201 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/aad8bbd2ccce1d0cccbd3222980aba73.docx 65d1c746175dfc876328c019a3b0e494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/bb858ecac3fc03546ff001bec38cef03.pdf 2af1e454170bae7fd21141fc8ab64f08 PDF Text Text Mr. sci. Alen Taletović Ministarstvo pravosuđa i uprave Tuzlanskog kantona ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH Sažetak Rad u uvodnom dijelu daje osvrt na nastanak i povijesni razvoj organa uprave, te sa nekoliko aspekata posmatra njihovu društvenu ulogu i značaj. U centralnom dijelu rada, prikazan je ustavni i pozitivno-pravni osnov njihove organizacije i funkcionisanja, uz osvrt na aktuelne probleme s kojima se susreću. On se uglavnom fokusira na problematizaciju distribucije nadležnosti između FBiH i kantona, odnosno na pitanja iz oblasti zajedničkih nadležnosti između ova dva nivoa vlasti, te onih koji pripadaju kantonima. U tom smislu, i zaključci koje autor iznosi, tiču se prijedloga kako prevazići sadašnju situaciju. Ključne riječi: organi uprave, nadležnost, efikasnost, upravni postupak 207 �Alen Taletović: ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH ORGANIZATIONAL AND FUNCTIONAL PROBLEMS OF ADMINISTRATIVE AUTHORITIES IN FBIH Abstract In the introductory part the paper provides a review of the origin and historical development of the administrative bodies, and with several aspects of observing their social role and significance. In the central part of the paper we presented positive constitutional and legal basis of its organization and functioning, with reference to the current problems faced. It focuses mainly on the issues of the distribution of competences between the Federation and the cantons, or the issues in the area of joint jurisdiction between the two levels of government, as well as those belonging to the cantons. In this respect, the conclusions presented in this paper are concerning the proposals to overcome the current situation. Key words: administrative bodies, competence, efficiency, administrative proceedings 208 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ UVOD Povijesno posmatrano, još u prvobitnim robovlasničkim državama na području nekadašnje Mezopotamije, koje su se odlikovale potpunim odsustvom unaprijed propisanih pravila ponašanja suverena i načinom provođenja njegovih odluka, poznato je da je i tako strogo centralizirana, ali i nepredvidiva vlast, imala određene organizacijske subjekte i nositelje funkcije izvršenja odluka državnog poglavara. Da ne bi došlo do zabune u posmatranju ovog povijesnog toka društvenog i političkog razvoja, mora se naglasiti da ti subjekti nisu imali ni približno jasnu strukturu niti bilo kakvu vezu sa današnjom organizacijom vlasti koju poznajemo. Zajednička im je tek maglovita nit koja ih spaja, a odnosi se na ulogu izvršenja i provođenja volje vladajuće klase. Kasnijim razvojem države, usvajanjem prvih pravnih kodifikacija i prelaskom u doba ranog i razvijenog feudalizma, nastajaće postepeno organizirani oblici subjekata javnog prava koji će na novim osnovama provoditi odluke države i njenog suverena. Novina u njenom organiziranju i radu zasnivaće se na unaprijed uređenom načinu postupanja i ophođenja u odnosu na potčinjene. Uprkos tome što feudalizam u različitim dijelovima tadašnjeg razvijenog svijeta nije ravnomjerno stvarao jedinstvene državnopravne institucije, ipak se može zaključiti da je postojala velika sličnost u organiziranju provođenja volje suverena. U početku su lokalni feudalci imali pravo, pored ovlaštenja za ubiranje poreza i regrutovanje nove vojne snage, i na vršenje sudske vlasti. Međutim, vremenom će provođenje širih državnih politika postajati sve složenije, pa će te poslove početi obavljati posebno organizirani i kadrovski osposobljeni organi vlasti, koji će, u ime države, brinuti o sve većem krugu pitanja kao što su upravljanje državnom imovinom i finansijama, izgradnja, održavanje i čuvanje javnih objekata ( puteva, mostova, mlinova, lovišta i slično), održavanje javnog reda i mira, sprečavanje i suzbijanje bolesti širih razmjera, organizacija i finansiranje prvobitnih oblika socijalne zaštite u vidu javnih kuhinja i tako dalje. Upravo u tom vremenu nastajala je i razvijala se nova i posebna organizacijska cjelina u hijerarhijskoj strukturi državne vlasti, koja se zahvaljujući svojoj stručnosti, osposobljenosti, efikasnosti i organiziranosti nametala kao nezaobilazan faktor razvoja savremenih političkih sistema. Nastanak prvih oblika državnih organa uprave čija je osnovna funkcija bila održavanje uspostavljenih društvenih odnosa, veže se za vrijeme odumiranja feudalizma i narastanja moći građanskog društvenog sloja. Zapravo, institucije vlasti u postfeudalnom društvu koje su imale prevashodnu funkciju provođenja državnih politika u njihovoj primjeni na život običnog građanina i 209 �Alen Taletović: ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH ostvarivanju njihovih prava garantiranih na pisanim dokumentima proisteklih iz netom okončane revolucionarne borbe za ljudska prava i slobode sa kraja 18. i početka 19. stoljeća, posmatrano sa stanovišta osnova njihovog postupanja te sadržaja aktivnosti koje su provodili, nisu ni mogli biti formirani niti se razvijati bez postojanja općeprihvaćenih načela slobode i jednakosti za sve, utemeljene na prvim pisanim ustavima. Ograničavanje vlasti monarha, praćeno premještanjem centra političkog odlučivanja sa dvora na parlament, omogućiće nastanak i intenzivan razvoj savremenih organa uprave koji su, bez obzira na kasnije različite varijacije uslovljene tipom organizacije vlasti u pojedinim zemljama, svi imali isto povijesno izvorište. Najjednostavnije rečeno, to izvorište bili su prvi pisani ustavi, zakoni i drugi propisi koji su građanima javno, jasno, nedvosmisleno i neporecivo omogućili korištenje određenih prava odnosno predvidjeli određene obaveze, uz mogućnost i garancije da će isti biti zaštićeni. Sa nastankom prvih ustavnih monarhija, set pomenutih prava nije predstavljao bogat katalog mogućnosti, ali je bio garant razvoju savremenih političkih sistema i predstavlja kamen-temeljac nastanku, između ostalog, i savremenih organa uprave. 1. Pojam, društvena uloga i značaj organa uprave Organi uprave, kao subjekt javnog prava, najprostije bi se mogli definirati kao zakonom uspostavljeni i organizirani subjekti vlasti posmatrane društveno-političke zajednice, koji u njeno ime i za njen račun na temelju zakonom propisanih postupaka, obavljaju različite vrste poslova od šireg javnog interesa na unaprijed utvrđenom prostoru, a čija realizacija višestruko određuje i utiče na sadržaj i kvalitet života građana koji tu žive. U tom smislu, obavljajući poslove za koje su zakonom nadležni, organi uprave u savremenim političkim sistemima mogu se posmatrati po više osnova, među kojima se važnim mogu izdvojiti pravni, politički, ekonomski i sociološki. Prije svih, pravni aspekt posmatranja organa uprave ukazuje na činjenicu da su to javni subjekti organa vlasti odnosno praktična realizacija i oživotvorenje, često suhoparnih i uopćenih ustavnih odredbi o organizaciji državne vlasti, utemeljeni isključivo na osnovu pravnih akata, a čija su organizacija, rad, finansiranje te općedruštvena i pojedinačna odgovornost materija obvezujućih općih pravnih propisa, o kojima i u okviru kojih nije moguće odlučivati na nivou saglasnosti volja stranaka. Upravo iz ovakvog određenja organa uprave, proističu i neke od njihovih najvažnijih osobina, a 210 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ to su autoritarnost u postupanju i mogućnost primjene legalnih oblika prisile u provođenju zacrtanih ciljeva ili donesenih odluka. Naravno, ove dvije specifične osobine organa uprave ni slučajno ne predstavljaju mogućnost niti pravo da se organi uprave u svom postupanju pojavljuju i djeluju sa pozicija samovolje i neodgovornosti, već upravo suprotno. U savremenim političkim sistemima, kao što je već predhodno pomenuto, njihov rad i djelovanje je uređen strogim i jasnim pravilima, sa veoma jednostavnim i dostupnim mehanizmima kontrole i preispitivanja njihovog rada, koje uključuju i sudsko preispitivanje odluka organa uprave. Smatram važnim uzgred istaći da mogućnost sudske kontrole rada organa uprave uvijek iznova budi onu poznatu dilemu o međusobnom odnosu sudske i izvršne vlasti, u kontekstu idejne i praktične primjene sistema podjele vlasti. Međutim, zbog ograničenog sadržajnog prostora i potrebe za fokusom na nekim drugim važnim aktuelnostima, to pitanje ovdje neće biti posebno obrađeno. Sa političkog aspekta posmatrani, organi uprave u svom radu su uvijek i odraz jedne političke ideje i snage odnosno mogu da budu jasan pokazatelj opredjeljenja vodećih političkih snaga jednog društva koje u datom vremenu, posjedujući dominantan politički legitimitet, usmjeravaju društvene tokove i realiziraju svoje političke programe. Naprosto, nudeći svoj politički program u borbi za osvajanje vlasti, što je i osnovna težnja svakog političkog organiziranja, društvene snage koje dobiju povjerenje glasača u rad organa uprave, u manjoj ili većoj mjeri, kako u kratkoročnom tako i u dugoročnom periodu svoje vladavine, unose svoje ideje, opredjeljenja i programe. Na taj način, bez obzira o kom obliku organizacije organa uprave da se radi odnosno kakav je tip i stepen njene profesionalizacije, rad organa uprave je sadržajno, mada moguće i drugačije, neodvojivo vezan za politička kretanja u jednom društvu. Oni su, zahvaljujući pomenutim uticajima, sasvim sigurno i politički subjekti. Rad savremenih organa uprave, ima itekako važan uticaj i na ekonomsko-privredna kretanja u posmatranoj društveno-političkoj zajednici. Efikasnost ili tromost u radu organa uprave, uvijek ostavlja efekte i na privredu, s obzirom da organi uprave, između ostalog, trebaju i da kreiraju društveni i privredni ambijent u kojem će novčana ulaganja biti sigurna, isplativa i korisna. Prema savremenim postupcima mjerenja konkurentnosti privreda u svijetu, nezaobilazan segment ocjene ekonomskog ambijenta jednog političkog sistema jeste i nivo organizacije, efikasnosti i sposobnosti organa uprave, uz obaveznu procjenu njegove imunosti na korupciju. U tom 211 �Alen Taletović: ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH smislu, sistem organa uprave posmatrane društveno-političke zajednice koji ima obilježja složenog, tromog i korumpiranog aparata, svakako da stvara i direktne posljedice na ukupan ekonomski ambijent, pa stoga o organima uprave možemo govoriti i sa pozicija ekonomskih kategorija. Najzad, organi uprave u svom svakodnevnom radu mogu postati i nezaobilazan faktor i odrednica kretanja stanja socijalne kohezije te poticaj za jasnijim shvatanjem o identitetu pojedinca u posmatranom društvu. Pojednostavljeno rečeno, u onim društveno-političkim zajednicama koje su od svojih organa uprave uspjele stvoriti istinski javni servis građanima koji u njoj žive, te ga staviti u službu ekonomskog prosperiteta i postizanja stanja društvenog blagostanja, očekivano je da će kod njenih građana probuditi i osnažiti društvenu svijest o pripadnosti zajednici jednakih ljudi u kojoj se svima pruža jednaka šansa, bez bilo kakve diskriminacije. Ova socijalna kohezija i stvaranje novih oblika zajedništva kroz jednak pristup efikasnim i nepristrasnim javnim službama, jedina može da utemeljuje savremeno poimanje identiteta, lišeno zastarjelih, ali još uvijek prisutnih oblika društvenog poistovjećivanja poteklih sa pozicija rase, boje kože, pola, geografskog porijekla, religije i slično. Ovaj socijalni aspekt posmatranja funkcionisanja organa uprave nikako ne smije biti zaobiđen u ukupnoj analizi stanja i projekcijama budućeg razvoja jedne društveno-političke zajednice. 2. Organizacija organa uprave u federaciji Bosne i Hercegovine Politički sistem Federacije Bosne i Hercegovine uspostavljen je na osnovu Vašingtonskog sporazuma potpisanog 1994. godine, a kojim je na teritoriji pod vojnom i političkom kontrolom tadašnje Armije BiH i HVO uspostavljena današnja struktura vlasti. Ona je kasnije svakako, kroz amandmanske izmjene Ustava FBiH, te kroz donošenje brojnih zakonskih propisa, strukturno i tehnički preciznije definirana, ali je suština unutrašnje teritorijalne organizacije i raspodjele političke moći, te nadležnosti ostala skoro u potpunosti ista. Ona se zasniva na tome da je FBiH sastavljena od 10 kantona kao federalnih jedinica, unutar kojih funkcioniraju općine kao jedinice lokalne samouprave, te da raspodjela nadležnosti između nivoa FBiH, kantona i općina ni ranije niti danas ne odgovara savremenim izazovima koje se nalaze pred našom zemljom. Ovaj rad upravo je posvećen problematizaciji nekih pitanja iz domena organizacije i praktičnog funkcionisanja organa uprave na svim nivoima vlasti u FBiH. 212 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Prema odredbama iz člana III.1 Ustava FBiH (“Sl. novine F BiH”, br. 1/94, 13/97, 16/02, 22/02, 52/02, 18/03, 63/03, 33/04, 71/05, 72/05 i 88/08 ), raspodjela nadležnosti između FBiH i kantona uređena je na način da je FBiH data grupa isključivih nadležnosti i to u oblastima državljanstva, utvrđivanja ekonomske politike, uključujući planiranje i obnovu, te politiku korišćenja zemljišta na federalnom nivou, zatim donošenja propisa o finansijama i finansijskim institucijama federacije i fiskalna politika federacije, suzbijanja terorizma, međukantonalnog kriminala, neovlašćene trgovine drogom i organiziranog kriminala, dodjele elektronskih frekvencija za radio, tv i druge svrhe (u skladu sa Ustavom Bosne i Hercegovine), te utvrđivanja energetske politike, uključujući raspodjelu između kantona, kao i osiguranje i održavanje potrebne infrastrukture, finansiranja djelatnosti federalnih vlasti, ustanova i institucija koje federalne vlasti osnivaju oporezivanjem, zaduživanjem ili drugim sredstvima. Međutim, već u odredbama iz člana III.2 Ustava FBiH uvedena je zajednička nadležnost FBiH i kantona u oblastima jamčenja i provođenja ljudskih prava, zdravstva, politike zaštite čovjekove okoline, komunikacijske i transportne infrastrukture (u skladu sa Ustavom Bosne i Hercegovine), socijalne politike, provođenja zakona i drugih propisa o državljanstvu i putnim ispravama državljana Bosne i Hercegovine sa teritorije Federacije, politike boravka i kretanja stranaca te korišćenja prirodnih bogatstava. Upravo definirajući na izrazito fleksibilan i nejasan način provođenje grupe zajedničkih nadležnosti između FBiH i kantona „...zajednički ili odvojeno, ili od strane kantona koordinirano od federalne vlasti.“...pri čemu i o čemu se “...kantoni i federalna vlast dogovaraju se na trajnoj osnovi.“, ustavotvorac je omogućio nastanak mnogih nejasnoća i praktičnih poteškoća u dnevnom funkcioniranju organa uprave u FBiH. Pored navedenih odredbi, posebnu težinu ovom problemu daju preostale odredbe iz člana III.3 Ustava FBiH, koje u stavovima 3. i 4. dodatno zamagljuju razgraničenje nadležnosti i odgovornost za njihovo provođenje između federalnih i kantonalnih vlasti. Naime, njima je predviđeno da će u oblasti zajedničkih nadležnosti „...federalna vlast će postupiti uzimajući u obzir kantonalne nadležnosti, različite situacije u pojedinim kantonima i potrebu za fleksibilnošću u provođenju.“. Na ovaj način, uvođenjem nedovoljno određenih pravnih pojmova u definiranju ključnih ustavnih odredbi koje govore o nadležnostima različitih nivoa vlasti kao što su kontekstualno posmatranje kantonalnih nadležnosti u svjetlu procjene situacije u pojedinim kantonima te potrebe za fleksibilnošću u njihovom provođenju, u samom svom začetku onemogućeno 213 �Alen Taletović: ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH je stvaranje efikasnog i operativno sposobnog sistema organa uprave.1 To je sistem koji funkcionira i provodi utvrđene politike u unaprijed određenom prostornom i funkcionalnom krugu nadležnosti, sa jasno utvrđenim granicama odgovornosti, uz posjedovanje unaprijed poznatih mehanizama za efikasnu primjenu zakona. Pored navedenih problematičnih odredbi, situacija u organizaciji i funkcioniranju organa uprave u FBiH se dodatno usložnjava u kontekstu tumačenja ustavne odredbe da će se za vršenje grupe zajedničkih nadležnosti kantoni obraćati međukantonalnom savjetu za koordinaciju rješavanja međukantonalnih pitanja i za dosljedno rješavanje pitanja koja se tiču interesa van njihovih kantonalnih granica. Kao što je poznato u praksi, pomenuti savjet nije nikada formiran niti na trajnoj osnovi postoji neko koordinaciono tijelo između FBiH i kantona, kao ni između kantona koje bi rješavalo ova i slična pitanja. U tom smislu, pravne konstrukcije u ustavnom tekstu kao što su procjena situacije u pojedinim kantonima i potreba za fleksibilnošću u provođenju navedenih nadležnosti, postaju neprovodive u praksi. Umjesto toga, one u svojoj primjeni stvaraju situacije koje vrlo često rezultiraju nepostojanju jasnog zakonskog okvira za pojedine oblasti kao što su npr. šumska dobra te radnopravni status zaposlenih u organima uprave u FBiH. Na taj način, zahvaljujući čestim improvizacijama, mnogi propisi koji nastaju u nastojanju da se prevaziđu pravne praznine ili nejasnoće u praksi, postaju predmetom rasprava pred Ustavnim sudom FBiH te vrlo često proglašavani kao neskladni sa Ustavom FBiH. Osim istaknutih problema u definiranju razgraničenja između FBiH i kantona u pogledu nadležnosti, važnim smatram istaći i drugu vrstu problema s kojim se susreću kantonalni organi uprave, a koji ozbiljno ograničavaju njihovu efikasnost u radu. Radi se o tome da je sama priroda i složenost nekih poslova iz grupe zajedničkih nadležnosti te onih koje kantoni samostalno obavljaju na osnovu Ustava FBiH, takva da ih većina kantona zbog svojih ograničenih finansijskih, demografskih, ekonomskih i profesionalnih kapaciteta, nije u mogućnosti izvršavati na očekivanom nivou. Ovdje se 1 Koliko su u svojoj primjeni nejasno određene i teško primjenjive citirane odredbe Ustava FBiH može se pročitati iz dijela presude Ustavnog suda FBiH, br. U-27/09 od 20.04.2010. godine („Sl.novine FBiH“, br. 34/10)1 koji glasi: „Napominjemo da ustavne odredbe iz zajedničke nadležnosti Federacije i kantona promovišu duh saradnje između navedenih nivoa vlasti u Federaciji Bosne i Hercegovine (član III.3. Ustava Federacije Bosne i Hercegovine). Imajući u vidu značaj materije koju reguliše Zakon o državnoj službi, izvjesno je da bi upravo dogovor između ovih nivoa vlasti u Federaciji Bosne i Hercegovine, polučio najkvalitetnija, harmonizovana zakonska rješenja predmetne oblasti“ 214 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ prevashodno misli na oblasti zdravstva, komunikacijske i transportne infrastrukture, socijalne politike, zatim srednjeg i visokog obrazovanja te unutrašnjih poslova. Osim Kantona Sarajevo i Tuzlanskog kantona, kao dva najveća i najrazvijenija kantona u FBiH, te Hercegovačko-neretvanskog i Zeničko-dobojskog kantona, preostalih 6 kantona teško da zbog već istaknutih razloga mogu izvršavati sve svoje ustavne nadležnosti. Naprosto, sadržaj tih poslova je uglavnom istovrsan i podjednako složen, jer za istu bolest valja pružiti podjednako isti medicinski tretman kako u Sarajevu ili Tuzli, tako i u Goraždu ili Orašju kao sjedištima manjih kantona. Nadalje, i kriminal protiv kojeg se organiziraju i bore kantonalna ministarstva i uprave policije, je istovrstan i složen, mada su upitni kapaciteti pojedinih kantona u ovoj i sličnim oblastima. Da stvar bude gora, organizacija, odgovornosti i odnos kantonalnih ministarstava naspram kantonalnih uprava policije je različita od kantona do kantona.2 Dakle, odgovornost za njihovo provođenje je, kao što je već istaknuto, prilično nejasna s obzirom da je prema važećim zakonima u tim oblastima postavljena na nelogičan način. Npr. u oblasti zdravstva, zakonodavna vlast u FBiH je donijela Zakon o zdravstvenoj zaštiti (“Sl.novine FBiH”, 46/10 i 75/13), a kojim je između ostalog, uredila i pitanja odgovornosti za provođenje pojedinih vidova zdravstvene zaštite, te upravljanja zdravstvenim ustanovama. Međutim, iako su kantoni prema Ustavu FBiH i pomenutim zakonom odgovorni za oblast zdravstva i provođenje zdravstvene zaštite na svom području, praksa pokazuje da kantonalni ministar zdravstva nema efikasne mehanizme kontrole zdravstvenih ustanova na području općina. Analizom odredaba iz člana 64. pomenutog zakona dolazi se do spoznaje da upravljanje domovima zdravlja vode općinski,3 a ne kantonalni organi vlasti, što je nedopustivo, ne samo u odnosu na navedene odredbe Ustava FBiH i Zakona o zdravstvenoj zaštiti, već i u odnosu na odredbe iz člana 11. Zakona o pripadnosti javnih prihoda u FBiH (“Sl.novine FBiH”, 22/06 i 22/09) kojim je propisano da kantoni iz svojih budžeta finansiraju, između ostalog i zdravstvenu zaštitu. 2 Situacija je istovjetna i u oblasti obezbjeđivanja uslova za nesmetan rad pravosudnih institucija na području kantona, koje u skladu sa odredbama Ustava FBiH i Zakona o pripadnosti javnih prihoda u FBiH, finansiraju kantonalne vlasti. Međutim, zbog fokusiranja ovog rada na organizaciju i funkcioniranje organa uprave u FBiH, ovdje nećemo detaljnije obrazlagati ovo pitanje. 3 U dvije općine na području Tuzlanskog kantona tokom 2012. godine zabilježeni su slučajevi u kojima su općinske vlasti ignorisale prijedlog za imenovanje člana upravnog odbora iz reda predstavnika kantonalnog ministarstva zdravstva. Nakon što su i kantonalne i federalne inspekcije odbile da vrše nadzor u ovim slučajevima, na kraju je i Kantonalni sud odbacio zahtjev za vođenjem upravnog spora, jer se radilo o situacijama u kojima se ne može voditi upravni spor. Ovi slučajevi pokazuju svu složenost pravnog okvira i njegove praktične primjene u stvarnosti. 215 �Alen Taletović: ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH Pored navedene pravne nedosljednosti u kreiranju, održavanju, provođenju i finansiranju jedne društvene oblasti koju smo naveli kao primjer, navedene nadležnosti su i u pogledu svoje svrsishodnosti u ustavnoj raspodjeli neprikladne. Ovdje mislimo, pored zdravstva, i na oblasti srednjeg i visokog obrazovanja te unutrašnjih poslova. Po svojoj sadržini i složenosti, te po društvenoj važnosti, ovi poslovi se smatraju veoma važnim za svaku društveno-političku zajednicu, pa je stoga jako važno da njihova organizacija, rad i kontrola budu podignuti na viši nivo odnosno da budu jedinstveno vođeni sa višeg nivoa vlasti. Na osnovu pozitivnih iskustava savremenih zemalja, od kojih su neke i sa određenim stepenom složene unutrašnje strukture, uočljivo je da oblasti unutrašnjih poslova, srednjeg i visokog obrazovanja, te zdravstvene zaštite uglavnom spadaju u nadležnosti viših odnosno državnog nivoa vlasti. Iz domena unutrašnjih poslova, na nižim nivoima društveno-političkih zajednica te na nivou općina kao jedinica lokalne samouprave, vrše se poslovi javnog reda i mira te poslovi saobraćajne policije. Takođe, ti i slični nivoi vlasti, u oblasti zdravstva nadležni su za obavljanje nekih od poslova iz oblasti primarne zdravstvene zaštite kao što su hitna medicinska pomoć, kućna njega, zdravstveno-socijalna njega, razna savjetovališta i slično. Isto tako, u oblasti obrazovanja, tek je predškolsko i osnovno obrazovanje u domenu nadležnosti nižih nivoa vlasti, dok je srednje i visoko obrazovanje redovno u nadležnosti državnih organa vlasti. Posmatrano sa aspekta pozitivnog zakonodavstva, predviđeno je da su organi uprave u FBiH na svim nivoima vlasti uniformni, da djeluju jedinstveno, te da radno-pravni status zaposlenika u organima uprave bude uređen na jedinstven način. Prevashodno, prvi od suštinski važnih zakona za rad i funkcioniranje organa uprave u FBiH bio je Zakon o upravnom postupku („Sl.novine FBiH“, br. 2/98 i 48/99) kojim se na jedinstven način uredilo pitanje postupanja organa uprave u FBiH na svim nivoima vlasti kada rješavaju u upravnim stvarima o pravima, obavezama ili pravnim interesima stranaka u upravnom postupku. Međutim, najvažniji organizacijski propis koji uređuje pitanje položaja, uloge, ustrojstva, ovlaštenja, obaveza te drugih važnih pitanja za rad organa uprave u FBiH je Zakon o organizaciji organa uprave u FBiH („Sl.novine FBiH“, br. 35/05). S tim u vezi, i inspekcijski nadzor, kao jedan od najvažnijih oblasti rada organa uprave uređen je odredbama Zakona o inspekcijama u FBiH („Sl.novine FBiH“, br. 69/05). Takođe, vrlo važan segment ukupnog funkcioniranja organa uprave je i pitanje radno-pravnog statusa njenih zaposlenika. On je na jedinstven način prvobitno bio regulisan odredbama Zakona o radnim odnosima i plaćama 216 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ službenika organa uprave u Federaciji Bosne i Hercegovine (“Službene novine Federacije BiH“, broj 13/98), da bi od 2003. godine bio stavljen van snage početkom važenja Zakona o državnoj službi u FBiH („Sl.novine FBiH“, br. 29/03, 23/04, 39/04, 54/04, 67/05, 08/06 i 4/12) i Zakona o namještenicima u organima državne službe u FBiH (“Službene novine Federacije BiH“, broj 49/05). Zakon o državnoj službi u FBiH, okarakterisan kao reformski propis, doprinio je velikim promjenama u strukturi i unutrašnjoj organizaciji organa uprave na svim nivoima vlasti u FBiH. Prevashodno, uvedena je potpuna profesionalizacija radnih mjesta u organima uprave s ciljem njene depolitizacije, osnovana je Agencija za državnu službu FBiH te Odbor za žalbe. S tim u vezi, Vlada FBiH je donijela niz važnih uredbi kojima se na jedinstven način uređuju mnoga unutrašnja organizacijska pitanja te statusna prava zaposlenika. Međutim, nakon prvobitnog jačanja strukture i funkcionalnosti organa uprave u FBiH, donošenjem presude Ustavnog suda FBiH br. U-18/05 od 16.06.2006. godine (“Sl.novine FBiH”, br. 17/06) kojom je utvrđeno da je Zakon o inspekcijama u FBiH u nesaglasnosti sa Ustavom FBiH u pogledu odredaba koje se tiču organizacije, djelokruga, te prava, dužnosti i odgovornosti kantonalnih inspekcija, započeo je period slabljenja jedinstvenosti organizacije i funkcionalnosti organa uprave u FBiH, a koji traje do danas. Na ovaj način, unutrašnja struktura i način rada inspekcija, a svakako i oblasti koje su praćene i kontrolisane u inspekcijskom nadzoru, postali su zakonodavna materija kantonalnih i općinskih nivoa vlasti. Drugi ključni događaj koji je dodatno poremetio jedinstvo organa uprave u FBiH u pogledu njene organizacije i funkcionisanja bio je donošenje već pomenute presude Ustavnog suda FBiH br. U-27/09 kojom je utvrđeno da je Zakon o državnoj službi u FBiH u dijelu svojih odredaba koje uređuju materiju radnopravnih odnosa državnih službenika u kantonima, gradovima i općinama suprotan odredbama Ustava FBiH. Na taj način, osim u oblasti inspekcijskog nadzora, jedinstvo organa uprave je dramatično poremećeno, s obzirom da je ovo jedno od najvažnijih organizacijskih, statusnih i socijalnih pitanja koji se direktno tiču ljudi koji obavljaju poslove unutar organa uprave. Istovremeno, prepuštajući kantonalnom zakonodavstvu ovu važnu materiju, omogućava se i izvjestan nastanak situacije nejednakog statusa i tretmana državnih službenika, pa samim tim i nastanka pravne nesigurnosti. Nadalje, kao njen rezultat Agencija za državnu službu i Odbor za žalbe su izgubili svoj prvobitni smisao. U takvoj situaciji ova dva organa federalne vlasti, onemogućena su da postupaju po predmetima koji se tiču kantonalnih, 217 �Alen Taletović: ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH gradskih i općinskih vlasti. Iako su nakon toga, da bi prevazišli nastalu pravnu prazninu, pojedini kantoni donijeli različite vrste propisa4 kojim su preuzeli Zakon o državnoj službi FBiH kao sopstveni, neki drugi kantoni5 su donijeli sopstvene zakone kojim su uredili ovu materiju. Njima su, nastojeći sačuvati jedinstvo organizacije i funkcioniranja organa uprave u FBiH, predvidjeli da sva statusna i druga pitanja koja se tiču državnih službenika i dalje obavljaju pomenuti agencija i odbor. Međutim, iz jednostavne pravne logike, postavlja se pitanje pravnog osnova njihovog postupanja s obzirom da se istim obaveze nameću kantonalnim propisom, a ne federalnim kojim su i osnovani. Već je zabilježen slučaj da je odbor odbio postupiti po žalbi jednog državnog službenika sa kantonalnog nivoa vlasti, pozivajući se na gornje pravilo. Takođe, vrijedno je navesti da su donesenom presudom Ustavnog suda FBiH dodatno usložnjeni ukupni odnosi u oblasti radno-pravnog statusa zaposlenih u organima uprave. Naime, iako je tadašnja Predsjednica Federacije Bosne i Hercegovine, kao podnosilac zahtjeva, zatražila od Ustavnog suda FBiH ocjenu ustavnosti odredaba Zakona o državnoj službi u FBiH koje se tiču isključivo njihove primjene u kantonima, ovaj sud je vodeći se logikom analogije svojom odlukom obuhvatio i gradove i općine.6 Uprkos tome što je, u kontekstu odredaba Evropske povelje o lokalnoj samoupravi i odredaba Ustava FBiH te odredaba Zakona o lokalnoj samoupravi u FBiH, nemoguće ove nivoe vlasti posmatrati sa pozicija „akcesorne prirode“ ustavnom položaju kantona koji su federalne jedinice u FBiH, postavlja se očekivano pitanje šta je sa važenjem pomenutog Zakona o namještenicima u organima državne službe u FBiH u okviru kantona, gradova i općina. Primjenom gore navedene logike, jednostranim i ekstenzivnim širenjem zahtjeva za ocjenu ustavnosti jednog propisa, mogla se cijeniti i ustavnost Zakona o namještenicima u organima državne službe u FBiH u njihovoj primjeni na posmatranim nivoima vlasti, s obzirom da istovremeno regulišu istovjetnu materiju odnosno radno-pravni status 4 Tuzlanski kanton je to učinio zakonom, ali u drugim kantonima to je urađeno čak i uredbama. npr. Unsko-sanski kanton 6 Izdvojeni dio presude Ustavnog suda FBiH br. U-27/09 glasi: „Zahtjev je usmjeren na dio odredbe člana 1. stav 1. Zakona o državnoj službi koji se odnosi na radno-pravni status državnih službenika u organima kantonalne vlasti, no imajući u vidu akcesornu prirodu ustavnog položaja "grada" i "općine" za regulisanje statusa državnih službenika, Ustavni sud Federacije je odlučio da dio člana 1. stav 1. Zakona o državnoj službi koji se odnosi na sve nivoe vlasti izuzev federalne obuhvati izrekom ove Presude.