendi din, dil, gelenek ve göreneklerini yani kimliklerini korumalarının gerekliliği; bunu sağlamak için her alanda eğitimin zorunlu olduğu; Romanya hükümetine karşı sadık birer vatandaş olmalarının zorunluluğu şeklindedir. 5-Romanya Türklerinde basın yayın çalışmalarını üç döneme ayırabiliriz. Birincisi Romanya’nın Osmanlı hâkimiyeti altında olduğu dönem; diğeri de Romanya’nın bağımsızlığını elde ettiği dönemdir. İkinciyi de krallık dönemi, komünist öncesi ve sonrası dönem olarak üçe ayırabiliriz. 6-Romanya Türkleri basın yayın hayatı en verimli çağını komünist dönem öncesinde yaşamıştır. Bu dönemde başta Mehmet Niyazi olmak üzere pek çok yazar ve şair yetişmiştir. 7-Romanya’nın komünist yönetimin eline geçmesiyle –diğer azınlıklarda olduğu gibiTürklerde de basın yayın hayatı çalışmaları duraklamış; ancak buna rağmen edebiyatçılar varlıklarını ve mücadelelerini vermeye devam etmişlerdir. 8-Romanya’nın 1990 yılında baskıcı komünist yönetimden kurtulup demokrasiye geçmesiyle bölgede yaşayan Türkler, temel hak ve özgürlüklerine yeniden kavuşmuşlardır. Gazetelerini, dergilerini, ders kitaplarını ve yazarlar kitaplarını rahatlıkla hatta Romanya hükümetinin azınlıklara ayırdığı bir bütçeyle çıkarabilmektedirler. 9-Maalesef, böylesi bir özgürlüğe karşın -bölge halkı arasında bilfiil üç yıl kalmış birisi olarak- şunu rahatlıkla söyleyebilirim ki gençlerde -diğer alanlarda olduğu gibi- basın yayın hayatında da eskiye oranla bir düşüş vardır. Çalışmada da görüleceği gibi şu an mevcut gazete ve dergilerin önceki dönemlerde çıkmış dergi ve gazetelerle mukayese etmemiz mümkün değildir. 10-Romanya Türkleri, Tatar ve Anadolu Türkleri olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Bunlar arasında basın yayın çalışmalarında Tatar Türklerinin daha ileri boyutta olduklarını söyleyebiliriz. Kaynakça Aksu, Ali, (2003) Romanya Müslüman Türklerinin Dünü Bugünü, Köstence. Aksu, Ali -Erol Ülgen, (2003), Mektep ve Aile Mecmuası, Köstence. �Altay, Kerim, "Romanya'da Kitap, Gazete, Dergi ve Radyo Yayın Hayatı", Balkan Ülkelerinde Türkçe Eğitim ve Yayın Hayatı Bilgi Şöleni, Ankara 1999, s. 328–330. Ayverdi, Ekrem Hakkı, (2000), Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri, İstanbul. Boğdan, Petru, (1901), Studii şi Documente cu Privire la Istoria Romanilor, Bucharest. Cıachır, Mihail (1982), “Basarabyalı Gagauzların Tarihi”, Türk Dünyası Araştırmaları, İstanbul. Decei, Aurel, “Dobruca”, İA., by ty, III, 633. Ekrem, M. Ali, (1994), Din Istorıa Turcilor Dobrogeni, Bucureşti. Guboğlu, Mihail, (1981) “Romen Ulusunun Eski Türk Kavimleri ile İlişkileri Hakkında”, VIII. Türk Tarih Kongresi 11–15 Ekim 1976, Ankara. Karpat, Kemal, “Dobruca”, DİA., İstanbul 1994, IX, 483 Kurat, Akdes Nimet, (1937), Peçenek Tarihi, İstanbul. Memet, Yakup, (1976), Prezente Musulmane ın Romanıa, by. Nuredin, Ibram, (1999), Dobruca’daki Müslüman Topluluğun Manevi Hayatından Sayfalar, çev., Belghiuzar Cartali Bulıga, Namık Kemal Yıldız, Köstence. Ülküsal, Müstecib, (1987), Dobruca ve Türkler, Ankara. ----------, (1995) Kırım Yolunda Bir Ömür, Ankara. Popovıc, Alexandre, (1995), Balkanlarda İslam, çev., Komisyon, İstanbul. Ömer, Edip, (1992) “Dobruca‟da Türk-Tatar Basınının Tarihçesi” Renkler Dergisi, Bucureşti Renkler, yayına hazırlayan, Aciemin Baubec vd., Bucureşti 1992. Sertoğlu, Mithat, (1976) “Türkler ve Bizans”, Tarih Mecmuası, İstanbul. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2221 Title A name given to the resource OSMANLININ ROMANYA’DAN ÇEKİLİŞİNDEN GÜNÜMÜZE KADAR ROMANYA TÜRKLERİNCE YAYINLANAN DERGİLER VE MEKTEP VE AİLE MECMUASI Author Author AKSU, Ali Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Journals, Mektep ve Aile, Literary, cultur, Romanian Turks. ÖZET Romanya Türkleri, Osmanlının bölgeden çekilmesinden sonra pek çok sayıda dergi çıkarmışlardır. İlk çıkan dergiler, Osmanlıca, sonrakiler ise Türkçe olarak yayımlanmıştır. Örnek olarak Dobruca, Hareket, Sadâkât, Şark, Işık, Emel, Sadây-ı Millet, Türk Birliği gibi dergileri verebiliriz. Mektep ve Aile Mecmuası da bunlardan biridir. Mektep ve Aile Mecmuası, 1915-1916 yılları arasına Romanya’da yayımlanmış aylık bir dergidir. Mehmet Niyazi ve İbrahim Temo gibi yazar ve aydınlar bu dergiye makale yazmışlardır. Mektep ve Aile dergisi, edebi, ilmî ve ictimâî bir dergidir. Bu bildirimizde Romanya Türkleri tarafından yayımlanmış olan dergileri ve Mektep ve Aile dergisi ele alınmıştır. O dönemin edebi ve kültürel durumuna ışık tutulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/685fb5f8fbc4b80fc2175c2753376ac0.docx a14cca4078ae9c7e6b5587a1f8e7c9ad https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a2c70cae1f8e00483d227f4c41c2c3d0.pdf a86d05af208d4bb5fc7cf6048fdf26ea PDF Text Text Mr. sc. Denis Pajić, viši asistent Sunčica Vejzović, asistentica Pravni fakultet Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru OSNOVNE KARAKTERISTIKE NOVOG MALOLJETNIČKOG ZAKONODAVSTVA U BOSNI I HERCEGOVINI U Bosni i Hercegovini procesno postupanje prema maloljetnicima koji su u sukobu sa zakonom propisano je na četiri zakonodavna nivoa ( BiH, FBiH, RS i BD BiH). Od 2010. godine pristupilo se izradi teksta posebnog Zakona na enititetskim nivoima, s obzirom da zbog nepostojanja političke volje nije bilo moguće usvojiti jedinstveni zakon, na državnom nivou, koji bi rješavao pitanja maloljetnika koji su u sukobu sa zakonom. Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku prvo je donesen u Republici Srpskoj, zatim u Brčko Distriktu BiH, te na kraju u Federaciji BiH. Bosna i Hercegovina na normativnom planu potencira izgradnju posebnog odnosa prema maloljetnicima i načelo najboljeg interesa djeteta je prihvaćeno kao temeljno načelo u okviru maloljetničkog pravosuđa. U radu je dat pregled osnovnih karakteristika novog maloljetničkog zakonodavstva u entitetima BiH, objašnjeni su principi sadržani u Zakonu o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku FBiH, organi uključeni u postupak, vrste alternativnih mjera i sankcija koje se izriču maloljetnim učiniocima krivičnih djela, te postupak za krivična djela na štetu djece i maloljetnika. Ključne riječi: maloljetnik, najbolji interes djeteta, minimalna prava, alternativne mjere, policijsko upozorenje 1. Uvodne napomene U Bosni i Hercegovini procesno postupanje prema maloljetnicima koji su u sukobu sa zakonom regulisano je na četiri zakonodavna nivoa: na nivou Bosne i Hercegovine (BiH), Federacije Bosne i Hercegovine (FBiH), Republike Srpske (RS) i Brčko Distrikta (BD). S obzirom na četiri zakonodavna okvira u Bosni i Hercegovini koji regulišu pitanja djece i maloljetnika u sukobu sa zakonom, javljaju se i razni problemi praktične prirode koji se tiču provođenja zakona, te izvršenje mjera i sankcija koje sudovi izriču maloljetnicima. Dodatan problem predstavlja i činjenica što su u Bosni i Hercegovini na snazi „paralelni sistemi zakonskih propisa o maloljetnicima“ u smisli da se na nivou institucija BiH i FBiH ova pitanja uređuju posebnim i specifičnim pravnim normama u okviru materijalnog, procesnog i izvršnog krivičnog prava, a u RS i BD BiH prema odvojenom zakonodavstvu prema maloljetnicima.1 1 Sijerčić-Čolić, H.; Krivično procesno pravo, Knjiga II, Tok redovnog krivičnog postupka i posebni postupci; Treće izmijenjeno i dopunjeno izdanje; Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2012., str. 185. 251 �Zbog nepostojanja političke volje nije usvojen od strane Parlamentarne skupštine BiH tokom 2008. godine jedinstven zakon u oblasti maloljetničkog zakonodavstva. Shodno tome pristupilo se izradi teksta zakona na entiteskim nivoima i na nivou Brčko Distrikta. Republika Srpka je u januaru 2010. godine usvojila Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku2 (u daljem tekstu ZZPDM RS) koji je stupio na snagu 1. januara 2011. godine. Na ovaj način u Republici Srpskoj su specifična pravila o maloljetnim delikventima izdvojena iz materijalnog, procesnog i izvršnog zakonodavstva i na taj način su ugrađena u jedinstven zakonski tekst. Na isti način postupljeno je i u Brčko Distriktu BiH gdje je je donesen Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku ( u daljem tekstu ZZPDM BD).3 U Federaciji Bosni i Hercegovini također je donesen Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom posupku4 (u daljem tekstu Zakon), a primjenjivat će se istekom godinu dana nakon stupanja na snagu. 2. Princip najboljeg interesa djeteta u krivičnom pravu Specifičan položaj maloljetnih učinilaca krivičnih djela u BiH je najbolje sagledati iz aspekta međunarodnih standarda o zaštiti prava djece i maloljetnika. Međunarodni okvir za maloljetničko pravosuđe čine: Konvencija UN-a o pravima djeteta (1989), Standardna minimalna pravila UN-a za primjenu sudskih postupaka prema maloljetnicima ili „Pekinška pravila“ (1985), Pravila UN-a za zaštitu maloljetnika od neosnovanog lišenja slobode ili „Pravila iz Havane“ (1990), Smjernice UN-a za prevenciju maloljetničke delikvencije ili „Smjernice iz Rijada“ (1990), Evropska konvencija o ostvarivanju prava djeteta (1996), te preporuke Vijeća Evrope o maloljetničkoj delikvenciji. Ovi dokumenti nisu direktno obavezujući u BiH, ali je njihova primjena poželjna kod uređenja maloljetničkog pravosuđa, s obzirom da predstavljaju dobru praksu. Konvencija UN-a o pravima djeteta (u daljem tekstu: Konvencija) naročito naglašava obavezu država koje su je ratifikovale da poštuju i osiguraju utvrđena prava svakog djeteta koje se nalazi pod jurisdikcijom te države, bez diskriminacije po bilo kojem osnovu. Posebna pažnja posvećena je pravima djece koja su došla u sukob sa zakonom. Naglašava se i potreba postupanja prema njima kao prema ravnopravnim ljudskim bićima, što podrazumijeva napuštanje rigidnog parens patriae odnosa koji ograničava njihove mogućnosti da izraze svoje mišljenje i da učestvuju u svim aktivnostima koje se tiču njihovog života. 2 Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku („Službeni glasnik RS”, br. 13/10). 3 Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku („Službeni glasnik Brčko Distrikta”, br. 44/11) 4 Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku („Službene novine FBiH“, br. 7/14). 252 �UN-ov Komitet za prava djeteta identifikovao je četiri opća načela na kojima se zasnivaju sva prava sadržana u Konvenciji: - Načelo nediskriminacije - Pravo na život i razvoj - Najbolji interes djeteta - Sloboda izražavanja mišljena5 Najbolji interes djeteta je istaknut kao najvažnije načelo koje pri donošenju svih odluka i izvršenju odluka koje utiču na dijete ili na djecu kao skupinu. Sva navedena načela mogu se primjeniti jednako i na maloljetnike, a ne samo na djecu. U presudi Evropskog suda za ljudska prava (u daljem tekstu EKLJP), Sahin protiv Njemačke6 Sud je istakao važnost poštovanja prava navedenih u Konvenciji navodeći da su „ljudska prava koja imaju djeca i standardi prema kojima sve države članice trebaju težiti u ostvarivanju prava djece navedeni u Konvenciji o pravima djece.“ Bitan segment načela najboljeg interesa djeteta jeste načelo učešća ili pravo na izražavanje svog mišljenja, koje podrazumijeva da djeca imaju pravo da iskažu svoje mišljenje i da iznesu svoje stavove o svim pitanjima koja se njih tiču jedno je od rukovodećih načela Konvencije.7 Iako to ne znači da će njihovo mišljenje uvijek biti prihvaćeno i da će se po njemu postupati, mišljenju djece treba posvetiti dužnu pažnju i ozbiljno uzeti u obzir, naravno u skladu sa njihovim uzrastom, zrelošću i okolnostima samog predmeta. Pominjanje formulacije “omogućava da dijete u skladu sa uzrastom i zrelošću izrazi svoje mišljenje o svim pitanjima koja se na njega odnose”8 ne treba tumačiti kao ograničenje, već prije kao dužnost organa krivičnog postupka da u potpunosti procjene, koliko je to moguće, odgovarajuću sposobnost djeteta. Umjesto da olako zaključe da dijete nije u stanju da formira sopstveno mišljenje, treba poći od pretpostavke da dijete, u suštini, posjeduje tu sposobnost.9 Pri tome uzrast ne treba da predstavlja prepreku za pravo djeteta da u potpunosti učestvuje u pravosudnom postupku.10 5 Analiza usklađenosti zakonodavstva Bosne i Hercegovine sa Konvencijom o pravima djeteta, Institucija ombudsmena za ljudska prava Bosne i Hercegovine u saradnji sa Save the children, Norway, Sarajevo, 2009., str. 9. (http://www.ombudsmen.gov.ba/documents/obmudsmen_doc2013032607124915bos.pdf)(datum posjete stranice18.11.2013.) 6 Sahin protiv Njemačke, zahtjev br. 30943/96; (2003) ECHR 340, presuda od 08. jula 2003., par. 39. 7 Čl. 12. Konvencije UN-a o pravima djeteta 8 Čl. 1. Zakona 9 U predmetu Sahin protiv Njemačke, predstavka br. 30943/96, presuda od 8. jula 2003. godine, Evropski sud za ljudska prava je zaključio da je došlo do suštinskog kršenja prava iz Evropske konvencije o ljudskim pravima zbog toga što nisu saslušani stavovi samog djeteta, i ukazao na to da je domaći sud trebao da preduzme znatne korake kako bi obezbijedio neposredan kontakt sa djetetom jer su, isključivo na taj način, mogli da budu utvrđeni najbolji interesi djeteta. 10 Čl. 18. Smjernica UN-a o pravosuđu i stvarima u kojima su djeca žrtve i svjedoci krivičnih djela (ECOSOC Res 2005/20, 22. juli 2005. godine). 253 �Usko povezano sa najboljim interesom djeteta je i njegovo pravo na pravično suđenje (fair trail). Pristup prema djeci koja su u sukobu sa zakonom treba biti u skladu sa odredbom člana 40. stava 1. Konvencije, a to je da države stranke priznaju svakom djetetu koje je osumnjičeno ili optuženo, ili za koje je utvrđeno da je prekršilo krivični zakon, pravo da se sa njim postupa na način koji je u skladu sa promicanjem njegovog osjećaja dostojanstva i vrijednosti, kojim se jača djetetovo poštovanje ljudskih prava i temeljnih sloboda drugih i koji uzima u obzir djetetovu dob i poželjnost promicanja njegovog povratka u zajednicu te njegovog preuzimanja poslovne uloge u toj zajednici. Prema tome cilj je maloljetničkog pravosuđa rehabilitacija i socijalna integracija djeteta. 11 Zbog specifičnosti maloljetničkog pravosuđa, proceduralne mjere zaštite djeteta kao počinioca krivičnog djela imaju dodatnu važnost jer one moraju, između ostalog, zaštiti najbolji interes djeteta i osigurati poštovanje prava djeteta da bude saslušano, ali i u konačnici dovesti do njegove socijalne integracije.12 Član 40. stav. 2. b) Konvencije propisuje da svako dijete koje je osumnjičeno ili optuženo za povredu krivičnog zakona ima najmanje sljedeća jemstva: (i) smatra se nevinim dok mu se krivnja ne dokaže (ii) da bude odmah i direktno obaviješteno o optužbama protiv njega i ukoliko je potrebno preko njegovih roditelja ili zakonskih staratelja i da ima pravnu i drugu odgovarajuću pomoć u pripremi i prezentiranju svoje odbrane (iii) da se postupak vodi bez odlaganja od strane nadležnog, nezavisnog i nepristrasnog organa ili sudskih tijela, u pravičnom saslušanju u skladu sa zakonom, u prisustvu pravne ili druge odgovarajuće pomoći, i osim ako se ne smatra da to nije u interesu djeteta, posebno uzimajući u obzir njegove godine, ili položaj njegovih roditelja ili zakonskih staratelja (iv) da ne bude prisiljeno da svjedoči ili prizna krivicu; da se ispituju ili da budu ispitani svjedoci druge strane i da se obezbijedi učešće i ispitivanje njegovih svjedoka pod jednakim uslovima (v) da ukoliko se smatra da je prekršilo krivični zakon, ovu odluku i svaku donesenu mjeru koja iz toga proizilazi, ponovo razmatra viši, nadležni, nezavisni i nepristrasni organ, ili sudsko tijelo u skladu sa zakonom (vi) da ima besplatnu pomoć prevodioca ukoliko dijete ne može da razumije ili ne govori jezik koji se koristi (vii)da se poštuje njegova privatnost u svim fazama postupka. Bosna i Hercegovina je Konvenciju o pravima djeteta preuzela notifikacijom o sukcesiji 23. novembra 1993. godine, što je prema međunarodnom pravu stvorilo obavezu BiH da Konvenciju implementira i da uskladi svoje zakonodavstvo u skladu sa odredbama ovog instrumenta, te da preduzme sve neophodne korake kako bi osigurala efikasnu impelemntaciju 11 Human Rights in the Administration of Justice; A Manual on Human Rights for Judges, Procesutors and Lawyers, Office of the High Commissiner for human rights in corporation with the International Bas Association, UN; New York and Geneva, 2003., str. 408. 12 Ibidem, str. 411. 254 �ugovornih odredbi. Iz toga jasno proizilazi obaveza BiH da svoje zakonodavstvo, vezano za krivičnu odgovornost djece i maloljetnika, uredi na način da će se prvenstveno voditi principom najboljeg interesa djeteta, te potom i svih načela koja su usko povezana sa ovim glavnim načelom. 3. Odredbe Zakona o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku FBiH Usvojeni zakoni o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku u RS, BD BiH te FBiH su po mišljenjima mnogih stručnjaka dobro urađeni i koncipirani. Bitna i pozitivna karakteristika ovih zakona jeste što je po prvi put u krivičnom zakonodavstvu u BiH u posebnom zakonskom tekstu objedinjen materijalni, procesni i izvršni pravni aspekt oblasti maloljetničkog zakonodavstva. Bez namjere da detaljno analiziramo sve odredbe Zakona o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u FBiH u nastavku rada ćemo se osvrnuti na njegove osnovne karakteristike (principe i načela sadržane u Zakonu, organe u postupku prema maloljenticima, alternativne mjere i sankcije i postupak za krivična djela na štetu djece i maloljetnika). 3.1. Osnovni principi sadržani u Zakonu Novi propisi afirmišu dosadašnji razvoj, unapređuju položaj maloljetnika u krivičnom pravu i utiču na stepen harmonizacije nacionalnih propisa sa međunarodnim dokumentima o sudstvu za maloljetnike.13 U okviru opštih odredbi (članu 1-11. Zakona) naglašena su osnovna načela i rukovodeći principi koji se protežu kroz cijeli zakonski tekst i oslikavaju sam karakter zakona, a sve u cilju zadovoljavanja principa najboljeg interesa djeteta. Uvažavanje dostojanstva maloljetnika i njegova zaštita od diskriminacije izražena je u član 1. Zakona gdje se između ostalog navodi “dužnost sudova, tužilaštava, ovlaštenih službenih osoba, organa starateljstva, porodice, škole, kao i svih drugih institucija na svim nivoima društvene zajednice kao i drugih učesnika uključenih u krivičnu proceduru da postupaju na način kojim se bez diskriminacije unapređuje osjećaj dostojanstva i lične vrijednosti djeteta”. Nadalje, u članu 4. Zakona naglašeno je načelo nediskriminacije prema kojem se nalaže obaveza jednakog postupanja “prema maloljetnicima i mlađim punoljetnim osobama u svim fazama krivičnog postupka bez obzira na: rasu, boju kože, spol, jezik, vjeroispovjest, političko ili drugo uvjerenje, nacionalno, etničko ili socijalno porijeklo, imovinsko stanje, status stečen rođenjem ili drugi status maloljetnika, njegovog roditelja, usvojioca ili staratelja, kao i na druge oblike različitosti.” Riječ je o osnovnim zahtjevima na planu ljudskih prava, koji su naglašeni u brojnim međunarodnim dokumentima i kao takva implementirana u domaća zakonodavstva.14 13 14 Sijerčić-Čolić, H., op. cit., str. 195. Vidi čl. 2. i čl. 40. st. 1. Konvencije UN o pravima djeteta. 255 �Maloljetniku pripadaju minimalna prava koja se poštuju u svim fazama krivičnog postupka i ona se odnose na pravo maloljetnika da mu se jasno kaže zbog čega se optužuje, da se smatra nevinim dok se ne dokaže suprotno, da se brani šutnjom, da mu se priznanje ne iznuđuje silom, pravo na pravnu pomoć advokata (maloljetnik mora imati branioca prilikom prvog ispitivanja od strane tužioca ili ovlaštene službene osobe, kao i tokom cijelog postupka), pravo na prisustvo roditelja ili staratelja, pravo na provođenje postupka “bez odlaganja”, pravo na unakrsno ispitivanje svjedoka suprotne stranke kao i pravo na pozivanje i saslušanje vlastitih svjedoka pod jednakim uvjetima, te pravo na djelotvoran pravni lijek (član 5. Zakona). Djeca treba da budu obavještena o svojim pravima15, ali isto tako trebaju biti obavještena o instrumentima koje mogu koristiti kako bi zaista ostvarili svoja prava ili kako bi, kada je to potrebno, odbranili ili zaštitili ta prava. Pravo na privatnost maloljetnog učinioca krivičnog djela se poštuje u svim fazama postupka tako da se medijima neće objaviti ime i drugi podaci koji otkrivaju identitet maloljetnika (čl. 7. Zakona). Aninimnost i zaštita podataka o ličnosti maloljetnog učinioca krivičnog djela posebno je važna u odnosu na sredstva javnog informisanja.16 Mogući načini zaštite privatnosti u medijima između ostalog se odnose na prihvatanje anonimnosti ili pseudonima, izostavljanje iz svih dokumenata imena i drugih elemenata na osnovu kojih bi se maloljetnik mogao identifikovati ili zabrana bilo kakvog vida snimanja (fotografskog, zvučnog ili video zapisa).17 U kontekstu restorativne pravde i pokušaja usavršavanja instrumenata u borbi protiv maloljetničke delikvencije s jedne strane i uspješne resocijalizacije maloljetnika s druge strane, u posljednje vrijeme sve više pažnje se poklanja alternativnim mjerama. Tu se prije svega misli na alternativne mjere koje se mogu izreći prije pokretanja krivičnog postupka u vidu ograničenja načela legaliteta krivičnog gonjenja, odnosno primjene načela oportuniteta za maloljetne učinioce krivičnih djela.18 I novi zakonski tekst afirmiše načelo oportuniteta kroz primjenu odgojnih preporuka. Tako, tužilac za maloljetnike i sudija za maloljetnike u skladu sa principima i pravilima propisanim ovim zakonom i podzakonskim aktima, razmotrit će mogućnost da ne pribjegavaju vođenju formalnog krivičnog postupka nego da slučaj maloljetnog učinioca krivičnog djela riješe primjenom odgojnih preporuka kada su one u najboljem interesu maloljetnika (čl. 8. Zakona). 