“ 5 218 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ zaposlenih u organima uprave u FBiH.7 Međutim, do toga nije došlo i zahvaljujući tome, sada je pravna situacija potpuno različita u pogledu prava i obaveza zaposlenika u organima uprave. Dok namještenici svoja prava i obaveze temelje na federalnom propisu, dotle su državni službenici u neizvjesnijoj i nesigurnijoj situaciji, s obzirom da su njihova prava utemeljena na kantonalnim propisima i, vrlo moguće, različita od kantona do kantona. Na kraju, ne želeći ostaviti dojam osporavanja mjesta i uloge Ustavnog suda FBiH, te osporavati ili raspravljati o stepenu pravednosti ili svrsishodnosti njegovih odluka, od kojih sam neke i citirao u kontekstu problematizacije istaknutih pitanja u ovom radu, ističem da su one ipak rezultat već navedenih ustavnih nejasnoća u razgraničenju funkcioniranja i nadležnosti između nivoa vlasti u FBiH. ZAKLJUČAK Zaključujući ovaj rad, smatramo važnim prevashodno istaći da je neophodno da se pitanjima budućeg preuređenja FBiH i neminovne redistribucije nadležnosti između FBiH i kantona priđe sistematično i sa jasnom vizijom budućeg funkcioniranja organa vlasti na svim njenim nivoima. Dakle, umjesto dosadašnjeg načina rada koji se uglavnom zasnivao na ad hoc rješenjima koja su bila vezana za probleme koji su se pojavljivali u praksi, potreban je pristup u kojem će se rješenja graditi sa dugoročno očekivanim efektima, a u kojem će se obezbijediti raspodjela društvene moći na jasniji način, uz predviđene jednostavnije mehanizme organiziranja i izvršavanja te efikasnijeg nadzora nad oblastima društvenog života koje su u nadležnosti posmatranog nivoa vlasti. Na bazi predhodnih realnih procjena finansijskih, demografskih, prostornih i profesionalnih kapaciteta posmatranog nivoa vlasti, to bi drugim riječima značilo da onaj koji je nadležan za određenu oblast ima osigurane mehanizme i alate za utvrđivanje i provođenje određenih politika, ali i izvjesne izvore finansiranja. Uzimajući za primjer oblast radno-pravnih odnosa zaposlenih u organima uprave, možemo zaključiti da je ova oblast dobar primjer nesistematičnog i neplanskog normativnog djelovanja, uslovljenog nedovoljno definiranim ustavno7 Bez obzira što se ovim zakonom regulišu prava i obaveze zaposlenika sa srednjom stručnom spremom, ipak je to materija koja spada u istu posmatranu oblast koju je imao na umu Ustavni sud FBiH donoseći pomenutu odluku. 219 �Alen Taletović: ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH pravnim normama.8 Osim toga, očigledno je da će morati neminovno, prije ili kasnije, doći i do redistribucije nadležnosti između FBiH i kantona u pogledu nastojanja da one navedene važnije i složenije oblasti društvenog života budu stavljene u nadležnost federalnog nivoa vlasti, kako bi se postiglo njihovo organizovanije, efikasnije i jedinstveno izvršavanje koje će svim građanima u FBiH donijeti kvalitetniji i sigurniji život. U ovom pogledu, i potrebna politička volja nositelja vlasti u FBiH bila bi izvjesnija. Na kraju, čini se očekivanim da bi, uz širenje nadležnosti Ustavnog suda FBiH u pogledu njegovih mogućnosti za rješavanjem i drugih vrsta sporova kao što su oni unutar i između institucija kantonalnih i općinskih vlasti, sigurno došli za korak bliže idealu vladavine prava i pravne sigurnosti. LITERATURA B. Smerdel i S.Sokol, „Ustavno pravo“, Informator, Zagreb, 1995. godina; „Determinante evolucije sistema međusobnih odnosa organa društvenopolitičkih zajednica“, G. Mijanović, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1982. godina, str. 69-80; I. Festić, „Upravno pravo“, Sarajevo, 1974. godina; I. Krbek, „Osnovi upravnog prava FNRJ“, Zagreb, 1950. godina; J. Đorđević, „Ustavno pravo“, Savremena administracija, Beograd, 1976. godina; 8 Prvo je 2003. godine usvojen Zakon o državnoj službi u FBiH, pa je tek dvije godine usvojen Zakon o namještenicima. U međuvremenu, formirana je Agencija za državnu službu FBiH i Odbor za žalbe. Nakon toga, 2005. godine donesen je Opći kolektivni ugovor, koji je na drugačijim osnovama regulirao prava iz radnog odnosa i po osnovu radnog odnosa nego što je to bio slučaj sa odredbama predhodnih Općeg kolektivnog ugovora i Kolektivnog ugovora za zaposlenike u organima uprave i sudske vlasti u FBiH, oba iz 2000. godine. Nakon toga je u 2010. godini usvojen Zakon o plaćama u organima vlasti Federacije Bosne i Hercegovine (“Sl.novine FBiH”, br. 45/10 i 111/12) kojim su stavljene van snage, između ostalog, i sve odredbe navedenih zakona koje regulišu plaće i naknade zaposlenih u organima uprave. Na kraju, već navedena presuda Ustavnog suda br. U-27/09 dokinula je u potpunosti sistem jedinstva u organizaciji radnih odnosa u organima uprave u FBiH. 220 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ J. Đorđević, „Politički sistem“, Savremena administracija, Beograd, 1985. godina; K. Trnka, „Ustavno pravo“, drugo izmijenjeno i dopunjeno izdanje, Sarajevo, 2006. godina; M. Jovičić, „O ustavu“, Savremena administracija, Beograd, 1977. godina; M. Jovičić, „Savremeni federalizam“, Savremena administracija, Beograd, 1973. godina; M. Kamarić i I.Festić, „Upravno pravo“, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2009. godina; „Mjesto propisa organa uprave u našem pravnom sistemu“, I. Festić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1974. godina, str. 89-102; N. Miličević, A.Štitić, H.Pašić, Z.Zlokapa, D.Milidragović, M.Pejanović i S.Kukić, „Lokalna i regionalna samouprava u Bosni i Hercegovini“, Centar za promociju civilnog društva, Sarajevo, 2001. godina; „Neki aspekti federalizma u donošenju provedbenih propisa u SFRJ“, N. Duvnjak, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1988. godina, str. 53-70; „Normativna djelatnost organa narodne vlasti u BiH tokom NOB“, H. Čemerlić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1974. godina, str. 383396., „Neka pitanja međusobnih odnosa društveno-političkih zajednica“, G. Mijanović, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1984. godina, str. 71-88; „Neka načelna pitanja federalizma, posebno sa stanovišta raspodjele zakonodavne funkcije“, I. Festić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1998. godina, str. 121-131; „Neki aspekti normativne funkcije uprave“, I. Borković, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1974. godina, str. 57-72; 221 �Alen Taletović: ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH „Primat egzekutive i široka ovlaštenja“, M. Kamarić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1956. godina, str. 139-160; R. Marković, „Izvršna vlast“, Savremena administracija, Beograd, 1980. godina; „Razgraničenje područja zakona i uredbe“, M. Kamarić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1960. godina, str. 127-143; „Odnosi između federacije i federalnih jedinica u SFRJ“, H. Čemerlić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1963. godina, str. 13-29., „Položaj i funkcije Saveznog savjeta u Švicarskoj“, I. Festić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1970. godina, str. 213-223; „Opšti pogled na sudsku kontrolu uprave u nordijskim zemljama“, I. Festić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1971. godina, str. 179-189; „Odnos podzakonskih propisa republika i pokrajina prema zakonima i drugim saveznim propisima“, I. Festić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1975. godina, str. 255-264; „Osnovne karakteristike razvoja uprave u BiH“, I. Festić, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1987. godina, str. 73-88; „Saglasnost i nesuprotnost opštih akata sa ustavom i zakonom“, G. Mijanović, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, 1979. godina, str. 49-60. 222 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3062 Title A name given to the resource ORGANIZACIJSKI I FUNKCIONALNI PROBLEMI ORGANA UPRAVE U FBiH Author Author TALETOVIĆ, Alen Abstract A summary of the resource. Rad u uvodnom dijelu daje osvrt na nastanak i povijesni razvoj organa uprave, te sa nekoliko aspekata posmatra njihovu društvenu ulogu i značaj. U centralnom dijelu rada, prikazan je ustavni i pozitivno-pravni osnov njihove organizacije i funkcionisanja, uz osvrt na aktuelne probleme s kojima se susreću. On se uglavnom fokusira na problematizaciju distribucije nadležnosti između FBiH i kantona, odnosno na pitanja iz oblasti zajedničkih nadležnosti između ova dva nivoa vlasti, te onih koji pripadaju kantonima. U tom smislu, i zaključci koje autor iznosi, tiču se prijedloga kako prevazići sadašnju situaciju. Ključne riječi: organi uprave, nadležnost, efikasnost, upravni postupak Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c8d9e6d14c67fc70936c1519996e7d88.pdf 0477f3a2b10a13edd822070ee466cb24 PDF Text Text 3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Yıldız, F. F. & Akdağ, K. (2006). Avrupa Birliği Yapısal Fonları Kapsamında Bölgesel Kalkınma ile Kırsal Kalkınma Fonlarının Karşılaştırılması. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Türktarım Dergisi, 167, 29–37. Organization of Petroleum Exporting Countries (OPEC) and Role of Saudi Arabia Nađa Dreca International University of Sarajevo,Faculty of Business and Administration 71000, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina E-mails: nadja.dreca@students.ius.edu.ba, nadja_n88@hotmail.com Abstract The aim of this research is to explain the OPEC position and the role of Saudi Arabia within OPEC. Saudi Arabia as the largest producer and country with largest oil reserves of oil attract many attention and many studies try to explain which role Saudi Arabia plays within OPEC, is it the role of dominant producer and which strategy Saudi Arabia used during its membership in order to keep its position and its market share. Saudi Arabia role is to keep the balance of production within OPEC. Saudi Arabia was explained as swing producer, and in order to protect itself and its interest because of cheating of other members of OPEC, it was forced to adopt the strategy tit-for-tat. There is big question of it is good to have dominant producer, or all of them to be equal. Keywords: OPEC, Saudi Arabia, Cartel, Oil prices, dominant producer 1. INTRODUCTION Organization of Petroleum Exporting Countries (OPEC) is the international organization composed of the twelve member states. These countries mainly depend on the revenues from oil export. They work together in the coordination of the overall oil price in the world market. OPEC is by market structure Cartel, which represents intergovernmental organization. As it is stated in OPEC`s Statute it is an international organization with aim to influence and maintain the price of oil through the control of production levels and to generate revenue, which goes towards meeting the development needs of its members. By 289 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo controlling production, by system of quotas, the OPEC has large influence on the determination of the price on the world market. It is hard to distinguish what is OPEC exactly, is it real cartel with cooperative or non-cooperating behavior. Every cartel face with three factors that must be accomplished in order to properly function as the cartel: coordination, cheating and entry. In the case for entry in OPEC case there is really high barriers to entry, so new producers are prevented from entrance on the oil market. Cheating is big problem in OPEC. Each country has incentive to cheat because the dominant strategy for most of the OPEC members is cheating. Each member has different needs. OPEC imposes production quotas to its members and meets twice a year to define their oil production policies. If their coordination is effective there would not be any member that violates the rule of quota. On the meeting the OPEC assigns the ceiling of the total output and assigns to each member the share that it should produce. If the member cheats the cartel should be able to detect and punish cheating. (Smith 2005) Aguiar-Conraria and Wen(2011) show that equilibrium depends crucially on the cartel`s choice of the control variable: price or quantity. According to the Hochman and Zilberman (2011) the OPEC is not economic but political cartel among big-oil exporting countries, which set fuel policy to maximize aggregate welfare. OPEC can be kind of the monopoly and can act as monopolist, but because there is some oil supply by the non-OPEC countries it is cartel. Market of the oil is not competitive, OPEC as a cartel fixes the output, production level, while other non- OPEC countries react to satisfy world demand (leader-follower game). OPEC knows how others will react so it is able to determine own demand and oil price so it defines its quota level to maximize own net revenue. It is example of Stackelberg game, where OPEC is leader and followers are NonOPEC producers and oil consumers. Demand for the oil of the OPEC is residual demand. There is still the question whether OPEC is a cartel or not. The work by Gulen (1996) investigates if the OPEC is cartel through causality test. Causality test should detect if the OPEC is able to affect prices by changing the production. Researches done before try to explain the OPEC as a cartel or non-cartel model. Non –cartels models are focused on competition, changes in ownership and revenue target modes. Cartel models attempt to make the OPEC classification as the monopoly, oligopoly or dominant firm. Tests done in the Kaufman et al 2008, reject the hypothesis about the competitive behavior, changes in ownership and revenue target. Increase in the price of oil is affect by four factors: capacity utilization by OPEC, production quotas established by OPEC, the degree to which OPEC production exceeds these quotas and private stock crude oil that are held in OPEC nations. It implies that OPEC through decisions about production, quotas, and operable capacity can influence real prices of oil. Many studies try to describe the nature of OPEC. Is it cartel or non-cartel market model? According to models the quotas have a statistically measureable effect on crude oil production in most of the countries. OPEC quota decisions influence the decision about price. Also it is shown that oil production by other OPEC nations has a measurable effect on the own production of individual member of OPEC. (Kaufman et al 2008) Many factors influence the production of oil by OPEC. Those factors are mostly: price of oil and condition on market, the level of oil production by other producers that are 290 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo not members of OPEC and the geopolitical environment. New discovered reserves of oil in the other countries non –OPEC members leads to the increase in the oil supply on the international level, with better technology and declines in the market share of OPEC. More producers on the market increase the competition and brought market to more competitive conditions and more competitive prices, so the OPEC abandoned the administer oil pricing system in mid 80-s and moved to market-reference pricing based on the price quotas provided by oil price reporting agencies. In the OPEC interest is to adjust production quotas in order to achieve price target zone. Ability of OPEC to influence prices depends on the market participants` expectations in the future markets. In order to keep the price target range in the condition when the global oil demand declines, the OPEC would decrease production. These decisions are dependent on the coordination efforts and bargaining power of OPEC member countries. In the case of greater demand, OPEC would not respond immediately because of the large uncertainty of future demand. Another limitation of oil production lies in the unfavorable geopolitical climate in OPEC member countries regarding security and there could be adopt the sanction that could have adverse impact on the investments and create limitation of expansion of capacity. (Barros et al 2011). The OPEC success is based on three factors: its overwhelmingly high share in world oil supply, the absence of close substitutes and consequently the inelastic demand for oil, and inelastic non- OPEC supply. (Panayotou 1978) According to Bagheri 2011: In order to realize the goals OPEC does the following policy: The excess production capacity in major producing member countries The quota system by which member countries are obligated to consider the upper limits for their oil production. The OPEC use the excess production capacity to stabilize the price. 2. SAUDI ARABIA ROLE IN OPEC As the largest world producer of oil role of Saudi Arabia in OPEC is discussed in many articles. Saudi Arabia acted as swing producer in 80s with adjusting output of oil in order to keep stable the production of oil and the price. After the persistent cheating of other members, Saudi Arabia was forced to adopt tit –for- tat strategy to keep its market share. Most stated that the Saudi Arabia is the leader in the OPEC production. In Smith 2005 found indicator that Saudi Arabia may have played a special role within OPEC. 2.1 Swing producer The Saudi Arabia leadership within cartel is established in order to stabilize or moderate oil prices and achieve its political objectives (Al Yousef 2011). The Saudi Arabia is represented in some studies as the swing producer or the balance wheel which absorb fluctuations in the supply and demand in order to maintain the monopoly price. As is it quoted in AlYousef 291 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo 2011, the monopoly price and the stability of OPEC depends more on whether Saudi Arabia`s share of the production of oil by cartel satisfies its objective than on the cohesion of the cartel, according to proposed model Arabia chooses the price path in order to maximize its wealth and taking into consideration the reactions of the other members. In order to achieve and keep the cartel price OPEC defines its own production level, and Saudi Arabia acts as the swing producer. Griffin and Teece 1982 stated that Saudi Arabia is the swing producer or the balancing wheel absorbing demand and supply fluctuation in order to keep stable monopoly price. They found that price level and level of stability in OPEC mostly depends on how Saudi Arabia satisfies its own needs, then on the cartel behavior. It is found that OPEC is choosing its production level to keep stable cartel price while Saudi Arabia acted as the swing producer. Especially it is shown in period of 1975 when Saudi Arabia decreased its production level in order to keep stable oil price at the monopolistic level. (AlYousef,2011). In the case of OPEC ( Smith 2005) there is compensating behavior. One producer increase own production in order to offset the decline in production of others. (Smith 2005) examines the comparative static properties of equilibrium adjustment and he found that differences in the frequency of compensating the changes in the output are connected with the degree of the independence among the producers. This gives explanation in order to define which type of behavior is applied, competitive, oligopolistic or collusive behavior. In 1980s Saudi Arabia acts as a swing producer and Saudi Arabia adjusted its production of oil in order to stabilize the production of OPEC and target price. In the work of Griffin et al 1994, the empirical results were designed to show that Saudi Arabia played the role of swing producer, when the profits fell below the Cournot profit floor, the swing producer strategy was abandoned and tit-for –tat strategy was implemented later. In the earlier ages the Saudi Arabia in order to stabilize prices adjust output by adopting the swing producer strategy. In period of 1983 to 1985 there was swing producer role assigned to Saudi Arabia and quotas to other members. Swing producer role is favorable if the Saudi Arabia profits more than under the Cournot production level. The success of this strategy depends on the willingness of other OPEC countries to restrict their output below Cournot level and follow quota. If others exceed the quotas, the Saudi Arabia decided to produce according to Cournot model in order to punish them. Everyone would be better off if produces within quota and Saudi Arabia acts as a swing producer. If others increase the production level and exceeds the quota it decrease revenue of Saudi Arabia and transfer it to the others and creates incentives for others to cheat and produce more. One of the explanation of the oil collapse in 1986 was the due to Saudi Arabia decision to left the role of the swing producer. Dahl and Yucel (1991) tested the swing producer model and that Saudi Arabia production level does not have any relationship with the level of output of others. Saudi Arabia is acting as a swing producer to prevent sharp price drops by cutting production rapidly in response to declining prices. 2.2 Dominant producer 292 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Smith in his work in 2008 examines: the OPEC goal is to set the price. Kaufman et al (2008) results indicate that higher prices have a positive effect on production of Saudi Arabia. In their work Saudi Arabia did not showed the sharing behavior so it leads to conclusion that Saudi Arabia is a dominant firm. As it is quoted in Al- Qahtani (2008) it is found that the best model that explains the oil price in period 1974 to 1978 is dominant firm model. He believed that Saudi Arabia dominated the residual demand and through adjusting their production level they determine oil price on world market. Saudi Arabia has name of the dominant producer because of its large oil reserves and excess capacity production. Figure 1: Saudi Arabia Responses Griffin and Teece 1982 explains OPEC as the dominant producer with Saudi Arabia that acts as swing producer that is able to absorb the fluctuations in demand and supply. As quoted Saudi Arabia is the swing producer or the balancing wheel absorbing demand and supply fluctuation in order to keep stable monopoly price. They found that price level and level of stability in OPEC mostly depends on how Saudi Arabia satisfies its own needs, then on the cartel behavior. Saudi Arabia chose the combination which maximizes its wealth by taking into consideration the reaction of others. Grriffin 1994 shows that Saudi Arabia production depends on the production of others, with Saudi Arabia as the market leader which varies production inversely to the competitive output including the rest of OPEC. 2.3 Tif – fof –Tat Strategy Saudi Arabia adopted the strategy tit-for-tat in order to punish cheating by other members of OPEC. Griffin and Neilson (1994) show in their work that in oil period of 1985 to 1986 the Saudi Arabia adopted tit –for –tat strategy that benefits to all members of cartels and established the production disciplines among them. Later Saudi Arabia was forced adopted tit-for tat strategy to keep its market share because of the cheating by others. Results from Dibooglu 2007 shows that there is significant influence of cheating in the OPEC on the real price of oil. Again in period 87-90 Saudi Arabia production oscillated slightly around the quota level and after increase in the cheating by other members Saudi Arabia in 1988 start to aggressively increase production and to cheat in order to match the level of the cheating by other members of cartel. This was the adoption of the tit-for-tat strategy because each 293 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo member of OPEC, including the Saudi Arabia exceeded the assigned quotas and Saudi Arabia kept its market share. The strategy adopted by OPEC should be Pareto efficiency. The Saudi Arabia adopted the titfor-tat strategy as long as the others production deviate from assigned quotas, and produces according to the Cournot best-response function for the reminder of the game if the other exceeds given level. All members produce according to their their Cournot best response functions. It is equilibrium in which Arabia plays tit-for-tat strategy and earns the profit. The strategy depends on behavior of others. They found that there is strong evidence that cheating by members of OPEC has significant influence on the real price of oil, which leads to conclusion that quota system is not effective. During the period of its membership Saudi Arabia was leader in the oil market. It has this role because of its position regarding production and reserves of oil. OPEC`s success was probably due to willingness of its largest member; Saudi Arabia, to act unilaterally to keep oil prices high. When one of the smaller members increased its output of oil, Saudi Arabia reduced their own in compensation. This was not altruism on Saudi Arabia part; rather, it arose from the logic of situation. The Saudi Arabia position is example of game theory model called Dominant Pig. Here Saudi Arabia is in the position of big pig. Both Saudi Arabia and the smaller producers knew that OPEC would collapse unless the Saudi Arabia limited their own production; and the smaller producers took advantage of this, getting a free ride on the Saudi Arabia efforts. Saudi Arabia captured for itself a large enough share of the benefits of the high prices that it rationally willing to bear a disproportionate share of the cost of maintaining the cartel. (McMillan 1992). 3. CONCLUSION It is hard to distinguish which kind of cartel OPEC is. As in each cartel in OPEC there is also cheating behavior by its members. OPEC must be able to detect and to punish cheaters. Each of the members are dependent on the oil production and it is in their interest to maximize output. OPEC is as organization as cartel, but it has almost monopoly power, because all other oil market participants depend on the decision of the OPEC. Saudi Arabia plays important role in OPEC. The role of the Saudi Arabia is to be medium which balance the production of the OPEC. Saudi Arabia is producer that actually influences the price indirectly, because if the Saudi Arabia cheats it would increase the output by whole OPEC and it would lead to the decrease in the price. Change in behavior of Saudi Arabia would shake equilibrium in the oil market, prices would decline etc. In order to prevent the oil shocks it would be better if the production is split among the all members, without making production of oil dependent on the only one producer. Position of Saudi Arabia is very plausible for its own interest, but if the interest of Saudi Arabia clash with interest of other members of OPEC it would bring negative consequences on the oil market, because Saudi Arabia in order to protect itself could make decision that would make all participants worse 294 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo off. It could lead to the increase in prices so it would hurt others, especially customers. Each member has the incentive to cheat. When one cheat, all others want the same and it leads to worse condition, production increased, price decline as well as there is decrease in the revenue. Each market should have force that will keep balance and stable equilibrium, and it is done by swing and dominant producer which is strong enough to provide support to others and brings benefits to everyone. REFERENCES Aguirar-Conraria, L. and Wen,Y. (2011) OPEC` s Oil Exporting Strategy and Macroeconomic (In)Stability Working Paper 2011-013A, Federal Reserve Bank of St. Louis Al-Qahtani, A. “ A Model for the Global Oil Market: Optimal Oil Production Levels for Saudi Arabia” Al- Qahtani, A. Balisteri, E. and Dahl,C. (2008),” Literature Review on Oil Market and OPEC1s Behavior”, Division of Economics and Business, Colorado School of Mines Al- Yousef, N. (1998) “ Economic Models of OPEC Behaviour and the Role of Saudi Arabia” Department of Economics, University of Surrey Al-Yousef , N.(2011) “ The Dominant Role of Saudi Arabia in the Oil Market from 1997 2010” Bagheri, A. (2011) “OPEC`s Role in Diversified Future Energy Market” Iranian Journal of Economic Research, Vol.16, No.46,pp.1-18 Bandyopadhyay, K. R. (2010) “ Does OPEC Acts as Residual producer” Asian Institute of Transport Development, MPRA Paper No. 25841, Barros, C. P., Gil-Alana, L.A. and Payne, J.E. (2011) “An Analysis of Oil Production by OPEC Countries: Persistence, Breaks, and Outliners” Working Paper Series No.06/11, Centre for EMEA Banking, Finance & Economics, London Metropolitan Business School Dibooglu, S. and AlGudhea, S.N , (2007) All time cheaters versus cheaters in distress: an Examination of cheatinf and oil prices in OPEC” Economic Systems vol.31, pp.292-310 Griffin, James M. (1985). “OPEC Behavior: A Test of Alternative Hypotheses,” American Economic Review, 75(5), 954-963. Griffin, J.M. and Nielson, W.S.(1994) “The 1985- 1986 oil price collapse and afterwards: what does game theory add?” Economic Inquiry, Vol.32, No.4, pp.543-561 Gulen, S.G.(1996) “Is OPEC a cartel? Evidence from Cointegration and Causality Tests”, The Energy Journal, Vol.17, No.2, pp.43-57 Hochman, G. and Zilberman, D. (2011) The political economy of OPEC 295 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Kaufman, R.K., Bradford, A., Belanger,L.H.,Mclaughlin,J.P. and Miki, Y.(2008) “Determinats of OPEC production: Implications for OPEC behavior”, Energy Economics, Vol.20, No.2, pp.333-351 McMillan, J.(1992) Games, Strategies and Managers, Oxford University press Organization of Petroleum Exporting Countries (OPEC) www.opec.org Panayatou, T. “ OPEC as a model for cooper exporters: Potential gains and cartel Behavior Smith, J.L (2005) “Inscrutable OPEC: Behavioral Test of Cartel Hypothesis”, The Energy Journal, Vol.26, No.1, pp.51-82 Cooperation and competition in Information Technology Business: Case of ICT firms in Konya M. Atilla Aricioğlu1,Deniz Göktaş2, Birol Mercan2 1Department of Business Administration, Konya University,Konya, Turkey 2Department of Economics, Konya University, Konya, Turkey E –mails: maaricioglu@gmail.com, d.goktas@gmail.com, birolmercan@gmail.com Abstract The notion of clusters has been attracted increasing interest from academics and business practitioners for two decades. The theory and research emphasize their strong and positive influence in promoting industrial development, innovation, and competitiveness and economic growth. Thus clusters, become a useful policy instrument in regional innovation systems (RIS) aiming to promote sustainable regional growth. Related literature suggests that competitive clusters provide a fertile and conducive business environment for companies to collaborate with research institutions, suppliers, customers and competitors located in the same geographical area. They are becoming powerful engines of economic development and drivers. Not all industries can create opportunities for employment, but of which share knowledge and transfer technology both directly and through upstream and downstream linkages with other relevant sectors. Not only they move their production facilities, they also intend to transfer their research and development units from those favorable regions which have relatively higher stage of development than the others in terms of infrastructure facilities, education and training institutions, stable incentives, subsidiary potential, and the presence of other multinational enterprises. 296 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1177 Title A name given to the resource Organization of Petroleum Exporting Countries (OPEC) and Role of Saudi Arabia Author Author Nađa , Dreca Abstract A summary of the resource. The aim of this research is to explain the OPEC position and the role of Saudi Arabia within OPEC. Saudi Arabia as the largest producer and country with largest oil reserves of oil attract many attention and many studies try to explain which role Saudi Arabia plays within OPEC, is it the role of dominant producer and which strategy Saudi Arabia used during its membership in order to keep its position and its market share. Saudi Arabia role is to keep the balance of production within OPEC. Saudi Arabia was explained as swing producer, and in order to protect itself and its interest because of cheating of other members of OPEC, it was forced to adopt the strategy tit-for-tat. There is big question of it is good to have dominant producer, or all of them to be equal. Keywords: OPEC, Saudi Arabia, Cartel, Oil prices, dominant producer Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05-31 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/eca8177dfbdf91ea590519f3e5d808a0.pdf a3209db2b8bfa76fb7f0bc1585e347c5 PDF Text Text 3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Organizational Culture and Change in Sarajevo Almira Kulovic International Burch University, Faculty of Management 71000, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina E-mail: almirakulovic@hotmail.com Abstract Main aim of this paper is to explain and analyze the importance of organizational culture in an organization, and the organizational change. Paper will define organizational culture, its characteristics, impacts and functions in an organization. Also, it will analyze the organizational change and the possibility of cultural change in an organization. There would be different opinions and arguments about this topic and also the example of Sarajevo company Elektropriveda will be presented. In this paper, both secondary and primary data will be used. Considering the case of Elektropriveda, primary data will be presented and used and secondary data will be presented through various definitions and theoretical part. Established organizational culture has a lot of impact on organization performance and development, and also on creating a competitive advantage of a company. It is very hard to achieve the organizational change especially in the organizations with the strong culture. Paper will try to answer on few questions such as is it possible to change organizational culture and in what ways, and if change happens is it possible to manage it and how? Keywords: Organizational culture, Organizational cultural change, resistance to change, competitive advantage, and uncertainty 1. INTRODUCTION Main aim and focus of this paper will be presenting the importance of organizational culture in an organization and evaluating the possibility of organizational change. It is a concept that serves companies to perform better and improve their outcomes. This paper examines the possibilities of changing the organizational culture and the barriers that aggravate the change. Main focus will be on difficulty of changing and managing the cultural change. The paper explains it all, with linking an examples with theory. 213 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo 2. ORGANIZATIONAL CULTURE 2.1 Definition and explanation of the term In the recent years, the term organizational culture becomes very popular topic of huge interest among academics and practitioners. The concept of organizational culture is very complex and broad because it is not possible to put it in some firm boundaries or limits, but it is one of the most important aspects of an organization or company due to the fact that it facilitates adaptation to change and innovative conditions of society. It is also one of the main factors in determining the successfulness of the company, its competitive advantage and the overall results and profit. Due to enormous interest for organizational culture, the definition of it should be understood and explained in a very clear way. It cannot be defined so easily, but it is very visible. The most prominent and useful definition is given by Schein and he noted that organizational culture is: "A pattern of shared basic assumptions that the group learned as it solved its problems that has worked well enough to be considered valid and is passed on to new members as the correct way to perceive, think, and feel in relation to those problems." Organizational culture is basically set of same and shared beliefs and opinions among the organization's employees and it distinguishes one company from other companies, and it is generally recognized by its employees. It has an enormous impact on the behavior of organization's members and it is one of the main characteristics which organization values. Organizational culture actually brings people closer and it makes easier to conduct reconciliation of business and the workplace. The organizational culture which is on the high level is a subtle and sophisticated condition that certainly contributes to the increase in efficiency and effectiveness of the organization. Defining and creating good culture helps in predicting the company's success and position on a global market. There is a general consensus that culture is the main part of an organization and it has to fit into strategy of organization. So without a culture the company cannot have the effective strategy or the effective strategic goals. Different organizations have different organizational cultures which makes personality of the company very unique and stable. When it comes to external innovations and changes, the existence and the type of the organizational culture plays a significant role in habituating a change and determining a company's role in global market. It is very important to mention that managing the organizational cultural change is very important skill required by today's managers, leaders and the employees of the organization due to rapid changes that companies face. 2.2 Importance and Impact In the past 30 years, the term organizational culture is used to describe and analyze a human systems and their behavior. Organizational culture and its types, aspects and norms are seen as an important factor that affects the company's success, competitive advantage and performance. 214 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo The set of integrated concepts becomes the manner or strategies through which an organization achieves its specific goals. It can therefore be postulated that an organization's collective culture influences both the attitudes and subsequent behaviors of its employees, as well as the level of performance the organization achieves. (Marcoulides and Heck, 1993) Therefore, it has become a key factor in the development of an organization or the company. Managing the organizational change can provide a foundation for competitive advantage. There are lot of reasons for the company to possess a culture, and due to globalization and increased competition, the need for organizational culture created an important step and skill for every organization that wish to go in the raising direction. A common hypothesis about this role suggests that if an organization possesses "strong culture" by exhibiting a wellintegrated and effective set of specific values, beliefs, and behavior patterns, then it will perform at a higher level of productivity (Dennison, 1984). A big number of members who accept the core values and if they posses greater commitment to those values, will result in a stronger organizational culture. There are lot of key factors that makes organizational culture the important term in organizational theories and development. The primary importance of organizational culture is improving the organizational performance. The cultural setting of the organization will affect the outcome of the methods and also the performance of the organization (Naor et al., 2008). It makes people or employees of the company as very important and empowers people to be innovative and to work together in order to achieve desired goals. Organizational culture determines the effectiveness, capacity and the organization's long term existence. It determines the relationship among internal and external environment of the company and the maintenance among them. One of the most important impacts of organizational culture is that it highly affects and contributes to the image or brand of the company and it creates energy among members of the organization to achieve desired outcome. Culture improves the stability of social system and it helps to hold the organization together, in the context of what employees should do and say. Organizational culture has a lot of impact on company's business strategy and its strategic goals. In order to determine its vision and mission, company must look in its internal environment and culture in order to implement the certain strategy. In other words, what the companies do is determined by the culture. 3. ORGANIZATIONAL CHANGE 3.1 Factors causing change In today's world, the organizations face a dynamic and rapid change. The increased competition, globalization and the opportunity for more growth brought a wide variety of expectations and needs from the organizations. This requires these organizations to adapt. The ability to manage a change has become a very important and in some way required skill for managers, leaders and employees of the organizations. To increase effectiveness, improve efficiency, gain market share, or simplify the organizational design, managers are constantly creating new programs, streamlining procedures, evaluating proposed courses of action, and encountering new opportunities in their organizations' environments. All of these activities 215 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo involve change. (Glick et al. 1990)There are lot of reasons and factors that cause change and adaptation of the companies but the most important and prominent ones are to be explained in further text. Technology is one of the main causes of change in companies. Technology is changing organizations and jobs. The improvement and advances in technology have a lot of impact on the employees work. It is foundational thing for almost every organization, and it is considered as one of the main ingredients for company to be successful and competitive. The technological networks or computer networks are changing and shaping the whole industries due to need of having access to many specters and aspects in a market. Nowadays with the complex challenges that companies are faced, the economic changes or so called economic shocks play a major role in causing a change. The reasons for this are the creation of new businesses, declining or increasing of stock market and of course the innovation. As we live in no certain world, the so called economic shocks are constantly imposing the changes on the organizations. Another one factor of causing the changes is competition. As we live in a fast environment, there are lots of competitors in a global perspective. Global means that competitors can came from every side and every corner of the world, so the organizations has to be very quick and fast in order to defend themselves from competitors with a new innovative products and services. Social trends are also one of the concepts that impose change on organizations. It is widely known that people are get used on buying through Internet, so the companies have to invest not just in regular commercials and marketing, they also have to advertise through Internet or some social networks. All this can develop and cause resistance to change by employees of the company but also by managers and leaders. It is widely known that the organizations and its members resist change. It can be very beneficial and positive for the company because it proves that company has a strong organizational culture, behavior and norms that respects. Resistance to change gives stability but also can cause conflicted sides due to adaptation and the changing nature of the workforce. The reasons for resistance to change are usually based on the individual characteristics and security. It is very hard to change the habits of people or their personality in a way. When people in the organization are confronted with the change, they fell as their security is harmed due to reason that change always leads us into unknown situations. The uncertainty may be one of the main reasons to resist a change. Uncertainty is an aversive state that motivates strategies aimed at reducing or managing it (Bordia et al. 2004). It can be very hard to successfully achieve organizational change because it is similar to changing person's habits and personality. As it is mentioned it is very hard to manage change, but even harder to manage cultural change in the organization. 3.3 Managing Organizational Cultural Change 216 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Why do organizations are forced to change and transform its culture? This situation is most likely to occur when the organization's environment is dynamic. When the company is surrounded by rapid change and the environment is faced with fast change, the organization's entrenched culture may no longer be appropriate. The organization can face the lack of ability to respond on changing process and changing its cultural environment. According to Cummings and Worley (2005), organizational culture cannot be changed easily because the employees need time to acquaint themselves to a new culture. It is hard to change personality and habits of employees and it would be much harder if the employees are not innovative and conductive to change. Although it is very hard to change culture of an organization, it is not impossible. There are certain plans for implementing the change of the organizational change. First of all, the certain approaches and strategies have to be identified to identify the change. Second action would be developing the teams in order to implement identified actions. Plans have to be documented and when change is visible, managing change is the next process. The focus question here is if the organizational culture is eventually changed, can it be easily managed? Even though there is lot of reasons why cultural change is so difficult process, it is not impossible act. Effective cultural change is possible if certain conditions are implemented. According to Stephen and Timothy (2007) cultural change is most likely to take when most or all of the following four conditions exist: the existence of dramatic crises, turnover in the leadership, young and small organization and weak culture. It is very important to explain these four conditions in detail because cultural change is a lengthy process and it cannot be done in couple of a months, it can take even few years. It is widely known that some executives create a crisis to actually encourage a change of culture. Also crises could be financial, technological or losing major competitor. Turnover in leadership can be very efficient in an introducing and managing new culture. If someone from outside comes to be new leader of the company, it is more likely that new values, norms and beliefs will be established. If the organization is young and small, there is a huge opportunity and possibility that cultural change will happen and the company can easily share and manage its values if the company is small. If the company has a weak culture, it is more possible to change it than to change the strong one. Changing culture is a very complex and hard process; it is lengthy process which takes a large period of time and in which managers and employees have to be very careful in order to continue with company’s normal functioning after the change is done. 3.4 Organizational Cultural Change in Sarajevo Sarajevo is a capital of Bosnia and Herzegovina, with a very distinct population within it. Sarajevo companies possess a very strong organizational culture with committed employees to their norms, values, beliefs and behaviors. Sarajevo market is consisted of many domestic and international companies. 217 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo The example of the domestic or state owned company in BiH is Elektroprivreda. It is very successful company, with a high budget and the great opportunities and possibilities for its employees. It is exposed to change, because it is on international market, but the company is still working under old system and does not give the prior interest toward changing their organizational culture. They are satisfied with the existing profit that they operate, and its employees are not prepared for cultural change. Why? It is known that 30 or 40 years ago, socialism system was represented, and still the organization is working by the old system, values and norms. The employees are very much resistant to change, because the older generations are not used to technology usage and advancement, they are not prepared to a new system and culture after many and many years of working under one certain system and rules. Employees are used to strong rules and regulations, and are not used to modern system leading of the company. In Elektroprivreda there are not any training courses for its employees, there are not any kind of yield to its employees, and strong culture of strong rules and regulations is represented. Individual based resistance to change is also included, because it is hard to change the strong habits of an employee who feel uncertain to go with the change, because change is leading them into uncertain future and situation in which they never were, and never experienced. 