15 Čl. 42. Konvencije UN o pravima djeteta Čl. 8. Standardnih minimalnih pravila UN za maloljetničko pravosuđe (Pekinška pravila) navodi da će „pravo na privatnost maloljetnika biti poštovano u svim fazama postupka kako bi se izbjegle štetne posljedice po njega uslijed neodgovarajućeg publiciteta ili etiketiranja. U načelu, neće se objavljivati nikakve informacije na osnovu kojih se može identifikovati maloljetni prestupnik.“ 17 U predmetu V. protiv Ujedinjenog Kraljevstva, predstavka br. 24888/94, presuda od 16. decembra 1999. godine, Evropski sud za ljudska prava je zaključio da „s obzirom na to da je riječ o mlađem maloljetniku koji je optužen za teško krivično djelo koje privlači visok nivo pažnje medija i veliki javni interes, potrebno organizovati ročište na način da se na najmanju moguću mjeru svede osjećaj zastrašenosti i inhibiranosti optuženog maloljetnika.“ 18 Sijerčić-Čolić, H., Vranj, V., Uvod u penologiju i izvršno krivično pravo Bosne i Hercegovine, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, 2011, str. 158. 16 256 �Potencirajući dobrobit maloljetnika koji se nalazi u sukobu sa zakonom, propisana je mogućnost izbora i primjene zakonom predviđenih sankcija i mjera koje su prilagođene ličnim karakteristikama, sredinama i prilikama u kojima maloljetnik živi i u srazmjeri sa okolnostima i težinom učinjenog krivičnog djela i uvažavanjem prava osobe oštećene krivičnim djelom (čl. 9. Zakona). Dakle, u pogledu krivičnih sankcija za maloljetnike, novo zakonodavstvo se temelji na principu postupnosti u izricanju krivičnih sankcija19 (koji znači da, ukoliko nisu primjenjene odgojne preporuke kao primarni odgovor na maloljetničku delikvenciju, u izricanju krivičnih sankcija prednost treba dati prvo mjerama upozorenja, zatim mjerama pojačanog nadzora, te na posljednjem mjestu kazni maloljetničkog zatvora) i principu srazmjenosti (koji podrazumjeva mogućnost izbora i primjene zakonom predviđene sankcije i mjere koje su prilagođene ličnim svojstvima, sredini i prilikama u kojima maloljetnik živii koje su u srazmjeri sa okolnostima i težinom učinjenog krivičnog djela, uz uvažavanje prava osobe oštećene krivičnim djelom). 3.2. Organi u postupku prema maloljetnicima Jedna od karakteristika Zakona jeste i specijalizacija svih organa koji učestvuju u postupku prema maloljetnicima. U skladu s tim propisane su i nove nadležnosti organa starateljstva, policije, tužilaštva, suda, kao i nadležnih ministarstava. Zakon predviđa formiranje posebnih odjeljenja za maloljetnike pri sudovima prvog stepena, tužilaštvu i u policijskom organu, koja se sastoje od jednog ili više (sudija, tužilaca ili ovlaštenih službenih osoba) i jednog ili više stručnih savjetnika. Predviđeno je da sudije i tužioci moraju imati izražene sklonosti za odgoj, potrebe i interese mladih i posebna znanja.20 Stručni savjetnici mogu biti: socijalni pedagozi – defektolozi, socijalni radnici, pedagozi i psiholozi. Obim njihovih nadležnosti definisan je u članu 22. stavu 1. i 2. Zakona.21 19 Ovaj opšti princip predviđen je Pravilima UN za zaštitu maloljetnika lišenih slobode i konkretizovan je kroz niz rješenja u postupku primjene mjera i sankcija u novom zakonodavstvu. 20 Član 18. Zakona. 21 Stručni savjetnik tužilaštva može u toku pripremnog postupka prikupljati podatke koje se tiču ličnosti maloljetnika: prikupljati podatke i davati mišljenja tužiocu za donošenje odluke o cjelishodnosti pokretanja postupka; prikupljati podatke koji se odnose na primjenu odgojnih preporuka; davati mišljenje o potrebi preduzimanja mjere smještaja maloljetnika u prihvatilište i preduzimanje mjera za osiguranje prisustva maloljetnika tokom postupka; obići pritvorene maloljetnike i tužiocu podnositi izvještaje i, ako je potrebno, predlagati preduzimanje potrebnih mjera; davati mišljenje o opravdanosti primjene konkretnih odgojnih preporuka, odgojnih mjera i mjera sigurnosti i njihovoj zamjeni drugim mjerama ili obustavi postupka; voditi evidenciju i prikupljati statističke i druge podatke i mišljenja po nalogu i zahtjevu tužioca. Stručni savjetnik suda može u toku postupka prikupljati podatke potrebne za donošenje odluke o primjeni odgojnih preporuka; prikupljati podatke koji se odnose na primjenu odgojnih preporuka; davati mišljenje o potrebi smještaja maloljetnika u prihvatilište i preduzimanje drugih mjera za osiguranje prisustva maloljetnika tokom postupka; obići pritvorene maloljetnike i sudiji podnositi izvještaje i, ako je potrebno, predložiti preduzimanje potrebnih mjera; prisustvovati sjednici ili glavnom pretresu i davati stručno mišljenje o potrebi preduzimanja određenih mjera prema djeci 257 �Organi starateljstva dobijaju širok dijapazon nadležnosti, jer se, između ostalih, shodno pravilima koja se primjenjuju prilikom izricanja odgojnih preporuka, oni pojavljuju kao organi posredovanja, praćenja i izvršenja odgojnih preporuka, u situaciji kada su potpuno neadekvatno osposobljeni, kako u pogledu kadrova, tako i sa materijalnog i tehničkog aspekta. Također, u odnosu na ministarstva unutrašnjih poslova potrebne su određene kadrovske i organizacione promjene, posebno zbog primjene instituta „policijskog upozorenja“, ali i zbog načina ispitivanja, odnosno saslušanja djece i maloljetnika, u zavisnosti da li su počinioci ili žrtve krivičnih djela. Ujedno, pojedina nadležna ministarstva, posebno ministarstvo pravde, a cijeneći prelazne i završne odredbe, obavezna su da u roku od šest mjeseci od dana stupanja na snagu Zakona donesu određene podzakonske akte. U kontekstu naprijed navedenog, Zakon predviđa i obavezu unaprijeđenja procesa edukacije. Naime, CEST FBiH brine se o kontinuiranom stručnom osposobljavanju i usavršavanju sudija i tužilaca i osigurava im uvjerenja ili certifikate o stručnoj osposobljenosti za obavljanje poslova iz oblasti prestupništva mladih i njihove krivično-pravne zaštite, bez kojih oni neće moći obavljati ove poslove. Takođe, ovlaštena službena lica iz organa unutrašnjih poslova, socijalnog staranja, ali i advokati, te uposlenici u ustanovama i zavodima koji obavljaju ove poslove će morati proći specijalističke edukacije, odnosno stručno se osposobiti u roku od deset mjeseci od dana stupanja na snagu zakona, o čemu brinu nadležna ministarstva, Udruženje medijatora i Advokatska komora FBiH, a prema programu edukacije koji donosi federalni ministar pravde.22 koja su žrtve ili svjedoci učinjenog krivičnog djela; voditi evidencije i prikupljati statističke i druge podatke po nalogu i zahtjevu sudije i davati mišljenja o drugim pitanjima kada postoji suglasnost stranaka i branitelja ili sud ocijeni da je to neophodno. 22 Čl. 198. Zakona. 258 �3.3. Ovlaštenja tužioca Posebnu pažnju u Zakonu o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku u FBiH treba posvetiti ovlaštenjima koja su data tužiocima. Najvažnije ovlaštenje koje su tužioci dobili ovim Zakonom jeste da su ovlašteni da donose naredbu o pokretanju pripremnog postupka, i da o tome obavijeste organ starateljstva. Ovo je jedno potpuno novo ovlaštenje tužioca, a koje je propisano članom 91. Zakona. Pored ovog novog ovlaštenja, proširena su prava i obaveze tužioca u postupku prema maloljetnicima na sljedeći način: a) preusmjeravanje od redovnog postupka podrazumijeva obavezu tužioca da ne pribjegava vođenju formalnog krivičnog postupka b) tužilac (kao i sudija za maloljetnike) mora imati izraženu sklonost za odgoj, potrebe i interese mladih i posebna znanja23 Sljedeća novina koju predviđa Zakon jeste da tužilac mora voditi računa o postupnosti u izricanju krivičnih sankcija, te ukoliko nije primijenio princip oportuniteta ili odgojnu preporuku, prednost u izricanju krivičnih sankcija uvijek će imati mjere upozorenja ili usmjeravanja, nakon njih mjere pojačanog nadzoram, pa zavodske mjere, te na kraju kao najteža mjera kazna maloljetničkog zatvora, koja je u Zakonu promijenjena na način da više nema propisanog minimuma kazne, a maksimum kazne je najviše do deset godina. Novina je, također, da sud može na prijedlog tužioca izreći deset posebnih obaveza, a predviđene su kao posebna vrsta mjera upozorenja i usmjeravanja, što do sada nije bio slučaj. Do sada je sud imao mogućnost da pri izricanju neke od odgojnih mjera pojačanog nadzora odredi jednu ili više posebnih obaveza. Šira ovlaštenja tužioca su vidljiva i kod primjene načela oportuniteta, s obzirom da tužilac može odlučiti da ne pokrene krivični postupak iako postoje dokazi da je maloljetnik učinio krivično djelo, ako smatra da ne bi bilo cjelishodno da se prema njemu vodi postupak, s obzirom na prirodu krivičnog djela i okolnosti pod kojima je učinjeno, raniji život maloljetnika i njegova lična svojstva, kao i u slučaju kad je izvršenje kazne ili odgojne mjere u toku.24 Tužilac je u RS i BD dužan okončati pripremni postupak u roku od 90 dana, odnosno u FBiH tri mjeseca od donošenja naredbe o pokretanju pripremnog postupka,25 a ako se isti ne završi, važi supsidijarna primjena odredbi Zakona o krivičnom postupku Federacije Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: ZKP FBiH) o obustavi i okončanju istrage u odnosu na punoljetne učinioce krivičnih djela.26 Tužilac daje prijedlog sudiji, a koji može odrediti da se maloljetnik u toku pripremnog postupka privremeno smjesti u prihvatilište ili sličnu ustanovu 23 Čl. 18. Zakona. Član 89. Zakona. 25 Iako je bila predviđena dužnost hitnog postupanja, do sada nije postojalo ograničenje dužine trajanja pripremnog postupka. 26 Član 240. st. 2. ZKP FBiH. 24 259 �za prihvat. Izvršenje ove mjere provodi se prema odredbama koje vrijede za ustanove, dok se na dužinu trajanja, kontrolu opravdanosti trajanja ovog smještaja i drugih prava primjenjuju odredbe koje se odnose na maloljetnika u pritvoru. Prema Zakonu tužilac je dužan da vrši i neposredni nadzor i kontrolu izvršenja odgojnih mjera. U tom smislu nadležni organ starateljstva je dužan tužiocu svakih šest mjeseci dostaviti izvještaj o izvršenju pojedinih mjera, dok je uprava ustanove u kojoj se izvršava kazna maloljetničkog zatvora ili zavodska odgojna mjera dužna to uraditi svaka dva mjeseca. Zbog svih novih i proširenih ovlaštenja koja tužilac ima prema Zakonu, jasno je da tužilac mora biti osoba koja će imati posebna znanja iz oblasti prava djeteta i krivičnopravne zaštite maloljetnika. 3.4. Odgojne preporuke Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku FBiH predviđa da se odgojne preporuke mogu izreći maloljetniku koji je učinio krivično djelo za koje se prema zakonu može izreći novčana kazna ili kazna zatvora do tri godina, a za krivična djela za koja je zapriječena kazna duža od tri godine zatvora, ako je takvo postupanje u skladu sa principom srazmjernosti (čl. 24. st. 1. Zakona). Zakon propisuje ukupni šest odgojnih preporuka, i svih šest odgojnih preporuka, i to jednu ili više njih kumulativno, mogu izreći i sudija i tužilac (čl. 26. st. 2. Zakona).27 Vrste odgojnih preporuke koje propisuje odvojeno zakonodavstvo o maloljetnicima u FBiH su: lično izvinjenje oštećenom, naknada štete oštećenom, redovno pohađanje škole ili redovno odlaženje na posao, uključivanje u rad, bez nakanade, u korist humanitarne rganizacije ili poslove socijalnog, lokalnog ili ekološkog sadržaja, liječenje u odgovarajućoj zdravstvenoj ustanovi, te uključivanje u pojedinačni ili grupni tretman odgojnih, obrazovnih, psiholoških i drugih savjetovališta (čl. 26. st. 1. Zakona). Svrha odgojnih preporuka jeste da se njihovom primjenom ne pokreće krivični postupak, te da se utiče na jačanje lične odgovornosti maloljetnika kako ubuduće ne bi činio krivična djela (čl. 25. Zakona). Organ starateljstva je dužan, nakon što je maloljetniku izrečena neka odgojna preporuka, da odredi stručnu osobu za provođenje postupka posredovanja, praćenja i izvještavanja. Prilikom izbora odgojne preporuke mora se postupati pažljivo, u dogovoru sa roditeljima, usvojiteljima ili starateljima maloljetnika, te organom starateljstva, kako bi se odgojnom preporukom postigla što bolja svrha resocijalizacije maloljetnika, te da se ne bi poremetilo njegovo redovno školovanje tokom trajanja odgojne preporuke. 27 KZ FBiH propisuju da od osam vrsta odgojnih preporuka, četiri može izreći tužilac, a četiri sudija za maloljetnike. 260 �3.5. Policijsko upozorenje Također, Zakon propisuje primjenu vansudskih mjera i slabije formalne reakcije tužilaštva i policije prema maloljetnim učiniocima krivičnih djela, pa tek onda propisuje izricanje krivičnopravnih sankcija. Može se zaključiti da je glavni cilj Zakona da maloljetnik shvati šta je učinio, i šta njegovo djelo znači kako za njega samog, tako i za cjelokupno društvo, te da se nakon prevaspitanja i preodgoja vrati u društvo kao koristan član. Zbog navedenog u Zakon je uveden potpuno novi institut koji dosadašnje maloljetničko zakonodavstvo u BiH nije poznavalo, tzv. „policijsko upozorenje“. To je nova, vrlo važna alternativna mjera. Ova alternativna mjera se može izreći maloljetniku pod sljedećim općim uslovima: a) da je počinio krivično djelo za koje je propisana novčana kazna ili kazna zatvora do tri godine b) ako je to srazmjerno okolnostima i težini učinjenog krivičnog djela c) da je ovlaštena službena osoba dobila odobrenje od nadležnog tužioca da maloljetniku izrekne policijsko upozorenje.28 Pored navedenih općih uslova predviđeni su i posebni uslovi koji moraju biti kumulativno ispunjeni. Ti uslovi su:29 a) da maloljetnik priznaje krivično djelo b) da je priznanje dato slodobno i dobrovoljno c) da postoji dovoljno dokaza da je maloljetnik učinio krivično djelo d) da prema maloljetniku nije ranije izricano policijsko upozorenje, primjenjena odgojna preporuka ili izricana krivična sankcija. Policijsko upozorenje se izriče prije pokretanja pripremnog postupka.30 3.6. Odgojne mjere prema maloljetnicima KZ FBiH predviđa tri vrste odgojnih mjera, a to su: disciplinske mjere, mjere pojačanog nadzora i zavodske mjere. Zakonom o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku u FBiH kao odgojne mjere propisane su: mjere upozorenja i usmjeravanja (sudski ukor, posebne obaveze i upućivanje u odgojni centar), mjere pojačanog nadzora (pojačani nadzor od strane roditelja, usvojitelja ili staratelja, pojačani nadzor u drugoj porodici, i pojačani nadzor od nadležnog organa socijalnog staranja), i zavodske mjere (upućivanje u odgojnu ustanovu, upućivanje u odgojno-popravni dom, i upućivanje u posebnu ustanovu za liječenje i osposobljavanje). Novina koju predviđa Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku u FBiH jesu mjere upozorenja i usmjeravanja: sudski ukor, posebne obaveze i upućivanje u odgojni centar, koje 28 Čl. 23. st. 1. Zakona. Čl. 23. st. 2. Zakona. 30 Postupak izricanja policijskog upozorenja uređen je u čl. 88. Zakona. 29 261 �se izriču kada je potrebno i dovljno takvim mjerama uticati na ličnost i ponašanje maloljetnika, dok se prema KZ FBiH disciplinske mjere izriču maloljetnom učiniocu krivičnog djela kojem nije potrebno izreći trajnije mjere odgoja i preodgoja, naročito ako je učinio krivično djelo iz nepromišljenosti ili lakomislenosti. Pri izboru vrste odgojne mjere sud uzima u obzir nekoliko faktora koji su propisani članom 33. Zakona.31 Kao prvu od mjera upozorenja i usmjeravanja Zakon propisuje sudski ukor, koji se izriče maloljetniku ako se iz njegovog odnosa prema učinjenom krivičnom djelu i njegovoj spremnosti da ubuduće ne čini krivična djela može zaključiti da će se i prijekorom postići svrha odgojnih mjera (čl. 34. st. 1. Zakona). Sudskim ukorom se nastoji maloljetniku ukazati na društvenu neprihvatljivost i štetnost njegovog ponašanja, posljedice tog ponašanja, kao i na to da mu se u slučaju ponovnog izvršenja može izreći druga sankcija (čl. 34. st. 2. Zakona). Članom 35. Zakona propisane su posebne obaveze koje sud može izreći maloljetniku, a koje su taksativno navedene u stavu 2. ovog člana. 32 Kada sud bira koju od obaveza da izrekne maloljetnom učiniocu krivičnog djela mora voditi računa o spremnosti maloljetnika da sarađuje u ostvarivanju te obaveze, kao i o tome da obaveza bude prilagođena maloljetniku i uslovima u kojim on živi. Posebne obaveze koje sud propisuje mogu trajati najduže godinu dana. Nadzor nad provođenjem ovih obaveza vrši sud, koji može tražiti izvještaj i mišljenje organa socijalnog staranja. Sud tokom trajanja neke od obaveza može obavezu izmijeniti ili obustaviti od izvršenja. Sud, također ima obavezu da prilikom izricanja neke od posebnih obaveza mora ukazati maloljetniku, njegovim roditeljima ili usvojiocu, odnosno staratelju, da u slučaju nemogućnosti ispunjenja izrečene posebne obaveze, obavezu može zamijeniti drugim obavezama ili drugom odgojnom mjerom, a u slučaju kad maloljetnik posebne obaveze ne izvršava bez posebnog razloga, da može biti upućen u odgojni centar.33 31 Član 33. Zakona propisuje: “Pri izboru odgojne mjere sud će uzeti u obzir uzrast i zrelost maloljenika, druga svojstva njegove ličnosti i stepen poremećaja u društvenom ponašanju, njegove sklonosti, težinu djela, pobude iz kojih je djelo učinio, sredinu i prilike u kojima je živio, dosadašnji odgoj, njegovo ponašanje nakon izvršenja krivičnog djela, posebno da li je spriječio ili pokušao da spriječi nastupanje štetne posljedice, nadoknadio ili pokušao nadoknaditi pričinjenu štetu, da li je prema njemu ranije bila izrečena krivična sankcija, kao i sve druge okolnosti koje mogu biti od uticaja na izbor one odgojne mjere kojom će se moći najbolje ostvariti svrha odgojnih mjera. 32 Sud maloljetniku može izreći obavezu: a) da redovno pohađa školu; b) da ne izostaje sa posla; c) da se osposobaljava za zanimanje koje odgovara njegovim sposobnostima i skolonostima; d) da se uključi u rad humanitarnih organizacija ili poslove socijalnog, lokalnog ili ekološkog sadržaja; e) da se uzdrži od posjećivanja lokala, odnosno priredbi, i kloni društva i određenih osoba koje na njega mogu štetno uticati; f) da se maloljetnik uz saglasnost zakonskog zastupnika podvrgne stručnom medicinskom postupku ili postupku odvikavanja od droge i drugih vrsta ovisnosti; g) da se uključi u pojedinačni ili grupni rad u savjetovalištu za mlade; h) da pohađa kurseve za stručno osposobljavanje i da se priprema i polaže ispite na kojima se provjerava određeno znanje; i) da se uključi u određene sportske i rekreativne aktivnosti i j) da bez posebne saglasnosti suda ne može da napusti mjesto prebivališta ili boravišta 33 Član 35. st. 8. Zakona 262 �Kao zamjenu za disciplinsku odgojna mjera, upućivanje u disciplinski centar za maloljetnike, koja je propisana KZ FBiH, zakon predviđa mjeru upozorenja i usmjeravanja, upućivanje u odgojni centar. Kada je potrebno da se odgovarajućim kratkotrajnim mjerama utiče na ponašanje maloljetnika, sud maloljetnika može uputiti u odgojni centar: a) na određeni broj sati tokom dana u trajanju od najmanje 14 dana, a najduže 30 dana b) na neprekidni boravak u trajanju od najmanje 15 dana, ali ne duže od tri mjeseca34 Ukoliko maloljetnik neopravdano odbija ili na drugi način ometa izvršenje izrečenih posebnih obaveza ili odgojne mjere pojačanog nadzora, sud može zbog toga odlučiti da ga uputi u odgojni centar na neprekidni boravak u trajanju od najduže mjsec dana (čl. 36. st. 7. Zakona). Sud mora voditi računa da maloljetnik prilikom izvršenja ove mjere ne izostaje s redovne školske nastave ili posla. Boravak maloljetnika u odgojnom centru mora biti ispunjem djelatnostima primjerenim njegovim osobinama, učenjem, korisnim radom koji odgovara njegovim sposobnostima i interesima, kao i drugim odgojnim sadržajima usmjerenim na razvijanje osjećaja odgovornosti (čl. 36. st. 4. Zakona). Sud također, može tokom trajanja odgojne mjere, upućivanja u odgojni centar za maloljetnike, izmijeniti ranije donesenu odluku, tako da maloljetniku odredi boravak u odgojnom centru za određeni broj dana, ili odredi boravak na određeni broj sati u toku dana, a može i skratiti ili produžiti trajanje neprekidnog boravka u centru, ili trajanje boravku u centru na određeni broj sati. Što se tiče odgojne mjere pojačanog nadzora roditelja, usvojitelja ili staratelja, izmjena u odnosu na odredbu KZ FBiH ogleda se u trajanju ove mjere. Naime, prema čl. 90. st. 3. KZ FBiH ova odgojna mjera ne može trajati manje od jedne ni duže od tri godine. Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku u FBiH propisuje u svom čl. 37. stavu 4. da mjera pojačanog nadzora roditelja, usvojitelja ili staratelja može da traje najmanje šest mjeseci, a najviše dvije godine, s tim da sud naknadno odlučuje o njenom prestanku. Novinu također predstavlja st. 5. čl. 37. Zakona u kojem stoji da „kad ovlaštena osoba organa starateljstva utvrdi da roditelj, usvojitelj ili ne postupa po posebnim uputama i ne sarađuje sa stručnom osobom, mora o tome obavijestiti tužioca“. Što se tiče mjere pojačanog nadzora u drugoj porodici, novinu u odnosu na odredbu KZ FBiH, predstavlja st. 2. čl. 38. Zakona u kojem je propisano da ova mjera može da traje najmanje šest mjeseci, a najduže dvije godine, s tim da sud naknadno odlučuje o njenom prestanku. Nadzor nad provođenjem ove mjere vrši organ starateljstva, koji ukoliko ustanovi da porodica u kojoj je maloljetnik smješten ne postupa po posebnim uputama i ne sarađuje sa stručnom osobom mora o tome obavijestiti tužioca koji dalje postupa shodno odredbama koje predviđa ovaj Zakon. 34 Član 36. st. 2. Zakona 263 �I kod mjere pojačanog nadzora nadležnog organa socijalnog staranja propisano je drugačije vrijeme trajanja ove mjere u odnosu na odredbe KZ FBiH. Naime, ova mjera sada može da traje najmanje šest mjeseci, a najviše dvije godine, s tim da sud naknadno odlučuje o njenom prestanku (čl. 39. st. 4. Zakona).. Pored ovih mjera sud može maloljetniku kumulativno propisati i jednu od posebnih obaveza iz člana 35. Zakona. Ako je ponašanje maloljetnika takvo da ga je potrebno odvojiti od sredine u kojoj živi i osigurati mu pomoć i stalni nadzor stručnih odgajatelja, onda sud može maloljetniku izreći mjeru upućivanja u odgojnu ustanovu. Ova mjera može trajati najmanje šest mjeseci a najduže dvije godine, s tim da sud svakih šest mjeseci razmatra da li ima osnova za obustavu izvršenja mjere ili zamjene nekom drugom odgojnom mjerom (čl. 41. Zakona). Ako je ponašanje maloljetnika takvo da treba primijeniti pojačane mjere nadzora i stručne programe preodgoja, onda sud maloljetniku može izreći mjeru upućivanja u odgojno-popravni dom. U odgojno-popravnom domu maloljetnik može ostati najmanje šest mjeseci i najduže četiri godine, s tim da opet sud svako šest mjeseci razmatra da li postoje osnovi za obustavu izvršenja ili zamjenu ove mjere nekom drugom odgojnom mjerom (čl. 42. Zakona). Novina koju predviđa Zakon jeste uvjetni otpust. Maloljetnika kojem je izrečena zavodska odgojna mjera, sud može uvjetno otpustiti iz zavodske ustanove ako je u toj ustanovi proveo najmanje šest mjeseci i ako se na osnovu postignutog uspjeha u odgoju može opravdano očekivati da maloljetnik ubuduće neće činiti krivična djela i da će se u sredini u kojoj bude živio dobro ponašati (čl. 43. st. 1. Zakona). Uvjetni otpust traje najduže do isteka zakonskog roka trajanja izrečene zavodske mjere ili dok sud ovu mjeru ne obustavi od izvršenja ili je zamijeni nekom drugom mjerom (čl. 43. st. 3. Zakona). Sud može i opozvati uvjetni otpust ako maloljetnik za vrijeme trajanja uvjetnog otpusta počini novo krivično djelo, ili ako određena mjera pojačanog nadzora ne postiže svrhu ili maloljetnik bez opravdanog razloga ne ispunjava posebne obaveze koje su mu određene uz odgojnu mjeru pojačanog nadzora (čl. 43. st. 4. Zakona). Posljednja zavodska mjera koju propisuje Zakon jeste mjera upućivanja u posebnu ustanovu za liječenje i osposobljavanje. Ova mjera se može izreći maloljetniku koji je ometen u psihičkom ili fizičkom razvoju. Maloljetnik ostaje u ustanovi za liječenje i osposobljavanje dok je to potrebno radi njegovog liječenja ili osposobljavanja, ali ne duže od tri godine, s tim da sud svaka tri mjeseca ispituje da li postoje osnovi za obustavu ove mjere ili njene zamjene drugom mjerom (čl. 44. Zakona). Novinu u odnosu na odredbe o maloljetnicima iz KZ FBiH predstavlja i član 48. Zakona, koji se odnosi na izricanje odgojnih mjera za krivična djela u sticaju. Sud cijeni jedinstveno sva djela koja su izvršena u sticaju i izriče samo jednu odgojnu mjeru, osim u slučaju predviđenom u članu 40. stav 1. kada maloljetniku odredi jednu ili više posebnih obaveza uz izricanje neke od odgojnih mjera pojačanog nadzora. 264 �Evidenciju o izrečenim mjerama vode nadležni organi starateljstva na osnovu propisa koje donosi federalno ministarstvo nadležno za poslove socijalne zaštite (čl. 49. st. 1. Zakona). Ovi podaci se mogu dati samo sudu, tužilaštvu, organu unutrašnjih poslova i organima starateljstva u vezi sa krivičnim postupkom koji se vodi osobe kojoj je izrečena odgojna mjera. (čl. 49. st. 2. Zakona). Podaci o izrečenoj odgojnoj mjeri brišu se iz evidencije nakon proteka roka od tri godine od dana kada je prestalo izvršenje odgojne mjere, a u svakom slučaju nada evidentirani napuni 23 godine života (čl. 49. st. 3. Zakona). Ako evidentirani bude u međuvremenu osuđen na kaznu zatvora ili maloljetničkog zatvora, podaci o odgojnoj mjeri se brišu iz evidencije kada proteknu rehabilitacijski rokovi utvrđeni ovim zakonom (čl. 49. st. 4. Zakona). 3.7. Maloljetnički zatvor Kaznom maloljetničkog zatvora se može kazniti samo krivično odgovoran stariji maloljetnik koji je učinio krivično djelo s propisanom kaznom zatvora težom od pet godina, a zbog teških posljedica djela i visokog stepena krivične odgovornosti ne bi bilo opravdano da mu se izrekne odgojna mjera (čl. 50. Zakona). Kazna maloljetničkog zatvora koja se izriče maloljetnom učiniocu krivičnog djela ne može biti duža od deset godina, a izriče se na pune godine ili mjesece. Za krivično djelo za koje je propisana kazna dugotrajnog zatvora ili za sticaj najmanje dva krivična djela za koja je propisana kazna zatvora duža od deset godina, maloljetnički zatvor može trajati do deset godina (čl. 51. st. 1. Zakona).35 Maloljetna osoba koja je osuđena na kaznu maloljetničkog zatvora može biti uvjetno puštena ako je izdržala najmanje trećinu izrečene kazne i ako se na osnovu postignutog uspjeha izvršenja može opravdano očekivati da će se na slobodi dobro ponašati i da neće činiti krivična djela, ali ne prije nego što je provela šest mjeseci u kazneno-popravnoj ustanovi (čl. 53. st. 1. Zakona). Sud može izreći kaznu maloljetničkog zatvora i istovremeno odrediti da je neće izvršiti kada se opravdano može očekivati da se i prijetnjom naknadnog izricanja kazne može uticati na maloljetnika da ubuduće ne čini krivična djela (čl. 54. st. 1. Zakona).36 Ako maloljetnik kome je odgođeno izricanje maloljetničkog zatvora iz člana 54. ovog Zakona bude osuđen ili mu bude izrečena odgojna mjera zbog novog krivičnog djela učinjenog prije isteka vremena provjeravanja, sud izriče kaznu za prije učinjeno krivično djelo, ako bi to, s obzirom na novoizrečenu kaznu ili odgojnu mjeru, bilo potrebno radi odvraćanja maloljetnika od činjenja krivičnih djela (čl. 55. st. 1. Zakona). Pri izricanju jedinstvene kazne sud postupa u skladu sa članom 52. ovog Zakona. 35 Čl. 51. st. 2. Zakona propisuje da sud pri odmjeravanju kazne starijem maloljetniku za krivično djelo ne može izreći kaznu maloljetničkog zatvora u trajanju dužem od kazne zatvora propisane za to krivično djelo, a nije vezan za najmanju propisanu mjeru te kazne. 36 Čl. 54. st. 3. Zakona propisuje da nakon što protekne najmanje jedna godina vremena provjeravanja, sud može nakon što pribavi izvještaj organa starateljstva, izreći konačni odustanak od izricanja kazne, ako nove činjenice potvrđuju uvjerenje da maloljetnik neće učiniti nova krivična djela. 265 �Kazna se može naknadno izreći najkasnije šest mjeseci nakon proteka vremena provjere ili nakon okončanja postupka zbog novog krivičnog djela (čl. 55. st. 4. Zakona). Kazna maloljetničkog zatvora neće se izvršiti kad od dana pravosnažnosti presude kojom je kazna izrečena proteknu rokovi zastare propisani odredbom člana 56. Zakona. Brisanje osude na kaznu maloljetničkog zatvora iz kaznene evidencije nastupa po proteku roka od jedne godine od dana izdržane, zastarjele ili oproštene kazne, ako za to vrijeme osuđeni maloljetnik ne učini novo krivično djelo. Osuda se ne može brisati dok traje primjena mjera sigurnosti koje su propisane članom 61. tačkama od a) do e) ovog Zakona. Maloljetniku kojem je izrečena kazna maloljetničkog zatvora ili odgojna mjera, može se izreći jedna ili više mjera sigurnosti. Te mjere prema zakonu su: obavezno psihijatrijsko liječenje37, obavezno liječenje od ovisnosti38, obavezno ambulantno liječenje na slobodi39, zabrana upravljanja motornim vozilom40 i oduzimanje predmeta.41 U odnosu na mlađe punoljetne učinioce krivičnih djela važe odredbe Krivičnog zakona, a pod uvjetima propisanim ovim zakonom, na njih se primjenjuju i odredbe za maloljetne učinioce. 3.8. Postupak za krivična djela na štetu djece i maloljetnika Specifične odredbe odvojenog zakonodavstva o maloljetnicima primjenjuju se u krivičnom postupku u kome se kao oštećena osoba pojavljuje dijete ili maloljetnik (član 185-191. Zakona). Posebne odredbe primjenjuju se u 37 Čl. 63. Zakona o propisuje da kada su ispunjeni uvjeti iz člana 74. st. 1. KZ FBiH maloljetniku se izriče mjera sigurnosti obaveznog psihijatrijskog liječenja, koja traje dok ne prestanu razlozi zbog kojih je izrečena, ali najduže do isteka trajanja odgojne mjere ili kazne maloljetničkog zatvora ili dok traje odgođeno izvršenje ove kazne ili uvjetni otpust iz zavoda ili ustanove. Mjera sigurnosti obaveznog psihijatrijskog liječenja se ne može uz odgojnu mjeru sudskog ukora i posebnih obaveza. 38 Čl. 64. Zakona propisuje da kada su ispunjeni uvjeti iz člana 75. stav 1. KZ FBiH maloljetniku se može izreći mjera sigurnost obaveznog liječenja od ovisnosti u skladu sa članom 63. ovog Zakona. Umjesto mjere obaveznog liječenja od ovisnosti, maloljetniku se na osnovu nalaza i mišljenja vještaka može izreći mjera ambulantnog liječenja na slobodi ako postoji opasnost da će maloljetnik zbog ovisnosti od alkohola ili opojnih droga i ubuduće činiti krivična djela, a za otklanjanje te opasnosti je dovoljno njegovo ambulantno liječenje na slobodi. 39 Čl. 65. Zakona propisuje da se mjera obaveznog ambulantnog liječenja na slobodi može izreći maloljetniku umjesto mjere obaveznog psihijatrijskog liječenja I obaveznog liječenja od ovisnosti kada su ispunjeni uvjeti za njihovo izricanje i kada se na osnovu nalaza i mišljenja vještaka da za provođenje tih mjera nije potrebno zadržavanje i liječenje u zdravstvenoj ustanovi i da je dovoljno ambulantno liječenje na slobodi. 40 Čl. 66. Zakona propisuje da se prema maloljetniku i mlađoj punoljetnoj osobi sud može izreći mjeru sigurnosti zabrane upravljanja motornim vozilom u sladu sa članom 77. st. 1, 2. i 3. KZ FBiH. Ako učinilac krivičnog djela kojem je zabranjeno upravljanje motornim vozilom ne postupi po toj zabrani, mjera sigurnosti se zamjenjuje jednom ili više posebnih obaveza iz člana 35. ovog Zakona, odnosno u skladu sa članom 46. KZ FBiH, vrši se opoziv uvjetnog otpusta. 41 Čl. 67. Zakona propisuje se da se prema maloljetniku može izreći i mjera sigurnosti oduzimanja predmeta u skladu sa članom 78. KZ FBiH. 266 �predmetima protiv punoljetnih učinilaca taksativno navedenih krivičnih djela. 42 Samo provođenje postupka odvija se prema odredbama Zakona o krivičnom postupku FBiH, s tim da se ne primjenjuju odredbe koje se odnose na kazneni nalog (član 186. stav 1. Zakona). Posebna pravila ovog postupka zahtijevaju da istragu vodi tužilac koji je stekao posebna znanja iz oblasti prava djeteta i krivičnopravne zaštite maloljetnih osoba, te da u istražnim radnjama postupaju specijalizovane ovlaštene službene osobe koje su stekle posebna znanja iz oblasti prava djeteta i krivičnopravne zaštite maloljetnika (član 186. stav 2. i 3. Zakona). Kod postupanja u krivičnim predmetima protiv učinilaca krivičnih djela na štetu djece i maloljetnika, pri provođenju procesnih radnji posebno obazrivo se odnosi prema djetetu ili maloljetniku na čiju štetu je učinjeno krivično djelo, imajući u vidu njegov uzrast, osobine njegove ličnosti, obrazovanje i prilike u kojima živi, kako bi se izbjegle moguće štetne posljedice na njegov budući život, odgoj i razvoj. Saslušanje djeteta ili maloljetnika se u pravilu obavlja uz pomoć pedagoga, psihologa ili druge stručne osobe (član 187. stav 1. Zakona). Ako se kao svjedok saslušava dijete ili mlađi maloljetnik oštećen taksativno navedenim krivičnim djelom, saslušanje se može provesti najviše dva puta. Tužilac ili ovlaštena službena osoba saslušava svjedoka putem tehničkih uređaja za prenos slike i zvuka, a bez prisustva tužioca ili ovlaštene službene osobe u prostoriji gdje se svjedok nalazi. Saslušanje djeteta ili maloljetnika se u pravilu obavlja uz pomoć pedagoga, psihologa ili druge stručne osobe (član 187. stav 2. Zakona) Dijete ili mlađa maloljetna osoba može se saslušati u svom stanu ili drugom prostoru u kome boravi ili u centru za socijalni rad (član 187. stav 3. Zakona). Kad sud saslušava dijete ili maloljetnika kao svjedoka oštećenog krivičnim djelom postupa u skladu sa prethodno opisanim pravilima, tako da sud, stranke u postupku i branilac mogu postavljati pitanja, a da ne budu prisutni u istoj prostoriji sa svjedokom. Saslušanje djeteta ili maloljetnika se obavlja tako da se pitanja postavljaju posredstvom suda, a po potrebi uz pomoć pedagoga, psihologa ili druge stručne osobe (član 187. stav 4. Zakona). Također, u svrhu zaštite djece i maloljetnika oštećenih krivičnim djelom primjenjuju se odgovarajuće odredbe zakona o zaštiti svjedoka u krivičnom postupku. Na isti način se postupa i onda kada se saslušava dijete ili maloljetnik koji je svjedokočevidac učinjenog djela taksativno navedenog u zakonima o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku. Ako se kao svjedok saslušava dijete ili maloljetnik koji je ozbiljno fizički ili psihički traumatizovan okolnostima pod kojima je izvršeno krivično 42 To su sljedeća krivična djela: ubistvo, čedomorstvo, učestvovanje u samoubistvu, teška tjelesna povreda, protupravno lišenje slobode, otmica, silovanje, spolni odnos s nemoćnom osobom, spolni odnos zloupotrebom položaja, spolni odnos sa djetetom, bludne radnje, zadovoljavanje pohote pred djetetom ili maloljetnikom, navođenje na prostituciju, iskorištavanje djeteta ili maloljetnih radi pornografije, upoznavanje djeteta sa pornografijom, rodoskrvnuće, vanbračna zajednica sa mlađim maloljetnikom, oduzimanje djeteta ili maloljetnika, promjena porodičnog stanja, zapuštanje ili zlostavljanje djeteta ili maloljetnika, napuštanje djeteta, nasilje u porodici, izbjegavanje izdržavanja, sprečavanje i neizvršavanje mjera za zaštitu maloljetnika, omogućavanje uživanja opojnih droga, razbojnička krađa i razbojništvo. 267 �djelo ili pati od ozbiljnih psihičkih poremećaja koji ga čine posebno osjetljivim, zabranjeno je vršiti njegovo suočenje sa osumnjičenim, odnosno optuženim (čl. 188. Zakona). Ako prepoznavanje osumnjičenog, odnosno optuženog vrši maloljetnik oštećen krivičnim djelom, ili je očevidac učinjenog krivičnog djela, takvo prepoznavanje u svim fazama postupka vrši se na način koji u potpunosti onemogućava da osumnjičeni, odnosno optuženi, vidi maloljetnu osobu (čl. 189. Zakona). Odredbe o zabrani objavljivanja toka postupka prema maloljetnom učiniocu krivičnog djela primjenjuje se i u krivičnom postupku protiv učinilaca krivičnih djela na štetu djece i maloljetnika. Konačno, krivični postupak za krivična djela na štetu djece i maloljetnika je hitan (čl. 191. Zakona). 4. Završne napomene Cijeneći sve navedeno, možemo konstatovati da su zakonski propisi o maloljetnicima, regulisani Zakonom o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku FBiH, uređeni u skladu sa principom najboljeg interesa djeteta. Pri tome treba naglasiti da ovaj Zakon ne reguliše samo strukturu i tok krivičnog postupka prema maloljetnicima, već sadrži i materijalne krivičnopravne odredbe, kao i odredbe o izvršenju krivičnih sankcija prema maloljetnicima, te što je izuzetno važno, odredbe koje se odnose na položaj maloljetnika kao oštećenih odnosno žrtava krivičnih djela. Izdvajanje krivičnopravnih normi koje se odnose na maloljetnike u poseban zakonski tekst predviđeno je i u većini savremenih evropskih pravnih sistema i doprinosi kvalitetnijem tretmanu maloljetnih učinilaca krivičnih djela. Na taj način, a uvažavajući osjetljivost kategorija koje ovi zakoni tertiraju, kroz adekvatan pristup, maloljetnicima se pruža posebna zaštita ne samo kao učiniocima krivičnog djela, već i onda kada su i sami žrtve krivičnih djela. Uvažavajući specifičnost maloljetnika kao učinioca krivičnog djela Zakon predviđa specijalizaciju svih organa, daje prioritet alternativnim mjerama, te su sankcije prilagođene uzrastu učinioca krivičnog djela i usmjerene prvenstveno ka njegovoj resocijalizaciji i rehabilitaciji, a što u konačnici doprinosi i zaštiti društva od maloljetničkog kriminaliteta. Ono što može predstavljati probleme u budućnosti jeste činjenica da će primjena Zakona u praksi zahtjevati pravovremeno reagovanje i adekvatno osposobljavanje svih nadležnih organa. Pri tome je posebno važno da domaće vlasti ne budu pasivne kao do sada i da, što hitnije, daju prioritet ovoj oblasti, te da planiraju i obezbijede neophodna finansijska sredstva za stvaranje preduslova i provođenje Zakona. Posebno treba imati u vidu da Zakon predviđa obavezu formiranja posebnih odjeljenja za maloljetnike u tužilaštvima, sudovima, organima unutrašnjih poslova, organima socijalnih staranja i dr., što za posljedicu ima potrebu dodatnog zapošljavanja novih profila stručnjaka. Takođe, provođenje odgojnih preporuka, ali i ostalih alternativnih modela postupanja, zahtjeva stvaranje potrebne infrastrukture, jer se za njihovu primjenu moraju, prvenstveno iz temelja reorganizovati, kadrovski i materijalno 268 �opremiti organi starateljstva koji će provoditi i postupak medijacije. Dodatna finansijska sredstva su neohodno potrebna i za implementaciju odredbi koje se odnose na saslušanja djece i maloljetnika koja su oštećena krivičnim djelom ili su očevici događaja, jer se moraju obavljati putem tehničkih uređaja za prenos slike i zvuka, što podrazumijeva da će se policiji i tužilaštvima morati obezbjediti odgovarajuća oprema i dodatne specijalističke edukacije i za njeno korištenje. Konačno, s obzirom da je uočljiv nedostatak adekvatnog institucionalnog tretmana maloljetnika potrebno je u Budžetu FBiH i budžetima kantona FBiH obezbijediti sredstva za adekvatno i kontinuirano finansiranje postojećih, rekonstruisanih i novih ustanova te omogućiti njihovo nesmetano funkcionisanje kako bi se dosljedno tome ostvarila svrha i cilj zbog kojeg su osnovane. To podrazumjeva i upošljavanje nedostajućeg kadra kao i provođenje potrebnih programa edukacije za uposlene u cilju sticanja potrebnih teoretskih znanja i praktičnih vještina za rad sa maloljetnicima u ustanovama. 269 �Mr.sc. Denis Pajić, senior assistent Sunčica Vejzović, assistent Law Faculty of University Džemal Bijedić Mostar BASIC FEATURES OF NEW JUVENILE JUSTICE LEGISLATION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Summary: In Bosnia and Herzegovina procedural treatment of juveniles who are in conflict with the law is prescribed on four legislative levels (Bosnia and Herzegovina, Federation of Bosnia and Herzegovina Republic of Srpska and Brčko District). Since 2010. there were an efforts to pass the text of a special law on the entity level, but there was a lack of political will and has not been possible to adopt a single act that will deal with issues of juveniles who are in conflict with the law at the state level. Law on protection and treatment of children and juveniles in criminal proceedings was first enacted in Republic of Srpska, then in Brcko District, and finally in the Federation of Bosnia and Herzegovina. Bosnia and Herzegovina on the normative plan emphasizes a special relationship with the minors and the principle of the best interests of the child that is accepted as a fundamental principle within the juvenile justice system. The paper gives an overview of the main characteristics of the new juvenile law in Bosnia and Herzegovina's entities, explained the principles contained in the Act, the authorities, types of alternative measures and sanctions for juvenile offenders, and the procedure for crimes against children and minors. Key words: minor, the best interests of the child, the minimum rights, alternative measures, police caution 270 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3049 Title A name given to the resource OSNOVNE KARAKTERISTIKE NOVOG MALOLJETNIČKOG ZAKONODAVSTVA U BOSNI I HERCEGOVINI Author Author PAJIĆ, Denis Abstract A summary of the resource. U Bosni i Hercegovini procesno postupanje prema maloljetnicima koji su u sukobu sa zakonom propisano je na četiri zakonodavna nivoa ( BiH, FBiH, RS i BD BiH). Od 2010. godine pristupilo se izradi teksta posebnog Zakona na enititetskim nivoima, s obzirom da zbog nepostojanja političke volje nije bilo moguće usvojiti jedinstveni zakon, na državnom nivou, koji bi rješavao pitanja maloljetnika koji su u sukobu sa zakonom. Zakon o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku prvo je donesen u Republici Srpskoj, zatim u Brčko Distriktu BiH, te na kraju u Federaciji BiH. Bosna i Hercegovina na normativnom planu potencira izgradnju posebnog odnosa prema maloljetnicima i načelo najboljeg interesa djeteta je prihvaćeno kao temeljno načelo u okviru maloljetničkog pravosuđa. U radu je dat pregled osnovnih karakteristika novog maloljetničkog zakonodavstva u entitetima BiH, objašnjeni su principi sadržani u Zakonu o zaštiti i postupanju sa djecom i maloljetnicima u krivičnom postupku FBiH, organi uključeni u postupak, vrste alternativnih mjera i sankcija koje se izriču maloljetnim učiniocima krivičnih djela, te postupak za krivična djela na štetu djece i maloljetnika. Ključne riječi: maloljetnik, najbolji interes djeteta, minimalna prava, alternativne mjere, policijsko upozorenje Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/631eea6486e2c3cdefe0fbbfff853153.pdf 02a505cdef4e93e84b2c01098952040c PDF Text Text ���������������������� https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c9d09d94302a5e3de1397f4af37783c5.docx 21c9d73b8bb34b90eab5067144e595a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3101 Title A name given to the resource Ostvarenje zdravstvene zaštite u Bosni i Hercegovini u svjetlu Direktive 2011/24/EU o primjeni prava pacijenata u prekograničnoj zdravstvenoj skrbi Author Author ČOLAKOVIĆ, Maja BEVANDA, Marko Abstract A summary of the resource. Europski parlament i Vijeće Europske unije donijeli su 9. 3. 2011. godine Direktivu 2011/24/EU o primjeni prava pacijenata u prekograničnoj zdravstvenoj skrbi, koju su države članice Europske unije bile dužne transponirati u vlastite pravne sustave do 25. 10. 