4. CONCLUSION In order to understand the nature of organizational culture and its change it is important to evaluate all the positive and negative sides that organizational cultural change brings and to analyze all the important aspects and characteristics of organizational culture. This paper gave the explanations of all important definitions of organizational culture, its characteristics and possible outcomes. Also it presented the impact and importance of organizational cultural change on companies. It can be said that organizational culture is one of the most important things that the organization values and change of culture is very difficult especially in the organizations with a strong culture. However, even though it is difficult to change the culture of an organization, paper also gives reasons, ways and arguments toward the possibility of such kind of act. Although it is difficult, it is not impossible. To support the argument that it is difficult to change a strong culture in companies, paper presents the example Elektroprivreda as of one of the most successful companies in Sarajevo and the overall BiH. It is presented that employees in Elektroprivreda are resistant to change and that they feel uncertain considering the cultural change, which leads to lack of security among employees and uncertainty to go in unknown situations and business. However, organizational culture is a significant factor considering organizational performance and its outcomes, and one of the most important ingredients toward creating and sustaining a competitive advantage of a company. If the company desires to compete on a global stage against all innovative and new offerings from their competitors it is important to have strong organizational culture and ability to change it. Even though it is difficult to achieve this goal, and even though rapid changes are reshaping the entire industries, 218 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo companies should evaluate different planes of implementing changes, and try to adapt to a new environment in order to stay stable, competitive and successful on global market. REFERENCES Bordia Prashant, Hobman Elizabeth, Jones Elizabeth, Gallois Cindy, Callan J. Victor (2004), Uncertainty during Organizational Change: Types, Consequences, and Management Strategies. Journal of Business and Psychology, Vol. 18, No. 4, Springer Cummings and Worley (2005), Organization Development and Change, 8th Ed., Thomson South-Western, USA. (491-492) Dennison, D. (1984), "Bringing Corporate Culture to the Bottom Line," Organizational Dynamics, 13, 2, 5-22. Fuller, B., K. Wood Glick H. William, Huber P. George, Miller C. Chet, Doty D. Harold, Sutcliffe M. Kathleen (1990). Studying Changes in Organizational Design and Effectiveness: Retrospective Event Histories and Periodic Assessments. Organization Science, Vol. 1, No. 3, 293-312, INFORMS Stable Hofstede Geert. (1980). Culture's Consequences. Beverly Hills, CA: Sage. Marcoulides A. George and Heck H. Ronald (May, 1993). Organizational Culture and Performance: Proposing and Testing a Model. Organization Science, Vol. 4, No. 2, 209-225, INFORMS Stable Naor Michael, Susan M. Goldstein, Kevin W. Linderman, and Roger G. Schroeder (2008). The Role of Culture as a Driver of Quality Management and Performance: Infrastructure Versus Core Quality Practices. Decision Sciences, 671-702. Robbins P. Stephen, Judge A. Timothy (2007). Essentials of Organizational Behavior, Prentice Hall; 9th edition, 253- 257 Stanley J. David, Meyer P. John, Topolnytsky Laryssa (2005). Employee Cynicism and Resistance to Organizational Change, Journal Business and Psycology, Vol.19, No. 4, 429459 Schein Edgar, Organizational Culture Definition, URL http://www.organizationalculture101.com/definition-of-organizational-culture.html 219 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1116 Title A name given to the resource Organizational Culture and Change in Sarajevo Author Author Almira, Kulovic Abstract A summary of the resource. Main aim of this paper is to explain and analyze the importance of organizational culture in an organization, and the organizational change. Paper will define organizational culture, its characteristics, impacts and functions in an organization. Also, it will analyze the organizational change and the possibility of cultural change in an organization. There would be different opinions and arguments about this topic and also the example of Sarajevo company Elektropriveda will be presented. In this paper, both secondary and primary data will be used. Considering the case of Elektropriveda, primary data will be presented and used and secondary data will be presented through various definitions and theoretical part. Established organizational culture has a lot of impact on organization performance and development, and also on creating a competitive advantage of a company. It is very hard to achieve the organizational change especially in the organizations with the strong culture. Paper will try to answer on few questions such as is it possible to change organizational culture and in what ways, and if change happens is it possible to manage it and how? Keywords: Organizational culture, Organizational cultural change, resistance to change, competitive advantage, and uncertainty Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05-31 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/320bb6aae56d327a92a27d95b38787fa.pdf 173210f851734a84695ec9b300c668db PDF Text Text ORGANIZATIONAL-PEDAGOGICAL CONDITIONS OF FORMING PROFESSIONAL COMPETENCE OF TEACHERS Muhayo Umaraliyeva Uzbek Scientific-Research Institute of Pedagogical Sciences, Uzbekistan Article History: Submitted: 13.06.2015 Accepted: 25.06.2015 Abstract This article highlights the issues of development of teachers’ professional competence, the necessity of cooperation and experience exchange between teachers, and the correlation of personal interests with the requests and needs of the state and society. The author considers the main means of the development of competence of the teacher (entry into communication, the establishment of friendly relations with the participants of the educational process, creation of an enabling environment), given the emphasis to the role of external factors on the development of professional competence of teachers. Key words: Competence, cooperation, activities, communication, professional, interpersonal relationship, needs, interest, relationship, definition, objectives, innovation. 1. Introduction The implementation of reforms to strengthen the independence of our country and the achievement of the set goals, further democratization of society, modernization and development of the country, creation of conditions to provide in the short term prosperous life and creative work demanded a radical reform of the system of continuous education, as well as the constant work of teachers on themselves and the improvement of their knowledge, skills, and qualifications. In connection to this, the main task of the education system is to prepare highly qualified specialists, to develop professional competence in a teacher through the introduction of innovative technologies in the educational process, the increase of innovation activity of the teacher, and the formation and development of interest in the innovation processes and skills of scientific research. The exchange of information between teachers, effectiveness and efficiency of communication processes and relationships, on the one side, are connected to the novelty and �reliability of information. On the other, it is connected to the formation and development of concepts and competence in a particular direction in establishing a link between teachers and information exchange basic matters is what kind occurs attitude (positive or negative), which in turn affects the development of professional competence. The principal objective of cooperation between teachers is that their relationships bring mutual benefit, as do a teacher’s inherent ability and activity. If the relationship does not work for the common good and timely coordinate, they can have a negative impact on the relationship of teachers, and then pedagogical competence is formed only on the basis of understanding and perception of the teacher. The main factor to ensure efficiency, some activities, is the setting for the human with goals, objectives to achieve, preliminary planning, the choice of the ways of implementation, the selection and the distribution between tasks, based on the content robots; coordination of participants of the organized process. The purpose determines the necessity of the organization of the planned activity. That is, the main motive of the organization of an activity is the goal; at the same time, the goal of auxiliary means to the activities. In order to determine how we achieve the intended results, it is necessary to know in advance what way may be obstacles (difficulties) and how to overcome them, and to be clear, why it is necessary to take any actions to meet personal or public needs, depending on the choice of means. The needs and requests of an individual are associated with their specific life conditions. They can have both a personal and a social character. Secondly, people use for their needs the techniques and tools which are specific to their historical and social environment. Third, most of the personal needs of people require significant labor; social needs are replenished, or based on personal needs. The needs of educators become a tool for development of their professional activity, the activity level in the actions and behavior. The satisfaction of teacher’s needs has an effect on the common interest. Development of professional competence of a teacher has a significant influence on the appearance of his desires and the aspirations related to improvement of its activity. Development of professional competence of the teacher is connected first of all with the stated goal, the study of certain concepts and ideas, and the analysis of existing theories and regulations. The teacher’s role can have several purposes, depending on that in what he does and what needs currently arise. In the process of selection of ways and means to achieve their objectives and results, it is necessary to bear in mind the public interest. Defining the purpose and ways of its �implementation, should focus on the establishment of relations with colleagues, sharing of resources and information. Such exchange contributes to the effective work of teachers. We can assume that the development of professional competence of teachers of educational institutions is specific purpose in achieving high results. As a means of development of professional competence of a teacher may make it needs to guide and issues related to the management of “power” and the subordination of trainees. However, management should not be perceived as attainment of power, but as an influence on others to solve their tasks, and thus, for teachers guide serves to establish the mutual influence. The development of professional competence determines the means which are needed for communication and the establishment of friendly relations. It is necessary to take into account a number of external factors affecting the process of development of professional competence of teachers. One of the most important of these is the environment in which he lives and operates the teacher. In the educational process the teacher is in communication with all participants of this process, parents, representatives of public organizations, and on this basis is the self-development of teachers and therefore the development of professional competence. The nature of the teacher's activity is influenced by the requirements specified by the state and society to the educational system, internal regulations of the educational institution, modern requirements to knowledge and skills of the teacher, knowledge of innovative technologies. Modernization of the educational process and educational environment encourages teachers to seek answers and solutions to emerging issues, encourages them to use creative approaches, the result is the professional growth of the teacher, is formed personal interests associated with self-education and knowledge. Creative, professional development of teachers, in turn, has a beneficial effect on creating the atmosphere of an educational institution. For development of professional competence of teachers the creation of innovative environment is also important, as is the possibility of joint solution of urgent problems. When planning activities, the most important questions of life are considered, and the goal is to determine the ways of solving them, and to find effective means of achieving the goal. The coordination of activities of the teaching staff becomes important in this process. Putting before itself a problem of development of professional competence and the choice of the ways of its implementation, every teacher relies primarily on their worldview, views and concepts, personal and public inquiries, and interests. �From the above we can conclude that the efficiency of the organization, the educational process, and the process of acquiring knowledge, abilities and skills depends on the extent to which the activities of students and teachers are coordinated. Coordination creates a learning environment in the school, and it determines what techniques and tools best fir the motives and interests of the students to get knowledge. All these issues are directly related to the professional competence of the teacher. 2. Conclusion In order to organize the teaching process on a scientific basis, to manage it and create a favorable educational environment, the teacher needs to master modern methods of management, to know the priority of developing ideas, constantly examine the best practices and achievements in the development of science and technology, implementing them in teaching practice, to organize independent activity of students on the basis of enhancing their activity. The effectiveness of training highly qualified specialists at the level of modern requirements, the needs and interests of society, the state and the individual possessing the necessary knowledge, abilities and skills of high culture and competitive determined by the development of professional competence of teachers, their relationship in the process of pedagogical activity, motivation to self-improvement and self-education. References: Адизова Т.М. Бошқарувмулоқати.– Тошкент: Низомийномли ТДПУ 2000. Азизхўжаева Н.Н.Ўқитувчимутахассислигигатайёрлаштехнологияси.–Тошкент: ТДПУ,2000. Топоровский В.П. Аналитическая деятельность руководителя образовательного учреждения.– Санкт-Петербург,2000. Турғунов С.Т. Халқпедагогикасинингдолзарбмуаммолари.– Тошкент:”Ўқитувчи”,1990. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2898 Title A name given to the resource ORGANIZATIONAL-PEDAGOGICAL CONDITIONS OF FORMING PROFESSIONAL COMPETENCE OF TEACHERS Author Author Umaraliyeva, Muhayo Abstract A summary of the resource. This article highlights the issues of development of teachers’ professional competence, the necessity of cooperation and experience exchange between teachers, and the correlation of personal interests with the requests and needs of the state and society. The author considers the main means of the development of competence of the teacher (entry into communication, the establishment of friendly relations with the participants of the educational process, creation of an enabling environment), given the emphasis to the role of external factors on the development of professional competence of teachers. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015-07 Keywords Keywords. Article PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ee9835345b84539cb67778cf282a0692.pdf 0f611020a3a214e8fdb397efdf593976 PDF Text Text 1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo ORHUN ABĠDELERĠNDEKĠ TAMLAMALARIN TÜRKĠYE TÜRKÇESĠNDEKĠ KULLANIMI Selim Emiroğlu Mevlana Üniversitesi, Tùrkçe Eğitimi semiroglu@mevlana.edu.tr Özet: Orhun abideleri, Tùrk dili ve edebiyatının ilk yazılı kaynaklarıdır. Bu taĢlar, hem maddi hem de manevi bakımdan Tùrk dili, kùltùrù ve tarihinin en değerli anıtlarıdır. Gôktùrkler dôneminde ve Gôktùrkçe olarak yazılmıĢ kitabelerde gùnùmùze ıĢık tutan ônemli mesajlar bulunmaktadır. Kitabelerde Tùrk dilini tùm ôzellikleriyle bulmak mùmkùndùr. ġiir lezzetinde ve sağlam bir Tùrkçeyle Tùrklùk Ģuuru gelecek kuĢaklara aktarılmıĢtır. Ebedi taĢlar denilen kitabeler ùzerine kazınmıĢ metinler, Tùrk dilinin geçirdiği evreleri ve değiĢimi takip etmek bakımından dikkate değerdir. Orhun Abideleri ùzerinde yerli ve yabancı olmak ùzere pek çok çalıĢma vardır. Bu çalıĢmada Orhun abidelerinin ùç ônemli yazıtı olan Kùltigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları tamlamalar bakımından incelenmiĢ olup yazıtlardaki tamlamalar teker teker tespit edilmiĢtir. Bu tamlamaların gùnùmùz Tùrkiye Tùrkçesindeki kullanımları ele alınmıĢtır. Birkaç kùçùk ses ve ek değiĢimi dıĢında tamlamaların birçoğunun tarihi sùreç içerisinde değiĢmeden gùnùmùze kadar ulaĢtığı gôrùlmùĢtùr. Anahtar Kelimeler: Orhun Abideleri, tamlamalar, Tùrkiye Tùrkçesi GiriĢ Asırlar ôncesinden bugùne ulaĢmıĢ dil abideleri olan Orhun yazıtlarını ifade etmek için pek çok Ģey sôylenebilir. Bu noktada çalıĢmamıza kaynaklık etmiĢ olan Orhun Abideleri kitabının yazarı Muharrem Ergin, Orhun Abidelerini Ģu Ģekilde vasıflandırır: ―Tùrk adının, Tùrk milletinin isminin geçtiği ilk Tùrkçe metin... Ġlk Tùrk tarihi... TaĢlar ùzerine yazılmıĢ tarih... Tùrk devlet adamlarının millete hesap vermesi, milletle hesaplaĢması… Devlet ve milletin karĢılıklı vazifeleri... Tùrk nizamının, Tùrk tôresinin, Tùrk medeniyetinin, yùksek Tùrk kùltùrùnùn bùyùk vesikası... Tùrk askerî dehasının, Tùrk askerlik san'atının esasları... Tùrk gururunun ilahî yùksekliği... Tùrk feragat ve faziletinin bùyùk ôrneği... Tùrk içtimaî hayatının ulvî tablosu... Tùrk edebiyatınım ilk Ģaheseri... Tùrk hitabet san'atının eriĢilmez Ģaheseri… Hùkùmdarâne eda ve ihtiĢamlı hitap tarzı… Yalın ve keskin ùslubun ĢaĢırtıcı numunesi... Tùrk milliyetçiliğinin temel kitabı... Bir kavmi bir millet yapabilecek eser... Asırlar içinden millî istikameti aydınlatan ıĢık... Tùrk dilinin mùbarek kaynağı... Tùrk yazı dilinin ilk, fakat harikulade iĢlek ôrneği... Tùrk yazı dilinin baĢlangıcını miladın ilk asırlarına çıkartan delil… Tùrk ordusunun kuruluĢunu en az 1250 sene ôteye gôtùren vesika... Tùrklùğùn en bùyùk iftihar vesilesi olan eser… Ġnsanlık âleminin sosyal muhteva bakımından en manalı mezar taĢları… Dùnyanın bugùn belki de en bùyùk meselesi olan Çin hakkında 1250 sene evvelki Tùrk ikâzı…‖ (Ergin, 2005: 4) Abideler, Tùrk medeniyetini dùnyaya ispat eden ilk belgelerimiz kabul edilir. Tema olarak abidelerin askeri yônù ôn plana çıkmaktadır. "Bu abidelerde, Bilge Kağan'ın kardeĢi Kùl Tigin ile birlikte Çinlilere karĢı yaptıkları istiklâl savaĢı ve Tùrk milletinin bùtùnlùğùnù yeniden sağlamak için verdikleri mùcadele anlatılmaktadır." (TimurtaĢ, 2005: 23). Orhun Abidelerinin dili gùnùmùz Tùrkçesinden çok uzak değildir. ―Tùrkiye Tùrkçesinden ne kadar farklı olursa olsun, kitabelerin dilini anlamak için ne bir eğitime ne de ôzel bir gayrete ihtiyaç vardır. Birkaç kelime ve birkaç kaide bilindiği takdirde, Tùrk dilinin bu eski Ģaheserini orijinalinden okumak ve anlamak mùmkùn olacaktır.‖ (Çelikel, 2007: 7) 1068 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Orhun Abideleri, Tùrk dilinin Orhun Abidelerinden ônce de sistemli bir Ģekilde var olduğunu ortaya koymaktadır. Bôlgede pek çok anıt ve taĢa rastlanır ama bunlar içinde en ônemlileri Orhun abideleridir. ―Orhun civarında Orhun yazısı ile yazılı daha başka kitabeler de bulunmuştur. Belli başlıları altı tanedir. Fakat bunların en büyükleri ve mühimleri bu üç tanesidir.” (Ergin, 2005: 5) Kitabeler, ôğùt veren bir ùslupta ve nutuk tùrùndedir. ―Bùyùk Tùrk komutanı Bilge Kağan bir nutuk havası içerisinde, bir vaiz, bir hatip gibi Tùrklerin tarih boyunca dikkate alması gerektiği çok ônemli uyarıları ve ôğùtleri o dônem insanının kalbine, gùnùmùze ulaĢması için de sağlam taĢlara yazdırtmıĢtır.‖ (Emiroğlu, 2010: 25) Arastırmacının Amacı Tùrk dilinin baĢlangıç noktası olan Orhun Abidelerinde Tùrkçenin gùzel ôrnek ve kullanımlarını içeren tamlamalar yer almaktadır. Ġç içe geçmiĢ veya mùstakil olarak pek çok tamlama ôrneği bulunmaktadır. Ġsim ve sıfat tamlaması olarak bunların tespit edilip gùnùmùze taĢınması gerekir. ÇalıĢma bu amaçla yapılmıĢtır. Arastirma Metodu Bu çalıĢmada Tùrk yazı dilinin dùnyaca kabul edilen ilk yazılı belgeleri olan Orhun Abideleri, tamlamalar bakımından incelenmiĢtir. ÇalıĢmada Muharrem Ergin‘in Orhun Abideleri adlı eseri esas alınmıĢtır. Eserdeki sırasıyla Kùltigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk anıtlarındaki yazılar cephe cephe ve satır satır incelendi. Tespit edilen tamlamalar isim ve sıfat tamlamaları olmaları bakımından sınıflandırıldı. Sôz konusu tamlamalardan gùnùmùz Tùrkiye Tùrkçesinde kullanımı bulunanlar belirlendi. Tespit ve incelemeden sonra Orhun abidelerindeki tamlamaların gùnùmùz Tùrkiye Tùrkçesine olan etkileri ve Tùrkiye Tùrkçesindeki kullanımı bakımından bazı değerlendirmelere ulaĢıldı. Bulgular Orhun abidelerinde isim ve sıfat tamlamaları, her bir anıtın hangi cephesine ve satırına ait olduğu yônùyle Ģu Ģekilde çıkarılmıĢtır. KÜL TĠGĠN ÂBĠDESĠ Güney Cephesi Ġsim Tamlamaları Sıfat Tamlamaları 1. Satır: Tùrk Bilge Ķaġan (Tùrk Bilge Kağanı) 1. Satır: Bu ôd (Bu zaman) Ġni Yiginùm (Kùçùk ġadpıt Begler (ġadpıt Beyleri) Buyruķ BeglerkardeĢ) yeğenim) Biriki oġuĢum (Bùtùn soyum) (Buyruķ Beyleri) Otuz Tatar (Otuz Tatar) 2. Satır: Toķuz Oġuz Begleri ( Dokuz Oğuz Beyleri)2. Satır: Bu sabım (Bu sôzùm) Ġçreki budun (Ġçindeki Kùn toġsık (Gùn doğusu) Kùn ortasın (Gùn ortası)millet) Kùn batsık (Gùn batısı) Tùn ortasın (Gece ortası)Bunça budun (Bunca millet) 3. Satır: Tùrk Ķaġan (Tùrk kağanı) Yinçù ôgùz (Ġnci3. Satır: Toķuz Ersin (Dokuz Ersin) 4. Satır: Ġl tutsıķ yir (Ġl tutulacak yer) nehri) Ötùken yıĢ (Ötùken ormanı) ġantung yazıkTemir Ķapıg (Demir Kapı) (ġantung ovası) 4. Satır: Yir Bayırķu (Yir Bayırku) Bu yir (Bu yer) Bunça yir (Bunca yer) 5. Satır: Sùçig sab (Tatlı sôz) YımĢak aġ (YumuĢak Ötùken yıĢipek) (Ötùken ormanı) Tabġaç budun (Çin milleti) Iraķ budun (Uzak millet) 5. Satır: Tabġaç budun sabı (Çin milletinin sôzù) 6. Satır: Anyıġ bilig (Kôtù Ģeyler) Edgù bilge kiĢi (Ġyi, 1069 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 6. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) Çoġay yıĢbilgili insan) YımĢaķ aġı (YumuĢak ipek) Edgù alp kiĢi (Çogay ormanı) Tôgùhlù yazı (Tôgùhlù ovası) (Ġyi, cesur insan) 7. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) Sùçig sab (Tatlı sôz) Bir kiĢi (Bir insan) 8. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) Ötùken yir7. Satır: Anyıġ kiĢi (Kôtù insan) (Ötùken yeri) Yablaķ aġı (Kôtù mal) 10. Satır: Tùrk begler, budun (Tùrk beyleri, milleti) Bilig bilmez kiĢi (Bilgi bilmez kiĢi) Edgù aġı (iyi mal) 11. Satır: Tùrk budun begler (Tùrk milleti, beyleri) Ol sab (O sôz) ÖkùĢ kiĢi (Çok insan) Tabġaç Ķaġan (Çin Kağanı) Mening sabım (Benim8. Satır: Ol yir ( O yer) sôzùm) 10. Satır: Yok çıġany budun (Aç fakir millet) Çiġany 12. Satır: Tabġaç Ķaġanıng içreki bediĢci (Çin)budun (Fakir millet) Bu sab (Bu sôz) Az budun (Az Kağanının maiyetindeki resimci) On ok oġlı (On okmillet) oğlu) 11. Satır: Neng sabım (Ne sôzùm) 13. Satır: Yolluġ Tigin (Yolluğ Tigin) (Ebedî taĢ) Bu ôd (Bu zaman) Benggù taĢ Kôrùgme begler (Ġtaat eden beyler) 12. Satır: Adınçıġ bark (BambaĢka tùrbe) Adıncıġ bediz (BambaĢka resim) Kôngùlteki sab (Gônùldeki sôz) Benggù taĢ (Ebedi taĢ) 13. Satır: Erig yir (EriĢilir yer) Benggù taĢ (Ebedi taĢ) Bu bitig (Bu yazı) Doğu Cephesi Ġsim Tamlamaları Sıfat Tamlamaları 1. Satır: KiĢi oġlın ùze (Ġnsanoğlunun ùzeri) Tùrk1. Satır: Kôk tengri (Mavi gôk) budungilin tôrùsin (Tùrk milletinin2. Satır: Tôrt bulung (Dôrt taraf) ilini, tôresini) kapı) 2. Satır: Ķadırķan yıĢ (Ķadırķan ormanı) Tôrt budungdaķı budun Yaġız yir (Yağız yer) Temir Ķapıg (Demir (Dôrt taraftaki 6. Satır: Tabġaç budun (Çin milleti) Tùrk budunmillet) (Tùrk milleti) 3. Satır: Ġdi oķsuz Kôk Tùrk (Pek teĢkilatsız Kôktùrk) 7. Satır: Tabġaç budun (Çin milleti) Tùrk beglerBilge ķaġan (Bilgili kağan) Ap ķaġan (Cesur kağan) (Tùrk beyleri) Tùrk atı (Tùrk adı) Tabġaç atı (Çin4. Satır: Kùn toġsıķ (Gùn doğusu) Kùlùg ķaġan (Ünlù adı) Tabġaç ķaġan (Çin kağanı) kağan) 8. Satır: Tùrk ķara ķamaġ (Tùrk halk kitlesi) 5. Satır: Biligsiz ķaġan (Bilgisiz kağan) Kùn toġsıķ (Gùn doğusu) Yablaķ ķaġan Tabġaç Ķaġan (Çin(Kôtù kağan) kağanı) 6. Satır: Ġlledùk il (Ġl yaptığı il) 9. Satır: Tabġaç Ķaġan (Çin Kağanı) 7. Satır: Ķaġanladuķ ķaġan (Kağan yaptığı kağan) 10. Satır: Tùrk ıduk yiri (Tùrk mukaddes yeri) Beglik urı oġlın (Beylik erkek evlat) Tabġaçġı (Çinli Tùrk budun (Tùrk milleti) Tùrk Tengrisi (Tùrkbeyler) Tanrısı) ĠĢilik ķız oġlın (Hanımlık kız evladı) Tabġaġçı begler 11. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) Tengri tôpùsi(Çinli beyler) 1070 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo (Gôgùn tepesi) 8. Satır: Elig yıl (Elli yıl) Temir Kapıġ (Demir Kapı) 13. Satır: Eçùm apam tôrùsi (Ecdadımın tôresi) 9. Satır: Ne ķaġanķa (Ne kağana) 14. Satır: Tabġaç budun (Çin milleti) Ġllig budun (Ġlli millet) Ķaġanlıġ budun (Kağanlı millet) 16. Satır: Baz Ķaġanıġ (Buz Kağanı) Tùrk budun10. Satır: Bunça iĢig kùçùg (Bunça iĢi gùcù) (Tùrk milleti) 11. Satır: Yiti yigirmi er (On yedi er) 17. Satır: TarduĢ budun (TarduĢ milleti) ġantung12. Satır: Balıķdaķı taġ (ġehirdeki dağ) yazıķ(ġantung ovası) 13. Satır: YitmiĢ er (YetmiĢ er) Yiti yùz er (Yedi yùz er) 18. Satır: TùrgiĢ ķaġan (TùrgiĢ Kağanı) Tùrk tôrisin ıçġınmıĢ budun (Tùrk tôresini bırakmıĢ millet) 19. Satır: On oķ budun (On ok kavmi) 15. Satır: Ķırķ artuķı yiti yol (Kırk yedi defa) Yigirmi 20. Satır: Ķırķız budun (Kırgız kavmi) sùngùĢ (Yirmi savaĢ) Ķaġan at (Kağan adı) Kôgmen yir (Kôgmenin16. Satır: Ol tôrù (O tôre) 17. Satır: YeĢil Ögùz (YeĢil Nehir) yeri) Temir Ķapıġ (Demir 21. Satır: Ķadırķan yıĢ (Ķadırķan ormanı) TùrkKapı) budun (Tùrk milleti) 19. Satır: Eçùmùz apamız tutmiĢ yir (Ecdadımızın tuttuğu 22. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) yer) Tùrk Oġuz begleri budun (Tùrk Oğuz beyleri, milleti)Az budun (Az millet) 23. Satır: Bilge ķaġan (Bilgili kağan) 21. Satır: Ol ôd (O zaman) Idık Ötùken yıĢ budun (Mukaddes Ötùken ormanıAnça kazganmıĢ itmiĢ ilimiz (Öyle kazanılmıĢ ilimiz halkı tôremiz) 25. Satır: Ķırķız ķaġan (Kırgız Kağanı) 23. Satır: ErmiĢ barmıĢ edgù il(Hùr, mùstakil,iyi il) Tùrk budunug atı kùsi (Tùrk milletinin adı sanı) 24. Satır: Beklig urı olun (Beylik erkek evlat) 26. Satır: Ķanġımız eçimiz ķazġanmıĢ budun atıĠĢilik kız olġun (Hanımlık kız evlat) kùsù 25. Satır: Ġl birigme Tengri (Ġl veren Tanrı) Ol tengri (O (Babamızın, amcamızın kazanmıĢ olduğu adı sanı) Tarı) 27. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) 26. Satır: Neng yılsıg budun (Varlıklı, zengin millet) 28. Satır: Oġuz budun (Oğuz kavmi) Yabız yablak budun (DùĢkùn, periĢan millet) Ķıtany Tatabı budun (Kıtay, Tatabı milleti) 27. Satır: Biriki budun (Bùtùn millet) 31. Satır: Ögùm kutun katun (Annem hatunun29. Satır: Ölteci budun (Ölecek millet) Yalıng budun devleti) (Çıplak millet) Çıġany budun (Fakir millet) Er at (Er adı) (Az millet) Az budun Eçim ķaġan ilin tôrùsin (Amcam kağanın iliniIgar illig (Değerli illi) Igar ķaġanlı (Değerli kağanlı) tôresini) 32. Satır: Tôrt bulunġdaķı budun (Dôr taraftaki millet) Ong tutuķ yurçın (Ong valinin31. Satır: Altı yigirmi yaĢ (On altı yaĢ) kayınbiraderi) Tabġaç Ong tutuk (Çinli Ong vali) 33. Satır: IĢbara Yamtar boz atıg (IĢbara Yamtar‘ınBiĢ tùmen sù (Elli bin asker) Ol at (O at) boz atı) 32. Satır: Ol sùg (O ordu) Bir otuz yaĢ (Yirmi bir yaĢ) 34. Satır: Tùrk begler (Tùrk beyleri) 33. Satır: Ol at (O at) Yùz artuk ok (Yùzden fazla ok) Tùrgi Yarġun kôl (Tùrgi Yargun gôlù) 34. Satır: Ol sùg ( O ordu) Azķınya er (Azıcık er) 35. Satır: Kôgmen yıĢ (Kôgmen ormanı) Ķırķız yıĢ36. Satır: Bir er (Bir er) Ġki er (Ġki er) Ol yıl ( O yıl) (Songa ormanı) Bayırķun aķ adġır (Bayırkunun ak37. Satır: BaĢġu boz at (Alnı beyaz at) 1071 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo aygırı) 38. Satır: Az tutuġ (Az valisi) Ol budun (O millet) 36. Satır: Bayırkunung ak adġırı (Bayırkunun ak39. Satır: Yinçù ôgùz (Ġnci nehri) Temir ķapıġ (Demir aygırı) Kapı) Ķırķız ķaġan (Kırgız kağanı) Altun yıĢ (AltınYablaķ kiĢi er (Kôtù kimse er) ormanı) 40. Satır: Alp er (Cesur kiĢi) Antag ôd (Öyle bir zaman) 37. Satır: TùrgiĢ budun (TùrgiĢ kavmi) Az er (Az er) Ulug sùngùĢ (Bùyùk savaĢ) Aķ at (Beyaz at) TùrgiĢ ķaġan (TùrgiĢ kağanının askeri) 38. Satır: TùrgiĢ Ķaġan Buyruķı (TùrgiĢ kağanının Buyruķu) Ķara TùrgiĢ budun (TùrgiĢ avam halkı) 39. Satır: Soğdak budun (Soğd milleti) Ķara TùrgiĢ budun (TùrgiĢ avam halkı) Bizing sù atı (Bizim askerin atı) 40. Satır: Ķara TùrgiĢ budun (TùrgiĢ avam halkı) Kuzey Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1. Satır: KoĢu tutuk (KoĢu vali) Karluk budun1. Satır: Yiti otuz yaĢ (Yirmi yedi yaĢ) (Karluk kavmi) 2. Satır: Ol sùngùĢ (O savaĢ) Ġki er (Ġki asker) Ķara Ķôl 3. Satır: Eçim ķaġan ili (Amcam Kağanın ili) (Kara Gôl) Ġzgil budun (Ġzgil milleti) Az budun (Az millet) Bir ķırķ yaĢ (Otuz bir yaĢ) 4. Satır: Ġzgil budun (Ġzgil milleti) 3. Satır: Az budun (Az millet) Toķuz Oġuz budun (Dokuz Oğuz milleti) 4. Satır: Ol at (o at) BiĢ yol (BeĢ defa) Bir yıl (Bir yıl) 5. Satır: 5. Satır: Azman aķ (Azman ak) Altı er (Altı asker) Sù tegiĢi (Asker hùcumu) 6. Satır: Ediz budun (Ediz kavmi) ÇuĢ baĢı (ÇuĢYitinç er (Yedinci er) Az yaġız ( Az yağız) Bir er (Bir baĢı) Tùrk budun (Tùrk milleti) 7. Satır: Tigin yoġı (Tigin matemi) asker) 6. Satır: Toķuz er (Dokuz asker) Azman aķ (Azman ak) 7. Satır: Alpaġu on er (Yiğit on er) 8. Satır: Amġa ķarġan (Amga kalesi) Ebig baĢla8. Satır: Ġki er (Ġki asker) Az yaġız (Az yağız) (Evin baĢı) Ol sù (O ordu) Oġuz yaġı (Oğuz dùĢmanı) 11. Satır: Budunumun kôzi kaĢı (Milletmin gôzù9. Satır: Ögsùz ak (Öksùz ak) Toķuz er (Dokuz asker) kaĢı) Tatabı budun (Tatabı milleti) 10. Satır: Kôrùr kôz (Gôrùr gôz) Bilir bilig (Bilir akıl) 12. Satır: Bir tùmen aġı (On bin kiĢilik hazine) 12. Satır: Tabġaç Ķaġan (Çin Kağanı) Kùn batsıķ13. Satır: On ok oğlımı (On ok oğlumu) (Gùn batısı) Tùpùt Ķaġan (Tibet Kağanı) 13. Satır: TùrgiĢ Ķaġan (TùrgiĢ Kağanı) Ķırķız Ķaġan (Kırgız Kağanı) Bark itgùçi (Tùrbe yapıcı) Bitig taĢ itgùçi (Kitabe taĢı yapıcısı) Tabġaç Ķaġan çıķanı (Çin Kağanının yeğeni) Kuzey-Doğu Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1072 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 1. Satır: Ķon yıl (Koyun yılı) Bitig taĢın (Kitabe1. Satır: Toķuzunçu ay (Dokuzuncu ay) Yitinç ay (Yedici taĢını) ay) Biçin yıl (Maymun yılı) Tuyġut ilteber (TurgutĶırķ artuķı yiti yaĢ(Kırk yedi yaĢ) Bunça bedizig (Bunca vali) resimciyi) Güney-Doğu Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1. Satır: Kùl Tigin atısı (Kùl Tigin‘in yeğeni) 1. Satır: Bunça bitig (Bunca yazı) Yigirmi kùn (Yirmi gùn) Bu taĢ (Bu taĢ) Bu tam (Bu duvar) Iġar oġlan (Değerli oğlan) Güney-Batı Cephesi Ġsim Tamlaması 1. Satır: Kùl Tigining altunın kùmùĢin aġısın barımın tôrt bing yılkısın (Kùlt Tigin‘in altınını, gùmùĢùnù, hazinesini, servetini, dôrt binlik at sùrùsùnù) Batı Cephesi Ġsim Tamlaması 1. Satır: Tùrk Bilge Ķaġan (Tùrk Bilge Kağanı) Tarķan at (Tarkan adı) BĠLGE KAĞAN ÂBĠDESĠ Doğu Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1073 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 1. Satır: Tùrk Bilge Ķaġan (Tùrk Bilge Kağanı) 1. Satır: TarġtamıĢ kôz (Yere dikilmiĢ gôz) Kerkùlùg begleri (Çadırlı beyleri) Tùrk Tengri (TùrkBu ôd ( Bu zaman) Tôrt bulunġ (Dôrt taraf) Tanrısı) 24. Satır: Yiti yigirmi yaĢ (On yedi yaĢ) Tùrk begler budun (Tùrk beyleri milleti) Sekiz yigirmi yaĢ (On sekiz yaĢ) 24. Satır: Tanġut budun (Tangut milleti) 25. Satır: Ol sùg (O ordu) Yigirmi yaĢ (Yirmi yaĢ) 26. Satır: Çik budun (Çik kavmi) Tabġaç Onġtutuk (Çinli Ong Vali) 27. Satır: Kôgmen yıĢ (Kôgmen ormanı) Altın yıĢ (AltınBiĢ tùmen sùr (Elli bin asker) Ġki otuz yaĢ (Yirmi iki orman) yaĢ) Ķırķız budun (Kırgız kavmi) ĠrtiĢ ôgùz (ĠrtiĢ nehri) TùrgiĢ26. Satır: Sekiz tùmen sù (Seksen bin asker) Altı otuz budun (TùrgiĢ kavmi) TùrgiĢ ķaġan sùsi (TùrgiĢ kağanınınyaĢ (Yirmi altı yaĢ) Az budun (Az millet) Yiti otuz ordusu) yaĢ (Yirmi yedi yaĢ) Sùngùg batımı kar (Mızrak 29. Satır: Ķarluķ budun (Karluk milleti) batımı kar) Mening budunum (Benim milletim) 27. Satır: Ol yıl (O yıl) 30. Satır: Tolga ôgùz (Tolġa nehri) Tùrk budun (Tùrk28. Satır: Otuz yaĢ (Otuz yaĢ) BıĢ Balıķ (BeĢ balık) milleti Altı yol (Altı defa) Ne kiĢi (Ne kadar insan) 31. Satır: Tonġ Tigin yoġ Amġı ķorġan (Amgı kalesi) Otuz artuķı bir yaĢ (Otuz bir yaĢ) 32. Satır: Üç oġuz sùsi (Üç oğuz ordusu) 29. Satır: 33. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) Oġuz budun (Oğuz30. Satır: Bir yıl (Bir yıl) Tôrt yol (Dôrt defa) kavmi) 35. Satır: Alp ķaġan (Kahraman kağan) Iduk yir 34. Satır: Oġuz budun (Oğuz kavmi) (Mukaddes yer) 35. Satır: Toķuz Oġuz buddun (Dokuz oğuz kavmi) 37. Satır: Yùzçe er (Yùz kadar asker) 37. Satır: Ķarġan ķısıl (Kargan vadisi) Uyġur ilteber38. Satır: Ol yılkı (O at sùrùsù) Otuz artuķı tôrt yaĢ (Uygur valisi) (Otuz dôrt yaĢ) 38. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) 39. Satır: Edgù sab (Ġyi sôz) 39. Satır: Tatabı budun (Tatabı milleti) Tabġaç ķaġan (Çin40. Satır: Bir ķorġan (Bir kale) kağanı) 41. Satır: Ķorıġu iki ùç kiĢig (Koruyucu iki ùç kiĢi) Ķadırķan yıĢ (Ķadırķan ormanı) 40. Satır: Ķarluķ budun (Karluk milleti) Ķarluķ ilteber (Karluk valisi) 41. Satır: Kara budun (Halk kitlesi) Güney – Doğu Cephesi Ġsim tamlaması Sıfat tamlaması 1. Satır: Yiti ôd (Yedi zaman) Yılıġçı er (Yağmacı asker) Güney Cephesi Ġsim tamlaması Sıfat tamlaması 1. Satır: Tabġaç atlıg (Çin sùvarisini) 1. Satır: Bir tùmen artuķı yiti bing sùg (On yedi bin 7. Satır: Tatabı budun (Çin milleti) Ġlker taġ (Ġlker dağır) asker) 8. Satır: Tônges taġ (Tônges dağı) Ġlki kùn (Ġlk gùn) Ġkinti kùn (Ġkinci gùn) 1074 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 10.Satır: Laġzın yıl (Domuz yıl) It yıl (Kôpek yılı) 2. Satır: On artuķı sekiz yaĢ (On sekiz yaĢ) 11.Satır: Yoġ yıparıġ (Yas tôreni kokusu) Çından ıġaçOtuz artuķı toķuz yaĢ (Otuz dokuz yaĢ) (Sandal ağacı) 7. Satır: Alp er (Kahraman er) Elig yaĢ (Elli yaĢ) 13. Satır: Tùrk Bilge Ķaġan ( Tùrk Bilge Kağanı) 8. Satır: Tôrt tùmen sù (Kırk bin asker) Tùrk begler (Tùrk beyleri) TarduĢ begler (TarduĢ beyleri) Üç tùmen sù (Otuz bin asker) ġadpıt begler (ġadpıt beyleri) Tôlis begler (Tôlis beyleri) 9. Satır: Uluġ oġul (Bùyùk oğul) 14. Satır: ġadpıt begler (ġadpıt beyleri) Toķuz yiġirmi yıl (On dokuz yıl) 15. Satır: Tùrk begler (Tùrk beyleri) 10.Satır: Onunç ay (Onuncu ay) BiĢinç ay (BeĢinci ay) 11. Satır: BiĢ yùz eren (BeĢ yùz yiğit) 12. Satır: Bunça budun (Bunca millet) Ķara kiĢin (Kar samusunu) Edgù ôzlùk at (Ġyi binek atı) Kôk teyeng (Mavi sincap) 15. Satır: Aġar taĢ (Ağır taĢ) Yoġun ıġ (Kalın ağaç) Kuzey Cephesi Ġsim tamlaması Sıfat tamlaması 9. Satır: TùrgiĢ Ķaġan (TùrgiĢ Kağanı) 9. Satır: Tôrt bulunġ (Dôrt taraf) Tôrt bulunġdaķı TùrgiĢ Ķaġan kızın (TùrgiĢ Kağanının kızı) budun 11. Satır: Kùn toġsık (Gùn doğusu) (Dôrt taraftaki millet) Uluġ tôrùn (Bùyùk tôren) 13. Satır: Tùrk begler (Tùrk beyleri) Tùrk budun (Tùrk10. Satır: Ertingù uluġ tôrùn (Fevkalade bùyùk tôren) milleti) 11. Satır: Sarıġ altın (Sarı altın) Özlùk at (Binek at) 14. Satır: Tabġaç Ķaġan (Çin kağanı) Mening sabımKôzùn kôrmedik kulkakın eĢidmedik budunum (Benim sôzùm) (Gôzle gôrùlmeyen kulakla iĢitilmeyen milletim) 15. Satır: On oķ oġlı (On ok oğlu) Ķara kiĢ (Kara samur) Ķırġaġlıġ ķutay (Kenarlı ipek) Ürùng kùmùĢ (Beyaz gùmùĢ) Kinlig iĢg (Ġperkli kumaĢ) 12. Satır: Kôk teyeng (Mavi sincap) 14. Satır: Adınçıġ barķ (BambaĢka tùrbe) Adınçıġ bediz (BambaĢka resim) Kôngùlteki sab (Gônùldeki sôz) 15. Satır: Benggù taĢ (Ebedi taĢ) TaĢ barķ (TaĢ tùrbe) Güney – Batı Cephesi Sıfat Tamlaması 1. Satır: Ay artuķı tôrt kùn (Bir ay dôrt gùn) TONYUKUK ÂBĠDESĠ Birinci TaĢ- Batı Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1. Satır: Tabġaç ili (Çin ili) Tùrk budun (Tùrk milleti) 4. Satır: Ġki ùlùg (Ġki kısım) Bir ùlùg (Bir kısım) Yiti 1075 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 2. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) yùz kiĢi (Yedi yùz kiĢi) 3. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) Tùrk Sir Budun (Tùrk5. Satır: Toruķ buķalı (Zayıf boğa) Semiz buķalı Sir Milleti) (Semiz boğa) 6. Satır: Semiz buķa (Semiz boğa) Toruķ buķa (Zayıf boğa) Güney Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1. Satır: Budun boġuzı (Milletin boğazı) 2. Satır: Azķınya Tùrk budun (Azıcık Tùrk milleti) 2. Satır: Kôrùg sabı (Casusun sôzù) 4. Satır: Biridin yan (Gùney taraf) Öngdin yan (Doğu Toķuz Oġuz budun (Dokuz oğuz milleti) taraf) 4. Satır: Tùrk Sir budun (Tùrk Sir milleti) Yırındınta yan (Kuzey taraf) 8.Satır: Ötùken yıĢ (Ötùken ormanı) 5. Satır: Ol sab ( O sôz) Yuyka erkli (Yufka olan) 10. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) 6. Satır: Yinçke erkli (Ġnce olan) 7. Satır: Ġki ùç bing sù (Ġki ùç bin asker) 8.Satır: Ötùntùk ôtùnç (Arz edilen maruzat) 10. Satır: Biriyeki budun (Gùneydeki millet) Ķurıyaķı yırıyaķı ôngreki budun (Batıdaki, kuzeydeki, doğudaki millet) Doğu Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) Tùrk ķaġan (Tùrk1. Satır: Ġki sù (Ġki ordu) kağanı) 2. Satır: Üç otuz balıķ (Yirmi ùç Ģehir) ġantun balıķ (ġantung nehri) 3. Satır: Ol ùç ķaġan (O ùç kağan) 2. Satır: ġantung balıķ (ġantung Ģehri) Tabġaç ķaġan5. Satır: Ol sab (Sôz) (Çinkağanı) 7. Satır: Ol yol (o yol) On oķ ķaġan (On okkağanı) 3. Satır: Ķırķız kùçùk ķaġan (Kırgızın kuvvetli kağanı) Altun yıĢ (Altun ormanı) Tùrk ķaġan (Tùrk kağanı) 4. Satır: TùrgiĢ ķaġan (TùrgiĢ kağanı) 5. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) 6. Satır: Kôgmen yolı (Kôgmenin yolu) 7. Satır: Az yir yolı (Az ùlkesinin yolu) Bir at oruķı (Bir at yolu) Kuzey Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1076 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 3. Satır: Anı sub (Sanı suyu) 4. Satır: Ķırķız 1. Satır: Önreki er (Öndeki er) budunı (Kırgız kavmi) Kôgmen yıĢ2. Satır: On tùn (On gece) Yantaķı tuġ (Yandaki (Kôgmen ormanı) engel) 5. Satır: TùrgiĢ Ķaġan (TùrgiĢ kağanı) 3. Satır: Ol sub (O su) 6.Satır: TùrgiĢ Ķaġan (TùrgiĢ kağanı) On oķ budun (On6. Satır: Ol sab ( O sôz) ok milleti) Tabġaç sùsi (Çin ordusu) 7. Satır: Altun yıĢ (Altun ormanı) 9. Satır: Üç kôrùg (Üç casus) Ol sab (O sôz) Sù baĢı (Ordu11. Satır: Ol Sab (O sôz) komutanı) 8. Satır: Altın yıĢ (Altun ormanı) 9. Satır: On oķ sùsi (On ok ordusu) YarıĢ yazı (YarıĢ ovası) 10. Satır: Yelme ķarġu (KeĢif kolu) Ergùti urġıl (Nôbet iĢi) 11.Satır: Altun yıĢ (Altun ormanı) ĠrtiĢ ôgùz (ĠrtiĢ nehri (ĠrtiĢ nerhri) Batı Cephesi Ġkinci TaĢ Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1. Satır: YarıĢ yazı (YarıĢ ovası) 1. Satır: On tùmen sù (Yùz bin asker) Ol sab (O sôz) 2. Satır: Altun yıĢ (Altun ormanı) 3. Satır: Iduk yir (Mukaddes yer) 7. Satır: Ol oķ tùn budun (O aynı gece halkı) 4. Satır: Ġkinti kùn (Ġkinci gùn) On oķ begleri (On ok beyleri) 5. Satır: Ġki uç (Ġki uç) 8. Satır: On ok sùsi (On ok ordusu) 7. Satır: Eligçe er (Elli kadar er) Ol sab ( O sôz) 9. Satır: Bengilig Ek Taġı (Mukaddes Ek dağı) 8. Satır: Keligme begler (Gelen beyler) Azça budun (Az miktarda millet) 9. Satır: Yinçù ôgùz (Ġnci nehri) Güney Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 2. Satır: Soġdaķ budun (Soğdak milleti) Tùrk budun (Tùrk1.Satır: Temir Ķapıġ (Demir Kapı) milleti) 2. Satır: Temir Ķapıġ (Demir Kapı) 6. Satır: Tùrk Bôgù Ķaġan (Tùrk Bôgù Kağanı) 3. Satır: Ol yir (O yer) Tùrk Bilge Ķaġan (Tùrk Bilge Kağanı) 4. Satır: Sarıġ altun (Sarı altın) Ürùng kùmùĢ (Beyaz gùmùĢ) Ķız ķuduz (Kız kadın) Egri teb (Eğri deve) Doğu Cephesi Ġsim Tamlaması Sıfat Tamlaması 1077 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo 4. Satır: Tùrk budun (Tùrk milleti) 1.Satır: Yiti otuz yaĢ (Yirmi yedi yaĢ) 8. Satır: Tùrk Bilge Ķaġan (Tùrk Bilge Kağanı) 2. Satır: Ķızıl ķan (Kızıl kan) Ķara terim (Kara terim) Uzun yelmeg (Uzun keĢif kolu) 3. Satır: Yanıġma yaġı (Silahlı dùĢman) 4. Satır: Yaraķlıg yaġıġ (Silahlı dùĢmanı) Tôgùnlùg atı (Damgalı atı) 6. Satır: Neng yirdeki ķaġanlıġ budun (Herhangi bir yerdeki kağanlı millet) 7. Satır: Ne bung (Ne sıkıntısı) Kuzey Cephesi Ġsim Tamlaması 2.Satır: Tùrk Sir budun (Tùrk sir milleti) 3. Satır: Tùrk Sir budun (Tùrk sir milleti) 4. Satır: Tùrk Bilge Ķaġan (Tùrk Bilge Kağanı) Tùrk Sir budun (Tùrk sir milleti) Oġuz budun (Oğuz milleti) Kitabelerin her satırında dil yadigârlarımızla karĢılaĢmak mùmkùndùr. "Yazıtlar, o gùnùn Tùrkçesini ve yer yer sanatlı anlatımlarıyla Tùrk yazınının en eski ôrneklerini yansıtmaları bakımından bùyùk ônem taĢımaktadır." (Aksan, 2000: 23). Yazıtlarda yer alan ôrnekler içerisinde ise tamlamalar ôzel bir yer tutmaktadır. Tamlamalar sôz varlığının ônemli unsurlarından olup sôz dizimi içerisinde en çok karĢılaĢılan sôzcùk grubudur. Ġsim ve sıfat tamlaması olarak ikiye ayrılır. Ġsim tamlaması, isimlerle kurulur. ―Bu kelime grubunda iki isim unsuru aitlik, içinde bulunma, sınırlandırma, belirtme vb. anlam ilgileri çerçevesinde birbirine bağlanır.‖ (Karahan, 2005: 42) sıfat tamlamasında ise ismi niteleyen veya belirten bir sıfat bulunur. Abidelerde hemen hemen her satırda isim ve sıfat tamlaması bulunmaktadır. Henùz yabancı dillerden etkilenmemiĢ bir Tùrkçe ile oluĢturulan bu tamlamaların pek çoğu gùnùmùze kadar değiĢim gôstermeden ulaĢmıĢtır. Ġsim tamlamalarının belirtili ve belirtisiz isim tamlaması ôrnekleri kùçùk ek değiĢimleri dıĢında aynen korunmuĢ ve gùnùmùze ulaĢmıĢtır. ―Mening budunum‖ (Benim milletim), ―Tùrk budun‖ (Tùrk milleti)… Yer, yôn ve zaman bildiren tamlamaların tıpkı Orhun abidelerinde olduğu gibi Tùrkiye Tùrkçesinde kullanıldığı gôrùlmektedir: ―Kùn toġsık‖ (Gùn doğusu), ―Kùn ortasın‖ (Gùn ortası), ―Kùn batsık‖ (Gùn batısı), ―Tôrt bulung‖ (Dôrt taraf), ―Biridin yan‖ (Gùney taraf), ―Tùn ortasın‖ (Gece ortası), ―Yinçù ôgùz‖ (Ġnci nehri), ―Ötùken yıĢ‖ (Ötùken ormanı)… Orhun abideleri sıfat tamlamaları bakımından zengin bir içeriğe sahiptir. ―Genelde kısa cùmlelerle kesin hùkùmler bildiren yazıtlarda geniĢ bir sıfat yelpazesi ile karĢı karĢıya kalıyoruz.‖ (Kayra, 1996: 145). Sıfat tamlamaları içinde ağırlığı niteleme sıfatları oluĢturmaktadır. Tek tek tespit edip tablo halinde verdiğimiz tamlamalardan niteleme sıfatları bir sıfatla bir ismin birleĢmesinden oluĢtuğu ve genellikle sıfatın ekleĢmediği yapılar olduğu için kolayca anlaĢılmaktadır. Bu sıfat tamlamalarından bugùn için oldukça kolay bir Ģekilde anlaĢılacak olan ve Orhun abidelerinin gùnùmùze ulaĢtığını gôstermesi yônùyle Ģu tamlamalara bakılabilir: ―Alp er‖ (Cesur kiĢi), ―Aķ at‖ (Beyaz at), ―Ķara Ķôl‖ (Kara Gôl)… 1078 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Abidelerde ―bu‖ ve ―ol‖ iĢaret sıfatları ile oluĢturulmuĢ sıfat tamlaması ôrnekleri gôrùlùr. ―Bu taĢ‖ (Bu taĢ) ―Bu tam‖ (Bu duvar); ―Ol tôrù‖ (O tôre), ―Ol sùg‖ (O ordu) gibi. ―Bu‖ iĢaret sôzcùğù değiĢmeden gùnùmùze kadar ulaĢmıĢken ―ol‖ sôzcùğù Ģu an ―o‖ iĢaret sôzcùğù olarak kullanılmaktadır. Abidelerde sıfat tamlaması tùrlerinden soru sıfatları da bulunmaktadır. ―Ne ķaġanķa‖ (Ne kağana), ―Ne kiĢi‖ (Ne kadar insan), Ne bung (Ne sıkıntısı). Sıfat tamlamalarından belirsizlik bildiren tamlama ôrnekleri de gôrùlùr. ―Bunça budun‖ (Bunca millet), ―Azķınya er‖ (Azıcık er), ―Bir kiĢi‖ (Bir insan, birisi) Bazı sıfat tamlamalarının sıfat fiillerle kurulduğu gôrùlùr. Sôz konusu tamlamalardaki sıfat fiil ekleri ise gùnùmùze ulaĢamamıĢtır. Ancak anlamın korunduğu ve bunu karĢılayacak sıfat fiillerin Tùrkçede Ģu an bulunduğu gôrùlùr. ―Ġl tutsıķ yir‖ (Ġl tutulacak yer), ―Erig yir‖ (EriĢilir yer)… -çe ekinden yararlanarak kùçùltme anlamı taĢıyan ve gùnùmùze anlam olarak ulaĢan sıfat tamlaması ôrnekleri de bulunur. ―Yùzçe er‖ (Yùz kadar asker), ―Eligçe er‖ (Elli kadar er) Abidelerde Ģu an Tùrkiye Tùrkçesindeki atasôzleri içinde yer alan sıfat tamlaması ôrnekleri de vardır. Örneğin ―Sùçig sab‖ (tatlı sôz). Bu tamlama gùnùmùzde ―Tatlı sôz yılanı deliğinden çıkarır.‖ (Aksoy, 1995: 283) atasôzù içinde geçmektedir. ―Kôrùr kôz‖ (Gôrùr, gôren gôz) tamlaması da yine bir atasôzùnde ―Gôren gôzùn hakkı vardır.‖ (Aksoy, 1995: 146) Ģeklinde kullanılır. Abidelerde bazı sıfat tamlamalarında tamlayanın birden fazla sıfattan oluĢtuğu gôrùlùr ve bu kullanım gùnùmùzde de yaygındır. ―Edgù bilge kiĢi‖ (Ġyi, bilgili insan), ―Edgù alp kiĢi‖ (Ġyi, cesur insan)… Bazı isim tamlamalarında ise tamlananın birden fazla kelimeden oluĢtuğu gôrùlùr. ―Tùrk begler, budun‖ (Tùrk beyleri, milleti), ―Tùrk budunug atı kùsi‖ (Tùrk milletinin adı sanı) Renk bildiren sıfat tamlamalarının aradan asırlar geçmiĢ olmasına rağmen aynen korunduğu gôrùlùr: ―Kôk tengri‖ (Mavi gôk), ―Boz at‖ (boz at), ―Sarıġ altın‖ (Sarı altın) Sayı sıfatlarının bazılarının da abidelerde olduğu gibi gùnùmùzde kullanıldığı gôrùlmektedir. ―Bir er‖ (Bir kiĢi), ―Ġki er‖ (Ġki kiĢi)), YitmiĢ er (YetmiĢ kiĢi), Yigirmi kùn (Yirmi gùn)… Ancak o zamanın sayı sistemi farklı olduğundan abidelerde gôrùlen pek çok sayı sıfatı ise değiĢen sayı sistemleri ile birlikte abidelerde kalmıĢtır. ―Yiti yigirmi er‖ (On yedi kiĢi), ―Bir otuz yaĢ‖ (Yirmi bir yaĢ), Altı yigirmi yaĢ (On altı yaĢ), Yiti otuz yaĢ (Yirmi yedi yaĢ) gibi tamlamalarda onluklar arası sayı sistemi kullanılmıĢtır. ―Onluklar arası sayılar bir sonraki onluğa atılacak adımlar olarak dùĢùnùlùr ve buna gôre adlandırılır.‖ (Tekin, 2000: 129) Otuz artuķı bir yaĢ (Otuz bir yaĢ), ―Ķırķ artuķı yiti yol‖ (Kırk yedi defa) gibi sayı sıfatlarında ise baĢka bir sistem dikkati çeker. ―Asıl Orhon yazıtlarında 30‘dan sonraki sayılar genellikle katmanlı yapılardır. Bu yapılarda artukı -fazlası, artı- sôzcùğù birleĢtirici olarak kullanılır.‖ (Tekin, 2000: 130) bunun dıĢında 80 ve 90 ile yùzler ve binler niteleme yapılar olarak gôrùlùr. ―BiĢ yùz eren‖ (BeĢ yùz yiğit) Bazı tamlamaların sonradan birleĢik kelimeye dônùĢtùğù gôrùlmùĢtùr. ―Sù baĢı‖ (Ordu komutanı) tamlaması sonradan subaĢı biçiminde Osmanlı Tùrkçesinde kullanılmıĢ ve gùnùmùze kadar ulaĢmıĢtır. Abidelerde derecelendirilmiĢ ve kendi içinde karĢılaĢtırma ifade eden sıfat tamlaması ôrneği de vardır. ―Ġdi oķsuz Kôk Tùrk‖ bu tamlamayı Ergin, ―Pek teĢkilatsız Kôktùrk olarak‖ belirtmiĢtir. Buradaki pek sôzcùğù (Ġdi) sıfatın baĢına gelerek derecelendirme oluĢturmuĢtur. –ki ekiyle oluĢturulmuĢ tùremiĢ sıfat tamlaması ôrnekleri bulunmaktadır ve bunlardan bazıları gùnùmùzde de benzer Ģekilde kullanılmaktadır. ―…içreki bediĢci‖ (…maiyetindeki resimci), ―Ġçreki budun‖ (Ġçindeki millet) gùnùmùzde aitlik eki olan –ki, -de bulunma hali ile yaygın olarak kullanılır: Evdeki, sokaktaki…. Sıra sayı sıfatlarının oluĢturduğu tamlamalar da kolayca anlaĢılacak açıklıktadır ve Tùrkiye Tùrkçesinde Ģu an aynı Ģekilde kullanılmaktadır. ―Yitinç er‖ (Yedinci kiĢi), ―Toķuzunçu ay‖ (Dokuzuncu ay), ―Yitinç ay‖ (Yedinci ay)… 1079 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Bazı tamlamalar gùnùmùze ulaĢmıĢ olmasına rağmen abidelerdeki Ģekliyle Tùrkiye Tùrkçesinde kullanılmamaktadır. Örneğin ―Bilig bilmez kiĢi‖ olarak geçen sıfat tamlaması ―bilgi bilmez kiĢi‖ olarak Tùrkiye Tùrkçesine çevrilir. Bu sıfat tamlamasını Orkun, ―bilir bilmez [cahil] kiĢi‖ (Orkun, 1994: 25), Ergin, ―bilgi bilmez kiĢi‖ (Ergin, 2005: ), Tekin ise ―cahil kiĢi‖ (Tekin, 2006: 23) olarak açıklamıĢtır. Gùnùmùz Tùrkiye Tùrkçesinde bilgi bilmez Ģeklinde iki kelime kullanımı yerine bilgisiz veya cahil kelimesi bulunmaktadır. Sonuc Orhun abidelerinin sôz varlığı ùzerine çeĢitli çalıĢmalar yapılabilir. Bu çalıĢmada tamlamalar esas alındı. ÇalıĢmanın bulgular bôlùmùnde ôncelikle abidelerdeki isim ve sıfat tamlamaları tablo halinde verildi. Abidelerde iç içe geçmiĢ veya tekrar eden sıfat ve isim tamlamaları sayılmazsa 250 civarında isim tamlaması, 300 civarında ise sıfat tamlaması bulunmaktadır. Tabloda verilen tamlamalar içinden isim ve sıfat tamlaması çeĢitleri olarak ve gùnùmùze ulaĢmıĢ olmaları bakımından çeĢitli ôrnekler seçildi ve sıralandı. Birçok tamlamanın herhangi bir değiĢime uğramadan dilde kullanılageldiği, bazılarının ise bir iki ek değiĢimi gôstererek ve anlamını koruyarak gùnùmùze kadar ulaĢtığı ve Ģu an Tùrkiye Tùrkçesinde kullanıldığı ortaya konuldu. Gùnùmùzde bu tamlamaların deyimlerimizde, atasôzlerimizde, yer-yôn adlarında ve gùnlùk kullanımlarda vs. bulunduğu gôrùldù. 1080 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Reference Aksan, D. (2000). Her Yônùyle Dil, Ana Çizgileriyle Dilbilim, Ankara: Atatùrk Kùltùr, Dil ve Tarih Yùksek Kurumu Yay. Aksan. D. (1996). Tùrkçenin Sôz Varlığı. Ankara: Engin Yayınevi. Aksoy, Ö. A. (1994): Atasôzleri ve Deyimler Sôzlùğù. Ġstanbul: Ġnkılâp Kitabevi. Aksoy Ö. A., Dilçin D. (1995): Tarama Sôzlùğù, Ankara: Tùrk Dil Kurumu Yayınları: 212/II Aksoy Ö. A., Dilçin D. (1995): Tarama Sôzlùğù, Ankara: Tùrk Dil Kurumu Yayınları: 212/III Alyılmaz, C. (1994). Orhun Yazıtlarının Sôz Dizimi. Erzurum: Atatùrk Ünv. Yayınları. Çelikel, S. (2007). Orhun Kitabelerinin Gùnùmùz Tùrkçesindeki Sôz Varlığı, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitùsù. BasılmamıĢ Yùksek Lisans Tezi. Edirne. Ergin, M. (2005). Orhun Abideleri. Ġstanbul: Boğaziçi Yayınları. Emiroğlu, S. (2010). Manzum Nasihatnamelerin Eğitim Değeri Üzerine Bir Ġnceleme. Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitùsù. BasılmamıĢ Doktora Tezi, Konya. Karahan, L. (2005) Tùrkçede Sôz Dizimi, 8. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları. Kayra, O. K. (1996). ―Orhun Anıtlarında Sıfatlar, Sıfat Tamlamaları ve Bunlara ĠliĢkin Bazı Açıklamalar‖, TDAY Belleten, Ankara: TDK Yayınları. 145-158. Orkun, H. N. (1994). Eski Tùrk Yazıtları, Ankara: TDK Yayınları. Tekin T. (2006). Orhon Yazıtları. Ankara: TDK Yayınları. Tekin T. (2000). Orhon Tùrkçesi Grameri. Ankara: TDK Yayınları. Timurtas, F. K. (2005), Tarih Ġçinde Tùrk Edebiyatı, Ankara: Akçağ Yayınları. Tùrkçe Sôzlùk 2005, 10. Baskı, Ankara: Tùrk Dil Kurumu Yayınları. 1081 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 582 Title A name given to the resource ORHUN ABĠDELERĠNDEKĠ TAMLAMALARIN TÜRKĠYE TÜRKÇESĠNDEKĠ KULLANIMI Author Author Emiroğlu, Selim Abstract A summary of the resource. Orhun abideleri, Tùrk dili ve edebiyatının ilk yazılı kaynaklarıdır. Bu taĢlar, hem maddi hem de manevi bakımdan Tùrk dili, kùltùrù ve tarihinin en değerli anıtlarıdır. Gôktùrkler dôneminde ve Gôktùrkçe olarak yazılmıĢ kitabelerde gùnùmùze ıĢık tutan ônemli mesajlar bulunmaktadır. Kitabelerde Tùrk dilini tùm ôzellikleriyle bulmak mùmkùndùr. ġiir lezzetinde ve sağlam bir Tùrkçeyle Tùrklùk Ģuuru gelecek kuĢaklara aktarılmıĢtır. Ebedi taĢlar denilen kitabeler ùzerine kazınmıĢ metinler, Tùrk dilinin geçirdiği evreleri ve değiĢimi takip etmek bakımından dikkate değerdir. Orhun Abideleri ùzerinde yerli ve yabancı olmak ùzere pek çok çalıĢma vardır. Bu çalıĢmada Orhun abidelerinin ùç ônemli yazıtı olan Kùltigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları tamlamalar bakımından incelenmiĢ olup yazıtlardaki tamlamalar teker teker tespit edilmiĢtir. Bu tamlamaların gùnùmùz Tùrkiye Tùrkçesindeki kullanımları ele alınmıĢtır. Birkaç kùçùk ses ve ek değiĢimi dıĢında tamlamaların birçoğunun tarihi sùreç içerisinde değiĢmeden gùnùmùze kadar ulaĢtığı gôrùlmùĢtùr. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9f1e116b05bfe0bbb253e14096f05224.docx 844a3237776ff8e317d432254e68e98e https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5b12f1fb6d4c0441407e840a4c821301.pdf 86e2ea69f2df55da2259bbe027bf7ccc PDF Text Text ORHUN YAZITLARI’NDA KADINLA İLGİLİ SÖZ VARLIĞI Serpil YAZICI ŞAHİN Kocaeli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Kocaeli / Türkiye Anahtar Kelimeler: Orhun Yazıtları, Kadın, Söz Varlığı. ÖZET Türk dilinin tarihî sözvarlığı içerisinde, zengin bir biçimde karşılanan "kadın" kavramı, doğrudan "kadın" sözcüğünü karşılamasının yanı sıra çeşitli adlandırmalarla kadının o toplumdaki yerini, sosyal statüsünü ve yaşantısını yansıtmaktadır. Türkçenin çeşitli adlandırmalar, birleşmeler ve ekleşmelerle zengin bir şekilde oluşturduğu “kadın”la ilgili söz varlığı, kadının tarihî görünümünü ve dil kültür değişim sürecini göstermektedir. Türk dilinin ilk yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları da Türkçenin yazılı olarak takip edebildiğimiz dönemi içinde "kadın" kavramı ile ilgili söz varlığını görebilmemiz, kadının sosyal statüsünü ve yaşantısının izlerini bulabilmemiz açısından oldukça önemlidir. Bu bildiride, Orhun Yazıtları'nda "kadın"la ilgili söz varlığı tespit edilmiş, ifade ettikleri ve tarihî süreç içerisinde kazandıkları anlamlarına göre incelenmiştir. Söz konusu kavramların -tespit edebildiğimiz ölçüde- tarihî metinlerdeki kullanılışı ve kazandığı anlamlar ele alınarak çağdaş Türk dillerinde bu sözcüklerin uzantıları ortaya konulmaya çalışılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4f4d372a65841f4299d0aa56c9e0e797.doc 167af3115f66536129d6bd5cfa9d4198 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/26d094965fc1b32277d6906b34abf00f.pdf 186c986f920c3615d4b1dd4e706afd48 PDF Text Text ORHUN YAZITLARI’NDA KADINLA ĠLGĠLĠ SÖZVARLIĞI Serpil YAZICI ŞAHİN1 Özet Türk dilinin tarihî sözvarlığı içerisinde, zengin bir biçimde karşılanan "kadın" kavramı, doğrudan "kadın" sözcüğünü karşılamasının yanı sıra çeşitli adlandırmalarla kadının o toplumdaki yerini, sosyal statüsünü ve yaşantısını yansıtmaktadır. Türkçenin çeşitli adlandırmalar, birleşmeler ve ekleşmelerle zengin bir şekilde oluşturduğu “kadın”la ilgili söz varlığı, kadının tarihî görünümünü ve dil kültür değişim sürecini göstermektedir. Türk dilinin ilk yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları da Türkçenin yazılı olarak takip edebildiğimiz dönemi içinde "kadın" kavramı ile ilgili söz varlığını görebilmemiz, kadının sosyal statüsünü ve yaşantısının izlerini bulabilmemiz açısından oldukça önemlidir. Bu bildiride, Orhun Yazıtları'nda "kadın"la ilgili söz varlığı tespit edilerek, ifade ettikleri ve tarihî süreç içerisinde kazandıkları anlamlarına göre incelenecektir. Söz konusu 1 Arş. Gör., Kocaeli Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, serpil.yazici@kocaeli.edu.tr. �kavramların -tespit edebildiğimiz ölçüde- tarihî metinlerdeki kullanılışı ve kazandığı anlamlar ele alınarak çağdaş Türk dillerinde bu sözcüklerin uzantıları ortaya konulmaya çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Orhun Yazıtları, Kadın, Söz Varlığı WOMEN RELATED VOCABULARY ĠN ORKHON INSCRĠPTĠONS Abstract The “women” concept expressed in a great variety of manners in historical Turkish vocabulary directly correspond to the word “women” reflects the social status and life of women in that society by various naming. Women related rich vocabulary constituted by various naming, compounding and evolutioning by addition shows the historical landscape of women, evolution process of language and culture. The Orkhon inscriptions the first written documents of Turkish is pretty important to see the women related vocabulary, to find the clues of women status and social life point of view in the period can be followed in writing too. In this study women related vocabulary will be determined in the Orkhon inscriptions, investigated according to expressed and gained meaning in the historical process by categorizing under the topics of Corresponding Vocabulary of “Women” Usage in historical texts of these mentioned concepts is expressed by the �vocabulary and gained meanings. They are discussed as possible corresponding forms in modern Turkic Languages. Key Words: Orkhon Inscriptions, Women, Vocabulary Giriş Eski Türklerde "analık" ve "kahramanlık" nitelikleri ile ön plana çıkan kadın; toplumdan soyutlanmamış, güçlü, nitelikli ve doğurganlık özelliği ile de kutsal bir varlık olarak görülmekte ve bu niteliklerine ithafen toplum içerisinde yerini almaktadır. Kadının günlük yaşamında kazandığı fiziksel (ata binme, kılıç kullanma, savaşabilme vs.) özelliklerinin yanı sıra devlet yönetiminde de yer alması, zamanı geldiğinde Kağan'ın yerine devleti yönetmesi, şölenlerde, törenlerde hatta savaş toplantılarında bile kağanın yanında yer alabilmesi bunun ispatıdır (Savcı 1993: 107; Gömeç 1999: 102). Güçlü bir devlet için çocukları yetiştirmekle mükellef olan kadın, ailede de önemli rol oynamaktadır. Ailede tümüyle ortak, çocuklar üzerinde veraset hakkı da eşittir. Türk töresi kadınına, çocuklarının istikbali hakkında kocası kadar hak ve yetki veriyordu (Sevinç 1987: 51-53). Türklerin sosyal ve siyasal yaşantısı içinde değerli olan kadın İslamiyet öncesi Türk destanlarında da yaratıcı olarak nitelenmekte asıl Tanrı'nın Akana adında inanılmaktadır. dişi bir Kadının Tanrı toplum yani Tanrıça içindeki olduğuna yerinin, sosyal �statüsünün canlı örneklerini bulabildiğimiz Türk dilinin ilk yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları'nda kadından saygı ile söz edilmekte kadının savaşta, siyasi toplantılarda ve sosyal ilişkilerdeki rolü vurgulanmaktadır (Göksel 2000: 135; Sağ 2001: 11-12). Türk dilinin tarihî sözvarlığı içerisinde, zengin bir biçimde karşılanan "kadın" kavramı, doğrudan "kadın" sözcüğünü karşılamasının yanı sıra çeşitli adlandırmalarla kadının o toplumdaki yerini, sosyal statüsünü ve yaşantısını yansıtmaktadır. Türkçenin çeşitli adlandırmalar, birleşmeler ve ekleşmelerle zengin bir şekilde oluşturduğu “kadın”la ilgili söz varlığı, kadının tarihî görünümünü ve dil kültür değişim sürecini göstermektedir. Türk dilinin ilk yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları da Türkçenin yazılı olarak takip edebildiğimiz dönemi içinde "kadın" kavramı ile ilgili söz varlığını görebilmemiz, kadının sosyal statüsünü ve yaşantısının izlerini bulabilmemiz açısından oldukça önemlidir. Bu çalışmamızda Orhun Yazıtları'nda "kadın"la ilgili söz varlığı tespit edilmiş, ifade ettikleri ve tarihî süreç içerisinde kazandıkları anlamlarına göre; "Kadın” Kavramını Karşılayan Sözcükler, “Kadın”ın Sosyal Statüsünü İfade Eden Sözcükler, “Kadın”la İlgili Akrabalık Bildiren Terimler, “Kadın” Kavramı ile İlgili Unvanlar, “Kadın” Kavramı ile İlgili Mitolojik Öğeler; “Kadın” Kavramı ile İlgili Fiiller ve “Kadın” Kavramı ile İlgili İkilemeler başlıkları altında sınıflandırılarak incelenmiştir. Söz �konusu kavramların edebildiğimiz -tespit ölçüde- tarihî metinlerdeki kullanılışı ve kazandığı anlamlar ele alınmış; çağdaş Türk dillerinde bu sözcüklerin uzantıları ortaya konulmuştur. 1. “Kadın” Kavramını Karşılayan Sözcükler 1.1. qatun “katun, kağan eşi” Räsänen‟e göre bu sözcük, Soğdça xwātūn "kraliçe" sözcüğünden geçmiştir (Räsänen 1969: 157). Clauson ise Soğdça xwat‟yn (xwatēn) kelimesinden geldiğini ifsde etmektedir. Ona göre, kelimenin en eski şekli xatu:n olmakla birlikte Türkçede katu:n Arapçada ise xatu:n şeklinde transkribe edilmiştir (EDPT: 602). Qatun sözcüğü Orhun Yazıtları'nda ise "hatun, hakanın eşi" anlamında kullanılmıştır. Orhun Yazıtları'nda qatun sözcüğü […] ögüm qatun ulayu öglerim ekelerim keliŋünüm quunçuylarım bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti. "[...] annem Hatun başta olmak üzere (diğer) annelerim, ablalarım, prenseslerim, bunca hayatta kalanlar cariye olacak idi." (KT: K9). [...] qaŋım qaġanıġ ögüm qatunıġ kötürmiş teŋri [...] babam hakanı (ve) annem hatunu yüceltmiş olan Tanrı [...]" (KT: D25). umay teg ögüm qatun quutıŋa inim kültigin er at bultı. "Umay misali annem Hatun'un erkeklik adını elde etti." (KT: D31). Ögüm ilbilge qatunuġ teŋri töpüsinte tutup yügerü kötürti erinç. "Annem İlbilge Hatun'u göğün tepesinde tutup (daha) yukarı kaldırdılar şüphesiz." (BK: D10). [...] ögüm �qatunuġ kötürügme teŋri il berigme teŋri [...] "[...] annem Hatunu yücelten Tanrı, (onlara) devlet veren Tanrı[...]" (BK: D21) şeklinde tanıklanmıştır. Bu sözcük, Uygur Türkçesinde qatun, xatun "hatun, kraliçe" biçimlerinde tespit edilmiştir (EUTS: 52). Qatun sözcüğü, Divanü Lûgati't-Türk'te "kadın, hatun, Afrasyab kızlarından olanların adı" (DLT: 138, 376, 410), "(soylu) kadın; karı; ev hanımı" anlamında; Nehcü'l-Ferâdis'te xatun "kadın; hanım; (yasal) karı" (NF: 9, 10), Tarama Sözlüğü'nde qatın "kadın; hanım" (TS IV: 2355) anlamında kullanılmıştır. Qatun sözcüğü, günümüz Türk dillerinin çoğunda "kadın, eş" anlamında kullanılmaktadır. Türkiye Türkçesinde kadın "dişi cinsten erişkin insan; evlenmemiş kız; (Eski Türkçede) "bayan" anlamında kullanılan bir unvan; analık veya ev yönetimi bakımından gereken erdemleri olan; (mec.) hizmetçi", hatun "kadın; bayan, hanım; karı, eş; (tar.) yüksek makamdaki kadınlara ve eşlerine verilen unvan" (< 2307, VIII: 2590), katın "kadın" (DS VIII: 2683); Azeri Türkçesinde ġadın "kadın, yetişkin dişi insan; evli kadın" (AZTS: 440), xatın "kadın; hanım" (AZTS: 611), xatun "kadın; hanım" (AZTS: 612), Gagauz Türkçesinde kadına “kadın hanım”; kadın "kadın" (GTS: 126); Türkmen Türkçesinde (esk.) xātın "kadın; hatun" (TTS: 338); Halaç Türkçesinde kişi “kadın, karı” (Li 1999: 249)‟dir. Karaçay-Balkar Türkçesinde qatın "kadın, zevce" �(KMTS: 248); Kırım Tatar Türkçesinde qadın "karı" (< Trk.) (Li 1999: 247); Tatar Türkçesinde xatın "karı; eş; hatun; kadın" (TATS: 377); Kumuk Türkçesinde qatın "karı; kadın" (Li 1999: 247); Başkurt Türkçesinde qatın "karı, kadın; avrat" (Ersoy 2012: 58); Kazak Türkçesinde qatın "zevce, eş; kadın; korkak, yüreksiz" (KTS: 302); Nogay Türkçesinde xatın "kadın; karı" (NRS: 396); Kırgız Türkçesinde qatın "karı (zevce); kadın; evli kadın" (KS: 417); Özbek Türkçesinde xåtin “kadın; nikâhlı eş” (ÖTİL IV: 4115); Yeni Uygur Türkçesinde ise qatun, xotun "kadın" (YUTS: 167) biçiminde yaşamaktadır. Karakalpak Türkçesinde (kon.) qatın "karı; kadın" (Li 1999: 247); Karay Türkçesinde (ht) qatın "kadın," (KRPS: 296); Sarı Uygur Türkçesinde qatın "soylu kadın; büyük bir memurun karısı" (Li 1999: 247), Altay Türkçesinde qadıt "eş; evli kadın" (argo) cadı karı (ATS: 93); Hakas Türkçesinde xat "eş; karı; kadın" (HTS: 157); Şor Türkçesinde qat "kadın" (Li 1999: 247) Tuva Türkçesinde qadın "kadın; çariçe; kraliçe; iskambilde kız" (TUTS: 63); Yakut Türkçesinde xotun, "(esk.) hanım; kaynana (kocanın annesi) (Li 1999: 248) anlamlarını karşılamaktadır. 1.2. qıız “kız” Asıl biçimi qiiz olan bu sözcük, temel olarak “kız, evlenmemiş kadın” anlamına gelip sık sık “kız evlat, cariye” gibi daha dar anlamda kullanılmıştır (EDPT: 679). �Bu sözcüğün Orhun Yazıtları‟nda “kız (evlat)” anlamında kullandığını görmekteyiz. [...] eşilik qıız oġlun küŋ boltı "[...] hanım olacak kız evlâdınız cariye oldu." (KT: D24). Eşilik qıız oġluŋın küŋ qıltıġ "hanım olacak kız evlâdınızı cariye yaptınız" (BK: D20). [...] qıızın ertiŋü uluġ törün oġluma alı birtim. "[...] Türgiş hakanının kızını pek büyük bir törenle oğluma alıverdim[...]" (BK: K10). Qıız sözcüğü, Orhun Yazıtları'nda olduğu gibi Eski Uygur Türkçesinde de “kız (evlat)” anlamındadır (EUTS: 118). Divanü Lûgati‟t Türk‟te qız “kız evlat; küçük kız; cariye” anlamında ve xız “kız evlat; küçük kız” (DLT III: 218) biçimiyle de karşımıza çıkmaktadır. Kutadgu Bilig‟de ise qız “kız, kız çocuk” anlamında kullanılmaktadır (KB: 1226). Türkiye Türkçesinde kız “dişi çocuk; kız evlat; bakire; dişi birine daha yaşlı biri tarafından seslenirken kullanılan söz; iskambil kağıtlarında kız resimli kağıt; dişi” (TS I: 1316); ağızlarda gıyz “kız” (DS VI: 2069); Azeri Türkçesinde ġız “dişi evlat, dişi çocuk, bakire” (AZTS: 520); Gagauz Türkçesinde kız “kız; kız evlat” (GTS: 150); Türkmen Türkçesinde ġiiz “küçük kız; genç kız; kız evlat” (TTS: 268); Halaç Türkçesinde qiiz “kız evlat; bakire”; küçük kız; genç kız; gelinlik kız; görümce”(Li 1999: 206); Karaçay-Balkar Türkçesinde qız “genç kız; kız evlat; gelinlik kız” (KMTS: 264); Kırım Tatar Türkçesinde qız “küçük kız; kız evlat” (Li 1999: 204); Karay Türkçesinde (k) qız �“kız evlat; genç kız” (KRPS: 383); Tatar Türkçesinde qız “kız; genç kız; gelinlik kız” (TATS: 179); Kumuk Türkçesinde qız “genç kız; kız evlat” (Li 1999: 204); Başkurt Türkçesinde qıź “kız; evlenmemiş kadın” (Ersoy 2012: 59); Kazakça qız “kız; genç kız” (KTS: 342); Nogayc Türkçesinde qız “kız; gelinlik kız; kız evlat” (NRS: 196); Hakas Türkçesinde xıs "kız; genç kız" (HTS: 176); Kırgı Türkçesinde qız “kız; kızcağız; gelinlik kız; kız evlat” (KS: 469); Özbek Türkçesinde qiiz “küçük kız; genç kız; kız evlat; bakire” (ÖTİL V: 276); Yeni Uygur Türkçesinde qiz “kız; genç kız” (YUTS: 240); Karakalpak Türkçesinde qız “küçük kız; genç kız; gelinlik kız; kız evlat” (Li 1999: 204); Karay Türkçesinde (ht) qız "kız evlat; genç kız" (KRPS: 383); Sarı Uygur Türkçesinde qız, qıs “küçük kız; genç kız; kız evlat” (Li 1999: 205); Altay Türkçesinde qıs “genç kız; evlenmemiş kız; kız evlat” (ATS:109); Tuva Türkçesinde qıs “kız” (TUTS: 68); Yakut Türkçesinde kiis “küçük kız; genç kız; kız evlat; görümce (kocanın küçük kız kardeşi) (Li 1999: 205 ); Çuvaş Türkçesinde xiir “kız; kız evlat (ÇTS: 269) biçiminde yaşamaktadır. 2. “Kadın”ın Sosyal Statüsünü Ġfade Eden Sözcükler 2.1. eşilik “hanım olacak, hanım olmaya lâyık” […] tabġaç bodunqa beglik urı oġlin qul boltı, eşilik qıız oġlin küŋ boltı ."Tabgaç boduna bey olmaya lâyık erkek evlâdını �kul yaptı." (KT: D7). Eşilik qıız oġluŋın küŋ qıltıġ "Hanım olacak kız evlâdınızı cariye yaptınız." (BK: D20). eşilik sözcüğü günümüz Türk dillerinden Özbek Türkçesinde "eşe özgü haller; eşlere özel muamele; dostluk” (ÖTİL V: 65) anlamında yaşamaktadır. 2.2. qatun “katun, kağan eşi” Orhun Yazıtları'nda qatun sözcüğü kağanın eşi anlamında da kullanılmaktadır. […] ögüm qatun ulayu öglerim ekelerim keliŋünüm quunçuylarım bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti. "[...] annem Hatun başta olmak üzere (diğer) annelerim, ablalarım, prenseslerim, bunca hayatta kalanlar cariye olacak idi." (KT: K9). Eski Türk toplumunda katunlar, savaşlarda kağanların yanında yer almaktadır. Devlet meclislerine katılabildikleri gibi ayrıca oy sahibidirler. Yabancı devletlerden gelen elçiyi karşılayan heyet arasında katunun da yer aldığı vesikalarda belirtilmektedir (Gömeç 1999: 102). 2.3. qoduz “kadın; dul; kocasız kadın” Qod- “bırakmak” fiil kökünden türeyen qoduz sözcüğü, “dul sözcüğünden daha dar anlamda kocası ölmüş ya da boşanmış, kocası olmayan kadın; yalnız kadın” anlamında kullanılır (EDPT: 608). �qoduz sözcüğü Orhun Yazıtları‟nda qoduz “kadın; dul; kocasız kadın” anlamında geçmektedir. Ol yerke ben Bilge Tunyukuk teğürtük üçün sarıġ altun, ürüŋ kümüş, qız qoduz, eğri tebi, aġı buŋsuz kelirti. " O topraklara (Türk halkını ben Bilge Tunyukuk götürdüğüm için sarı altınları, beyaz gümüşleri, kızları kadınları, hörgüçlü devleri ve ipekli kumaşları fazlasıyla (önümüze) getirdiler." (T: G3/4). Eski Uygur Türkçesinde qoduz sözcüğü “dul kadın” anlamında kullanılmıştır. […] yılqısın barımın qıızın qodozun kelürtim. “(Onları yendim ve) at sürülerini, kızlarını (dul) kadınlarını, alıp getirdim.” (EDPT: 608) Divanü Lûgati‟t-Türk‟te ise qudhuz “dul kadın” (DLT I: 365), ve qudhuz kökünden türeyen qudhuzlan- “dul karı ile evlenmek” (DLT II:267, 268) şeklinde tespit edilmiştir. 2.4. qunçuy “prenses < Çin. kung çu” Orhun Yazıtları‟nda qunçuy “prenses” anlamında geçmektedir. […] ögüm qatun ulayu öglerim ekelerim keliŋünüm quunçuylarım bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti. "[...] annem Hatun başta olmak üzere (diğer) annelerim, ablalarım, prenseslerim, bunca hayatta kalanlar cariye olacak idi." (KT: K9). […] siŋilim quunçuyuġ birtimiz. […] kız kardeşim prensesi verdik. (KT: D20). �qunçuy sözcüğü Divanü Lügati't Türk'te "Hatun'dan bir derece aşağıda bulunan kadın, bike, prenses" (DLT-III: 240) anlamında tespit edilmiştir. 2.5. küŋ “kadın köle, cariye” […] eşilik qıız oġlin küŋ boltı " […] Hanım olacak kız evlâdınızı cariye yaptınız." (KT: D7). […]ögüm qatun ulayu öglerim ekelerim keliŋünüm quunçuylarım bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti. "[...] annem Hatun başta olmak üzere (diğer) annelerim, ablalarım, prenseslerim, bunca hayatta kalanlar cariye olacak idi." (KT: K9). Orhun Yazıtları‟ndan sonra Uygur Türkçesinde ise küŋ “karavaş, cariye” anlamındadır (EUTS: 82). Kutadgu Bilig‟de de bu sözcük değişmeden yaşamış; küŋ “cariye” anlamında karşılanmıştır. Bu sözcük çağdaş Türk dillerinden Kırgız Türkçesinde küŋ “köle kadın; cariye” (KS: 538); küŋ “esire; cariye” (KLS: 128) biçimiyle yaşamaktadır. 2.6. küŋlüg “cariyeli, hizmetçili” Küŋlüg sözcüğü Orhun Yazıtları‟nda “cariyeli, hizmetçili” anlamında kullanılmıştır. Ol ödke quul quulluġ küŋ küŋlüg bolmış erti. “O devirde köleler (bile) köleli olmuş idi” (BK: D18). �3. “Kadın”la ilgili Akrabalık Bildiren Terimler 3.1. Kan Yoluyla Akrabalık Bildiren Terimler 3.1.1. ög “anne, üvey anne” “Anne” anlamına gelen ve en eski Türkçe olan ög sözcüğü (EDPT: 99) Orhun Yazıtları‟nda ög “anne; üvey ana” biçiminde geçmektedir. […] ögüm qatun ulayu öglerim ekelerim keliŋünüm quunçuylarım bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti. "[...] annem Hatun başta olmak üzere (diğer) annelerim, ablalarım, prenseslerim, bunca hayatta kalanlar cariye olacak idi." (KT: K9). Bu sözcük Uygur Türkçesinde ög "anne" anlamında geçmekte (EUTS: 98); bu dönemden sonra yerini ana sözcüğüne bırakmıştır (EDPT: 99). Ög sözcüğü Çağdaş Türk dillerinde kökeni ög olan öksüz sözcüğünde yaşamaktadır. 3.1.2. ögsüz “öksüz, anasız” [...] ögsüz akin binip tokuz eren sançdı, ordug birmedi. “...öksüz kıt (at)ına binip tokuz eri mızrakladı, karagâhı (düşmana) vermedi.” (KT: K9). Bu sözcük, Türkiye Türkçesinde ve Azeri Türkçesinde öksüz “annesini veya babasını kaybetmiş çocuk, yetim; bedbaht (AZTS: 943); Gagauz Türkçesinde üüsüz “öksüz; annesiz” (GTS: 252); Karaçay-Balkar Türkçesinde öksüz “öksüz” (KMTS: 316); Karaçay-Balkar Türkçesinde öksüz “öksüz” (Li �1999: 123); Tatarca üksiz “öksüz, annesiz” (TATS: 473); Kumuk Türkçesinde öksüz (Li 1999: 123); Başkurt Türkçesinde ükhiiz “öksüz; annesiz” (TLS: 676); Nogay Türkçesinde öksiz “öksüz” (Li 1999: 123); Hakas Türkçesinde ökiis “öksüz” (HTS: 334); Kırgız Türkçesinde öksüs, ösküs “öksüz” (Li 1999: 123); Özbek Türkçesinde öksiz "anne-babasız; yetim; bahtsız" (ÖTİL V: 146); Karay Türkçesinde (k) öksüz, öksiz “öksüz” (KRPS: 438); Altay Türkçesinde ösküs “öksüz” (ATS: 145); Tuva Türkçesinde ösküs “öksüz” (TUTS: 87) şeklinde yaşamaktadır. 3.1.3. siŋil "küçük kız kardeş" Orhun Yazıtları'nda "küçük kız kardeş" anlamı karşılayan bu sözcük, siŋil şeklinde tespit edilmiştir. […] siŋilim qunçuyuġ birtimiz "[…] küçük kız kardeşim prensesi verdik" (KT: D20). Uygur Türkçesinde siŋil sözcüğü "küçük kız kardeş" (EUTS: 206) anlamında tespit edilmiştir. Divanü Lûgati't-Türk'te de siŋil "kocanın kendinden küçük kız kardeşi" şeklinde geçmektedir (DLT-I: 457). Siŋil sözcüğü Çağatay Türkçesinde ise "küçük hemşîre" anlamıyla karşılanmaktadır (LÇTO: 552). Siŋil sözcüğü, çağdaş Türk dillerinden Türkiye Türkçesinde (ağ.) silik “kız kardeş” (DS: 3634); Türkmence (ağ.) siŋli “kız kardeş” (Li 1999:176); Tatar Türkçesinde siiŋiil " küçük kız kardeş" (TATS: 270); Halaç Türkçesinde siŋli (Li 1999: 177); Başkurt Türkçesinde hiinlii “küçük kız kardeş; kız yeğen” (Li 1999: 176); Nogay, Kazak Türkçesinde ise siŋli "(ablaya karşı) �küçük kız kardeş" (Li 1999: 176); Kırgız Türkçesinde siŋdi "küçük kız kardeş (büyük kız kardeşe nispeten olup, erkek kardeşe nispeten değildir)" (KS: 655); Özbek Türkçesinde siŋil "küçük kız kardeş" (ÖTİL III: 509); Yeni Uygur Türkçesinde siŋil "küçük kız kardeş" (YUTS: 355); Karakalpak Türkçesinde ise siŋli "(ablaya karşı) küçük kız kardeş" (Li 1999: 176); Karayca (tk) siŋil “küçük kız kardeş” (KRPS: 475); (h) silli “kız kardeş” (KRPS: 474); Sarı Uygur Türkçesinde sıŋnı “küçük kız kardeş” (Li 1999: 177); Altay Türkçesinde sıyın “küçük kız kardeş” anlamında kullanılmaktadır. Çuvaş Türkçesinde ise şiiliim "küçük kardeş; küçük kız kardeş” (ÇS: 155) biçiminde yaşamaktadır. 3.1.4. çıqan “teyzezade, kuzen” Orhun Yazıtları‟nda çıqan sözcüğü “teyzezade, kuzen” anlamında tespit edilmiştir […] tabġaç kaġan çıqanı çaŋ senün kelti. “Çin imparatorunun yeğeni General Çang geldi.” (KT: K13). Divanü Lûgati‟t-Türk‟te çıqan "teyze oğlu" (DLT: 402; NF: 72); çıġan "teyze çocuğu" (Li 1999: 183) biçiminde geçmektedir. Günümüz Türk dillerinden Türkmen Türkçesinde çıqan sözcüğü Eski Türkçedeki şekli ve anlamıyla yaşamaktadır. Çıqan “iki kardeşin (kadın) çocukları arasındaki akrabalık ilişkisi, kuzen” (TTS: 120); Özbek Türkçesinde çıqån "kız �arkadaş (ÖTİL IV: 501); Karakalpak Türkçesinde şıqan "kız arkadaş"; Sarı Uygur Türkçesinde çıqan aqa, çıqan ene "kuzen (Li 1999: 183); Yakut Türkçesinde sıgan “kuzen, kuzin” anlamında kullanılmaktadır (Li 1999: 184). 3.1.5. eke “abla” Clauson'da "(birine göre) kendisinden yaşça büyük ve babasından yaşça küçük olan yakın akraba" yani "yaşça küçük hala" ve "abla" anlamlarına sahip olan sonraları sadece "abla" anlamını taşıyan bu sözcük (EDPT: 100), Orhun Yazıtları'nda eke "abla" biçiminde geçmektedir. […] ögüm qatun ulayu öglerim ekelerim keliŋünüm quunçuylarım bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti. "[...] annem Hatun başta olmak üzere (diğer) annelerim, ablalarım, prenseslerim, bunca hayatta kalanlar cariye olacak idi." (KT: K9). Eke sözcüğü, Uygurca'da da "abla" (EUTS: 70) anlamında kullanılmıştır. Divanü Lûgat'it-Türk'te de eke "abla; görümce, baldız (kocanın veya karının ablası)" anlamında geçmektedir (DLT: 86, 90 III: 7). Çağatay Türkçesinde, eke sözcüğünden türeyen ekeci "abla" (Li 1999: 173); egeçe “büyük hemşîre, abla" anlamlarında kullanılmıştır (LÇTO: 71). Eke sözcüğü çağdaş Türk dillerinden Türkiye Türkçesi ağızlarında egeç, egeçi, eci "abla" (DS V: 1661, 1672); Türkmen �Türkçesinde ekeci "kocanın ablasına seslenme biçimi" (Li 1999: 173); Halaç Türkçesinde äkä "hala", äkäçi "erkek kardeşin karısı" (Li 1999: 174); Karaçay-Balkar Türkçesinde egeç "kız kardeş" (KMTS: 190); Tatar Türkçesinde igäç “kız yeğen" (TATS: 102); Kumuk Türkçesinde egeçi "hala, tezye" (Li 1999: 174); Hakas Türkçesinde igeçi "görümce" (HTS: 214); Özbek Türkçesinde egäçi "abla; abla (yaşça büyük kadına kadının seslenmesi)" (ÖTİL V: 19); Yeni Uygur Türkçesinde ägiçe “abla" (YUTS: 121); Sarı Uygur Türkçesinde (M) exke (?) "abla(m)", yexke "yaşça büyük kadın", Suy. (T) heke "abla(m), (saygı ile) kadın, hanım", Suy. (L) ehke-sıŋnı, hikesıŋnı "kız kardeşler"; (Li 1999: 174); Yakut Türkçesinde (S) aġas "abla; baba tarafından yaşça büyük kadın akraba", Yak. (B) aġas "abla" (Li 1999: 174); Çuvaş Türkçesinde akka "abla” (ÇS: 2) şeklinde yaşamaktadır. Eke sözcüğü Orhun Yazıtları‟ndan günümüze kadar bazı ses değişiklikleri geçirerek çağdaş Türk dillerinde de kullanılan kadın akraba terimlerindendir. 3.2. Evlilik Yoluyla Akrabalık Bildiren Terimler 3.2.1. keliŋ “gelin” Kel- “gelmek” fiilinde “(aileye) gelen kişi” anlamında türemiş bir akrabalık terimi olan bu sözcük, “birinin küçük erkek kardeşinin veya oğlunun karısı” anlamında kocanın ağabeyi veya babası tarafından kullanılır. Fakat bu sözcük, daha �genel olarak “gelin (düğündeki)” anlamında kullanılır (EDPT: 719). Bu sözcük, Orhun Türkçesinde […] ögüm qatun ulayu öglerim ekelerim keliŋünüm quunçuylarım bunça yeme tirigi küŋ boltaçı erti. "[...] annem Hatun başta olmak üzere (diğer) annelerim, ablalarım, prenseslerim, bunca hayatta kalanlar cariye olacak idi." (KT: K9). Bu sözcük, Uygur Türkçesinde kälin “gelin” (EUTS: 70); Divanü Lûgati‟t-Türk‟te ise kelin “gelin” (DLT I: 404; III 12, 242) şeklinde tespit edilmiştir. Keliŋ sözcüğü çağdaş Türk dillerinin çoğunda "düğündeki gelin; oğulun karısı" anlamında kullanılmaktadır. Türkiye Türkçesinde gelin “evlenme için hazırlanmış, süslenmiş kız veya kadın; bir kimsenin oğlunun karısı; aileye evlenme yoluyla girmiş kadın”; Azeri Türkçesi gelin “gelin; (kayın valide de kayın babaya göre) oğulun eşi; çok güzel, süslü, beğenilen şey; oyuncak bebek” (AZTS: 486); Gagauz Türkçesinde gelin “gelin; genç kadın; nişanlı” (GTS: 101); Türkmence gelin “gelin” (TTS: 248); Halaçça kälün, kälin, käliin “gelin (düğündeki)” (Li 1999: 317); Karaçay-Malkar Türkçesinde kelin “gelin” (KMTS: 253); Tatar Türkçesinde kilän “gelin” (TATS: 149); Başkurtça kiliin “gelin (oğulun karısı); küçük erkek kardeşin karısı” (Li 1999: 316); Kazak Türkçesinde kelin “gelin” (HTS: 226); Nogay Türkçesinde kelin “gelin (oğulun karısı); erkek kardeşin karısı” (Li 1999: 315); Hakas Türkçesinde kiliin “gelin” (HTS: �244); Kırgızca kelin “gelin; gen kadın” (KS: 434); Özbek Türkçesinde kelin "yeni evlenmiş genç kadın; gelin (oğlunun karısı); küçük kardeşin karısı; yaşça küçük akrabanın karısı" (ÖTİL II: 346); Yeni Uygur Türkçesinde kälin “gelin”; kälinçek “gelin; yeni evli gelin (genç gelin) (YUTS: 197); Karakalpak Türkçesinde kelin “gelin (oğulun karısı)” (Li 1999: 316); Karay Türkçesinde (k) k′elin “gelin (düğündeki)" (KRPS: 390); Sarı Uygur Türkçesinde k′elin “gelin (oğulun karısı)” (Li 1999: 316); Altay Türkçesi kelin “gelin” (ATS: 104); Tuv Türkçesinde kelin “gelin” (TUTS: 67); Yakutça kiyit, kiyiit caxtar “gelin (Li 1999: 316); Çuvaş Türkçesinde kin “gelin; oğul karısı” (ÇTS: 112). 3.2.2. yutuz “eş, zevce, harem” Orhun Yazıtları'nda bu sözcük "eş, zevce, harem" anlamında kullanılmıştır. [...] oġılin yutuzin anta altım (BK: D38) [...] çocuklarını (ve) kadınlarını orada gasp ettim. Eski Uygur Türkçesinde ise yutuz "zevce, eş" (EUTS: 199) anlamında geçmektedir. 4. “Kadın” Kavramı ile ilgili Unvanlar 4.1. Ġlbilge “Bilge kağanın eşinin unvanı” İlteriş Kaġanıġ ögüm İlbilge Katanuġ teŋri töpüsinte tutup yügerü kötürmiş erinç. “İlteriş Hakanı (ve) annem İlbilge Hatunu göğün tepesinden tutup (daha) yükseğe kaldırmışlar muhakkak ki” (KT: D11). �5. “Kadın” Kavramı ile ilgili Mitolojik Öğeler 5.1. umay “tanrıça adı; Türk mitolojisinde doğum ve bereketin sembolü olan en önemli tanrıça” Umay sözcüğü Orhun Yazıtları‟nda “tanrıça adı” anlamında kullanılmıştır. umay teg ögüm qatun qutıŋa, inim Kül Tigin er at bultı. “Umay gibi annem hatunun kutu sayesinde, kardeşim Kül Tigin erkeklik adını elde etti. (KT: D31). Çağdaş Türk dillerinden Kırgız Türkçesinde umay “efsanevî bir kuştur ki yuvasını havada yapar, hümâ; çocuklar hâmisi olan efsanevî bir kadın” (KS: 783); Karaçay-Malkar Türkçesinde umay biyçe “kadın ve çocukları koruyan tanrıça” (KMTS: 418) biçiminde yaşamaktadır. 