2013. godine. Odredbe Direktive u prvom redu predstavljaju zakonodavni odgovor na višegodišnju praksu i presude Suda pravde Europske unije u području zaštite prava pacijenata, odnosno prava građana država članica Unije na ostvarenje zdravstvene zaštite na cijelom njenom teritoriju. Budući da su se u ostvarenju ovih prava pokazale znatne poteškoće i nedostaci, odnosno ograničenja građana država članica u korištenju prekogranične zdravstvene zaštite, ciljevi Direktive su da omogući svim građanima dostupnu, sigurnu i kvalitetnu prekograničnu zdravstvenu zaštitu, osigura mobilnost pacijenata unutar teritorije Unije te suradnju između država članica na području zdravstvene zaštite, uz poštovanje nacionalnih nadležnosti pri njenoj organizaciji i realizaciji. Njome se ostvaruju neke od temeljnih sloboda na kojima počiva Unija, a prije svih sloboda pružanja usluga, sloboda kretanja osoba i sloboda kretanja roba. Primjena Direktive 2011/24/EU otvara mnogobrojna pitanja o uslovima i načinima korištenja prekogranične zdravstvene zaštite tj. mogućnosti pacijenta da ostvari zdravstvenu zaštitu u nekoj od država članica Europske unije izvan njegove matične države, s pravom na naknadu troškova pruženih zdravstvenih usluga. Zdravstveni sustav u Bosni i Hercegovini odlikuju izuzetno komplicirana struktura i rascjepkanost. Sastoji se od 13 fondova zdravstvenog osiguranja, 13 ministarstava zdravstva i jako velikog broja zdravstvenih institucija. Zapravo se jedva i može nazvati „sustavom“, jer Federacija Bosne i Hercegovine, Republika Srpska i Brčko Distrikt Bosne i Hercegovine imaju odvojene sustave zdravstvene zaštite, organizirane na potpuno različite načine. Pacjenti nemaju slobodu izbora pružatelja zdravstvene usluge, odnosno ne mogu ostvariti besplatnu zdravstvenu zaštitu na teritoriju čitave države, već samo unutar zdravstvenog sustava pod koji potpadaju (entitetski, odnosno kantonalni u Federaciji Bosne i Hercegovine). Imajući u vidu nužnost usklađivanja bosanskohercegovačkog zakonodavstva s pravnom stečevinom Europske unije, jasno je da ovakva organizacija sustava zdravstvene zaštite u Bosni i Hercegovine zahtijeva hitnu, temeljitu reformu. Građani Bosne i Hercegovine trebaju sigurnu i kvalitetnu zdravstvenu zaštitu, svima jednako dostupnu na teritoriji cijele zemlje, pokrivenu obveznim zdravstvenim osiguranjem, odnosno mora im biti priznato pravo na „prekograničnu“ zdravstvenu zaštitu unutar Bosne i Hercegovine. Takvo rješenje de lege ferenda značilo bi tek početni korak u potpunom prilagođavanju propisa iz oblasti zdravstva načelima na kojima počiva sistem zdravstvene zaštite u Europskoj uniji, izraženim i kroz odredbe Direktive 2011/24/EU. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/31224f4926fab6c8fae1f678f209942c.docx 99da2474533e67548d3f28a882b6ea4a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e2964f0eac45c4312480e86604e211fb.pdf a4c252ebc279ceea6ba4a82a66a0b166 PDF Text Text Pregledni nauĉni rad dr. Anita Duraković, docent Pravni fakultet Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru OSTVARIVANJE IZDRŽAVANJA DJETETA U PREKOGRANIČNIM PREDMETIMA Sažetak: Autorica u radu, nakon što ukazuju na znaĉaj kvalitetne meĊunarodne pravosudne suradnje, analizira akte na snazi u Bosni i Hercegovini koji su nastali kao rezultat te suradnje, a kojima je ureĊena oblast ostvarivanja izdržavanja u prekograniĉnim predmetima. Radi se o Njujorškoj konvenciji o ostvarivanju alimentacijskih zahtjeva u inostranstvu iz 1956. godine i Haškoj konvencija o meĊunarodnom ostvarivanju izdržavanja djece i ostalih oblika porodiĉnog izdržavanja iz 2007. godine. Pravilna primjena navedenih konvencija doprinosi efikasnijem ispunjenju obaveze izdržavanja, a upravo ova obaveza ima za cilj osigurati sredstva za život djeteta te je možemo promatrati kao jednu od mjera za suzbijanje siromaštva djece. Posebno se skreće pažnja na potrebu pristupanja i drugim konvencijama, posebice Haškom protokolu o pravu mjerodavnom za izdržavanje iz 2007. godine, ali i na potencijal Uredbe Vijeća (EZ) br. 664/2009 koja regulira postupak za pregovaranje i zakljuĉivanje sporazuma izmeĊu država ĉlanica i trećih država u pitanjima meĊunarodne nadležnosti, priznanja i izvršenja odluka u braĉnoj materiji, materiji roditeljske odgovornosti, materiji izdržavanja, kao i mjerodavno pravo za obavezu izdržavanja, a koji je do sada ostao neprepoznat i nezapažen od strane domaćeg zakonodavca. Ključne riječi: prekograniĉno izdržavanje djece, Njujorška konvencija iz 1956, Haška konvencija iz 2007. 1. Uvodna razmatranja Obaveza izdržavanja ima za cilj osigurati sredstva za život djeteta te je možemo promatrati kao jednu od mjera za suzbijanje siromaštva djece. Ostvarivanje izdržavanja djeteta unutar granica jedne države ĉesto je povezano s brojnim poteškoćama. Dodamo li tome i prekograniĉni karakter koji se ogleda u povezanosti predmeta s dva ili više pravnih sistema, problemi postaju mnogo veći. Ostvarivanje izdržavanja djeteta u prekograniĉnim predmetima složeno je i u praksi znaĉajno pitanje. Ono je istovremeno i problem koji se teško može riješiti bez kvalitetne meĊunarodne pravosudne suradnje. Na to ukazuje i Konvencija UN o pravima djeteta iz 1989. godine koja u ĉl. 27. st. 4. potiĉe pravosudnu suradnju izmeĊu država potpisnica propisujući obavezu države potpisnice da poduzme sve potrebne mjere kako bi osigurala da dijete dobije sredstva za izdržavanje od roditelja ili drugih osoba koje su za njega materijalno odgovorne, kako u granicama države potpisnice tako i iz inostranstva, a u sluĉajevima kada 163 �roditelj ili druga osoba koja je materijalno odgovorna živi u drugoj državi od one u kojoj dijete živi, države potpisnice nastojat će pristupiti ili sklapati meĊunarodne sporazume te pronalaziti druga odgovarajuća rješenja. Više je meĊunarodnih organizacija u okviru kojih države djeluju i podupiru pravosudnu suradnju u prekograniĉnim predmetima ostvarivanja izdržavanja djeteta, od kojih su za Bosnu i Hercegovinu najznaĉajnije Ujedinjene nacije, Haška konferencija za meĊunarodno privatno pravo, Vijeće Europe. Posebno bismo izdvojili Europsku uniju kao zajednicu 28 zemalja koja veliku pažnju posvećuje razvijanju pravosudne suradnje u graĊanskim predmetima s prekograniĉnim uĉincima.1 Kao rezultat njihovih napora javlja se ĉitav niz multilateralnih konvencija koje ureĊuju materiju izdržavanja djeteta, kao što su: Njujorška konvencija o ostvarivanju alimentacijskih zahtjeva u inostranstvu iz 1956. godine, Haška konvencija o pravu mjerodavnom za obavezu izdržavanja prema djeci iz 1956. godine2, Haška konvencija o priznanju i izvršenju odluka u materiji alimentacijskih obaveza prema djeci iz 1958. godine, Haška konvencija o pravu mjerodavnom za obavezu izdržavanja iz 1973. godine, Haška konvencija o priznanju i izvršenju odluka o izdržavanju iz 1973. godine, Haška konvencija o meĊunarodnom ostvarivanju izdržavanja za djecu i ostalih oblika porodiĉnog izdržavanja iz 2007. godine, Haški protokol o pravu mjerodavnom za obavezu izdržavanja iz 2007. godine, Uredba Vijeća (EZ) br. 4/2009 o meĊunarodnoj nadležnosti, mjerodavnom pravu, priznanju i izvršenju odluka te suradnji u predmetima izdržavanja iz 2008. godine.3 Od spomenutih konvencija Bosnu i Hercegovinu obavezuju Njujorška konvencija o ostvarivanju alimentacijskih zahtjeva u inostranstvu iz 1956. godine4 i Haška konvencija o meĊunarodnom ostvarivanju izdržavanja djece i ostalih oblika porodiĉnog izdržavanja iz 2007. godine5. Multilateralne konvencije kao meĊunarodni izvori poželjan su naĉin reguliranja materije izdržavanja, ali imaju ograniĉen domašaj. Zbog toga još uvijek znaĉajno mjesto zauzimaju domaća pravila kao unutarnji izvori, a posebice odredbe Zakona o meĊunarodnom privatnom pravu kao glavnog unutarnjeg izvora koji regulira materiju privatnopravnih odnosa s meĊunarodnim obilježjem. 1 Ĉl. 81. Ugovora o funkcioniranju EU propisuje da Unija razvija pravosudnu suradnju u graĊanskim predmetima s prekograniĉnim uĉincima, na temelju naĉela uzajamnog priznanja presuda i odluka u izvansudskim predmetima, te da ta suradnja može ukljuĉivati donošenje mjera za usklaĊivanje zakona i drugih propisa država ĉlanica. 2 Tekst, ali ostali podaci, u daljem tekstu navedenih haških konvencija nalaze se na oficijelnoj stranici Haške konferencije za meĊunarodno privatno pravo, http://www.hcch.net. (7. 4. 2015.) 3 Sl. list EU L 7, 10. 1. 2009, str. 1-79. 4 Tekst Konvencije nalazi se na: http://www.mpr.gov.ba/web_dokumenti/Medjunarodna_pravna_pomoc.pdf#page=160 ; Konvencija je objavljena u Sl. list FNRJ – Dodatak – br- 2/60. Stupila je na snagu 25. 5. 1957. godine, a u odnosu na bivšu FNRJ 28. 6. 1959. godine. BiH postala je ĉlanicom Konvencije temeljem notifikacije o sukcesiji. (7. 3. 2015.) 5 Tekst Konvencije nalazi se na oficijelnoj stranici Haške konferencije za meĊunarodno privatno pravo http://www.hcch.net. BiH potpisala je Konvenciju 5. 7. 2011. godine, ratificirala je 25. 10. 2012. godine. Konvencija je stupila na snagu u odnos na BiH 1. 2. 2013. godine. (7. 4. 2015.) 164 �U radu ćemo se osvrnuti na konvencije koje su na snazi u Bosni i Hercegovini, a koje su rezultat pravosudne suradnje u prekograniĉnim predmetima ostvarivanja izdržavanja, jer njihove odredbe imaju prioritet u primjeni u odnosu na odredbe sadržane u unutarnjim izvorima. Ukazat ćemo i na potrebu pristupanja još nekim konvencijama, ali i na potencijal Uredbe Vijeća (EZ) br. 664/2009 koja regulira postupak za pregovaranje i zakljuĉivanje sporazuma izmeĊu država ĉlanica i trećih država u pitanjima meĊunarodne nadležnosti, priznanja i izvršenja odluka u braĉnoj materiji, materiji roditeljske odgovornosti, materiji izdržavanja, kao i mjerodavno pravo za obavezu izdržavanja6, a koji je do sada ostao neprepoznat i nezapažen od strane domaćeg zakonodavca. 2. MeĎunarodne konvencije koje reguliraju ostvarivanje izdržavanja djeteta U Bosni i Hercegovini na snazi su dvije konvencije koje se odnose na materiju ostvarivanja izdržavanja djeteta: Njujorška konvencija o ostvarivanju alimentacijskih zahtjeva u inostranstvu iz 1956. godine (u daljem tekstu Njujorška konvencija iz 1956) i Haška konvencija o meĊunarodnom ostvarivanju izdržavanja djece i ostalih oblika porodiĉnog izdržavanja iz 2007. godine (u daljem tekstu Haška konvencija iz 2007). Njujorška konvencija iz 1956 preuzeta je temeljem notifikacije o sukcesiji meĊunarodnih ugovora SFRJ i primjenjuje se dugi niz godine. Haška konvencija iz 2007 novijeg je datuma i tek treba da zaživi u pravnom poretku Bosne i Hercegovine. 2.1. Njujorška konvencija iz 1956 Cilj Njujorške konvencije iz 1956 jeste olakšati i ubrzati ostvarivanje izdržavanja izmeĊu povjerioca i dužnika koji se nalaze na teritoriji razliĉitih država potpisnica. Ona ne sadrži kolizione norme već uspostavlja mehanizam meĊunarodne pravne pomoći koji putem uspostavljanja odgovarajućih organa na nacionalnom nivou treba doprinijeti ostvarivanju ovoga cilja.7 Organi koje svaka država potpisnica treba imenovati su otpremniĉki i posredniĉki organ. Za razliku od bivše SFRJ koja je imenovala dva posebna organa, jedan koji vrši funkciju otpremniĉkog organa, a drugi koji ima ulogu posredniĉkog organa, Bosna i Hercegovina je obje funkcije povjerila jednom organu – Ministarstvu pravde Bosne i Hercegovine. Dakle, Ministarstvo pravde Bosne i Hercegovine centralni je organ za provoĊenje Njujorške konvencije iz 1956. Njegova funkcija, kao otpremniĉkog i posredniĉkog organa, jeste da stupa direktno u kontakt s otpremniĉkim i posredniĉkim organima drugih država potpisnica. Preduvjet za primjenu Njujorške konvencije iz 1956 jeste da se povjerilac izdržavanja nalazi u jednoj državi potpisnici, a dužnik izdržavanja u drugoj državi potpisnici. Tada povjerilac može podnijeti zahtjev otpremniĉkom 6 Sl. list EU, L 200/46, 31. 1. 2009, 25-31. Varadi, T., Bordaš, B., Knežević, G., Pavić, V., Međunarodno privatno pravo, Beograd, 2010., str. 329. 7 165 �organu države povjerioca za ostvarivanje izdržavanja od dužnika. Otpremniĉki organ će, nakon što provjeri da li su zahtjev kao i prateći dokumenti u propisanoj formi prema zakonu države povjerioca, proslijediti zahtjev posredniĉkom organu države dužnika, izuzev ukoliko se utvrdi da je zahtjev neosnovan. Otpremniĉki organ države povjerioca može dostaviti posredniĉkom organu države dužnika svoje mišljenje o opravdanosti zahtjeva i može preporuĉiti da se povjeriocu ukaže besplatna pravna pomoć i osloboĊenje od troškova. Sadržaj zahtjeva propisan je Njujorškom konvencijom iz 1956, a tiĉe se osnovnih podataka povjerioca i dužnika izdržavanja (ime i prezime, adresa, datum roĊenja, državljanstvo, zanimanje), te detaljno izloženih osnova na kojima se zahtjev zasniva, predmeta zahtjeva, kao i sve druge relevantne informacije koje se naroĉito odnosi na prihode porodiĉnog stanja povjerioca i dužnika, fotografije povjerioca, po mogućnosti i dužnika izdržavanja. Otpremniĉki organ će, na zahtjev povjerioca, dostaviti svaku odluku, privremenu ili konaĉnu ili svaki drugi sudski akt o alimentaciji koji je donijet u korist povjerioca u jednom od nadležnih sudova država potpisnica. Znaĉaj ostvarivanja zahtjeva za izdržavanje djece opredijelila je tvorce Njujoršku konvenciju iz 1956 da predvide da se može podnijeti odluka ili bilo koji drugi akt koji se odnosi na izdržavanje, bez obzira na pravosnažnost, odnosno konaĉnost. Time se doprinosi efikasnosti prekograniĉnog izvršenja ovih zahtjeva.8 Obaveze posredniĉkog organa, nakon što zaprimi zahtjev s potrebnom dokumentacijom, dvostruko su odreĊene i to prema povjeriocu izdržavanja i prema otpremniĉkom organu. Tako posredniĉki organ mora djelovati u granicama ovlaštenja danih od strane povjerioca te poduzimati sve mjere potrebne za ostvarivanje izdržavanja, ukljuĉujući poravnanje o potraživanju i, gdje je potrebno, pokretanje postupka za izdržavanje i izvršenje svake odluke ili drugog sudskog akta za ostvarivanje izdržavanja. Pored toga, mora se brinuti o tome da otpremniĉki organ bude stalno i istinito informiran. Zakon koji regulira spomenute postupke kao i sva pitanja u vezi s tim bit će zakon države dužnika, naroĉito njeno meĊunarodno privatno pravo. Kada povjerilac izdržavanja živi u Bosni i Hercegovini, on svoj zahtjev za ostvarivanje izdržavanja upućuje nadležnim entitetskim tijelima koji se bave poslovima socijalne zaštite, i to: Federalnom ministarstvu rada i socijalne politike, Ministarstvu zdravlja i socijalne zaštite RS i Pravosudnoj komisiji Brĉko distrikta BiH. Nadležni organ zahtjev sa potrebnom dokumentacijom dostavlja Ministarstvu pravde BiH kao centralnom organu. Obaveza Ministarstva pravde BiH je provjeriti da li je zahtjev saĉinjen u skladu s odredbama Njujorške konvencije iz 1958, te da li je uredan i potpun. Ukoliko to nije sluĉaj, Ministarstvo pravde BiH zahtjev će vratiti nadležnim entitetskim organima radi ispravke ili dopune. Uredno podneseni zahtjevi, Ministarstvo pravde BiH dostavit će posredniĉkom organu, koga je odredila država dužnika, te kontinuirano pratiti njegovu realizaciju. TakoĊer, naš centralni organ ima 8 Ĉolović, V., Saradnja država u oblasti ostvrivanja alimentacionih zahtjeva, u Ćirić, J., Bejatović, S., Evropske integracije i međunarodna krivičnopravana saradnja, Beograd, 2011-2012, str. 233. 166 �obavezu da o svim informacijama vezanim za konkretni zahtjev, putem nadležnog entitetskog tijela, obavještava povjerioca izdržavanja. Kada se dužnik izdržavanja nalazi na podruĉju Bosne i Hercegovine, povjerilac izdržavanja koji se nalazi na podruĉju neke druge države potpisnice treba dostaviti dokumente koji se normalno zahtjeva prema propisima Bosne i Hercegovine.9 Radi se o sljedećim dokumentima: zahtjev nadležnog stranog organa podnesen u skladu s Njujorškom konvencijom iz 1956, sudskoj odluci o izdržavanju ili odluci o izdržavanju donesenu od strane drugog organa sa potvrdom da je pravosnažna po zakonu države donošenja odluke, osnovni podaci povjerioca i dužnika izdržavanja (ime i prezime, adresa, datum roĊenja, državljanstvo, zanimanje), detaljno izložene osnove na kojima se zasniva zahtjev i svaku drugu relevantni informaciju (naroĉito onu koja se tiĉe prihoda porodiĉnog stanja povjerioca i dužnika), fotografija povjerioca (po mogućnosti i dužnika), punomoći kojom povjerilac izdržavanja ovlašćuje nadležni organ države povjerioca i države dužnika za ostvarivanje izdržavanja od dužnika i broj raĉuna povjerioca otvorenog kod inostrane banke preko koje se može izvršiti transfer novĉanih sredstava po osnovu izdržavanja. Njujorška konvencija iz 1956 primjenjuje se sa više ili manje uspjeha u Bosni i Hercegovini od njenog osamostaljenja.10 Centralni organ godišnje obradi oko 50-tak zahtjeva, a najviše je onih u pravnom saobraćaju izmeĊu Bosne i Hercegovine i Austrije, odnosno Hrvatske - oni ĉine 50% ukupnih zahtjeva. 2.2. Haška konvencija iz 2007 Haška konvencija iz 2007 obavezuje Bosnu i Hercegovinu od 1. 2. 2013. godine. Stupila je na snagu 1. 1. 2013. godine nakon što su je ratificirale Norveška11, Albanija12 i Bosna i Hercegovina.13 Europska unija14 potpisala ju je još 6. 4. 2011. godine, a Vijeće EU donijelo je 9. 6. 2011. godine odluku kojom odobrava pristupanje EU Haškoj konvenciji iz 200715 i kojom se odreĊuje rok, kraj 2012. godine, do kojeg bi se taj proces trebao finalizirati. MeĊutim, pokazalo se i ranije da se rokovu uvijek ne poštuju,16 tako da je EU ratificirala 9 Svaka država potpisnica treba izvjestiti Generalnog sekretara o dokazima kojise normalno zahtjevaju po zakonu države posredniĉkog organa za utvrĊivanje potraživanja, o uslovima pod kojim ti dokazi trebaju biti podnijeti da bi bili prihvaćeni i ostalim uvjetima utvrĊenim tim zakonom – ĉl. 3. st. 2. 10 O primjeni Njujorške konvecije iz 1956 više u radu gos. Nikole Sladoje. 11 Norveška potpisala je Hašku konvenciju o izdržavanju iz 2007 8. 6. 2010. godine, ratificirala 6. 4. 2011. godine. 12 Albanija potpisala je Hašku konvenciju o izdržavanju iz 2007 21. 10. 2011. godine, ratificirala 13. 9. 2012. godine. 13 Pogledati ĉl. 58. i 60. st. 1. 14 EU postala je ĉlanicom Haške konferencije za meĊunarodno privatno pravo 3. 4. 2007. godine, te djeluje i pristupa konvencijama umjesto država ĉlanica. Time je dodatno potvrĊen znaĉaj i uloga Haške konferencije kao jednog od važnih elemenata na podruĉju suradnje u rješavanju pitanja vezanih za porodiĉno pravo. 15 Službene list EU 2011, L 192/39 16 Mensl, H,P., Thorn, K., Wagner, R., Europäisches Kollisionrecht 2012: Voranschreiten des Kodifikationsprozesses – Flickenteppich des Einheitsrechts, IPRax 1/2013., str. 12. 167 �Hašku konvenciju iz 2007 tek 9. 4. 2014. godine17, a stupila je na snagu 1. 8. 2014. godine. Znaĉajan je podatak da su SAD potpisale Hašku konvenciju iz 2007 još 23. 9. 2007. godine, ali je još nisu ratificirale, tako da nije stupila na snagu. Haškoj konvenciji iz 2007 znaĉajna je jer se njome unificiraju pravila u podruĉju ostvarivanja izdržavanja s meĊunarodnim elementom, podruĉju koje nesumnjivo izaziva velike poteškoće, a koje će, nadamo se, na ovaj naĉin jednim dijelom biti otklonjene. Važno je da je Bosna i Hercegovina potpisnica Haške konvencije iz 2007 s obzirom na njenu obavezu da svoje zakonodavstvo uskladiti s europskim, kao i na ĉinjenicu da veliki broj njenih graĊana živi u nekoj od europskih država. Pristupanje Haškoj konvenciji iz 2007 znaĉi da Bosna i Hercegovina ima pravo ujednaĉeno onome u EU u podruĉju njene primjene. Proces donošenja Haške konvencije iz 2007 zapoĉeo je još 1999. godine kada je Specijalna komisija za obavezu izdržavanje zakljuĉila da bi Haška konferencija za meĊunarodno privatno pravo trebala zapoĉeti rad na donošenju novog meĊunarodnog instrumenta s ciljem da on bude sveobuhvatan po svojoj prirodi.18 Naime, postojeći meĊunarodni ugovori donijeti s ciljem olakšavanja ostvarivanja izdržavanja s meĊunarodnim obilježjem nisu u praksi davali zadovoljavajuće rezultate.19 Rad na dokumentu zapoĉet 2003. godine obilježile su razlike izmeĊu država koje pripadaju europskom kontinentalnom sistemu prava i koje smatraju da nova konvencija treba sadržavati kolizione norme i države common law tradicije koje su protiv, najviše iz razloga što u ovim državama nadležnost domaćeg suda u materiji izdržavanja povlaĉi automatski za sobom primjenu domaćeg prava.20 Na kraju su usvojena dva dokumenta: Haški protokol o pravu mjerodavnom za izdržavanju i Haška konvencija o izdržavanju iz 2007. 17 Odluka Vijeća od 9. aprila 2014. o izmjeni priloga I., II., III., Odluci 2011/432/EU o odobrenju, u ime Europske unije, Haške konvencije od 23. Studenog 2007. o meĊunarodnoj naplati tražbina za uzdržavanje djece i drugih oblika obiteljskog uzdržavanja (2014/218/EU), Službeni list EU 2014, L 113/1. 18 Pogledati Bonomi, A., Erläutender Bericht, Protokoll vom 23. November 2007 über das auf Unterhaltspflichten anzuwendende Recht. (http://www.hcch.net) (7. 4. 2015.) 19 Misli se ne samo na konvencije koje su nastale u okviru Haške konferencije, već i one koje su donijete izvan Konferencije, ukljuĉujući tu Njujoršku konvenciju iz 1956. Hirsch, J., Das neuer Haager Unterhaltsübereinkommen und das Haager Protokoll über das auf Unterhaltspflichten anzuwendenden Recht u: Coester-Watjen, D., Lipp, V., Schumann, E., Veit, B., Europäisches Unterhaltsrecht, Göttingen 2010, str. 18. 20 Bonami, A., The Hague protocol of 23 November 2007 on the Law Applicable to Maintenance Obligations, Yearbook of Private International Law, Volume X/2008, str. 335, u: Bordaš, B., Ćundić, P., Haški protokol o pravu mjerodavnom za obaveze izdržavanja – najnoviji izvor međunarodnog privatnog prava Srbije, Zbornik radova Pravnog fakulteta u Novom Sadu, godina XLVII, Novi Sad, br. 1., 2013, str. str, 135 168 �2.2.1. Svrha donošenja Haške konvencije iz 2007 Haška konvencija iz 2007 regulira administrativnu suradnju država potpisnica prilikom ostvarivanja izdržavanja i pitanje priznanja i izvršenja odluka donesenih u ovoj materiji. Razlog donošenja novog pravnog instrumenta bio je ispravljanje nedostataka pojedinih rješenja sadržanih u već postojećim konvencijama iz 1958. i 1973., ali i rješavanja problema koji se javljaju primjenom spomenutih konvencija u praksi.21 Posebna pažnja posvećena je zaštiti djece, a u kontekstu toga, njihovo izdržavanje osnovni je element.22 U Preambuli, kako je to uobiĉajeno, nalazimo na svrhu koja se želi postići donošenjem Haške konvencije iz 2007. Posebice se istiĉe želja za unaprjeĊenjem meĊudržavne suradnje u pogledu meĊunarodnog ostvarivanja izdržavanja djece i drugih oblika izdržavanja porodice te potreba za procedurama koje će dati rezultate i koje su pristupaĉne, brze, efikasne, rentabilne, poštene i odgovarajuće s obzirom na razliĉite situacije.23 Haška konvencija iz 2007 naslanja se na spomenute Haške konvencije ali i Njujorška konvencija iz 1956. Možemo reći da ona sadrži većinu najefikasnijih rješenja spomenutih konvencija te bi mogla osigurati jednostavnije i kvalitetnije rješavanja problema prekograniĉnog ostvarivanja izdržavanja.24 Zanimljivo je da se njome odreĊuje da će zamijeniti ne samo postojeće Haške konvencije25 (ĉl. 48.), već i, u odnosu izmeĊu država potpisnica i u dijelu u kojem se njeno polje primjene preklapa s poljem primjene ove Konvencije, Njujoršku konvenciju iz 1956 (ĉl. 49.). Ovo rješenje, iako pomalo neobiĉno jer se instrumentima jedne meĊunarodne organizacije ukidaju instrumenti druge, smatramo opravdanim jer se njime izbjegava višestruko ureĊivanje istog pitanja, a i organima primjene prava olakšava izbor odgovarajućeg pravnog instrumenta.26 2.2.2. Predmet i polje primjene Haške konvencije iz 2007 Haškom konvencijom iz 2007 želi se osigurati efikasno meĊunarodno ostvarivanje izdržavanja djece, ali i drugih oblika izdržavanja u porodici. U ĉl. 1. 21 Borrás, A., Degeling, J., Convention of 23 November 2007 on the International Recovery of Child Support und Other Forms of Family Maintenance - Explanatory Report, 2013. godina (Borrás-Degeling Explanatory Report), str. 47. 22 Obaveza izdržavanja može proizlaziti i iz drugih porodiĉno pravnih odnosa, roditeljstvo, brak ili srodstvo, ali većina zahtjeva koja se odnose na ostvarivanje izdržavanja ukljuĉuju djecu. Ibidem, str. 52. 23 Reĉ. 2. i 3. Preambule. 24 Korać-Graovac, A., Klasiĉek, D., Neka pitanja ostvarivanja prava na obiteljskopravno uzdržavanje s međunarodnim elementom, Pravni vjesnik 23 (3-4), 2007., str. 176. 25 Radi s o Haškoj konvenciji o priznanju i izvršenju odluka u materiji alimentacijskih obaveza prema djeci iz 1958. godine i Haškoj konvenciji o priznanju i izvršenju odluka o izdržavanju iz 1973. godine. 26 Drugaĉije stajalište susrećemo kod prof. Irene Majstorović koja istiĉe da želja za izbjegavanjem višestrukog ureĊenja istog pitanja nije dostatan razlog, i „ni u kom sluĉaju nije dovoljan za takvu promjenu nadležnosti, stoga ovu normu smatramo nepotrebnom i neprimjerenom.“ Majstorović, I., Harmonizacija i unifikacija europskog obiteljskog prava, Zagreb, 2009., str. 145. 169 �navode se (posebice) mjere kojima se nastoji postići ovaj cilj: a) uspostavljenje sveobuhvatnog sistema suradnje izmeĊu država potpisnica, b) omogućavanje prohodnosti zahtjeva za formiranje odluke o izdržavanju, c) osiguravanje da se odluka o izdržavanju prizna i provede i d) traženje efikasnijih mjera za brzo provoĊenje odluke o izdržavanju. Spisak mjera, da se zakljuĉiti zahvaljujući upotrebi rijeĉi posebice, nije konaĉan, što daje prostora primjeni drugih mjera koje mogu doprinijeti djelotvornom ostvarivanju izdržavanja djece u prekograniĉnim predmetima. PredviĊeno je da će se Haška konvencija iz 2007 primjenjivati na obaveze izdržavanja koju imaju roditelji prema djetetu mlaĊem od 21 godine, bez obzira na braĉni status roditelj, izdržavanja braĉnog partnera koje je povezano s izdržavanjem djeteta te izdržavanja braĉnih partnera (ĉl. 2. st. 1.). Države potpisnice imaju mogućnost, u skladu s ĉlanom 62., ograniĉiti njenu primjenu na osobe koje nisu napunile 18 godina i u tom sluĉaju neće imati pravo zahtijevati primjenu Haške konvencije iz 2007 na osobe koje imaju godine starosti koje je iskljuĉila svojom rezervom (ĉl. 2. st. 2.).27 Države potpisnice mogu odrediti, u skladu s ĉlanom 6. da se cijela Haška konvencija iz 2007 ili jedan njen dio odnosi na bilo koje obaveze izdržavanja koje proizlaze iz porodiĉnih odnosa, roditeljstva, braka ili srodstva (ĉl. 2. st. 3.).28 Kao što vidimo spomenuta odredba navodi porodiĉne odnose kao osnovu za podnošenje zahtjeva za izdržavanje, ali ga ne definira. Time se otvara mogućnost da svaka država proširi primjenu i na npr. odnose iz vanbraĉne ili istospolne zajednice života, odnosno na one porodiĉne odnose koji stvaraju obavezu izdržavanja. MeĊutim, ovo proširenje vrijedit će samo u odnosu na druge države potpisnice koje su napravile ekvivalentne izjave.29 2.2.3. Suradnja na području administracije Haška konvencija iz 2007 predviĊa suradnju izmeĊu država ugovornica na naĉin da svaka od njih imenuje jedan centralni organ koji će obavljati funkcije njome delegirane (ĉl. 4. st. 1.). Federalne države, države sa više od jednog pravnog sistema, kao i države sa autonomnim teritorijalnim jedinicama 27 Mogućnost da izraze rezervu u skladu s ĉlanom 62. iskoristile su pojedine države. Ukrajna je ograniĉila primjenu Haške konvencije iz 2007 na osobe do 18 godina. Albanije je proširila njenu primjenu na osobe do 25 godina ukoliko studiraju što je u skladu s njenim Porodiĉnim zakonom. Norveška je zadržala pravo da ne primjenjuje njene odredbe na osobe iznad 18 godina. 28 Mogućnost da daju izjavu u skladu s ĉlanom 63. iskoristile su pojedine države. Albanija, Norveška i Europska unija su izjavile da će proširiti primjenu poglavlja II i III na obavezu izdržavanja izmeĊu braĉnih partnera i bivših braĉnih partnera. Ukrajina je izjavila da će proširiti primjenu poglavlja V i VIII na obavezu izdržavanja: roditelj u korist odrasle kćerke ili sina koji nisu u stanju samostalno se brinuti za sebe, roditelja u korist odrasle kćer, sina koji studiraju dok ne navrše 23 godine, odrasle kćer, sina u korist roditelja koji nisu u stanju samostalno se brinuti za sebe, bake, djeda u korist unuĉadi koji su do godina predviĊenih Konvencijom, odraslih unuka, praunuka u korist baka, djeda prabaka, pradjeda koji nisu u stanju samostalno se brinuti za sebe, odraslih braća i sestara u korist braća i sestara koji su do godina predviĊenih Konvencijom, i koji nisu u stanju samostalno se brinuti za sebe, maćehe, oĉuha u korist pastorke, pastorka koji su do godina predviĊenih Konvencijom, odrasle pastorke, pastorka u korist maćehe, oĉuha koji nisu u stanju samostalno se brinuti za sebe. 29 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 57., str. 71. 170 �mogu imenovati više od jednog centralnog organa s tim da se odredi centralni organ kojem se upućuje sva korespondencija koju će on dalje proslijediti odgovarajućim centralnim organima u toj državi (ĉl. 4. st. 2.). Funkcije centralnog organa dijele se na opće i posebne. Ovom podjelom nastojala se postići ravnoteža izmeĊu, s jedne strane, potrebe preciziranja funkcija centralnog organa i, s druge strane, želje davanja odreĊene fleksibilnosti državama ugovornicama kada su u pitanju i neke druge funkcije.30 Ĉl. 5. propisuje što mora biti uĉinjeno od strane centralnog organa i ne može se prenijeti na druga tijela, dok ĉl. 6. navodi mjere koje poduzimaju centralni organ, javni organ ili drugi organ u konkretnim sluĉajevima ostvarivanja izdržavanja u mjeri u kojoj to dozvoljava zakon njihove države.31 Opće funkcije obuhvaćaju obavezu centralnog organa da suraĊuje s drugim centralnim organima i potiĉe suradnju izmeĊu nadležnih organa u svojim državama te da traže rješenja problema do kojih doĊe primjenom Haške konvencije iz 2007 (ĉl. 5.). Posebne funkcije odnose se na pružanje pomoći u pogledu zahtjeva za ostvarivanje izdržavanja i to prenošenje i zaprimanje zahtjeva te iniciranje i olakšavanje pokretanja postupka u pogledu tih zahtjeva (ĉl. 6. st. 1.). Pored toga, centralni organ treba poduzimati sve odgovarajuće mjere kako bi osigurao i olakšao pružanje pravne pomoći (gdje to nalažu okolnosti), pomogao u lociranju dužnika i povjerioca izdržavanja te dobio relevantne informacije o njihovim prihodim, kao i ostalim financijskim okolnostima, podupro mirno rješavanje spora i dobrovoljno plaćanje izdržavanja, olakšao provoĊenje rješenja o izdržavanju, ukljuĉujući i sve zaostale isplate, kao i niz drugih mjera vezanih za olakšano ostvarivanje prekograniĉnog izdržavanja djeteta (ĉl. 6. st. 2.).32 2.2.4. Vrste, sadržaj i dostavljanje zahtjeva Podnosilac zahtjeva šalje svoj zahtjev za ostvarivanje izdržavanja preko centralnog organa države u kojoj ima boravište centralnom organu zamoljene države, s tim da boravište iskljuĉuje puko prisustvo (ĉl. 9.). Haška konvencija iz 2007 sadrži definiciju „boravka“ za potrebe njene primjene: „boravak“ mora biti više od pukog prisustva, ali se ne traži „redovno boravište“, sve s namjerom da se podnosiocu zahtjeva – djetetu omogući lakši pristup centralnom organu i time osigura prekograniĉno ostvarivanje izdržavanja. Dijete ne bi trebalo biti podvrgnuto strogim provjerama boravka već bi mu se trebalo olakšati podnošenje zahtjeva bez obzira gdje živi.33 Povjeriocu koji podnosi zahtjev za ostvarivanje izdržavanja prema ovoj Konvenciji stoji na raspolaganju sljedeće kategorije zahtjeva: a) priznanje ili priznanje i izvršenje odluke; b) izvršenje odluke donesene ili priznate u zamoljenoj državi; c) donošenje odluke u 30 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 95., str. 83. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 96., str. 83. 32 St. 4. ĉl 6.navodi da ništa iz ovoga ĉlana i ĉl. 7. neće se interpretirati kao nametanje neke obaveze centralnom organu da ima ovlašćenja koja mogu provoditi samo sudski organi prema zakonu dane države. 33 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 228., str. 111. 31 171 �zamoljenoj državi kada takva odluka ne postoji, ukljuĉujući i utvrĊivanje roditeljstva kada je to potrebno; d) donošenje odluke u zamoljenoj državi kada priznanje i izvršenje odluke nije moguće ili je odbijeno zbog nedostatka osnove za priznanje i izvršenje shodno ĉl. 20. ili ĉl. 22. taĉ. b. i e.; e) izmjena odluke donesene u zamoljenoj državi; f) izmjena odluke donesene u država koja nije zamoljena država (ĉl. 10. st. 1.). Dužniku protiv kojeg postoji odluka o izdržavanju stoje na raspolaganju sljedeće kategorije zahtjeva: a) priznanje odluke ili ekvivalentan postupak koji vodi suspenziji ili ograniĉenju izvršenja ranije odluke u zamoljenoj državi; b) izmjena odluke donesene u zamoljenoj državi; c) izmjena odluke donesene u državi koja nije zamoljena država (ĉl. 10. st. 2.). Dužnik, da bi mogao tražiti pomoć centralnog organa u smislu ovoga ĉlana, mora ispunjavati odreĊene kriterije: mora boraviti u zamoljenoj državi, protiv njega mora postojati odluka o izdržavanju i zahtjev se može odnositi samo na priznanje odluke kojom se suspendira ili ograniĉava izvršenje ranije odluke ili se traži izmjena donesene odluke.34 Za naprijed navedene zahtjeve koji stoje na raspolaganju povjeriocu, odnosno dužniku izdržavanja, mjerodavno je pravo zamoljene države,35 dok zahtjevi iz stava 1. c) do f) i stava 2. b) i c) podliježu pravilima o nadležnosti zamoljene države (ĉl. 10. st. 3.). To znaĉi da u odreĊenim situacijama neki od navedenih zahtjeva neće biti na raspolaganju povjeriocu ili dužniku izdržavanja zbog pravila o nadležnosti.36 Zahtjev treba minimalno sadržavati sljedeće: a) izjavu o prirodi zahtjeva ili više zahtjeva; b) ime i prezime i podatke o kontaktu, ukljuĉujući adresu i datum roĊenja podnosioca zahtjeva; c) ime i prezime, i ako je poznato, adresu i datum roĊenja protivnika zahtjeva; d) ime i prezime i datum roĊenja svake osobe za koju se traži izdržavanje; e) osnove na kojima poĉiva zahtjev; f) ako zahtjev podnosi povjerilac, podatke o mjestu gdje treba slati ili elektronski prenijeti uplate za izdržavanje; g) osim za zahtjeve iz ĉl. 10 st. 1. a) i st. 2. b), sve podatke i podneske navedene u izjavi u skladu s ĉl. 63. zamoljene države; h) ime i prezime i podatke o kontakt osobi ili jedinici centralnog organa države koja šalje zahtjev, a koja je odgovorna za obradu zahtjev (ĉl. 11. st. 1.). Zahtjev, takoĊer, treba sadržavati i sljedeće podatke, ako je to moguće i ako je poznato: a) financijsko stanje povjerioca izdržavanja; b) financijsko stanje dužnika izdržavanja, ukljuĉujući ime i prezime i adresu poslodavca dužnika i prirodu i lokaciju imovine dužnika; c) sve podatke koji mogu pomoći lociranju protivnika zahtjeva (ĉl. 11. st. 2.). Uz zahtjev potrebno je priložiti i sve potrebne podatke i podneske, ukljuĉujući i dokumente kao dokaz prava podnosioca zahtjeva na 34 Zahtjev za izmjenom ranije odluke mora biti u skladu s ĉl. 18 koji predviĊa odreĊena ograniĉenja za pokretanje postupka u smislu izbora nadležnog suda. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 265., str. 119. 35 „Pravo zamoljene države“ podrazumijeva pravila o sukobu zakona zamoljene države, s tim da za države vezane Protokolom o izdržavanju primijenjuju pravila Protokola. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 275., str. 121. 36 Primjer 1: Ako se zahtjev odnosi na donošenje odluke u skladu s ĉl. 10. st. 1. c) za dijete – studenta starog 21 godinu, zamoljena država neće biti obavezna prihvatiti zahtjev ako nije nadležna za donošenje odluke o izdržavanje za dijete starije od 18 godina. Primjer 2: U SAD-u nije moguće uspostaviti nadležnost za donošenje odluke o izdržavanju na osnovu povjerioĉevog prebivališta, kao ni priznatu i izvršiti stranu odluku. Ibidem. 172 �besplatnu pravnu pomoć. Uz zahtjeve iz ĉl. 10 st. 1. a) i st. 2. b) treba priložiti samo dokumente navedene u ĉl. 25 (ĉl. 11. st. 3.). Centralni organ države iz koje se šalje zahtjev dužan je pomoći podnosiocu zahtjeva kako bi se osiguralo da zahtjev sadrži sve podatke i podneske koji su, prema njegovim saznanjima, potrebni za razmatranje zahtjeva (ĉl. 12. st. 1.). Obaveza centralnog organa jeste da pomogne podnosiocu zahtjeva da pripremi potpun i kvalitetan zahtjev u smislu podataka i podnesaka koji su potrebni prema pravu zamoljene države. To ne znaĉi da centralni organ mora pripremati zahtjeve za podnosioce, već treba pružati savjete i davati svu neophodnu pomoć prilikom sastavljanja zahtjeva.37 Podrazumijeva se da je centralni organ razvio struĉnost za postupanje u meĊunarodnim sluĉajevima kao i komunikaciji s inostranim organima te da bi osobi, koja nema iskustva u takvim stvarima, bila korisna sva pomoć koju on može pružiti.38 Nakon što centralni organ države iz koje se šalje zahtjev bude siguran da zahtjev ispunjava sve uvjete Haške konvencije iz 2007 poslat će ga, u ima i uz odobrenje podnosioca zahtjeva, centralnom organu zamoljene države (ĉl. 12. st. 2.). U periodu od šest sedmica od datuma prijema zahtjeva centralni organ zamoljene države potvrdit će prijem zahtjeva i obavijestiti centralni organ države iz koje je poslan zahtjev o poduzetim i budućim koracima u obradi zahtjeva, te zatražiti potrebne dokumente ili podatke. TakoĊer, centralni organ zamoljene države dužan je u spomenutom šestosedmiĉnom periodu dostaviti centralnom organu države iz koje je poslan zahtjev podatke kontakt osobe ili jedinice zadužene odgovoriti na pitanja vezana za stanje zahtjeva (ĉl. 12. st. 3.). U roku od tri mjeseca nakon potvrĊivanja prijema zahtjeva, centralni organ zamoljene države obavijestiti će centralni organ države iz koje je poslan zahtjev o statusu zahtjeva (ĉl. 12. st. 4.). Inaĉe, centralni organi države iz koje je poslan zahtjev i zamoljene države dužni su pružati jedni drugima obavještenja o identitetu osobe ili jedinice odgovorne za konkretni sluĉaj i o statusu sluĉaja, te blagovremeno pribaviti odgovore na pitanja (ĉl. 12. st. 5.). TakoĊer, centralni organi meĊusobno trebaju komunicirati na najbrži i najefikasniji naĉin koji im stoji na raspolaganju (ĉl. 12. st. 7.). Centralni organ obradit će sluĉaj onoliko brzo koliko to dozvoljavaju okolnosti vezane za ispitivanje sluĉaja (ĉl. 12. st. 6.). Centralni organ zamoljene države može odbiti zahtjev samo ako je oĉigledno da nisu ispunjeni uvjeti propisani Haškom konvencijom iz 2007. U tom sluĉaju, centralni organ zamoljene države odmah će obavijestit centralni organ države iz koje je poslan zahtjev o razlozima odbijanja (ĉl. 12. st. 8.). Centralni organ zamoljene države ne može odbiti zahtjev samo na osnovu ĉinjenica da je potreban dodatni dokument ili podatak. U tom sluĉaju, centralni organ zamoljene države može zatražiti od centralnog organa države iz koje je poslan zahtjev da dostavi dodatne dokumente i podatke. Ukoliko u roku od tri mjeseca ili nekom dužem roku koji naznaĉi centralni organ zamoljene države, centralni organ države iz koje je poslan zahtjev ne dostavi traženo, centralni organ zamoljene države može odluĉiti da prekine obradu zahtjeva. U tom sluĉaju, o 37 38 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 320., str. 131. Ibidem, str. 133. 173 �svojoj odluci obavijestit će centralni organ države iz koje je poslan zahtjev (ĉl. 12. st. 9.). Kao što vidimo, Haška konvencija iz 2007 zahtjeva efikasno postupanje po zahtjevu i to naglašava u svakom stavu ĉl. 12.: „blagovremeno“ u st. 5., „brzo“ u st. 6. i st. 7., „odmah“ u st. 8. TakoĊer, uvodi vremenska ograniĉenja – rok od šest mjeseci za potvrdu prijema zahtjeva i obavještenje o poduzetim koracima te rok od tri mjeseca za izvještaj o statusu zahtjeva. Ovakva rješenja u skladu s ciljevima same Haške konvencije iz 2007 – pristupaĉne, brze, efikasne, rentabilne, odgovarajuće i poštene procedure. 2.2.5. Priznanje i izvršenje Haška konvencija iz 2007 u dijelu koji se odnosi na priznanje i izvršenje odluka naslanja se i nadovezuje na Haške konvencije iz 1958. i 1973. koje reguliraju priznanje i izvršenje odluka u oblasti izdržavanja, uz važna poboljšanja koja su rezultat pojaĉane suradnje, regionalne i meĊunarodne, u oblasti ostvarivanja izdržavanja djeteta, ali i razvoja sredstava komunikacije.39 Haška konvencija iz 2007 sadrži efikasan sistem priznanja i izvršenja odluka, koji bi trebao pružiti „najšire“ priznanje postojećih odluka te eliminirati troškovi postupka i kašnjenja koja mogu nastati ukoliko povjerilac mora postaviti novi zahtjev jer se postojeća odluka ne može priznati.40 Ovaj sistem, bi trebao, zajedno s drugim rješenjima Haške konvencije iz 2007, doprinijeti smanjenju problema koji se javljaju u situacijama kada postoji više suprotstavljenih naloga.41 Odluka podobna za priznanje i izvršenje prema odredbama Haške konvencije iz 2007 jeste odluka o izdržavanju koju je donijelo sudsko ili upravno tijelo, ali i poravnanje i sporazum postignut od strane ili pred tim tijelima (ĉl. 19. st. 1.). Za razliku od spomenute Haške konvencije iz 1973. godine, Haška konvencija iz 2007 definirala je pojam „upravnog tijela“, i to na zahtjev država koje su manje upoznate s konceptom upravnog tijela onako kako ga predviĊa Haška konvencija iz 2007.42 Upravna odluka priznavat će se i izvršavati jednako kao i sudska odluka ako ona, prema pravu države u kojoj je donijeta, ispunjava sljedeće pretpostavke: a) može biti predmet žalbe sudskog tijela ili revizije od strane sudskog tijela; b) može imati sliĉni snagu i dejstvo kao i sudska odluka po istom pitanju (ĉl. 19. st. 3.). Osnovu za priznanje i izvršenje ĉine skup pravila o indirektnoj meĊunarodnoj nadležnosti. Drugim rijeĉima, priznanje odluke donesene u drugoj državi uvjetovano je ispunjenjem odreĊenih kriterija na kojima poĉiva nadležnost.43 Odluka donesena u jednoj državi ugovornici - državi porijekla, bit će priznata i izvršena u drugoj državi ako je: a) protivnik zahtjeva u vrijeme 39 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 428., str. 157. Ibidem. 41 Ibidem. 42 Time se željelo privući što više države da postanu potpisnice Haške konvencije iz 2007, a koje nisu bile spremne pridružiti se Haškoj konvenciji iz 1973. godine. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 431., str. 157. 43 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 443., str. 159. 40 174 �pokretanja postupka imao redovno boravište u državi porijekla odluke; b) protivnik zahtjeva izriĉito ili prešutno pristao na nadležnost suda bez isticanja prigovora nenadležnosti prvom mogućom prilikom; c) povjerilac izdržavanja u vrijeme pokretanja postupka imao redovno boravište u državi porijekla odluke; d) dijete kome je dodijeljeno izdržavanje u vrijeme pokretanja postupka imalo redovno boravište u državi porijekla odluke, pod uvjetom da je protivnik zahtjeva živio s djetetom u toj državi ili je imao prebivalište u toj državi i tu davao izdržavanje za dijete; e) postojao pisani sporazum o nadležnosti, osim u sporovima koje se odnose na obavezu izdržavanja djeteta; f) neko tijelo, koje je donijelo odluku, svoju nadležnost zasnovalo u predmetima personalnog statusa i roditeljske odgovornosti, izuzev ako ta nadležnost nije bila zasnovana samo na državljanstvu jedne od stranaka (ĉl. 20. st. 1.). Možemo primijetiti da je u odnosu na dio Haške konvencije iz 2007 koji se odnosi na administrativnu suradnju, korišten termin „redovno boravište“ što je postalo uobiĉajeno u europskom i konvencijskom pravu. Postojanje redovno boravište cijenilo bi se u svakom konkretnom sluĉaju, a zavisilo bi od skupa relevantnih ĉinjenica kojima bi se dokazivalo postojanje veze izmeĊu zainteresiranih strana i države porijekla odluke.44 Neki od osnova nadležnosti nisu bili prihvatljivi svim država, te je Haškom konvencijom iz 2007 dana mogućnost da se u pogledu pojedinih osnova izjavi rezerva, a sve s ciljem da joj pristupi što veći broj država. Države potpisnice mogu izjaviti rezervu, u skladu s ĉl. 62. u pogledu st. 1. c), e) i f) (ĉl. 20. st. 2.). Važno je napomenuti da izjavljena rezerva nema uzajamno dejstvo, to iz razloga što je u praksi haških konvencija moguće, a to je ovdje i sluĉaj, pregovaranje i usvajanje sistema nereciproĉne izjave rezerve. Time se otklanjaju neželjene posljedice povezivanja ĉl. 20. st. 2. i ĉl. 62.45 Država potpisnica koja je izjavila rezervu u skladu sa st. 2., priznat će i izvršiti odluku, kada je prema njenom pravu u sliĉnim ĉinjeniĉnim situacijama nadležan domaći organ za donošenje takve odluke (ĉl. 20. st. 3.). Ovim stavom se još jednom potvrĊuje duh same Konvencije, a to je priznati i izvršiti što je moguće više odluka o izdržavanju.46 Radi se o tzv. “fact-based approach” koji je potekao iz SAD-a. Prema ovom pristupu strana odluka će se priznati ako postoji ĉinjeniĉne okolnosti koje mogu biti osnova za nadležnost u državi priznanja. Pri tome se zanemaruje osnova direktne nadležnosti primijenjena u državi porijekla, već se 44 Tokom pregovaranja, izvjestan broj delegacija izrazio je zabrinutost da koncept „redovnog boravišta“ razvijen u okviru primjene Haške konvencije o graĊanskopravnim aspektima meĊunarodne otmice djece iz 1980. godine ne bi bio odgovarajući te da ga ne treba koristiti za potrebe Haške konvencije iz 2007. Usuglašeno je da, s obzirom da je sadržaj konvencija razliĉit, i pristup konceptu „redovnog boravišta“ trebao bi biti razliĉit. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 444., str. 161. 45 Npr. ako SAD izjave rezervu u odnosu na ĉl. 20. st. 1. c) – nadležnost prema redovnom boravištu povjerioca, jer ta osnova nadležnosti nije u skladu s zahtjevom da postoji veza izmeĊu tuženog i foruma, to ne oslobaĊa druge države potpisnice obaveze priznanja odluke donesene u SAD-u kada je povjerilac imao faktiĉki boravak u SAD-u. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 462., str. 165. 46 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 463., str. 165. 175 �pozornost posvećuje ĉinjeniĉnim vezama.47 Ukoliko priznanje odluke nije moguće zbog rezervu u skladu sa st. 2., država potpisnica poduzet će sve odgovarajuće mjere kako bi se donijela odluka u korist povjerioca ako dužnik ima redovno boravište u toj državi (ĉl. 20. st. 4.). Sliĉno kao i u prethodnom stavu, nailazimo na još jedno rješenje u situaciji kada priznanje i izvršenje nije moguće zbog izjavljene rezerve. U ovom sluĉaju, propisana je obaveza države u kojoj dužnik ima redovno boravište da poduzme sve odgovarajuće mjere kako bi se donijela odluka u korist povjerioca. To podrazumijeva obavezu njegovog centralnog organa da nastavi s potrebnim zahtjevom kako bi se donijela nova odluka, bez potrebe slanja novog zahtjeva od strane povjerioca.48 Ovim se povećava šansa za ostvarivanje izdržavanja kada “fact-based approach” ne bi mogla biti primijenjena.49 Odluka o izdržavanju u korist djeteta, koje nije napunilo 18 godina, a koja se ne može priznati radi izjavljene rezerve u pogledu st. 1. c), e) i f), bit će u državi izvršenja prihvaćena kao osnova kojom se utvrĊuje podobnost djeteta da primi izdržavanje (ĉl. 20. st. 5.). Ovim rješenjem željelo se zaštititi dijete do navršenih 18 godina kao povjerilac izdržavanja u situaciji kada nacionalna prava sadrže razliĉita rješenja u pogledu izbora mjerodavnog prava (lex fori ili pravo redovnog boravišta) što za posljedicu može imate nepravedne rezultate.50 Odluka će biti priznata samo ako proizvodi dejstvo u državi porijekla, odnosno bit će izvršena, ako je izvršna u državi porijekla (ĉl. 20. st. 6.). Kao što vidimo napravljena je razlika izmeĊu svojstava koje odluka mora imati da bi bila priznata, odnosno izvršena. Da bi bila priznata odluka treba proizvoditi uĉinke u državi porijekla – res judicata, dok u sluĉaju priznanja i izvršenja potrebno je da odluka bude izvršna u državi porijekla.51 Haškom konvencijom iz 2007 predviĊeno je i parcijalno priznanje i izvršenje odluka: Ako u državi priznanja nije moguće priznati i izvršiti cijelo odluku, priznat će se i izvršiti bilo koji dio odluke koji se samostalno može priznati i izvršiti (ĉl. 21. st. 1). Ovako rješenje u duhu je same Konvencije i omogućava priznanje dijelova odluke u situaciji kada priznanje cijele odluke iz odreĊenih razloga nije moguće. Npr. radi se o odluci o izdržavanju majke kao registrirane partnerke i djeteta. MeĊutim, ako obaveza izdržavanja izmeĊu registriranih partnera nije u državi priznanja obuhvaćena Haškom konvencijom iz 2007, dio odluke koji se odnosi na izdržavanje majke neće moći biti priznat, ali to nije smetnja za priznanje i izvršenje dijela odluke koji se odnosi na dijete.52 Haška konvencija iz 2007 predviĊa da se priznanje i izvršenje odluke može odbiti u sluĉaju: a) da je odluka u suprotnosti s javnim poretkom države 47 Ibidem. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 466., str. 165. 49 Ibidem. 50 U ovoj situaciji povjerilac izdržavanja treba pokrenuti postupak u drugoj državi, što nije problem, ukoliko je standard zaštite povjerioca pema lex fori jednak ili ĉak veći od onoga u državi njegovog prebivališta. Ali ako primjena lex fori dovodi do rješenja manje povoljnih za povjerioca, osobiti ako povjerilac ne ispunjava uvjete za primanje izdržavanja npr. zbog godina starosti, onda povjerilac ne može pokrenuti postupak u državi dužnika. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 469., str. 167. 51 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 473., str. 167. 52 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 475., str. 169. 48 176 �priznanja;53 b) da je dobivena prevarom vezanom uz predmet spora;54 c) da u državi priznanja teĉe postupak, koji je ranije pokrenut, izmeĊu istih stranaka s istim ciljem;55 d) da odluka nije u skladu s odlukom donesenom izmeĊu istih stranaka s istim ciljem bilo u državi priznanja ili u nekoj drugoj državi pod uvjetom da ispunjava pretpostavke potrebne za priznanje i izvršenje u državi priznanja;56 e) da protivnik zahtjeva nije uĉestvovao, niti ga je iko zastupao u postupku u državi donošenja odluke; f) kada zakon države donošenja odluke predviĊa obavještenje o postupku, a protivnik zahtjeva nije primio uredno obavještenje, niti mu je dana prilika da bude saslušan; ff) kada država donošenja odluke ne predviĊa obavještenje o postupku, a protivnik zahtjeva nije uredno obaviješten o odluci, niti je imao mogućnost pobijanja te odluke; g) da je odluka u suprotnosti s ĉl. 18. Konvencije (ĉl. 22.). Haška konvencija iz 2007 navodi ograniĉen broj pretpostavki koje mogu dovesti do odbijanja priznanja i izvršenja. Ĉak i ako je ispunjena neka od navedenih pretpostavki, tijelo nadležno za priznanje nema obavezu odbiti priznanje i izvršenje odluke.57 Naime, upotrebom rijeĉi „može“ umjesto „mora“ dana je mogućnost, a ne obaveza, tijelu nadležnom za priznanje i izvršenje da prizna i onu odluku koja ispunjava jednu od navedenih pretpostavki.58 Rijetko će se odbiti priznanje i izvršenje odluke zbog neke od navedenih pretpostavki. Cilj Haške konvencije iz 2007 jeste uspostavljanje postupka po zahtjevu za priznanje i izvršenje koja će biti jednostavniji, brži i jeftiniji.59 Propisano je da se postupak, shodno odredbama Konvencije, regulira prema pravu države 53 Povredu domaćeg javnog poretka kao razlog odbijanja priznanja treba koristiti vrlo ograniĉeno. Smatra se da nije primjereno odbiti priznanje odluke iz razloga što prema pravu države priznanja otac nema obavezu izdržavanja djeteta roĊenog van braka. Ova pretpostavka bila je predviĊena u ĉl. 5. Haške konvencije iz 1973. godine. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 479., str. 169. 54 Prevara ili fraudulozno ponašanje kao razlog odbijanja priznanja bilo je predmetom dugih diskusija jer se smatralo da nema znaĉajnijih razlika meĊu državama u pogledu njegovog znaĉenja. Prevara je namjerna neiskrenost ili nepravda: navoĊenje krive adrese, prikrivanje dokaza itd. Važno je razlikovati prevaru od javnog poretka. Radi se o razliĉitim konceptima. Prevara ne mora biti obuhvaćena javnim poretkom. Ona pretpostavlja postojanje subjektivnog elementa: namjerno lažno predstavljanje ili lažne makinacije. Ova pretpostavka bila je predviĊena u ĉl. 5. Haške konvencije iz 1973. godine. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 480. i 481., str. 169. 55 Ova pretpostavka vezana je postojanje lis pendens u vrijeme priznanja i izvršenja, ali ne samo to. Potrebo je naglasiti posebnost „izdržavanja“. Naime, kod izdržavanja “cause of action” je uvijek ista (izdržavanje), jedina razlika je da li se radi o zahtjevu za izdržavanje ili izmjenu ili, ako radnju poduzima dužnik, za izjavu da ne postoji obaveza plaćanja izdržavanja. Ova pretpostavka bila je predviĊena u ĉl. 5. Haške konvencije iz 1973. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 483., str. 171. 56 Sluĉaj nesuglasnih odluka još je jedan razlog odbijanja priznanja i izvršenja koji je bio predviĊen ĉl. 5. Haške konvencije iz 1973. godine. Bitno je da se radi odluci izmeĊu istih stranaka s istim ciljem. Kada su u pitanju odluka iz drugih država, Konvencija ne navodi ništa vezano za datum njenog donošenja. O tome se raspravljalo na zasjedanju, ali je zakljuĉeno da nije smisleno uvoditi vremenska ograniĉenja, već prepustiti sucu da u svakom pojedinaĉnom sluĉaju odluĉi kojoj od neusklaĊenih odluka daje prednost. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 485., str. 171. 57 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 477., str. 169. 58 Ibidem. 59 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 490., str. 171. 177 �priznanja (ĉl. 23. st. 1.). Zahtjev za priznanje i izvršenje može biti upućen putem centralnog organa, a može direktno nadležnom tijelu zamoljene države. U prvom sluĉaju, centralni organ zamoljene države odmah će, ili uputiti zahtjev nadležnom tijelu koji će bez odlaganja odluku proglasiti izvršnom ili ubilježiti je za izvršenje, ili će samostalno poduzeti potrebne mjere, ako je za to nadležan (ĉl. 23. st. 2.), a u drugom sluĉaju, tijelo nadležno za priznanje odmah će proglasiti odluku izvršnom ili ubilježiti je za izvršenje (ĉl. 23. st. 3.). Postupak po zahtjevu za priznanje i izvršenje reguliran je fleksibilno uzimajući u obzir razliĉite postupke exequature, ali postavljen je zahtjev da se djeluje „odmah“ i „bez odlaganja“.60 Proglašenje ili ubilježba odluke izvršnom može biti odbijeno samo iz razloga navedenog u ĉl. 22. taĉ. a., s tim da u ovoj fazi postupka ni podnosilac ni protivnik zahtjeva nemaju pravo ulagati primjedbe ili podneske (ĉl. 23. st. 4.). Naime, javni poredak jedini je razlog zbog kojeg može biti odbijena priznanje i izvršenje odluke, a koji nadležno tijelo može provjeravati po službenoj dužnosti.61 Podnosilac i protivnik zahtjeva bit će odmah obaviješteni o proglašenju ili ubilježbi odluke izvršnom shodno st. 2. i 3., odnosno odbijanju istih shodno st. 4., te mogu uložiti prigovor ili žalbu po pitanju ĉinjenica i po pitanju primjene materijalnog prava (ĉl. 23. st. 5.).62 Prigovor ili žalba mogu se zasnovati na odreĊenim ĉinjeniĉnim ili pravnim osnovama, odnosno i jednim i drugim, s tim da je ĉl. 27. i 28. propisana zabrana naknadne provjere nadležnosti suda države donošenja odluke i zabrana revizije iz osnova.63 Rok za prigovor ili žalbu je 30 dana od dana obavještenja, odnosno 60 dana ukoliko osoba koja je podnijela prigovor ili žalbu nema boravište u državi priznanja (ĉl. 23. st. 6.). Prigovor ili žalba mogu biti zasnovani samo na: osnovama za odbijanje priznanja i izvršenja navedenim u ĉl. 22., osnovama za priznanje i izvršenje u skladu s ĉl. 20., razlozima autentiĉnosti ili integriteta bilo kojeg dokumenta upućenog shodno ĉl. 25. (ĉl. 23. st. 7.)64, te, kada žalbu ili prigovor ulaže protivnik zahtjeva, ĉinjenici da je dug ispunjen (ĉl. 23. st. 8.). Podnosilac i protivnik zahtjeva odmah će biti obaviješteni o odluci po prigovoru ili žalbi (ĉl. 23. st. 9.), bilo direktno, bilo preko centralnog tijela65, kako bi mogli, ako to žele, poduzeti dalje korake u skladu s ĉl. 10. Konvencije. MeĊutim, naredna žalba, ako je dopuštena prema pravu države priznanja, neće dovesti do odgaĊanja izvršenja odluke, osim ako ne postoje izuzetne okolnosti (ĉl. 23. st. 10.). OdgaĊanje izvršenja odluke zbog ulaganja naredne žalbe, prema stavu tvoraca 60 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 496., str. 173. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 500., str. 173. 62 Mogućnost ulaganja prigovora ili žalbe u skladu je sa zahtjevom za kontradiktornošću postupka, odnosno mogućnošću svake strane u postupku da bude saslušana u postupku. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 506., str. 175. 63 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 505., str. 175. 64 Ovaj razlog neophodan je od kada je dogovoreno da se u prvoj fazi može dostaviti orginal ili ovjerena kopija dokumenata nvedenih u ĉl. 25. Nastoji se uspostaviti brzu izmjenu zahtjeva i pratećih dokumenata izmeĊu središnjih tijela u prvoj fazi, dok je kasnije, obiĉno u svrhu dokazivanja, potrebno staviti na raspolaganje kompletnu dokumentaciju ovjerenu od strane nadležnih tijela. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 510., str. 175 - 176. 65 Haška konvencija iz 2007 ne odreĊuje koja se metoda obavještenja treba koristiti. BorrásDegeling Explanatory Report, taĉ. 513., str. 177. 61 178 �Haške konvencije iz 2007, moglo bi negativno utjecati na njenu uĉinkovitost i povjerenje meĊu državama potpisnicama, ali i izazvati dodatne troškove i odugovlaĉenje postupka.66 Kako bi se izbjegle ove nesretne posljedice, odgaĊanje ili zaustavljanje izvršenja odluke dok traje postupak po žalbi, moguće je samo ako postoje iznimne okolnosti koje opravdavaju takvo postupanje.67 Haška konvencija iz 2007 naglasila je još jednom u ĉl. 23. st. 11. obavezu žurnog postupanja pri donošenju odluke o priznanju i izvršenju, ukljuĉujući i postupak po žalbi. Ovo rješenje treba promatrati zajedno s rješenjem iz ĉl. 52. st.1. taĉ. b. koje omogućava državama ugovornicama da pojednostave i ubrzaju postupka po zahtjevu za priznanje i izvršenje odluke bilo unilateralni bilo bilateralno – kao rezultat sporazuma izmeĊu države moliteljice i zamoljene države.68 Haška konvencija iz 2007 predviĊa i alternativni postupak po zahtjevu za priznanje i izvršenje. Naime, država ugovornica može izjaviti, u skladu s ĉl. 63., da će primijeniti alternativni postupak priznanja i izvršenja propisan ĉl. 24. (ĉl. 24. st. 1.).69 3. Značaj instrumenata Haške konferencije za meĎunarodno privatno pravo i Europske unije Istog dana kada je usvojena Haška konvencija iz 2007 usvojen je i Protokol o pravu mjerodavnom za obavezu izdržavanja od 23. novembra 2007. godine (u daljem tekstu Protokol). Protokol sadrži kolizione norme koje odreĊuju pravo mjerodavno za obavezu izdržavanja koja proizlazi iz porodiĉnih odnosa, krvnog srodstva, braka ili tazbinskog srodstva, ukljuĉujući i obavezu izdržavanja prema djetetu bez obzira je li ono roĊeno u braku ili van njega (ĉl. 1. st. 1.). Znaĉaj Protokola ogleda se u ĉinjenici da su njegove kolizione norme sastavni dio Uredba Vijeća (EZ) br. 4/2009 o meĊunarodnoj nadležnosti, mjerodavnom pravu, priznanju i izvršenju odluka te suradnji u predmetima izdržavanja iz 2008. godine koja u ĉl. 15. upućuje na primjenu njegovih odredaba po pitanju odreĊivanja mjerodavnog prava. Nadalje, Protokol je od januara 2013. godine na snazi i u Srbiji. Unošenjem Protokola u domaći pravni sistem imali bismo pravila koja bi na sveobuhvatan naĉin regulira pitanje prekograniĉnog izdržavanje djece meĊu državama u kojim je na snazi (posebno znaĉajno sa susjednim državama), kao i unificirano pravo s pravom Europske unije u ovoj oblasti. Ne smijemo zaboraviti i na obavezu Bosne i Hercegovine iz Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju da domaće pravo uskladi s pravom Europske 66 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 514., str. 177. Ibidem. 68 Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 515., str. 177. 69 Većina delegata država ugovornica prihvatila je postupak ureĊen ĉl. 23, ali jedan dio njih smatralo je da nije dovoljno uzeto u obzir drugaĉiji sistem priznanja i izvršenja prisutn u pojednim državama. Ovaj ĉlan ugraĊen je u Konveciju upravo iz tog razloga. PredviĊeno je da države ugovornice koriste ĉl. 23., ali gdje to nije moguće, mogu se opredijeliti za postupak iz ĉl. 24., uz prethodnu izjavu. Borrás-Degeling Explanatory Report, taĉ. 516., str. 177. 67 179 �unije.70 Zbog toga sugeriramo nadležnim organima da pokrenu proceduru za ratifikaciju Protokola. Pored toga, trebalo bi iskoristiti sve raspoložive mogućnosti za unaprjeĊenje suradnje i poboljšanje odnosa s Europskom unijom u materiji prekograniĉnog izdržavanja djece. Europska unija ima iskljuĉivu vanjsku nadležnost da stupa u ugovorne odnose sa trećim državama i meĊunarodnim organizacijama, tj. zakljuĉuje meĊunarodne ugovore u onom dijelu meĊunarodnog privatnog prava koji je reguliran komunitarnim pravnim aktima.71 Unutar Europske unije pitanje ostvarivanja izdržavanja djece u prekograniĉnim predmetima ureĊeno je Uredbom 4/2009 o meĊunarodnoj nadležnosti, mjerodavnom pravu, priznanju i izvršenju odluka te suradnji u predmetima izdržavanja iz 2008. godine, te bi najpovoljnije rješenje za Bosnu i Hercegovinu bilo upravo sklapanje sporazuma neposredno s Europskom unijom u ovoj oblasti. MeĊutim, ukoliko Unija nema interesa da iskoristi svoju vanjsku nadležnost u smislu zakljuĉivanja ovakvog ugovora s Bosnom i Hercegovinom, stoji nam na raspolaganju mogućnost sklapanja bilateralnih ugovora s državama ĉlanicama u ovoj materiji dana Uredbom 664/2009 koja regulira postupak pregovaranja i zakljuĉivanja ugovora izmeĊu država ĉlanica i trećih država u oblasti nadležnosti i priznanja i izvršenja presuda u braĉnoj materiji, materiji roditeljske odgovornosti, materiji izdržavanja, kao i mjerodavno pravo za izdržavanje. Zahvaljujući ovoj Uredbi, države ĉlanice imaju mogućnost sklapanja ugovora s trećim državama u oblastima koje su u iskljuĉivoj nadležnosti Europske unije. Radi se o trećim državama s kojima države ĉlanice imaju posebne veze, a samim tim i interes da stvore pravni okvir u kojem će se moći zadovoljiti odreĊene potrebe u pravnim odnosima tih država. Sa stanovišta Bosne i Hercegovine posebno važno bilo bi sklapanje bilateralnih ugovora s državama u kojima živi veliki broj graĊana Bosne i Hercegovine, npr. Švedska, Njemaĉka, Italija, Holandija, kao i države s kojima imamo tradicionalno dobru suradnju, npr. Austrija. Sklapanje ovih ugovora bilo bi višestruko korisno za Bosnu i Hercegovinu. Ovi ugovori mogli bi biti poticajem zakonodavnih promjena, koje bi posljediĉno dovele do više razine usklaĊenosti s europskim standardima, derogirali bi domaća pravila u odnosnim situacijama, što bi za organe primjene prava, odnosno sud, znaĉilo postepeno upoznavanje s rješenjima Uredbe 4/2009, koja postaje neposredni izvor prava stupanjem Bosne i Hercegovine u ĉlanstvo Europske unije. Na ovaj naĉin podigla bi se razina svijesti o znaĉenju neposredne primjene meĊunarodnih ugovora koje su u Bosni i Hercegovini na snazi. Najviše koristi 70 Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju izmeĊu Europske zajednice i njenih država, s jedne strane, i Bosne i Hercegovine, s druge strane, potpisan je 16. 6. 2008. Cijeloviti tekst Sprazuma na web-stranici Vijeća ministara BiH, http://www.dei.gov.ba. (20. 4. 2015.). MeĊutim, i prije potpisivanja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju, ĉak prije otpoĉinjanja procesa stabilizacije i pridruživanja (pregovori su zapoĉeli 2006. godine), u vrijeme kada na meĊunarodnoj razini nije postojala obaveza preuzimanja acquis communautaire, na nacionalnoj razini 2003. godine uvedena je obveza za organe Bosne i Hercegovine da prilikom izrade novih propisa vode raĉuna o suglasnosti s europskom pravnom steĉevinom (Odluka o procedurama u postupku harmonizacije zakonodavstva BiH sa acquis communitaire, Službeni glasnik BiH, 44/2003). 71 Analogno oderedbama o unutarnjoj nadležnosti, vanjska nadležnost EU za ureĊenje oblasti meĊunarodnog privatnog prava, takoĊer je ureĊena ĉl. 81. Ugovora o funkcioniranju EU. 180 �imala bi djeca kao primaoci izdržavanja, jer bi došlo do potpunije sudske zaštite njihovih prava. Bosna i Hercegovina kao država ĉije je jasno opredjeljenje postati ĉlanicom Europske unije ovim bi pokazala ozbiljnost i spremnost za poduzimanje svih potrebnih mjera za stupanje u ĉlanstvo Europske unije. 