6. “Kadın” Kavramı ile ilgili Fiiller 6.1. küŋed- “cariye olmak” küŋ “kadın köle, cariye” isim kökünden türeyen sözcüğü küŋed- fiili Orhun Yazıtları‟nda “cariye olmak” anlamında kullanılmıştır [...] bodunuġ küŋedmiş quuladmış bodunuġ [...] “[...] halkı, cariye olmuş, kul olmuş halkı [...]” (KT D13). Bu sözcük günümüz Türk dillerinden Türkmen Türkçesinde kündele- “pranga, kelepçe vurma” (TTS: 429) biçiminde yaşamaktadır. �7. “Kadın” Kavramı ile ilgili Ġkilemeler 7.1. qız qoduz “kız kadın” İkilemeler bakımından zengin olan Orhun Yazıtları‟nda kadınla ilgili ikilemeler de kullanılmıştır. Ol yerke ben Bilge Tunyukuk teğürtük üçün sarıġ altun, ürüŋ kümüş, qız qoduz, eğri tebi, aġı buŋsuz kelirti. " O topraklara (Türk halkını ben Bilge Tunyukuk götürdüğüm için sarı altınları, beyaz gümüşleri, kızları kadınları, hörgüçlü devleri ve ipekli kumaşları fazlasıyla (önümüze) getirdiler." (T: G3/4). 7.2. küŋ quul “cariye ve köle, kul köle” […] kaġanı ölti, bodunı küŋ quul boltı. “[…] kağanı öldü, halkı (da) kul köle oldu” (KT: D20). 7.3. küŋedmek kuladmak “cariye ve köle olmak; kul köle olmak” Yeti yüz er bolup elsiremiş, kaġansıramış, bodunuġ küŋedmiş quladmış […] "Yediyüz kişi olup, hakansız kalmış halkı cariye olmuş, kul olmuş halkı..." (KT: D13) �Sonuç Türkçenin sözvarlığı içerisinde geniş bir yer tutan "kadın" kavramı, Orhun Yazıtları'nda da bu zenginliği göstermektedir. Orhun Yazıtları'nda kadınla ilgili sözvarlığı incelendiğinde Türkçenin Orhun Yazıtları'ndan sonra geniş coğrafyalara yayılması buna zenginleşmesini, istinaden bugünkü çeşitli Türk kollara dillerine ayrılmasıyla baktığımızda tanıklamaktayız. Özellikle akrabalık terimleri bakımından zengin olan Türk dili, "kadın" için kullanılan akrabalık terimleri ve diğer kavramlar bakımından da oldukça çeşitlilik göstermektedir. Orhun Yazıtları'nda tespit ettiğimiz sözcüklerin on yedisi isim çıqan “teyzezade, kuzen”; eke “abla”; qatun “katun, kağan eşi”; keliŋ “gelin”; eşilik “hanım olacak, hanım olmaya lâyık”; qıız “kız”; qođuz “dul kadın” qunçuy “prenses”; küŋ “kadın köle, cariye”; küŋlüg “cariyeli, hizmetçili”; ög “anne, üvey anne”; ögsüz “öksüz, anasız”; siŋil “kız kardeş”; umay “tanrıça adı”; yutuz “eş, zevce, harem”; il bilge “Bilge kağanın eşinin unvanı”; siŋil "küçük kız kardeş"); biri fiil (küŋed- “cariye olmak”); ikisi de ikileme (qıız qoduz "kız, kadın"; küŋ kul "cariye ve köle, kul köle") şeklindedir. Söz konusu sözcüklerden altısı kadın akrabalık adları, yine altısı kadının sosyal statüsü ifade eden sözcükler; ikisi ise kadın için kullanılan unvanlardır. Tespit edilen "kadın" ile ilgili söz varlığının bazıları sadece Türkçenin �tarihî dönemlerine özgü kalmış; bazıları sadece ağızlarda yaşıyor olsa da günümüze kadar gelmiştir. Kısaltmalar AL: Besim Atalay (1970): Abuşka Lûgati veya Çağatay Sözlüğü, Ankara. ATS: Emine Gürsoy Naskali, vd. (1999): Altayca-Türkçe Sözlük, Ankara. AZTS: Seyfettin Altaylı (1994): Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü, İstanbul. BK: Bilge Kağan Yazıtı. ÇS: H. Paasonen (1950): Çuvaş Sözlüğü, İstanbul. ÇTS: Bülent Bayram (2007): Çuvaş Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlük, Konya. DLT: Besim Atalay (1939-1940): Divanü Lûgati't-Türk Tercümesi I-III, Ankara. _____, (1943): Divanü Lûgati't-Türk Dizini "Endeks", Ankara. DS: Türk Dil Kurumu (1963-1982): Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü I-XII, Ankara. EDPT: Sir Gerard Clauson (1972): An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford. EUTS: Ahmet Caferoğlu (1968): Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, İstanbul. �GTS: G.A. Gaydarci vd. (1991): Gagauz Türkçesinin Sözlüğü, Ankara. HTS: Ekrem Arıkoğlu (2005): Örnekli Hakasça-Türkçe Sözlük, Ankara. KB: Reşit Rahmeti Arat (1947): Kutadgu Bilig I, Metin, İstanbul. _____, (1959): Kutadgu Bilig II, Tercüme, İstanbul. _____, (1979): Kutadgu Bilig III, İndeks, İstanbul. KMTS: Ufuk Tavkul (2000): Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü, Ankara. KRPS: N. A. Baskakowa, vd. (1975): Karaimsko-russkopol′skiy slovar′, Moskva. KS: K. K. Yudahin (1988): Kırgız Sözlüğü, Ankara. KT: Kül Tigin Yazıtı. KTS: Kenan Koç vd. (2003): Kazak Türkçesi Türkiye Türkçesi Sözlüğü, Ankara. LÇTO: (H.1298): Şeyh Süleyman Efendi, Lüġat-ı Çaġatay ve Türkii-i Ośmānii, İstanbul. NF: Aysu Ata (1998): Nehcü'l-Ferâdis III Dizin-Sözlük, Ankara. NRS: N. A. Baskakowa (1963): Nogaysko Russkiy Slovar’, Moskva. ÖTĠL: Özbek Tiliniŋ İzåhlı Luġati (2007): Özbekistan Respublikası Fenler Akademiyası Alişiir evayi Namıdaki Til ve Edebiyat Enstitüsü, Taşkent. �T: Tunyukuk Yazıtı. TATS:Fuat Ganiyev vd. (1997): Tatarca Türkçe Sözlük, Kazan Moskva. TKS: Gülzura Cumakunova (2005): Türkçe Kırgısça Sözlük, Bişkek. TLS: A. Bican Ercilasun vd. (1991): Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü, Ankara. TS I: Türk Dil Kurumu (1998): Türkçe Sözlük, Ankara. TS II: Türk Dil Kurumu (1963-1977): Tarama Sözlüğü I-VIII, Ankara. TTS: Talat Tekin vd. (1995): Türkmence Türkçe Sözlük, Ankara. TUTS: Ekrem Arıkoğlu vd. (2003): Tuva Türkçesi Sözlüğü, Ankara. YUTS: Emir Necipoviç Necip (1995): Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü, Ankara. Kaynaklar Altaylı, Seyfettin (1994): Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü, İstanbul: MEB Yayınları. Arat, Reşit Rahmeti (1979), Kutadgu Bilig III İndeks, İstanbul. Arıkoğlu, Ekrem (2005), Örnekli Hakasça-Türkçe Sözlük, Ankara: Akçağ Yayınları. �_____ (2003), Tuva Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu TDK Yay.: 822. Ata, Aysu (1997), Kısāsü‟l-Enbiyā II Dizin, Ankara: TDK Yayınları, _____, (1998), Nehcü‟l-Ferādis III Dizin-Sözlük, Ankara: TDK Yayınları. Atalay, Besim (1991), Divanü Lûgat-it-Türk Dizini, Ankara: TDK Yayınları. Baskakowa, N. A. (1963), Nogaysko Russkiy Slovar‟, Moskva. _____, vd. (1975): Karaimsko-Russko-polskiy Slovar′, Moskva. Bayram, Bülent (2007), Çuvaş Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlük, Konya: Tablet Yayınları. Binler, Mehmet Ziya (2007), Türk Dünyası Aile ve Akrabalık Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Selenge Yayınları. Caferoğlu, Ahmet (1993), Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Ankara: TDK Yayınları: 260. Clauson, Sir Gerard (1972), An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish, Oxford. Cumakunova, Gülzura (2005), Türkçe Kırgısça Sözlük, Bişkek: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Yay.: 74, Sözlük Dizisi: 2. Çağatay, Saadet (1962), “Türkçede 'Kadın' İçin Kullanılan Sözler”, TDAY-Belleten 1962, Ankara: TDK Yayınları. �Ercilasun, A. Bican vd. (1991), Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü, Ankara: Kültür Bakanlığı: 1371, Kaynak Eserler: 54. Erdal, Marcel (1991), Functional Approach Old Turkic Word Formation, A to the Lexicon, Harrassowıtz- Wiesbaden. Ersoy, Habibe Yazıcı (2012), Başkurt Türkçesinde “Kadın” ile İlgili Söz Varlığı, Konya: Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü. Gabain, A. Von. (2003), Eski Türkçenin Grameri, (Çev. Mehmet Akalın), Ankara: TDK Yayınları. Ganiyev, Fuat vd. (1997), Tatarca Türkçe Sözlük, KazanMoskva. Gaydarci G.A. vd. (1991), Gagauz Türkçesinin Sözlüğü, Ruşçadan Aktaranlar: İsmail Kaynak, A. Mecit Doğru, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay.: 1294, Türk Dünyası Edebiyatı Dizisi: 16. Göksel, Burhan (1993), Çağlar Boyunca Türk Kadını ve Atatürk, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. Gömeç, Saadettin (1999), Kök Türk Tarihi, Ankara: Akçağ Yayınları. Karahan, Akartürk (2006), “Tarihi Türk Dilinin Söz Varlığına Katkılar: Kadınla İlgili Kelimeler Üzerine”, Ankara: Bilkent Üniversitesi l. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı Bildiriler. �Kazak Tiliniŋ Tüsindirme Sözdigi (2008), Kazakistan Respublikasınıŋ Madeniyet Xane Akparat Ministrligi Til Komiteti, Almatı. Koç, Kenan vd. (2003), Kazak Türkçesi Türkiye Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Akçağ Yayınları. Li, Yong-Sŏng (1999), Türk Dillerinde Akrabalık Adları, İstanbul: Simurg Yayınları. Naskali, Emine Gürsoy, vd. (1999), Altayca-Türkçe Sözlük, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu TDK Yay.: 725. Necip, Emir Necipoviç (1995), Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü, Rusçadan Çev. İklil Kurban, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu TDK Yay.: 615. Özbek Tilinin İzahlı Lugati I/II. Moskva: 1981. Paasonen H. (1950): Çuvaş Sözlüğü, Çev. Türk Dil Kurumu Çevirmenleri, İstanbul: İbrahim Horoz Basımevi. Pilancı, Hülya (2002), “Anadolu Ağızlanrında Kadın İçin Kullanılan Sözler Üzerine Bir İnceleme”, Kadın/Woman 2000 Kadın Araştırmaları Dergisi, Journal for Woman Studies, Doğu Akdeniz Üniversitesi Yay., C.III, S. 2. Rásonyı, László (1963), “Türklükte Kadın Adları”, TDAYBelleten 1963, Ankara: TDK Yayınları. �Sağ, Vahap (2001), "Tarihsel Süreç İçerisinde Türk Kadını ve Atatürk", C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, C. 2, S. 1: 11-12. Savcı, Kemal (2001), Cumhuriyetin 50. Yılında Kadın, Ankara: Cihan Matbaası. Sevinç, Necdet (1987), Eski Türkler'de Kadın ve Aile, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı. Şeyh Süleyman Efendi (H.1298). Lüġat-ı Çaġatay ve Türkii-i Osmānii, İstanbul. Tavkul, Ufuk (2000), Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu TDK Yay.: 770. Tekin, Talat (1960), “„Amca‟ ve „Teyze‟ Kelimeleri Hakkında”, TDAY-Belleten 1960, Ankara: TDK Yayınları. _____, vd. (1995), Türkmence Türkçe Sözlük, Türk Dilleri Araştırma Dizisi: 18, Ankara: Simurg Yayınları. _____, (2003), Orhon Yazıtları - Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk, Yıldız Dil ve Edebiyat Dizisi: 1, İstanbul. Yudahin, K. K. vd. (1988): Kırgız Sözlüğü, Atatürk Kültür, Çev.: Abdullah Taymas, Ankara: Dil ve Tarih Yüksek Kurumu TDK Yay.: 121. �Ekler Tablo 1: Orhun Yazıtları’nda Kadınla Ġlgili Söz Varlığının Çağdaş Türk Dillerindeki Karşılıkları Orhun Yazıtları çıġan Türkiye T. eke eşilik (ağ.) egeç, egeçi, eci qatun kelin qıız ögsüz siŋil kadın gelin kız öksüz silik ġız öksüz Azeri T. ġadın Gagauz T. kadına gelin ekeci xātın Halaç T. äkä kişi gelin ġiiz kälün, kälin, qiiz käliin Karç.-Balk. T. egeç qatın Türkmen T. çıqan Kırım Tat. T. qadın Tatar T. igäç xatın Kumuk T. egeçi qatın Başkurt T. qatın Kazak T. qatın Nogay T. xatın igeçi Hakas T. çıqån Karakalpak T. egäçi ägiçe Yeni Uyg. T. şıqan Karay T. Sarı Uyg. T. çıqan aqa, exke, yexke çıqan ene eşilik aġas akka öksüz qız üksiz qız öksüz qıź ükhiz hiinlii siŋli xıs ökiis öksüs, siŋdi ösküs öksiz siŋil qiiz qatın k′elin qız qatın k′elin xotun siiŋiil öksiz kelin kälin, kälinçek kelin kelin umay biçe qız xåtin qatun, xotun qatın qadın sıgan qız qız kelin küŋ siŋli qiz siŋil qız siŋli öksüz, siŋil, öksiz silli qız qıs qıs ösküs qıs ösküs sıŋnı sıyın kiis kin umay siŋli öksüz qız qadıt kündele- qız kelin Tuva T. Çuvaş T. kiliin küŋed- üüsüz qatın Altay T. Yakut T. kilän xat Kırgız T. Özbek T. kelin küŋ xiir şiilliim umay �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2168 Title A name given to the resource ORHUN YAZITLARI’NDA KADINLA İLGİLİ SÖZ VARLIĞI Author Author YAZICI ŞAHİN, Serpil Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Orhun Yazıtları, Kadın, Söz Varlığı. ÖZET Türk dilinin tarihî sözvarlığı içerisinde, zengin bir biçimde karşılanan "kadın" kavramı, doğrudan "kadın" sözcüğünü karşılamasının yanı sıra çeşitli adlandırmalarla kadının o toplumdaki yerini, sosyal statüsünü ve yaşantısını yansıtmaktadır. Türkçenin çeşitli adlandırmalar, birleşmeler ve ekleşmelerle zengin bir şekilde oluşturduğu “kadın”la ilgili söz varlığı, kadının tarihî görünümünü ve dil kültür değişim sürecini göstermektedir. Türk dilinin ilk yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları da Türkçenin yazılı olarak takip edebildiğimiz dönemi içinde "kadın" kavramı ile ilgili söz varlığını görebilmemiz, kadının sosyal statüsünü ve yaşantısının izlerini bulabilmemiz açısından oldukça önemlidir. Bu bildiride, Orhun Yazıtları'nda "kadın"la ilgili söz varlığı tespit edilmiş, ifade ettikleri ve tarihî süreç içerisinde kazandıkları anlamlarına göre incelenmiştir. Söz konusu kavramların -tespit edebildiğimiz ölçüde- tarihî metinlerdeki kullanılışı ve kazandığı anlamlar ele alınarak çağdaş Türk dillerinde bu sözcüklerin uzantıları ortaya konulmaya çalışılmıştır Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 803 Title A name given to the resource Orientalisms as the Basis for Collaboration with the Orient Author Author Elvir, Music Abstract A summary of the resource. After a long misunderstanding among the Balkan peoples, which has escalated in the last years of the previous century, begins the period of quest for cultural, historic and linguistic identifiers, which contribute to the versatile puritanization of the nations for a clearer marking of borders of the “national”, which, after a centuries-long interweaving of the inhabitants living in this region, should have been used for revitalization of the national identity of each of the peoples that gained independence in that period. In the case of the ex-Yugoslavian peoples this process is significantly radical, so marking out the borders of the national has assumed the meaning of distinction from the outward and not homogenization of the inward, which would eventually lead to cross-national alienation and animosity, which disables the renewed cooperation for the general well-being. Among the most important nationalistic identifiers are languages, whose filtration reflects the aspiration for proving the national authenticity and, of course, superiority. In order to alleviate the negative consequences and to prevent the cross-national alienation, it is necessary to guide the process of defining the “national” in a different direction, and, instead of looking for differences, look for similarities, which can bring peoples of the region closer to each other, and then open them to the region and the world. One of the common identifiers of Bosnian, Croatian, Serbian and Montenegrian language are orientalisms, which are a testimony to former strong connections of the peoples who communicate in the mentioned languages on one side, and the Eastern peoples on the other. Promotion and adequate presentation of this common characteristic of the ex-Yugoslavian languages may unite at least the linguists from the region in a common project, and then contribute to the increase of rating of the ex-Yugoslavian countries on the regional political, as well as economic-trade scene. Given the mentioned things, the process of regional bonding may begin with attaching the integrative role to the languages, raising of manifestation-demarcation function of the languages from the national to the regional level, and adopting common translation and promotional strategies directed at presentation of the oriental components found in the cultural heritage of the regional countries to the Eastern peoples - most of all to Turks, Iranians and Arabs - with the purpose of reminding them of the common past on the basis of which we could successfully build our common cultural, political and economic-trade future. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ff7893a1c7c158a4eccdc4034b9616ab.pdf cb9e4376b4765219c73bbae09064994f PDF Text Text Orta Öğretim Düzeyindeki Yabancı Öğrencilere Türkçe Kelime Öğretimi Erol SÖĞÜTLÜ Özet Yabancılara Türkçe öğretimi gün geçtikçe artarak devam etmektedir.Yabancılara Türkçe öğretiminde üzerinde durulması gerekli konulardan biri de kelime öğretimidir. Yabancılara Türkçe öğretimi yapabilmek için dili öğrenen kişiye, ders içinde hedeflenen kelimeleri öğretmek ve öğrendiği bu kelimeleri günlük hayatta kullanabilmesi çok önemlidir. Türkçe dersinde öğretilecek kelimeler, kişinin öğrendiği dili rahat kullanabilmesi için, o kültürün insanlarıyla iletişime geçebilmesi ve o dilin kültürünü daha iyi tanıması için gereklidir. Türkçe öğrenen yabancılara, ders içinde öğretilen bu kelimelerin dillerin üzerinde hem fikir olduğu dört temel beceri alanlarında kullanılabilmesi için farklı çalışmaların yapılması gereklidir. Bu çalışmada amaç ortaöğretim kurumlarında Türkçe öğrenen yabancılara ders esnasında öğretimi yapılacak kelimelerin hangi yöntemlerle öğretileceği ve kelime öğretimine yönelik ne gibi etkinliklerin yapılacağı üzerinde durulmuştur. Yabancılara Türkçe derslerinde mutlaka kelime öğretimi çalışmaları yapılmalıdır. Bu çalışmalar kelime bilgisinin artmasına yönelik olmalıdır. Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kelime öğretimine yönelik kullanılacak yöntemler ve yapılacak çalışmalar dilin kalıcılığı açısından son derece önem arzetmektedir. Anahtar Kelimeler: yabancılara Türkçe öğretimi, dilbilgisi, kelime öğretimi, yöntemler, kelime bilgisi.  Türk Dili ve Edebiyatı, Uluslararası Burç Üniversitesi, Saraybosna, ersogutlu@gmail.com. 1 �Vocabulary Instruction in Teaching Turkish as a Foreign Language at Secondary School Level Teaching Turkish to foreigners is becoming more dynamic thus bringing new perspectives to be unfolded in the field of foreign language teaching. One of the issues that need to be addressed in teaching Turkish as a foreign language (TFL) is vocabulary instruction. Teaching the target words and enabling the learners to use them in everyday life is a very significant element in TFL teaching. TFL learners need the vocabulary learned in TFL classes in order to be able to use the language fluently, to communicate with native speakers and to learn their culture as well. Different studies need to be done on the ability of TFL learners to use the acquired vocabulary productively in the four skills in the target language. Developing and identifying teaching strategies and techniques that maximize learners’ vocabulary acquisition and their ability to store and retrieve target vocabulary is an issue that that should the focus of more studies. This study addresses the issue of vocabulary teaching strategies that can be implemented in teaching Turkish as a foreign language at primary and secondary school level. It focuses on a description of methods and techniques accompanied by specific examples. Key words: teaching Turkish as a foreign language, grammer, vocabulary, vocabulary teaching, methods. 2 �Giriş Kelimeler, dillerin temelini meydana getirir. İnsanların kelime bilmeden birbirleriyle iletişime geçmeleri mümkün değildir. Kelime eksikliği veya kelime yetersizliği sorunu yaşayan dil öğrenimi yapan kişiler, öğrenmekte oldukları dili anlamada ve konuşmada sorunlar yaşarlar. Türk dilini öğrenen yabancılar bu dili aktif olarak kullanmak istiyorlarsa, yeterli düzeyde kelime bilgisine sahip olmaları zorunludur. Eğer dili öğrenen kişinin kelime bilgisi yeterli değilse; o kişi öğrendiği dili rahat kullanamaz. Yabancılara Türkçe öğretiminde dili öğrenen bu kişiler o dilin dilbilgisini çok iyi öğrenseler bile kelime bilgisi yetersiz ise; kelimeleri tanıma ve anlama imkanı yoksa o dili konuşan bireylerle sağlıklı bir iletişime geçmeleri mümkün değildir. Dilde duygular ve düşünceler iç içedir. Dil öğrenimi yapan kişiler tarafından duygular ve düşünceler, kelimeler sayesinde iletişim kurmak istediğimiz bireylere iletilir. İletişimin sağlıklı bir şekilde kurulmasında en temel vasıta muhakkak ki kelimelerdir. Kelimeler, istenilen mesajın karşımızdaki bireye ulaşabilmesinde çok hayati öneme sahiptir. Bundan dolayı YTÖ derslerinde kelime öğretimi üzerinde ayrıca durulması gerekmektedir. Kelimelerin dildeki telaffuzları üzerinde çok sık uygulamalı çalışmalar yapılmalıdır. YTÖ’nde ders materyalleri olarak hazırlanan ders kitapları, çalışma kitapları, flaş kartlar ve etkileşimli CD’ler mevcuttur. Bu belirtilen materyaller YTÖ’nde ders içerisinde kelimelerin öğretilmesinde temel baz alınacak kaynaklardır. Bu kaynaklar baz alınarak öğretimi yapılacak kelimelerin, dili öğrenen kişide kalıcı olabilmesi için daha farklı uygulamalar düşünülerek hayata geçirilmelidir. Dil öğrenimi yapan yabancı bireylerde, kelime öğretiminin sağlıklı yürüyebilmesi için o bireylerdeki kelime öğrenme süreci ders öğretmenleri tarafından sürekli olarak takip edilmelidir. Yabancılara Türkçe öğretimi dersi için işitsel ve görsel olarak çeşitli materyaller hazırlanmıştır. Hazırlanan bu materyaller Türkçe dersinde aktif olarak kullanılmaktadır. Yabancılara Türkçe öğretiminde dili öğrenen bireylerde kelime öğretimini geliştirmek için, kelime bilgilerini artırıcı çalışmalarda bulunmak son derece önemlidir. Dil öğrenimi yapan kişilerde kelime bilgisinin zenginleşip gelişmesi ihtiyaca binaen hayat boyu devam eder. Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde dili öğrenen bireylerin öğrenme şekillerinin farklı olduğunu göz önüne alarak farklı planlamalar yapılmalıdır. Öğrencilerin ilgilerine, ihtiyaçlarına ve dikkatlerine yönelik Türkçe kelime öğretimi etkinlikleri hazırlayıp ders içerisinde uygulamalı olarak yapılmalıdır. Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde öğretimi yapılacak Türkçe kelimeler, farklı argümanlarla ve yöntemlerle öğretilirse kelimelerin kalıcılığı sağlanmış olur. 3 �YTÖ (Yabancı dil olarak Türkçe Öğretimi) dersinde dil öğretim çalışmaları yapan öğretmenler çok yönlü ve donanımlı olmalıdır. YTÖ dersi veren öğretmenler, derste yeri geldiğinde tiyatrocu, yeri geldiğinde bir müzisyen, yeri geldiğinde bir sanatçı, yeri geldiğinde bir ressam olmalıdır. Öğretmen, Türkçe öğretiminin yapıldığı ortamı sürekli canlı, eğlenceli ve donanımlı hale getirmede çok önemli rolü bulunur. Öğrenci, Türkçe öğretiminin yapıldığı ortamı uygulama alanı olarak görmelidir.Türkçe öğretiminin yapıldığı ortamlar dil öğrenimi yapan kişilerin ilgiyle geldikleri ve zamanın bitmesini istemedikleri yerler haline getirilmesi gerekmektedir. 1 Yabancılara Dil Öğretiminde Kelime Öğretimi Yabancı dil olarak Türkçe Öğretimi üzerine yapılan çalışmalar son zamanlarda önem kazanmıştır. Yeni bir dal olan “Yabancılara Türkçe Öğretimi” adı altında yapılan çalışmalar çok yeterli değildir. Yabancılara Türkçe öğretiminde kullanılan ders kitaplarında ve Türkçe öğretiminin yapıldığı kurumlarda bazı konuların ele alınış ve veriliş biçimlerinde farklılıklar görülebilmektedir. Yabancılara bir dilin nasıl öğretileceği üzerinde uzun yıllar sürekli tartışmalar yapılmış ve farklı fikirler ortaya konmuştur. “Dil insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık, temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli antlaşmalar sistemi, seslerden örülmüş içtimâî bir müessesedir” (Ergin, 2004: 3). Kelimeler ya da sözcük diyeceğimiz kavram, dillerin öğrenilmesinde çok önemlidir. Kelimelerde duygular ve düşünceler yüklüdür. Kelime öğretimi, dil öğretiminin sağlıklı yapılabilmesi için üzerinde çok çalışılması gerekilen bir konu başlığıdır. Dilbilimciler ses, anlam, dizim ve biçim yönü bulunan kelime kavramında çok çeşitli tanımlamalar yapmışlardır. Türkçe Sözlük’te kelime, “anlamı olan ses veya ses birliği, söz, sözcük (Türkçe Sözlük: 1264)” olarak tanımı yapılmıştır. Korkmaz ise kelime kavramını şekil ve anlam bakımından irdeleleyerek kelimenin daha detaylı bir tanımını yapmıştır. Korkmaz’a göre kelime, “bir veya birden çok heceli ses öbeklerinden oluşan, aynı dili konuşanlar arasında zihinde tek başına kullanıldığında belli bir kavrama karşılık olan somut veya belli bir duygu veya düşünceyi yansıtan soyut yahut da somut ve soyut kavramlar arasında ilişki kuran dil birimi”dir (Korkmaz,1992:100). 4 �Kelimeler, insanın yaşadığı zaman dilimlerinde kazandığı tecrübelerin hafızada depolanmış şeklidir. Depolanması hafızalarda yapılan kelimeler, bireyin yaşadığı olayların ve hareketlerin sonucunda ortaya çıkar. Harris ve Spay kelimeleri “ifade edici” ve “alınan” olmak üzere iki grup altında toplamaktadır (Akyol,1997: 46-47). Harris ve Spay’in fikirlerine göre kelimeler, okuma ve dinleme yoluyla kazanılır. Konuşma ve yazma becerilerinin kullanılmasında ifade edici kelimelerden yararlanılır. Kantemir (1997: 178) kelimeyi, “ anlam taşıyan ve cümlenin kurulmasında etkin rol oynayan ses ya da sesler topluluğu” olarak tanımlar. Duyu organları aracılığıyla zihnin dıştan algıladığı nesneler ve imgelerin dille ifade edilme ihtiyacı ses, sözcük ve kavramları doğurmuştur. Sözcük ve kavram arasında sıkı bir ilişki vardır (Karatay, 2007:142). Sözcük, söylendiğinde onu karşılayan kavram akla gelir. Bunların oluşması için de nesnenin beyinde tasavvurunun bulunması ve bunu ifade eden bir sözün olması gerekir (Alperen, 2001: 39). Kelimeler, insan yaşantısının sonucu olarak hazıfalarla depolanır. Kişi, hafızasında depoladığı kelimeleri kullandığı ölçüde değer kazanır. Bir insanın kullandığı sözcüklerin tümüne sözcük dağarcığı denir (Vardar,1998: 190). Kelime dağarcığının veya kelime hazinesinin, önemli bir işlevinin olduğunu kişinin duygularını, düşüncelerini rahat bir şekilde ifade etmesinde ve söylenen her şeyi anlamasında görebiliriz. Kelime dağarcığı, bireyin öğrenme yaşantısı sonucunda bellekte depolanan birikimi ifade etmektedir (Güleryüz, 2002:13). Yabancı bir dil öğrenen öğrencilerde kelime hazinesinin zengin olması onların anlama, okuma, dinleme, konuşma ve yazma becerilerini diğer öğrencilere göre daha etkili kullanmaları doğaldır. Öğrencilerin dildeki kelime hazinelerinin zenginliği diğer derslerdeki başarısını ve insanlarla etkileşimini olumlu yönde etkilediği bilinen bir gerçektir. Öğrencilerin, okuduklarını veya dinlediklerini tam ve doğru olarak anlaması; anladıklarını, düşünüp tasarladıklarını söz ve yazıyla etkili bir biçimde anlatması kelime servetinin zenginliğine (Sever, 2000: 13) bağlıdır. Öğrencilerin kelime dağarcığını geliştirmelerinin en verimli ortamı dil dersleridir. Kelime dağarcığının yeterli zenginlikte olması gramer, fonoloji, morfoloji vb. konuların öğretilmesinde de önemli bir yer tutmaktadır. Aygün (1999:7) “ yeterli bir sözcük dağarcığı olmayınca ne fonetik ne de iletişim çalışmaları yürütülebilir.” diyerek kelime öğretiminde kelime bilgisinin önemine vurgu yapmaktadır. 