4. Zaključak Ostvarivanje izdržavanja djece u prekograniĉnim predmetima kao jedna od mjera za suzbijanje siromaštva djece, može biti uspješno samo ako se postojeće konvencije primjenjuju. Posebno znaĉajne za ovu oblast u Bosni i Hercegovini jesu Njujorška konvencija o ostvarivanju alimentacijskih zahtjeva u inostranstvu iz 1956. godine i Haška konvencija o meĊunarodnom ostvarivanju izdržavanja djece i ostalih oblika porodiĉnog izdržavanja iz 2007. godine. Cilj obje ove konvencije jeste olakšati i ubrzati meĊunarodno ostvarivanje izdržavanje djece. I jedna i druga konvencija predviĊaju uspostavljanje centralnog organa, što je Ministarstvo pravde BiH, ĉija funkcija jeste pružanje pomoći u pogledu zahtjeva za ostvarivanje izdržavanja i to prenošenje i zaprimanje zahtjeva te iniciranje i olakšavanje pokretanja postupka u pogledu tih zahtjeva. Njujorška konvencija iz 1956 primjenjuje se s manje ili više uspjeha u Bosni i Hercegovini dugi niz godina, dok je Haška konvencija iz 2007 novi instrument kojim se nastoje osigurati jednostavnije i kvalitetnije rješavanja problema prekograniĉnog ostvarivanja izdržavanja. Zanimljivo je da se njome odreĊuje da će zamijeniti ne samo postojeće Haške konvencije iz 1958. i 1973. (ĉl. 48.), već i, u odnosu izmeĊu država potpisnica i u dijelu u kojem se njeno polje primjene preklapa s poljem primjene ove Konvencije, Njujoršku konvenciju iz 1956 (ĉl. 49.). Ovo rješenje, iako pomalo neobiĉno jer se instrumentima jedne meĊunarodne organizacije ukidaju instrumenti druge, smatramo opravdanim jer se njime izbjegava višestruko ureĊivanje istog pitanja, a i organima primjene prava olakšava izbor odgovarajućeg pravnog instrumenta. Haškom konvencijom iz 2007 ureĊuje se ne samo administrativna suradnja izmeĊu država potpisnica prilikom ostvarivanja izdržavanja, kao što je sluĉaj s Njujorškom konvencijom iz 1956, već i pitanje priznanja i izvršenja odluka donesenih u ovoj materiji. To je posebno znaĉaja iz razloga što se s najvećim poteškoćama u ostvarivanju izdržavanja susreću osobe koje imaju presudu kojom se odreĊuje izdržavanje, ali tu presudu prethodno treba priznati i izvršiti u drugoj državi. Sam postupak priznanja i izvršenja koncipiran je s ciljem da se što je moguće više presuda prizna i izvrši u jednom bržem i efikasnijem postupku. Kako bi materija ostvarivanja izdržavanja djece u prekograniĉnim predmetima bila potpuniji ureĊena, a time i ostvarivanje izdržavanja u praksi još uspješnije i efikasnije, nadležna tijela trebala bi pokrenuti postupak pristupanja još nekim konvencijama. Tu se prije svih misli na Haški protokol o pravu mjerodavnom za obavezu izdržavanja od 23. novembra 2007. godine. Znaĉaj Protokola ogleda se u ĉinjenici da su njegove kolizione norme sastavni dio Uredba 4/2009, te da je od januara 2013. godine na snazi i u Srbiji. Unošenjem Protokola u domaći pravni sistem imali bismo dokument koji bi na sveobuhvatan 181 �naĉin regulirao pitanje prekograniĉnog izdržavanje djece meĊu državama u kojim je na snazi (posebno znaĉajno sa susjednim državama), kao i unificirano pravo s pravom Europske unije u ovoj oblasti što nam je i obaveza iz Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. Pored toga, trebalo bi iskoristiti sve raspoložive mogućnosti za unaprjeĊenje suradnje i poboljšanje odnosa s Europskom unijom u materiji prekograniĉnog izdržavanja djece. Najpovoljnije rješenje za Bosnu i Hercegovinu bilo bi sklapanje sporazuma neposredno s Europskom unijom u materiji koju regulira Uredba 4/2009 (meĊunarodna nadležnost, mjerodavno pravo, priznanje i izvršenje odluka te suradnja u predmetima izdržavanja). MeĊutim, ukoliko Unija nema interesa da iskoristi svoju vanjsku nadležnost u smislu zakljuĉivanja ovakvog ugovora s Bosnom i Hercegovinom, stoji nam na raspolaganju mogućnost sklapanja bilateralnih ugovora s državama ĉlanicama u ovoj materiji dana Uredbom 664/2009. Zahvaljujući ovoj Uredbi, države ĉlanice imaju mogućnost sklapanja ugovora s trećim državama u oblastima koje su u iskljuĉivoj nadležnosti Europske unije. Radi se o trećim državama s kojima države ĉlanice imaju posebne veze, a samim tim i interes da stvore pravni okvir u kojem će se moći zadovoljiti odreĊene potrebe u pravnim odnosima tih država. Sa stanovišta Bosne i Hercegovine posebno važno bilo bi sklapanje bilateralnih ugovora s državama u kojima živi veliki broj graĊana Bosne i Hercegovine, npr. Hrvatska, Švedska, Njemaĉka, Italija, Holandija, kao i države s kojima imamo tradicionalno dobru suradnju, npr. Austrija. Ovi ugovori mogli bi biti poticajem zakonodavnih promjena, koje bi posljediĉno dovele do više razine usklaĊenosti s europskim standardima, derogirali bi domaća pravila u odnosnim situacijama, što bi za organe primjene prava, odnosno sud, znaĉilo postepeno upoznavanje s rješenjima Uredbe 4/2009, koja postaje neposredni izvor prava stupanjem Bosne i Hercegovine u ĉlanstvo Europske unije. 182 �Anita Duraković, Assistant professor University of „Džemal Bijedić“ Faculty of Law RECOVERY OF CHILD MAINTAINANCE IN CROSS BORDER CASES Summary: In this paper, the author, after indicating the importance of the good international judicial cooperation, analyzes the legal acts in force in Bosnia and Herzegovina that were created as a result of this cooperation, which regulate the realization of maintainance in cross border cases. These acts are the New York Convention on the Recovery Abroad of 1956 and the Hague Convention on the international recovery of child support and other forms of family maintenance on International exercising child support of 2007. Proper application of these Conventions contributes to more efficient fulfillment of maintenance obligations which aim to provide a means of sustenance of children, and can be considered as one of the measures to combat child poverty. Special attention is given to the necessity to access other conventions, notably the Hague Protocol on the law applicable to maintenance obligations of 2007, but also the potential of Council Regulation (EC) no. 664/2009 which regulates the procedure for the negotiation and conclusion of agreements between member states and third countries concerning jurisdiction, recognition and enforcement of judgments and decisions in matrimonial matters, matters of parental responsibility and matters relating to maintenance obligations, and the law applicable to matters relating to maintenance obligations, which has so far remained unrecognized and unnoticed by the national legislator. Key words: Cross border child maintainance, New York Convention of 1956, Hague Convention of 2007, 183 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2995 Title A name given to the resource OSTVARIVANJE IZDRŽAVANJA DJETETA U PREKOGRANIČNIM PREDMETIMA Author Author DURAKOVIĆ, Anita Abstract A summary of the resource. Autorica u radu, nakon što ukazuju na značaj kvalitetne međunarodne pravosudne suradnje, analizira akte na snazi u Bosni i Hercegovini koji su nastali kao rezultat te suradnje, a kojima je uređena oblast ostvarivanja izdržavanja u prekograničnim predmetima. Radi se o Njujorškoj konvenciji o ostvarivanju alimentacijskih zahtjeva u inostranstvu iz 1956. godine i Haškoj konvencija o međunarodnom ostvarivanju izdržavanja djece i ostalih oblika porodičnog izdržavanja iz 2007. godine. Pravilna primjena navedenih konvencija doprinosi efikasnijem ispunjenju obaveze izdržavanja, a upravo ova obaveza ima za cilj osigurati sredstva za život djeteta te je možemo promatrati kao jednu od mjera za suzbijanje siromaštva djece. Posebno se skreće pažnja na potrebu pristupanja i drugim konvencijama, posebice Haškom protokolu o pravu mjerodavnom za izdržavanje iz 2007. godine, ali i na potencijal Uredbe Vijeća (EZ) br. 664/2009 koja regulira postupak za pregovaranje i zaključivanje sporazuma između država članica i trećih država u pitanjima međunarodne nadležnosti, priznanja i izvršenja odluka u bračnoj materiji, materiji roditeljske odgovornosti, materiji izdržavanja, kao i mjerodavno pravo za obavezu izdržavanja, a koji je do sada ostao neprepoznat i nezapažen od strane domaćeg zakonodavca. Ključne riječi: prekogranično izdržavanje djece, Njujorška konvencija iz 1956, Haška konvencija iz 2007. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General),K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e9ac5d785d60f0f99283256e82fb73d9.docx 1f8c27c0287e58a8ebd99e3d17776dc1 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e98c5a8235a338b3e5c1309cd329ac2e.pdf a5548f68bbb527640eb78f6e04ddcaec PDF Text Text Stručni članak Dr sci. Boris Krešić, docent Pravni fakultet, Univerzitet u Tuzli OSTVARIVANJE PRAVA NA DJEČJI DODATAK – ANALIZA STANJA U TUZLANSKOM KANTONU Sažetak: Nepostojanje jedinstvene implementacije Zakona kojim se reguliše pitanje zaštite porodice sa djecom rezultira nedosljednostima u implementaciji prava djeteta širom Federacije Bosne i Hercegovine, pri čemu su djeca u sličnim situacijama podložna varijacijama u ispunjavanju njihovih prava zavisno od područja na kojima su nastanjeni. Kantonalna ministarstva za rad i socijalnu politiku se uglavnom fokusiraju na poslove koji se odnose na registraciju korisnika i ocjenjivanje formalno pravnih kriterija za ostvarivanje prava na socijalnu pomoć, a ne na pružanje podrške samoj porodici i djeci. U pogledu dječjeg dodatka, kao vida socijalne pomoći, autor se u radu ograničava na analizu zakonskih propisa koji se odnose na ostvarivanje ovog prava. U tom će pogledu daljnja analiza biti ograničena na ostvarivanje prava na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu. Ključne riječi: dječji dodatak, najbolji interes djeteta, siromaštvo. 1. Uvod Socijalnim pravima potrebno je omogućiti zaštitu ranjivih skupina u društvu, osiguranje socijalnih rizika, suzbijanje siromaštva i jačanje socijalne kohezije i socijalne uključenosti. Svrha socijalnih prava je zaštita od socijalnih rizika svih članova društva, te zaštita posebno ranjivih skupina društva s ciljem ublažavanja nejednakosti. Evropska socijalna povelja (revidirana) 1 (u daljem tekstu: Povelja) unapreĎuje opseg i sadržinu prava koja su regulisana Evropskom konvencijom o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda i fokusira se na njihovu ekonomsku i socijalnu dimenziju. Povelja je jedan od najvažnijih izvora ekonomskih i socijalnih prava za države koje nisu članice Evropske unije. Države potpisnice Povelje su se obavezale da osiguraju graĎanima i graĎankama pravo na stanovanje, zdravlje, obrazovanje, zapošljavanje, pravnu i socijalnu zaštitu, slobodu kretanja i nediskriminaciju. Bosna i Hercegovina je potpisala Evropsku 1 Kao komplementaran instrument Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima koja štiti graĎanska i politička prava, Evropska socijalna povelja, evropski ugovor potpisan u Torinu 1961. godine, unapreĎuje zaštitu osnovnih socijalnih i ekonomskih prava graĎana država potpisnica. Evropska socijalna povelja je dopunjena, novi tekst objedinjuje u jedan instrument prava koja su zajamčena Poveljom iz 1961. godine i Dodatnim protokolom iz 1988. godine zajedno sa amandmanima na ova prava i novim pravima. Otvorena za potpis 3. maja 1996. godine, izmijenjena Povelja je stupila na snagu 1. jula 1999. godine. 233 �socijalnu povelju 11. maja 2004. godine, a ratifikovala je 7. oktobra 2008. godine.2 Članom 16. Povelje ureĎuje se pravo porodice na socijalnu, pravnu i ekonomsku zaštitu. Radi osiguranja potrebnih uvjeta za puni razvoj porodice, koja je osnovna ćelija društva, države potpisnice su preuzele obavezu da promovišu ekonomsku, pravnu i socijalnu zaštitu porodičnog života, sredstvima kao što su socijalne i porodične naknade, fiskalni aranžmani, stanovi za porodicu, beneficije za mlade bračne parove i druga odgovarajuća sredstva. U skladu sa članom 17. stav 1. tačka a.) i c.) države potpisnice su dužne da osiguraju djelotvorno korištenje prava djece i mladih da odrastu u okruženju koje potiče puni razvitak njihove ličnosti i njihovih fizičkih i mentalnih kapaciteta. Obaveza država je i da, bilo direktno ili u saradnji sa javnim i privatnim organizacijama, preduzmu sve odgovarajuće i potrebne mjere kreirane u cilju: a) osiguranja da djeca i mladi, uvažavajući prava i obveze njihovih roditelja, imaju brigu, pomoć, obrazovanje i obuku koju trebaju, posebno predviĎanjem osnivanja ili održavanja institucija i službi dovoljnih i adekvatnih za ovu svrhu; b) zaštite djece i mladih od zanemarivanja, nasilja i eksploatacije; c) predviĎanja zaštite i posebne pomoći od države za djecu i mlada lica privremeno ili konačno uskraćene za pomoć njihove porodice; U smislu prakse Evropskog komiteta za socijalna prava, pravo na socijalnu pomoć, da bi bilo efikasno, mora biti: jasno definisano zakonom, zasnovano na objektivnim kriterijima, ostvarljivo, i ne smije podlijegati nikakvoj drugoj uvjetovanosti osim potrebe korisnika za socijalnom pomoći. Visina pomoći mora biti adekvatna, tj. ne može biti izrazito neproporcionalna u odnosu na indeks kretanja troškova života ili utvrĎenog iznosa minimalne plaće. Smatra se da država ne ispunjava standarde ljudskih prava prema pravu na socijalnu sigurnost svojih graĎana ukoliko ne obezbijedi minimum socijalne sigurnosti. Ovaj minimum, koji je država dužna obezbijediti podrazumijeva da svi graĎani imaju pravo na osnovnu medicinsku njegu, stanovanje ili sklonište, i mogućnost školovanja.3 Minimum socijalne sigurnosti koji je potrebno obezbijediti zavisi od životnog standarda u datoj državi. U zemljama Evropske unije se smatra da ljudi žive u siromaštvu ako su njihovi prihodi i resursi toliko niski da ne mogu sebi 2 Na osnovu člana V. 3. (d) Ustava Bosne i Hercegovine i saglasnosti Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine (Odluka PS BiH broj 206/08 od 17. juna 2008. godine), Predsjedništvo Bosne i Hercegovine na 42. sjednici održanoj 16. jula 2008. godine, donijelo je Odluku o ratifikaciji Evropske Socijalne povelje. 3 United Nation, Economic and Social Council, The right to social security (art. 9),Thirty-ninth session 5-23 November 2007, str. 16. Preuzeto sa web stranice, dana 20.02.2015. godine: http://www.bayefsky.com/general/cescr_gen_comment_19_2007.pdf 234 �priuštiti životni standard koji se smatra prihvatljivim u društvu u kojem žive.4 Pomoć siromašnim osobama ne mora uvijek biti pružena u vidu davanja odreĎenog finansijskog iznosa. U izvještajima UNICEF-a uzimaju se različiti indikatori kako bi se odredio napredak u ostvarivanju prava djeteta i njihovog blagostanja. Tako se prilikom odreĎivanja blagostanja u obzir uzimaju sljedeći indikatori: pristup zdravstvenoj zaštiti, obrazovanje, smrtnost djece, sigurnost, antisocijalno ponašanje i sl.5 2. Socijalna zaštita u FBiH Zakon o osnovama socijalne zaštite, zaštite civilnih žrtava rata i zaštite porodice sa djecom Federacije Bosne i Hercegovine6 (u daljem tekstu: Zakon o socijalnoj zaštiti Federacije BiH) definira socijalnu zaštitu kao djelatnost usmjerenu na osiguranje socijalne sigurnosti graĎana Federacije Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Federacija BiH) i njihovih porodica u stanju socijalne potrebe (član 1.).7 U Ustavu Federacije BiH propisuje se zajednička nadležnost Federacije BiH i kantona za socijalnu zaštitu.8 Ministarstvo rada i socijalne politike Federacije BiH nadležno je, izmeĎu ostalog, za planiranje i programiranje, donošenje zakona iz ove oblasti, te koordiniranje djelatnosti socijalne zaštite izmeĎu kantona. Kantoni, odnosno kantonalna ministarstva rada i socijalne politike 9, nadležna su za provoĎenje socijalne politike, donošenje kantonalnih zakona iz ove oblasti i uspostavu službi socijalne zaštite. Oni mogu donositi posebne propise iz ove oblasti, te mogu garantovati i šira prava od prava definiranih zakonom na nivou Federacije BiH. Zajedničke nadležnosti rezultiraju da se na području Federacije BiH i kantona trenutno primjenjuje 11 zakona, te brojni podzakonski akti koji normiraju ostvarivanje socijalne zaštite. Pravo porodice na socijalnu, pravnu i ekonomsku zaštitu ima za cilj da podstakne razvoj porodice, kao osnovne jedinice zajednice, što državama članicama nalaže preduzimanje mjera u cilju unapreĎenja ekonomske, pravne i socijalne zaštite porodičnog života – dječji dodaci, poreske olakšice, podrška za stanovanje, podrška budućim bračnim partnerima, itd. Osnovna prava koja ostvaruju porodice sa djecom u FBiH su: dodatak na djecu, naknada umjesto plaće ženi - majci u radnom odnosu, za vrijeme dok odsustvuje s posla radi 4 O socijalnoj isključenosti vidi šire: European Commission, Jointreport on social inclusion 2004, May 2004. Preuzeto sa web stranice, dana 15.02.2015. godine: http://ec.europa.eu/employment_social/social_inclusion/ docs/final_joint_inclusion_report_2003_en.pdf. 5 UNICEF Office of Research, Child well-being in rich countries A comparative overview, April 2013. Preuzeto sa web stranice, dana 15.02.2015. godine: http://www.unicefirc.org/publications/pdf/rc11_eng.pdf. 6 Sl. novine FBiH, broj: 36/99,54/04, 39/06 i 14/09. 7 Član 1. Zakona o socijalnoj zaštiti Federacije BiH. 8 Ustav Federacije BiH, III. Podjela nadležnosti izmeĎu federalne i kantonalne vlasti, član 2. 9 Ministarstva kantona koja su nadležna za provoĎenje socijalne politike nemaju jedinstven naziv u svim kantonima, pa se termin „ministarstva rada i socijalne politike“ u tekstu naveo kao zajednički za sve kantone. 235 �trudnoće, poroĎaja i njege djeteta, novčana pomoć za vrijeme trudnoće i poroĎaja žene - majke koja nije u radnom odnosu, jednokratna pomoć za opremu novoroĎenog djeteta, pomoć u prehrani djeteta do šest mjeseci i dodatna ishrana za majke - dojilje, posebni psihosocijalni tretman bračnih partnera, koji žele djecu i trudnica, smještaj djece uz osiguranu ishranu u ustanovama predškolskog odgoja, osiguranje jednog obroka u vrijeme nastave u osnovnim školama i školarine i stipendije Ďacima i studentima. U daljem dijelu rada analizirat će se isključivo dječji dodatak kao jedno od osnovnih prava koje ostvaruje porodica sa djecom.10 3. Pravo na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu Pravo na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu (u daljem tekstu: TK) ureĎeno je Zakonom o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (u daljem tekstu: Zakon o socijalnoj zaštiti TK).11 Ovaj zakon donesen je 2000. godine i do sada je doživio sedam izmjena i dopuna. Nakon stupanjana snagu Zakona o izmjenama i dopunama zakona o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom krajem 2006. godine, a zbog nedostatka finansijskih sredstava, do maja 2007. godine, vršena je isplata samo uvećanog dječjeg dodatka.12 U prvobitnom tekstu Zakona o socijalnoj zaštiti TK dječji dodatak nisu mogla ostvarivati djeca nezaposlenih roditelja. Odlukom Ministarstva za rad i socijalnu politiku TK uveden je dječji dodatak i za ovu kategoriju. Isplata po ovom osnovu započela je u maju 2007. godine. Zbog porasta broja korisnika i nedostatka sredstava u budžetu, Ministarstvo je, uz saglasnost Vlade TK, donijelo Odluku o stavljanju van snage Odluke o odobravanju sredstava za dječji dodatak za djecu nezaposlenih roditelja, sa primjenom od 01.10.2008. godine. Tako je pravo na dječji dodatak za djecu nezaposlenih roditelja ostvareno za 9 mjeseci u 2008. godini.13 Zbog navedenih poteškoća u ostvarivanju prava na dječji dodatak nezaposlenih roditelja pokrenuta je inicijativa za izmjene i dopune Zakona o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom TK u dijelu koji se odnosi na dodatak na djecu.14 Vlada TK je na sjednici održanoj dana 20.10.2009.godine donijela Odluku o visini dodatka za djecu 10 Član 89. Zakona o socijalnoj zaštiti FBiH. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (prečišćeni tekst), ''Službene novine TK'', broj: 05/12, 07/14. 12 Izvještaj o radu Ministarstva za rad i socijalnu politiku Tuzlanskog kantona za 2007. godinu. Preuzeto sa web stranice, dana 10.03.2015. godine: http://www.vladatk.kim.ba/Ministarstva/MRSP/programi_izvjestaji/Izvjestaj_o_radu_../Ministarst va/MRSP_za_2007_godinu.pdf 13 Izvještaj o radu Ministarstva za rad i socijalnu politiku Tuzlanskog kantona za 2009. godinu. Preuzeto sa web stranice, dana 10.03.2015. godine: http://www.vladatk.kim.ba/Ministarstva/MRSP/2009/03%20 IZVJESTAJ %20O%20RADU%202009_Ministarstva%20za%20rad.pdf. 14 Izmjene i dopune navedenog Zakona usvojene su od strane Skupštine TK 13.10.2009. godine. (Sl. Novine TK, broj 11/09). 11 236 �nezaposlenih roditelja.15 Primjetno je da se u periodu od maja 2007. godine pa do oktobra 2009. godine pravo na dječji dodatak za odreĎene kategorije lica ureĎuje odlukama a ne Zakonom, što je u suprotnosti sa praksom Evropskog komiteta za socijalna prava. 16 Ovakav trend nastavlja se i u budućnosti, pa se tako i danas pravilnicima i odlukama uskraćuje pravo na dječji dodatak odreĎenoj kategoriji lica. Zakonom o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom TK – prečišćeni tekst, dječji dodatak ureĎen je u četvrtoj glavi pod naslovom „Zaštita porodice s djecom“, članovima 80 – 88. 3. Korisnici prava na dječji dodatak Pravo na dječji dodatak pripada djetetu do navršene 15. godine života.17 Djeca starija od 15 godina života ostvaruju pravo na dječji dodatak:18 1. ako se nalaze na redovnom školovanju u osnovnim, srednjim i višim školama, akademijama ili fakultetu, a najduže do navršene 27. godine života. Pojam “redovno školovanje” tumači se tako da obuhvata svako školovanje, bez obzira na to o kakvom statusu studenta se radi, tj. da li se školuje kao budžetski ili samofinansirajući student. S druge strane redovnim školovanjem se ne bi trebao smatrati student koji je redovno upisan na studij, a ne ispunjava svoje obaveze (polaganje ispita i sl.).19 U TK dječji dodatak se isplaćuje svim studentima koji se nalaze u statusu redovnog ili samofinansirajućeg (student za vlastite potrebe) studenta, bez obzira da li ispunjavaju svoje obaveze na fakultetima. 2. ako su nesposobni za samostalan život i rad, a nesposobnost je nastupila do 15. godine života ili u toku redovnog školovanja, za cijelo vrijeme trajanja nesposobnosti.20 15 Po navedenoj Odluci visina dječjeg dodatka za djecu nezaposlenih roditelja za 2009.godinu je iznosila 30,00 BAM, izuzimajući porodice sa troje i više djece za koje se dodatak na djecu isplaćivao u iznosu od 38,00 BAM. 16 Opšti komentari Komiteta za ekonomska socijalna i kulturna prava, para 35. Preuzeto sa web stranice, dana 15.02.2015. godine. http://www.bgcentar.org.rs/bgcentar/wpcontent/uploads/2013/04/Op%C5%A1ti-komentari-Komiteta-za-ekonomska-socijalna-i-kulturnaprava.pdf 17 Član 84. st. 1. Zakona o socijalnoj zaštiti TK: „Pravo na dječji dodatak obvezno pripada djetetu do navršene 15. godine života ukoliko ispunjava uvjete predviĎene ovim zakonom”. 18 Član 84. st. 2. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 19 Bubić S.,Traljić N., Roditeljsko i starateljsko pravo, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarjevo, 2007, str. 158. 20 Nalaz i mišljenje o nesposobnosti za samostalni rad i privreĎivanje, nalaz i mišljenje o postojanju potrebe za pomoći i njegom od strane druge osobe, i nalaz i mišljenje o postojanju osnova za ostvarivanje prava na osposobljavanje za život i rad, daju u prvom, odnosno u drugom stepenu ljekarske komisije Instituta za medicinsko vještačenje zdravstvenog stanja Sarajevo s kojim Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i povratak Tuzlanskog kantona (u daljem tekstu: Ministarstvo) zaključuje posebne ugovore (član 8. Zakona o socijalnoj zaštiti TK). 237 �Pravo na dječji dodatak imaju samo porodice koje imaju prebivalište u TK.21 Ovo pravo osigurava se porodici čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi iznos od 15% prosječne plaće.22 Ukupan prihod domaćinstva čine prihodi koje članovi domaćinstva ostvaruju na temelju:23 1. plaća i drugih primanja iz radnog odnosa; 2. starosne, invalidske i porodične penzije; 3. poljoprivredne djelatnosti; 4. primanja po propisima o boračko-invalidskoj zaštiti i zaštiti civilnih žrtava rata; 5. prihoda ostvarenih na temelju imovinskog prava, i 6. dopunskog rada. Prihodom od poljoprivrednih djelatnosti smatra se katastarski prihod iz prethodne godine koji se dijeli sa 12 mjeseci i s brojem članova domaćinstva. Prihodom ostvarenim po temelju imovinskog prava smatra se prihod ostvaren prodajom imovine ili davanjem u zakup ili najam. Prihodom se ne smatra: novčana naknada na osnovu invaliditeta za tjelesno oštećenje, novčana naknada za pomoć i njegu od strane druge osobe, dodatak na djecu i stipendije učenika i studenata. Prema odredbi člana 81. stav 1. da bi se ostvarilo pravo na dječji dodatak mjesečni prihod po članu domaćinstva ne smije prelaziti 15% prosječne plaće. Riječ je o prosječnoj neto plaći ostvarenoj u prethodnoj godini u TK.24 Prema podacima Federalnog zavoda za statistiku prosječna plaća u TK za 2013 godinu25 iznosila je 738 BAM. Pravo na dječji dodatak u 2014 godini imale su porodice čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva nije prelazio 110,7 BAM.Prioritet u ostvarivanju prava imaju djeca iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće.26 U ovom slučaju mjesečni prihod po članu domaćinstva nije smio prelaziti 51,66 BAM. Zakonodavac nije uzeo u obzir ostale indikatore siromaštva, pa tako pravo na dječji dodatak može ostvariti i porodica koja u vlasništvu ima poslovne prostorije, dva ili više stanova ili više hektara obradive zemlje ali ne ostvaruje bilo kakve prihode od iznajmljivanja tih nekretnina. Način uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće utvrĎuje se općim aktom kojeg donosi Ministar rada, socijalne politike i povratka TK.27 Iz teksta zakona nedvosmisleno proizlazi da se općim aktom ureĎuje način uspostavljanja i ostvarivanja prava za djecu iz „prethodnog 21 Član 80. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. Član 81. st. 1. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 23 Član 15. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 24 Član 7. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 25 Predmet analize je dječji dodatak u 2014. godini, te je iz tog razloga i uzeta prosječna plaća iz prethodne godine (2013). 26 Član 81. st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 27 Član 81. st. 4. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 22 238 �stava“, odnosno za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće. Zakon nije uredio način ostvarivanja prava na dječji dodatak za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 15% prosječne plaće, niti je normirao da će se način ostvarivanja ovog prava utvrditi podzakonskim aktom. Ovakav stav zakonodavca upućuje na zaključak da se prilikom donošenja navedenog akta, odnosno prilikom donošenja izmjena i dopuna zakona, unaprijed znalo da porodice koje imaju mjesečne prihode iznad 7% prosječne plaće neće ostvarivati pravo na dječji dodatak. Ministar rada, socijalne politike i povratka donio je Uputstvo o načinu uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak i uvećani dječji dodatak28 (u daljem tekstu: Uputstvo) kojim se reguliše način uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće i uvećani dječji dodatak za djecu sa smetnjama u razvoju. Kako niti navedenim Uputstvom, a niti Zakonom nije ureĎeno ostvarivanje prava na dječji dodatak u slučaju kada mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 15%, opravdano se može postaviti pitanje na koji način ova lica ostvaruju pravo na dječji dodatak, odnosno koje su dokumente dužni dostaviti kako bi ostvarili ovo pravo. Na direktan upit Ministarstvu za rad, socijalnu politiku i povratak TK o ostvarivanju prava na dječji dodatak odgovoreno je da pravo na dječji dodatak imaju samo djeca iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće. “Ako se utvrdi da mjesečni prihod po članu domaćinstva prelazi 7% prosječne plaće po članu domaćinstva oni ne mogu ostvariti pravo na dječji dodatak. Pošto su budžetska sredstva ograničena iskoristila se zakonska odredba da prioritet u ostvarivanju prava imaju djeca iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće”.29Ovom obrazloženju mora se uputiti ozbiljna kritika jer se u zakonu eksplicitno navodi da „pravo na dječji dodatak osigurava se porodici čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi iznos od 15% prosječne plaće”,30 dok „prioritet u ostvarivanju prava imaju djeca iz porodice u kojim mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće“31 što se nikako ne može tumačiti na način da se odreĎenoj kategoriji u potpunosti uskrati ostvarivanje prava na dječji dodatak. Ovome u prilog ide činjenica da se u zakonu navodi da „se pravo na dječji dodatak osigurava“, iz čega proizlazi obaveza nadležnih organa da ovim licima osiguraju ostvarivanje prava na dječji dodatak. 28 Član 1. Uputstva o načinu uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak i uvećani dječji dodatak broj: 09/1-14-2820-1/14 od 30.04.2014. godine. 29 Odgovor Ministarstva za rad, socijalnu politiku i povratak TK na postavljeni upit autora o ostvarivanju prava na dječji dodatak u porodicama čiji mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi iznos od 15% prosječne plaće. 30 Član 81. st. 1. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 31 Član 81 st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 239 �4. Visina dječjeg dodatka Iznos dječjeg dodatka za svaku kalendarsku godinu utvrĎuje Vlada TK posebnom odlukom, najkasnije 30 dana od dana donošenja budžeta Kantona u visini od 2,5 do 5% prosječne plaće iz prethodne kalendarske godine, izuzimajući porodice s troje i više djece za koje iznos dječjeg dodatka ne može biti manji od 5% prosječne plaće.32 Odlukom o visini dječjeg dodatka utvrĎen je iznos dječjeg dodatka za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva ne prelazi 7% prosječne plaće u TK, u visini od 20 BAM po jednom djetetu mjesečno, izuzimajući porodice sa troje i više djece za koje se dječji dodatak utvrĎuje u visini od 40 BAM mjesečno po svakom djetetu iz te porodice.33 Visina novčanog iznosa utvrĎuje se na osnovu priliva sredstava u budžet kantona a ne na osnovu stvarnih potreba korisnika. Navedenom Odlukom nije utvrĎena ni visina dječjeg dodatka za djecu iz porodica u kojima mjesečni prihod po članu domaćinstva prelazi 7% prosječne plaće. Na ovaj način, suprotno osnovnom načelu hijerarhije pravnih akata, se podzakonskim aktima uskraćuje pravo ureĎeno u zakonu. Djetetu bez oba ili jednog roditelja, porodici koja ima dijete ometeno u fizičkom ili psihičkom razvoju, djeci oboljeloj od celijakije, TBC, leukemije, karcinoma i šećerne bolesti i porodici u kojoj su oba ili jedan roditelj invalidi, pripada pravo na dječji dodatak bez obzira na imovinske uvjete, uvećan za 50%.34 U izvještaju o radu Ministarstva za rad, socijalnu politiku i povratak TK za 2014. godinu navedeno je da uvećani dječji dodatakiznosi 50 BAM. Visina uvećanog dječjeg dodatka je odreĎena Odlukom resornog ministra35 iako je u zakonu jasno navedeno da iznos dječjeg dodatka za svaku kalendarsku godinu utvrĎuje Vlada TK posebnom odlukom. Dječji dodatak isplaćuje se za vrijeme školskog raspusta36 i za vrijeme dok je dijete, uslijed bolesti ili liječenja, spriječeno da izvršava svoje obveze u školi odnosno fakultetu, ali najdalje do navršene 27. godine života.37Dječji dodatak ne pripada djeci koja su smještena u ustanove dječje i socijalne zaštite, osim u slučaju kada roditelji, usvojitelj ili srodnik koji je dužan da izdržava to dijete, snosi troškove smještaja u punom iznosu.38 Dječji dodatak prestaje za dijete koje stupi u brak ili vanbračnu zajednicu. Ukoliko se utvrdi da se dječji dodatak nenamjenski koristi, nadležni organ starateljstva može odrediti da se dječji dodatak isplaćuje drugom roditelju ili osobi kod koje se dijete nalazi na izdržavanju.39 32 Član 81 st. 2. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. Član I. Odluke o visini dječjeg dodatka, broj: 02/1-14-2820/14 od 15.04.2014. godine. 34 Član 83. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 35 Prema saznanju autora i usmenom razgovoru sa zaposlenicima Ministarstva za rad, socijalnu politiku i povratak, postoji Odluka resornog ministra o visini uvećanog dječjeg dodatka. 36 Član 84. st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 37 Član 85. st. 3. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 38 Član 86. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 39 Član 87. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 33 240 �Tabela 1.: Pregled broja korisnika dodatka na djecu u 2014. godini40 Redni Općina Dodatak na djecu broj Djeca nezaposlenih roditelja Uvećani dodatak Broj Broj djece korisnika 1 Banovići 614 974 119 2 Čelić 465 846 22 3 Doboj Istok 335 574 36 4 Gračanica 773 1293 89 5 Gradačac 1372 2519 95 6 Kalesija 1311 2223 100 7 Kladanj 323 570 46 8 Lukavac 1022 1662 182 9 Sapna 436 792 30 10 Srebrenik 1081 1837 135 11 Teočak 264 481 23 12 Tuzla 1544 2648 361 13 Živinice 1631 2844 206 Ukupno : 11171 19263 1444 Ukupan iznos novčanih 6.794.790,00 sredstava u BAM dječji U 2014.godini pravo na dodatak na djecu ostvarilo je ukupno 11.171 korisnika, odnosno 19.263 djece i 1.444 djece uvećanog dodatka na djecu. Ukupan iznos novčanih sredstava u 2014. godini na ime dodatka na djecu iznosi 6.794.790,00 BAM. Dječji dodatak za djecu čiji su roditelji zaposleni, isplaćuje iz svojih sredstava poslodavac kod kojeg je roditelj u radnom odnosu, dok isplatu dječjeg dodatka ostalim korisnicima ureĎuje ministar, posebnim aktom. 41 Navedeni iznos koji se izdvaja za plaćanje dječjeg dodatka nije konačan iz razloga što nisu uračunati iznosi koje isplaćuju poslodavci. 5. Dokazivanje uslova za ostvarivanje prava na dječji dodatak Uputstvom su odreĎeni i dokumenti kojima se dokazuje ispunjavanje uslova za ostvarivanje prava na dječji dodatak. Rješenja o utvrĎivanju prava i visini dječjeg dodatka donose mjesno nadležni centri za socijalni rad. Za ostvarivanje prava na dječji dodatak potrebno je dostaviti: 40 41 Izvještaj o radu Ministarstva za rad i socijalnu politiku Tuzlanskog kantona za 2014. godinu. Član 88. Zakona o socijalnoj zaštiti TK. 241 �1. 2. 3. 4. Kopiju CIPS-ove lične karte i potvrde prebivališta, Izvod iz matične knjige roĎenih za dijete/djecu, Ovjerene izjave o zajedničkom domaćinstvu, Uvjerenja o ostvarenim prihodima iz člana 15. Zakona o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (prečišćeni tekst), izdatog od nadležnog organa, 5. Uvjerenja porezne uprave o ostvarenim/neostvarenim prihodima iz radnog odnosa, 6. Uvjerenja nadležne općinske službe da se ne obavlja dopunska djelatnost za oba roditelja, i 7. Ovjerene izjave da roditelj ne ostvaruje prihode i nije zaposlen/a izvan granica BiH.42 Navedenim dokumentima potrebno je dokazati da porodica ne ostvaruje zakonom odreĎeni mjesečni prihod. Može se zaključiti da je osnovni kriterij za odreĎivanje prava na dječji dodatak, a nije drugačije ni u pogledu ostvarivanja ostalih prava iz socijalne zaštite, prihodovni cenzus. Naime, da bi se ostvarila odreĎena socijalna prava potrebno je dokazati da se u porodici ne ostvaruje zakonom odreĎeni minimum prihoda. Za ostvarivanje prava na uvećani dječji dodatak potrebno je dostaviti: 1. Kopiju CIPS-ove lične karte i potvrde prebivališta, 2. Izvod iz matične knjige roĎenih za dijete/djecu, 3. Nalaz i mišljenje Komisije za procjenu sposobnosti i odreĎivanje podrške djeci i omladini sa posebnim potrebama i 4. Medicinsku dokumentaciju kojom se potvrĎuje navedeno oboljenje.43 Ukoliko nadležni organi zahtijevaju naplatu za izdavanje navedenih uvjerenja, onda su centri za socijalni rad dužni službenim putem tražiti izdavanje uvjerenja od nadležnih organa.44 Na ovaj način se podnosioci zahtjeva oslobaĎaju dodatnih materijalnih troškova. Za porodice rastavljenih ili razvedenih roditelja neophodan je i dokaz o učešću u izdržavanju od strane roditelja i dokaz o izvršavanju obaveze učešća (ukoliko nema dokaza obavezno se prilaže ovjerena izjava roditelja da se ne vrši obaveza izdržavanja) u izdržavanju od strane roditelja, radi sagledavanja ukupnih prihoda po članu domaćinstva.45 Ovdje se mora postaviti pitanje da li nadležni organ, u ovom slučaju organ starateljstva, nakon dostavljanja ovog dokaza ima obavezu pokretanja postupka za izvršenje odluke o izdržavanju ili dokaz o učešću u izdržavanju služi samo za ocjenjivanje postojanja odreĎenog 42 Član 2. Uputstva o načinu uspostavljanja i ostvarivanja prava na dječji dodatak i uvećani dječji dodatak. 43 Član 3. Uputstva. 44 Član 2 st. 2. Uputstva. 45 Član 2. st. 3. Uputstva. 242 �zakonskog prihodovnog cenzusa. Naime, u Porodičnom zakonu Federacije BiH46 propisana je obaveza organa starateljstva da pokrene postupak za dosuĎenje izdržavanja ili podnese sudu prijedlog za izvršenje odluke o izdržavanju ukoliko to ne učini roditelj djeteta.47 Iz navedenih zakonskih i podzakonskih propisa vidljivo je da se kao model za odreĎivanje siromaštva primjenjuje verifikovani imovinski cenzus. Ovaj model podrazumijeva prikupljanje informacija o svim izvorima prihoda koji se provjeravaju potvrdama. Ako su prihodi domaćinstva ispod utvrĎenog minimuma, smatra se da pojedinac ili domaćinstvo ispunjava uslove za socijalna davanja. Nije neuobičajeno da prihodovni cenzus ne bude nezavisno potvrĎen ili da provjeru potvrda socijalni radnici obavljaju na "kvalitativan" način, pa su to tzv. jednostavni prihodovni cenzusi.48 U zemljama u kojima su ekonomske aktivnosti u velikoj mjeri u neformalnoj ekonomiji, kakva je i Bosna i Hercegovina, prihodi od formalnog rada, kao što su plaće, su netačan pokazatelj socijalnog položaja datog domaćinstva, što vodi prelijevanju socijalnih naknada nesiromašnim segmentima stanovništva.49 Kako bi se poboljšao status najsiromašnijih, a naročito kako bi se poboljšao status djece, potrebno je pristupiti drugačijem metodu ciljanja. Kao prihvatljiv model može se predložiti uvoĎenje indirektnog imovinskog cenzusa.50 Indirektni imovinski cenzus podrazumijeva pribavljanje alternativnog indikatora za socijalni status domaćinstava. Prema ovom sistemu siromaštvo se izračunava na osnovu lako uočljivih karakteristika koje su povezane sa njim, kao što su lokacija i kvalitet stambene jedinice, sastav stambene jedinice, obrazovanje i zanimanje glave domaćinstva, ili posjedovanje trajnih roba, nekretnina i sl. Korištenje lako uočljivih karakteristika umjesto zvaničnih dokumenata o prihodima čini ovaj model adekvatnim za kontekst zemalja u kojima je prisutan veliki nivo neformalnosti u ekonomiji.51 Razlika izmeĎu prihodovnog i imovinskog cenzusa ogleda se u činjenici što kod prvog osnovni kriterij za ostvarivanje prava 46 Porodični zakon FBiH (''Sl. novine FBiH'' broj: 35/05, 41/05, 31/14). Članom 239. Porodičnog zakona Federacije BiH normirano je: „(1) Organ starateljstva, u ime maloljetnog djeteta, pokrenut će i voditi postupak za dosuĎenje, odnosno za povećanje izdržavanja, ako roditelj sa kojim dijete živi bez opravdanih razloga ne koristi to pravo. (2) Ako roditelj ne traži izvršenje odluke o izdržavanju, organ starateljstva će u ime maloljetnog djeteta podnijeti sudu prijedlog za izvršenje“ 48 Mastricht Graduate School of Governance, Ciljanje isplata budžetskih novčanih naknada Teorija i iskustva iz odabranih zemalja, maj 2013, str. 4. 49 Izvještaj Svjetske banke pod nazivom: Socijalna davanja u Bosni i Hercegovini (BiH): Kreiranje održivog sistema socijalne zaštite zasnovanog na stvarnim pravima ukazuje da gotovinski transferi za financiranje socijalnih programa u BiH ne dopiru do većine najsiromašnijih i najugroženijih. Nalazi studije pokazuju da je sadašnji sistem socijalno nepravičan, ima negativne uticaje na tržište rada i fiskalno je neodrživ. Sredstva trebaju biti mnogo bolje ciljana da bi došla do onih kojima su potrebna, za razliku od onih koji ispunjavaju različite, na pravima zasnovane, kriterije. 50 Indirektni imovinski cenzus je prvi put sproveden u Čileu 1980. a druge latinoameričke zemlje slijedile su ovaj primjer narednih godina pošto su ciljani pristupi socijalnoj potrošnji za siromašne postali popularniji u svjetlu finansijskih ograničenja i politika koje su stremile da se ograničeni resurse usmjere onima koji ne mogu zadovoljiti ni osnovne potrebe. Vidi šire: Mastricht Graduate School of Governance (supra note 48) 51 Ibid, str. 5. 47 243 �predstavlja ukupan prihod članova domaćinstva, dok se kod drugog pored prihoda u obzir uzima i imovinsko stanje korisnika prava.52 Primjena indirektnog imovinskog cenzusa na dječji dodatak značila bi bolju preraspodjelu ionako minimalnih sredstava koja se izdvajaju za ovu kategoriju korisnika socijalne pomoći. 6. Zaključak Iz zakonskih i podzakonskih propisa koji se odnose na pravo na dječji dodatak u TK da se zaključiti da se ovo pravo temelji uglavnom na statusu, a u manjoj mjeri na potrebi korisnika. Ostvarivanje prava na dječji dodatak zavisi od prihoda članova domaćinstva, bez obzira na njihovo imovinsko stanje. Tako postoji mogućnost da ovo pravo koriste porodice kojima, na osnovu stvarnog imovinskog stanja, ono nije potrebno. Pravo na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu osigurava se onim porodicama čiji prihodi po članu domaćinstva ne prelazi 15%, odnosno 7%, prosječne plaće u Tuzlanskom kantonu. Zakonskim propisom, kao ni podzakonskim propisima (Pravilnikom i Odlukom) nije propisan način ostvarivanja prava na dječji dodatak porodica čiji prihodi po članu domaćinstva prelaze 7% prosječne plaće. Visina dječjeg dodatka u iznosima od 20 BAM, 40 BAM i 50 BAM, u zavisnosti o kojoj kategoriji djece se radi, nije dovoljna za podmirenje osnovnih potreba korisnika, te se davanjem ovako malih novčanih iznosa ne postiže svrha socijalne zaštite. Potrebno je razviti sistem socijalne pomoći koji će novčane naknade i usluge, u ovom slučaju dječji dodatak, usmjeriti prema korisnicima kojima je najpotrebniji. Kako bi se poboljšao status korisnika dječjeg dodatka neophodno je pored prihodovnog cenzusa primijeniti i imovinski cenzus. 52 Tako u Kantonu Sarajevo pravo na dječji dodatak ne mogu ostvariti porodice u kojima je jedan od članova zajedničkog domaćinstva vlasnik preduzeća ili samostalne radnje ili ima registriranu dopunsku djelatnost, vlasnik je ili posjednik motornog vozila, osim ako su u pitanju osobe sa invaliditetom koje po propisima iz oblasti poreske i carinske politike mogu uvesti ili na domaćem tržištu kupiti motorno vozilo kao ortopedsko ili drugo pomagalo (član 135. Zakon o socijalnoj zaštiti, zaštiti civilnih žrtava rata i zaštiti porodice sa djecom (prečišćeni tekst), ''Službene novine KS'', broj: 38/14.). 244 �Boris Krešić, Ph.D., Assistant Professor Law Faculty, Tuzla University EXERCISING THE RIGHT TO CHILDREN’S ALLOWANCE – ANALYSIS OF THE SITUATION IN THE TUZLA CANTON Abstract: The lack of unique implementation of the Law which regulates the protection of family with children results in inconsistencies in the implementation of child’s rights throughout Bosnia and Herzegovina Federation, whereby the children in similar situations are susceptible to variations in exercising their rights, depending on the territory of their residence. Cantonal ministries for labor and social policy mainly focus on administrative affairs related to the registration of users and assessment of formal–legal criteria for exercising the right to social care, instead on providing support to the family and children. In terms of children’s allowance, as a form of social care, the author of the paper focuses only on the analysis of the legal regulations pertaining to exercising this right. In this respect, the analysis is limited on the realization of the right to children’s allowance in the Tuzla Canton. Key words: children’s allowance, best interests of the child, poverty. 245 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2999 Title A name given to the resource OSTVARIVANJE PRAVA NA DJEČJI DODATAK – ANALIZA STANJA U TUZLANSKOM KANTONU Author Author KREŠIĆ, Boris Abstract A summary of the resource. Nepostojanje jedinstvene implementacije Zakona kojim se reguliše pitanje zaštite porodice sa djecom rezultira nedosljednostima u implementaciji prava djeteta širom Federacije Bosne i Hercegovine, pri čemu su djeca u sličnim situacijama podložna varijacijama u ispunjavanju njihovih prava zavisno od područja na kojima su nastanjeni. Kantonalna ministarstva za rad i socijalnu politiku se uglavnom fokusiraju na poslove koji se odnose na registraciju korisnika i ocjenjivanje formalno pravnih kriterija za ostvarivanje prava na socijalnu pomoć, a ne na pružanje podrške samoj porodici i djeci. U pogledu dječjeg dodatka, kao vida socijalne pomoći, autor se u radu ograničava na analizu zakonskih propisa koji se odnose na ostvarivanje ovog prava. U tom će pogledu daljnja analiza biti ograničena na ostvarivanje prava na dječji dodatak u Tuzlanskom kantonu. Ključne riječi: dječji dodatak, najbolji interes djeteta, siromaštvo. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Keywords Keywords. Article PeerReviewed H Social Sciences (General),K Law (General)