5 �2 Yabancılara Türkçe Öğretiminde Kelime Öğretim Yöntemleri Yabancı dil öğretiminde bir dilin nasıl öğretileceği üzerinde dilin tarihi boyunca sürekli tartışmalar yapılmıştır. Yapılan bu çalışmaların sonucunda dili en iyi ve en hızlı şekilde öğretmek için yöntemler geliştirildi. Her bir yöntem diğer yöntemlerin alternatifi olarak ortaya çıktı. Yöntem, dil öğretiminin sistemli halde yapılmasını amaçlar. Buna göre yöntem, sözlükte “bir amaca erişmek için izlenen, tutulan yol, usul, sistem, prosedür, politika” ve “bilimde belli bir sonuca erişmek için bir plana göre izlenen yol, metot” olarak tanımı yapılmaktadır (http://tdkterim.gov.tr/bts/: 09.05.2013). Yöntem, bir yaklaşımın uygulamaya dökülmesidir ve yöntemi geliştirilen kuramcılar etkinlik türleri, öğretmen ve öğrenci rolleri kullanılacak malzeme ve izlence oluşturma konularında bir model oluştururlar ( Harmer,2007,Ricard ve Rodgers,2001). YTÖ derslerinde, Türkçe öğrenecek kişilerin hızlı ve kalıcı bir şekilde Türkçe kelimeleri öğrenmeleri için farklı yöntemler ve çalışmalar uygulanmalıdır. Yabancı dil öğretimi uygulamalarının başarısı; temel alınan ilkeler ve yöntemlerin sınıf içindeki kullanım koşullarına bağlıdır. Temel ilkeler; dil ve eğitim bilimcilerin çeşitli araştırmalar sonucu ulaştıkları bulgulara göre oluşturulmuş bir dizi önermedir. Bu önermeler, temel ilkelere uygun bir sınıf içi etkileşimini planlamak ve uygulamakla, yabancı dil öğretimindeki etkililikten söz edilebilir. Yabancı dil öğretimindeki ilkelerden biri dört temel dil becerisini geliştirmektir. Bu beceriler; dinleme, konuşma, okuma ve yazmanın işlevsel bütünlüğünden oluşmaktadır. Dili bir iletişim aracı olarak kullanmayı öğretirken bu dört temel becerinin birlikte yürütülmesi gerekmektedir (Demirel 1990: 23). Bu dört temel becerinin geliştirilmesine yönelik pek çok etkinlik vardır. Yabancı dil öğretiminde; belirlenen hedefler doğrultusunda sınıf içindeki etkinlikler, planlanarak uygulanabilir. Öğretilecek konuların belli bir sıraya konulması, bu konuların basitten başlayarak karmaşığa doğru, somut kavramlardan soyut olanlara doğru öğretilmesi ve böylelikle konular arasında bir ardışıklık bulunması dil öğretim programlarının temelini oluşturan diğer bir ilkedir (Demirel 1990: 24; 1997: 123). Yabancılara dil öğretimi üzerinde bir dilin nasıl ve ne şekilde öğretileceği hep tartışma konusu olmuştur. Çok dillilik, çok kültürlülük kavramlarının çok fazla önem kazandığı günümüz dünyasında dillerin öğretilmesi ve yaygınlaştırılmasında yeni teknikler, yöntemler üzerinde çalışmalar ve araştırmalar yapılmaktadır. 6 �Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde büyük önemi olan kelime öğretiminde, farklı yöntem ve tekniklerin kullanılması da son derece gereklidir. Yabancı dil öğretimi ile ilgilenenlerin, hiçbir yöntemin tutsağı olmamaları, öğretim amaçlarına uygun her yönteme, yararlanılabilir gözüyle bakmaları gerekmektedir. Yabancı dil öğretimi için yöntem seçme durumu söz konusu olduğunda, şu ya da bu yöntemi kesin bir biçimde ret ya da kabul gibi iki zıt eksende bulunmak yerine, mevcut bilgi birikiminden etkili bir biçimde yararlanma yolları araştırılmalıdır. Bu da yabancı dil öğreticilerinin, kuramsal yaklaşımlar ve bunların yöntem kavramı çerçevesinde uygulamaya dönüştürülmeleri konusunda analitik bilgiyle donatılmalarıyla mümkündür. Bu açıdan öğretmenlere herhangi bir yöntemin dayatılması yerine, öğretim amaçları doğrultusunda sağlam yöntem bilgisi verilmeli ve böylece onların kendi koşullarıyla tutarlı yöntemsel uygulamaları yapabilmelerini mümkün kılacak düzeyde bilgi ve becerilerle donatılmaları sağlanmalıdır (http://www.dil-ogretim-yontemleriyaklasim-ve yontem tartismasi.html). 3 Dil Öğretiminde Kelime Bilgisinin Geliştirilmesine Yönelik Etkinlikler Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde kelime öğretimine yönelik yapılacak çalışmalar çeşitlendirilerek uygulanmalıdır. Bu çalışmalara öğretmenlerden daha çok öğrenciler ön planda olmalıdır. Öğretmen, dersi yönlendiren ve ipuçlarıyla dersin zevkli işlenmesini sağlayacak pozisyonda olmalıdır. Kelime öğretimini artırıcı her türlü yöntemler ve çalışmalar Türkçe derslerinde kullanılabilmelidir. Burada amaç o yöntem ve çalışmaların öğrencilere faydalı olmasıdır. 3.1 Kelimelerin Kendi Dillerindeki Karşılığını Bulma ve Yazma YTÖ derslerinde daha önceden tesbiti yapılan kelimelerin, öğretimi belirlenen konular etrafında sıraya göre ve belli bir plan dahilinde işlenecektir. Konulara göre işlenecek bu kelimeler öğrencilere hedef kelimeler olarak verilmelidir. Bu hedef kelimelerin kendi dillerindeki anlamları öğrenciler tarafından bulunup kelime sözlük defterine yazılmalıdır. Anlamları sözlüklerden bulunup kelime sözlük defterine yazılan bu hedef kelimelerin tekrarları öğrenciler tarafından yapılmalıdır. Öğrencilerin hedef olarak belirlenen bu kelimelere aşina 7 �olmaları sağlanmalıdır. Bu çalışma öğretmen tarafından öğrencilere ödev olarak verileceği için bu çalışmanın takibi ders içerisinde mutlaka yapılmalıdır. 3.2 Kelimelerin Telaffuzlarını Yapma YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin kendi dillerindeki karşılıkları sözlükten bulunduktan sonra bu kelimeler öğrenciler tarafından sesli olarak tekrarlanmalıdır. Öğrenciler tarafından sesli olarak yapılan bu tekrarlamalar öğretmen tarafından mutlaka kontrol edilmelidir. Tekrarlamalar yapıldıktan sonra hedeflenen bu kelimelerin telaffuzlarında sıkıntı olan kelimeler sesli olarak öğretmen tarafından söylenilmeli ve yazılışları tahtaya doğru biçimde yapılmalıdır. Bunun dışında hedeflenen kelimelerin karşılıkları görsel kartlarla desteklenerek işitsel anlamda daha farklı dinleme etkinlikleri yapılmalıdır. 3.3 Kelimelerin Yabancı Dillerdeki Karşılığını Öğrenme YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin kendi dillerindeki karşılığı sözlük defterlerine bulunup yazıldıktan sonra kelimenin kendi anadilinin dışındaki anlamı sözlüklerden bulunup yazılmalıdır. Yazılan bu kelimelerin Türkçe karşılıkları görsel kartlarla öğrencilere gösterilmeli ve zihinde tutmaları sağlanmalıdır. Görsel kartlarla gösterilen bu hedef kelimeler tahtaya yazılarak öğrencilerden görsel kartlarla ilgili kelimeleri eşleştirmeleri istenir. Bu aktivite birkaç kere tekar edilerek yapılır. Birkaç kere tekrarı yapılan bu aktivitenin öğretmen tarafından farklı şekillerde değerlendirilmesi yapılarak öğrencilerin motive edilmeleri sağlanır. 3.4 Kelimeleri Tekrar Ederek Yazma YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin mutlaka tekrarı yapılmalıdır. Bu kelimelerin tekrarları belli sayılarda deftere yazılarak yapılacağı gibi konuyla ilgili olan kelimelerin baş harfleri verilerek belli sayıda sesli söylenmesi ya da deftere yazdırılması şeklinde de yapılabilir. Kelime tekrarları kartlara yazılarak veya farklı cümleler oluşturularak da yapılabilir. Hedef kelimelerin belirli sayıda tekrar edilerek yazılması bu kelimelerin zihinde kalıcı olmasına yönelik bir çalışmadır. 8 �3.5 Kelimeleri Görsel Kartlarla Göstermek ve Seslendirmek YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin öğrencilerin hafızalarında daha kalıcı olması için öğrencilerin önceden ilgili kelimelere ilişkin hazırlayıp getirdikleri resimleri kullanmak öğrencileri motive etmede önemli olacaktır. Öğrenciler tahtaya kaldırılır. Bir öğrencinin resime bakarak söylediği kelimeyi diğer öğrenci tahtaya yazar. Bu işlemin tekrarı birkaç öğrenciye yaptırıldıktan sonra 1-2 öğrenciden tekrarı yapılan bu kelimelerle resimlerin eşleştirilmesi istenir. Eşleştirilmesi yapılan kelimelerle resimlerin doğruluğunun da bir öğrenci tarafından kontrol edilmesi istenir. Böyle bir aktiviteyle 5-6 öğrencinin sınıf içi değerlendirilmesi yapılmış olur. En son ders için öğretmen, hazırlanmış hedef kelimelerin yer aldığı görsel kartları kullanarak kelimelerin zihinde kalıcılığı sağlanmış olur. 3.6 Kelime Öğretiminde Parçayı Okumak ve Yazmak YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin geçtiği diyalogun veya metnin öğrenciler tarafından belirli sayıda sesli olarak okunması ve defterlerine yazılması önceden ödev şeklinde verilmesi gerekiyor. Günümüz dünyası teknoloji ile çok ilgili olduğu için öğrencilerden kendi ses kayıtlarını görüntülü olarak kayda almaları istenebilir. Bu çalışma öğrenciyi, bu diyalog ve metne dikkatini daha çok vermesini sağlayacaktır. Ödev olarak verilen diyalog veya metin örnek okunması öğretmen tarafından yapıldıktan sonra sınıf içerisinde birkaç öğrenciye de okutulur. Güzel okumanın yapılabilmesi için mutlaka öğrencilerin değerlendirilmesi gerekiyor. En son olarak ilgili diyalog veya metinlerin bilgisayar ortamında sesli dinlemesi yapılmalıdır. Diyalog veya metinlerin sesli dinlemesi iki kere yapıldıktan sonra aynı parçalar öğrencilere “dakikada kaç kelime okursun?” şeklinde sorarak yarışma havasında okutulabilir. Bu okuma da hedef kelimelerin doğru okunuşunu çıkarabilmektir. 3.7 Kelime Öğretiminde Parçayı Dikte Ettirmek YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin geçtiği diyalog veya metinler öğrenciler tarafından ezberlenmesi istenir. Ezberi yaptırılan diyalog ve metinler sınıf içerisinde öğrencilere söylettirilir. 9 �Diyalog veya metinlerde geçen hedef kelimelerin telaffuzları öğretmen tarafından yapılır. Sınıfta zihinden söylenen diyalog veya metinler hazırlanan kağıtlara öğrenciler tarafından yazılır. Bu çalışma, öğrencinin ezbere söylediği diyalog veya metni kendi kendine aklından geçirerek herhangi bir yere doğru yazabilmesini hedefler. Bu şekilde dikte çalışması yapılacağı gibi ilgili diyalog veya metinler öğretmen tarafından sesli söylenerek de yapılabilir. Dikte yapma, farklı uygulamalar şeklinde de yapılabilir. YTÖ dersinde dikte çalışmasıyla, öğrencinin duyduğu cümleyi yazıya dökebilmesi ve kelimelerin yazılışlarını doğru yapabilmesi amaçlanmaktadır. Dikte etme, öğrenciler tarafından ezberlenen diyalog veya metinler, görüntülü olarak kayıt altına alma şeklinde de yapılabilir. Kayıt altına alınan bu çalışmalar sınıf bilgisayarında arşiv olarak tutulabilir. Değerlendirilmesi yapıldıktan sonra geriye dönük çalışmalar da dikkate alınarak öğrencilerin gelişimi öğretmen tarafından yakından takip edilebilir. 3.8 Müzikle ve Şarkılarla Kelime Öğretmek YTÖ derslerinde müzikle kelime öğretmek çok önemli bir yer tutmalıdır. Çünki müzik öğrencinin hemen hemen bütün duyularına seslenir. Öğrencilerin dili öğrenme anlayışları çok farklılık arzetmektedir. Öğrencilerin bu durumları, dil öğrenme farklılıkları, önceden tesbit edilerek çalışmalar hazırlanmalıdır. Müziksel yeteneği olan öğrenciler ortaokul düzeyinde daha ön plandadır. Müziksel zeka, sesler, notalar ve ritimlerle düşünme, farklı sesleri tanıma, yeni sesler ve ritimler üretme yeteneğidir. Bu zekâya sahip insanlar, yeni öğrendikleri bir dilin telâffuzunu yakalama ve kullanmada oldukça yeteneklidirler (Özden, 2002). YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin geçtiği şarkılar kelime öğretiminde önemli bir aktivitedir. Bu aktivite de kelime öğretiminde kullanılacak şarkılar ve bu şarkıların metinleri önceden hazır olarak elde tutulmalıdır. Şarkılardan yıl boyunca en iyi şekilde yararlanmak istiyorsak planlamanın çok iyi yapılması gerekmektedir. Bu planlama takvime bağlanırsa hedefe ulaşma da o kadar sağlam olacaktır. Müzik, çocukların ruh dünyalarına hitap edeceği için öğretimi yapılacak şarkılar özenle seçilmelidir. Seçilecek şarkıların derslerde işlenilen konuya paralel olması birinci öncelik olmalıdır. YTÖ derslerinde öğretimi yapılacak şarkı için ön hazırlıkların yapılması gereklidir. Sınıf ortamının, ses sistemi ve video sisteminin teknik aksaklıklar yaşanmaması için önceden kontrolü 10 �yapılmalıdır. Derste yapılacak çalışmaların, fotokopiler ve çalışma kağıtları gibi, ön hazırlıkların önceden yapılması gerekmektedir. 3.9 Kelime Öğretiminde Kelime Ağacı Oluşturmak Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde öğretilen kelimelerin öğrenciler tarafından tekrarlarının yapılabilmesi çok önemlidir. Çünkü tekrarlamalar kelime öğretiminde kalıcılığı sağlar. Öğrencilerin ders içinde öğrendikleri kelimeler onların gözü önünde olması gerekiyor. Bu sebepten dolayı Türkçe öğretiminin yapıldığı ortam olan sınıfların bir duvarına güzel bir ağaç resmi yapılmalıdır. Öğrenilen kelimelerin zihinde daha kalıcı olmasını sağlamak için her konunun sonunda hedef kelimeler farklı figürlerle kelime ağacına farklı öğrenciler tarafından yapıştırılmalıdır. Kelime ağacına yapıştırılan kelimeler renkli figürlerle hazırlanmalıdır. Kelime ağacına yapıştırılacak kelimeler belli periyotlar halinde ve öğretmenin belirlediği zamanda görevlendirilen öğrenciler tarafından yapılmalıdır. Kelime ağacı sürekli olarak öğrencilerin gözü önünde olacağı için estetik bir görünümle hazırlanmalıdır. 3.10 Kelime Öğretiminde Kelime Duvarı Hazırlamak YTÖ dersinin yapıldığı sınıfların bir duvarı öğrenciler tarafından öğrenimi yapılan kelimelerin yapıştırılması için düzenlenebilir. Kelime duvarı diyeceğimiz bu çalışmada duvara konulacak kelimelerin dil yapısına göre gruplandırılması öğretmen tarafından yapılmalıdır. Fiiller, sıfatlar, isimler, eşanlamlı kelimeler ve zıtanlamlı kelimeler olarak gruplandırılan kelimeler yeni bir duvar oluşturuyor gibi düzenli bir şekilde belirlenen kısma yapıştırılmalıdır. Kelime duvarına yapıştırılacak kelimeler renkli fişler şeklinde hazırlanıp yapıştırılmalıdır. Bu çalışmada yapıştırılması gereken kelimeler, kelime ağacında olduğu gibi konulara göre hazırlanıp, farklı öğrencilere görev verilerek ve düzenli aralıklarla kontrollü bir şekilde yapılmalıdır. Bu aktivitelerle sınıf kelimeler dünyası şeklini alacak ve öğrencilerin motivasyonunu daha da artıracaktır. Kelime duvarı oluşturmakla, öğrencilerin Türkçenin kelime yapısını yakından görmeleri ve buna göre cümle yapısında kullanmaları amaçlanmaktadır. Kelime duvarına konan kelimelerin kelime ağacından farkı ise kelimelerin sistemli olarak 11 �gruplandırılmış halde olmasıdır. Her öğrencinin ismi yazılan kelime kutularına atılan kelimeler, öğrencilerin hafızalarında olacağı için konuşmaları ve anlamaları kolaylaşacaktır. 3.11 Kelime Öğretiminde Kelime Kutusu Oluşturmak YTÖ dersi içinde öğretimi farklı aktivitelerle yapılan kelimeler sözlük defterinin dışında görselliğin ön planda olduğu bir şekilde bir havuzda toplanması faydalı olacaktır. Öğrencilerden öğrendikleri bu kelimeleri saklayabilecekleri kumbara şeklinde kartondan kutular yapmaları istenir. Bu kutular kare olarak, çok büyük olmayacak şekilde rengarenk hazırlanmalıdır. Hazırlanan bu kelime kutuları sınıf ortamında uygun bir yerde korunacaktır. Ders öğretmeni, belirli periyotlarla öğrencilerin öğrendikleri bu kelimeleri sınıf ortamında küçük kağıtlara yazdırarak kutunun içine atmalarını söyler. Böyle bir aktivitede öğrenci heyecanla ne kadar kelime öğrendiğini merak eder. Böyle bir aktivitede hedef öğrencilerin kumbarada para biriktirir gibi kelime biriktirmelerini sağlamaktır. 3.12 Kelimelerin Geçtiği Parçayı Ezberden Konuşmak YTÖ dersinde hedeflenen kelimelerin geçtiği diyaloglar veya metinler ezber yapılması için önceden ödev olarak verilmelidir. Öğretmen tarafından verilen bu ödevler öğrencilere sınıf içerisinde sesli olarak kontrollü bir biçimde okutulur. Dinleme bölümü de yapıldıktan sonra ezberden söylenecek diyalog veya metinler birkaç öğrenciye grup şeklinde yaptırılacağı gibi bireysel olarak da yaptırılabilir. Anlamı bilinmeyen kelimelerin, hedef kitleye göre, metin içerisine özenle yerleştirilmesi gerekmektedir. “Kumaş nasıl ipliklerin dokunmasıyla meydana geliyorsa; bir metin de doğru sözcüklerin, doğru anlatımların seçilmesiyle ve bunların özenle aynı yapı içerisine yerleştirilmesiyle meydana gelir” (Akbayır 2004, 11). 3.13 Kelimelerin Geçtiği Parçayı Ezberden Yazmak Hedeflenen kelimelerin yer aldığı metinler veya diyalogların sesli okunması, yazılması ve ezbere konuşulması işlemi yapıldıktan sonra öğrencilerin ilgili parçayı, kelimelerin doğru 12 �şekillerini zihninden geçirerek, öğretmen tarafından verilen kağıda veya defterlere yazmaları istenir. Bu yazma işlemi parçanın bütününü yazma şeklinde olabileceği gibi parça bütününü bozmadan hedef kelimelerin yazılması şeklinde de olabilir. Bu tarz aktiviteler dönüşümlü olarak öğrencilere yaptırılmalıdır. Ezberden konuşulan diyalog veya metinlerin yazıya zihinden kelimeleri geçirerek aktarılması son derece önemlidir. Böyle bir çalışmada amaç “Öğrencileri metinlerle karşılaştırmamızın nedenlerinden birisi de kelimelerin türlü anlamlarıyla karşılaşıp kelime hazinelerini geliştirmelerini sağlamaktır” (Özbay 2009, 180). 3.14 Kelime Öğretiminde Hedef Kelimelerle Proje Hazırlama Hedeflenen kelimelerle yapılacak çalışmalardan biri ise ders içinde işlenen konuların anlaşılıp anlaşılmadığını veya kelimelerin öğrenilip öğrenilmediğini tespit etmek için, öğretmen tarafından verilen kelimelerle ilgili proje ödevi hazırlayıp sınıf ortamında sunmaları istenir. Bu projenin hazırlanış şekli öğretmen tarafından öğrencilere duyurulmalıdır. Belli bir süre içerisinde hazırlanması istenen projenin en iyilerine değerlendirmenin dışında çeşitli şekillerde ödüllendirilebilirler. Bu projede amaç öğrencinin anlayabildiğini, birşeyler yapabildiğini ve bunu sunabildiğini anlayıp onure olmasını sağlamaktır. Bu projelerde hedef kelimelerin dışında başka kelimeler ilave etmeleri de istenebilir. Proje ödevleri çok düzenli, renkli ve orijinal hazırlanmalıdır. 3.15 Kelime Öğretiminde Uygulama Sahaları Oluşturmak YTÖ derslerinde hedeflenen kelimelerin kalıcılığını sağlamak için öğrencilerin öğrendikleri diyalog veya metinleri uygulayabilecekleri pratik alanları oluşturmak son derece önemlidir. Bu çalışmada öğrencilere sınıf içinde öğrendiği ve uygulama olarak yapacağı diyalog veya metnin yazım hali öğretmen tarafından verilir. Öğrenciler tarafından, uygulamanın yapılacağı uygun mekanlar ve kıyafetler hazırlanmalıdır. Bu aktivitenin uygulanacağı mekanlar mümkünse Türkçenin konuşulduğu mekanlar olmasına dikkat edilmelidir. Eğer böyle bir imkan yoksa mekan sahibine konuyu ayrıntılı olarak anlatarak kısa bir süreliğine mekanlarını bu uygulamada kullanmak için izin alınabilir. Öğrenciye bu konuda gerekli desteği okul ve ailesi 13 �sağlamalıdır. Uygulamanın yapılacağı mekanda konunun video çekimi de mutlaka yapılmalıdır. Yapılan bu çekim sınıfa izlettirilmeli ve gerekli değerlendirmeler yapılmalıdır. Bu çalışma yarışma şeklinde de uygulanabilir. Uygulama alanı bulma konusunda sıkıntı yaşanabileceğini varsayarak bu uygulamayı öğrenciler okul ortamında bütün alt yapıyı hazırlayarak drama şeklinde yapabilirler. Örnek elimizde öğretmenin hazırladığı “Lokanta’da” konusunda yapılacak bir diyalog var. Bu diyalog uygulama alanı bulamayan okulun yemekhanesinde canlı olarak uygulanabilir. Bunun gibi öğrencilerin günlük hayatta kullanacağı öğrendikleri diyaloglar veya metinler bu şekil bir çalışmayla pekiştirilebilir. 3.16 Kelime Öğretiminde Sözlük ve Sözlük Defteri Kullanmak Sözlük, bir dilin bütün veya belli bir çağda kullanılmış kelime ve deyimlerini alfabe sırasına göre alarak tanımlarını yapan veya açıklayan eser, lügat (TDK, 1988: 1338) olarak tanımlanmaktadır. Kelime öğretiminde sözlüğün önemli bir yeri vardır. Kelimelerin tanımları, açıklamaları, doğru kullanımları, anlam ayırıcıları sözlüklerde yer alır (Arı, 2006: 326). Sözlük kullanma alışkanlığı mutlaka kazandırılmalıdır. Kelime öğretiminden önce, öğrencilere sözlük kullanmayı öğretmek gerekir (Arı, 2006: 328) Sözlük kullanmanın nasıl olacağı öğrencilere söylenmelidir. Sözlükte kelimeler alfabe sırasına göre dizilmiştir. Sözlükte kelimeler ilgili kelimelerin baş harfleriyle bulunacağı gibi ilk heceleriyle de bulunabilir. Kelimelerin sözlük anlamlarının farklı şekillerde bulunabileceği uygulamalı olarak gösterilmelidir. Kelimelerin farklı anlamlarını veren sözlükler tercih edilmelidir. Derse gelmeden önce öğrenci tarafından ödev olarak verilen diyalog veya metindeki kelimelerin anlamları bulunulmalıdır. Metin işleyişi sırasında anlamı bilinmeyen kelimelere direkt sözlükten bakılması uygun değildir. Öğrencilerin yıl boyunca tuttuğu defterlerden bir tanesi de sözlük defteri olmalıdır. Öğretmen, öğrencilerden okul zamanında Türkçe kelimelerin anlamlarının tutulduğu (fiil, isim, sıfat, eşanlam ve zıtanlam) bir sözlük defteri hazırlamalarını ister. Bu sözlük defterleri baştan itibaren öğrenciler tarafından düzenli olarak numaralandırılmalı. Kelimeler, bu sözlük defterlerinde kayıt altına alınır. Kayıt altına alınacak kelimelerin nasıl tutulacağı ve defterlerin ne şekilde hazırlanacağı tahtada öğretmen tarafından öğrencilere gösterilmelidir. Ders içinde öğrenilen kelimeler sağlıklı bir şekilde sözlük defterinde tutulursa yıl sonunda öğrenci ne kadar 14 �kelime öğrendiğini tespit edebilir. Böyle bir çalışma hem öğretmenin hem de öğrencinin işini kolaylaştıracaktır. Aygün (1999, 5-16), öğrencilerin söz varlığını zenginleştirmek amacıyla tuttukları kelime defterlerinin dilbilimsel fonksiyonlarına göre (karşıtlar, eşanlamlılar, eşsesliler, kuralsız fiiller, edatlar, bağlaçlar, deyimler vs.) gruplanabileceğini belirtmiştir. Kelime defterlerinin tutulması sırasında bu türden gruplamalara gidilmesi, gerçekten de öğrencinin dili ayrıntılı bir şekilde analiz edebilmesini ve âdeta bir dilbilimci gibi çalışmasını sağlayabilmektedir. 3.17 Kelime Öğretiminde Oyunlar YTÖ dersinde Türk kültüründe yer alan oyunlardan bu gruba uygun olanlar seçilerek kelime öğretiminde kullanılmalıdır. Kelime öğretimi için seçilen oyunlar belli aralıklarla oynatılmalıdır. Oynatılan bu oyunlardaki kelimeler tekrarlanır. Yabancı dil öğretiminde oyunlarla her yaş grubundaki bireylere kelime öğretilebilir ancak farklı yaş grupları için farklı yöntemler kullanılmalıdır. Genel olarak bu oyunlar telaffuz ve sözcük bilgisini daha iyi pekiştirmek için sınıf içinde uygulanan etkinliklerdir (Demirel, 2008). Çocuk oyunları iletişim bağlamında oluşturulan sosyo-kültürel gösterimlerdir. Geleneksel Türk çocuk oyunlarının oluşturulmasında belli kalıp oyunlardan yararlanılabilir. Çocukların oyunlarla ilgili bilgileri kolayca hatırladıkları ve oyunlarını oynadıkları gözlenmiştir (Özdemir, 2006a). Uzun bir sürede öğretilebilecek bir kelimeyi oyunla daha kısa bir zamanda ve meraklandırarak öğretmek mümkündür. Oyun etkinlikleriyle yabancı dil öğrenenler kelimeleri farkında olmadan edinirler. Yabancılara Türkçe öğretimi derslerinde “sözcüklerin öğretilmesi için uzun bir süreç gerekir. İlk duyulduğunda kısa süreli belleğe alınan sözcükler, uzun süreli belleğe aktarılmazlarsa çabuk unutulurlar” (Çetinkaya, 2005). Kelime öğretimi çalışmalarında ders ortamında yapılacak oyunlar periyodik olarak kullanılmalıdır. Bu oyunlar kelime öğretiminde kelimelerin tekrarlanarak öğrenilmesine yardımcı olacaktır. 3.18 Kelime Öğretiminde Modelleme Yapma YTÖ derslerinde konu bitiminde öğrencilerin öğrendiği kelimelerin mutlaka çeşitli aktivitelerle tekrarlarının yapılması önemlidir. Modelleme yapma, öğrencilerin hedef kelimeleri 15 �kullanarak tekrarlama yapmaya yönelik bir çalışmadır. Örneğin “Müzik” konu başlığında Türk kültüründeki enstrümanlar, müzik türleri ve bazı popüler Türk şarkıcılar öğrenildi.Konu sonunda öğrencilerden Türk kültüründe öğrendikleri popüler şarkıcılar parçasına göre öğretimi yapılan kelimelerle kendi kültürlerinde olan popüler şarkıcılara uyarlama yapmaları istenir. Böylelikle o konuda geçen kelimelerin öğrencilerin zihninde kalıcılığı sağlanmış olur. Bu çalışma öğrencilerin anlama becerilerini göstereceğinden dolayı üzerinde durulması gerekilen önemli bir çalışmadır. 3.19 Kelime Öğretiminde Teknoloji Kullanımı YTÖ derslerinde kaynak kitap olarak kullanılan ders kitapları, çalışma kitapları ve kelime kartları bilgisayar ortamında da yer almaktadır. Öğrencilerin teknolojiyle içiçe olmalarından dolayı yararlanılabileceğimiz en önemli kelime öğretim yöntemlerinden bir tanesidir. Yabancı dil öğretiminde de geleneksel öğretim yöntemleri yerini bilgisayarların etkin kullanıldığı teknolojik yöntemlere bırakmıştır. Bilgisayarlar, hem öğretmenin bilgiyi sunumlarla bütün öğrencilere eşit paylaştırma imkanı sunmasını hem de öğrencilerin öğrenmesini hızlandırmasını sağlayan araçlar olmuştur (Uğuz, 2013). İnsan öğrenmelerinin %83’ü görme, %11’i işitme, %3,5’i koklama, %1,5’i dokunma ve %1’i de tatma duyularıyla gerçekleşmektedir. Bununla birlikte, insanlar okuduklarının %10’unu, işittiklerinin %20’sini, gördüklerinin %30’unu, hem görüp hem işittiklerinin %50’sini, söylediklerinin %70’ini ve yapıp söylediklerinin %90’ını hatırlamaktadır. Öğretim materyalleri ve yöntemleri ne kadar çok duyuya hitap ederse, öğrenme de o kadar kalıcı ve hızlı olmaktadır (Demirel ve Altun, 2012). Bilgisayarlar, eğitim etkinliklerini çeşitlendirerek, etkili ve eğlenceli öğrenmeyi sağlayan teknolojik materyallerdir. Görsel ve işitsel sunularla öğrencilerin ilgilerini çekebilen ve diğer teknolojik materyallerin (internet, etkileşimli CD, projeksiyon, akıllı tahta, ...) kullanımında etkin rol oynamaktadır (Kozikoğlu, 2013). Bilgisayarlar günümüzde dil öğretimin ayrılmaz bir parçası olmuştur. Dil öğretiminde vazgeçilmez bir materyal olan bilgisayarla her türlü görsel ve işitsel çalışmalar yapılabilir. Kelime öğretim çalışmalarında mutlaka bilgisayarla öğretim metodu kullanılmalıdır. Yabancı dil olarak Türkçe öğrenmek isteyen bireylerin ulaşabileceği seviyelerine göre metinler, tekrar çalışmaları, eğitsel oyunlar, çeviri programları, telaffuz çalışmaları vb. 16 �olanaklardan internet yardımı ile yararlanmaları mümkündür. Bu olanaklara, internet sayesinde hem hızlı ulaşmaları hem de sınıf ortamı dışında öğretmen kontrolü olmadan, bağımsız bir şekilde öğrencinin aktif öğrenmesi sağlamaktadır (Bayrak, 2013). 4 Sonuç Yabancılara Türkçe öğretimi son dönemlerde bu şekilde adlandırılmış yeni bir bilim dalı olarak kabul görmüştür. YTÖ alanında yapılan çalışmalar sürekli artarak devam etmelidir. Ders ortamında zengin materyal kullanımı olmalı ve farklı öğretim materyalleri kullanılmalıdır. Yabancılara dil öğretiminde üzerinde ehemmiyetle durulması gereken konu kelime öğretimidir. Kelime öğretimini sağlıklı yapabilmek için öğretmen derste kullanacağı bütün yöntemleri ve aktiviteleri en iyi şekilde planlamalıdır. Dil öğretiminde öğrencilerin her birinin farklı dünyaya sahip oldukları unutulmamalıdır. Öğrencilerin derste motivasyonları ve moralleri her zaman iyi olmalıdır. Öğretmen ile öğrenciler arasında sıcak bir diyaloğun olması dil öğretimini kolaylaştıracaktır. Kelime öğretimi, dili öğrenen bireylerin diğer bireylerle iletişim kurması için gereklidir. Kelime bilgisinde sorunlar yaşayan öğrenci öğrendiği dilin bireyleriyle gerekli iletişimi sağlıklı kuramaz. YTÖ derslerinde dilbilgisinin yanında kelime bilgisinin de yeterli düzeyde olması gerekiyor. Kelime öğretiminin yapıldığı en önemli ortamlar muhakkak ki sınıflar ve dil laboratuvarlarıdır. Bu ortamlar öğrenciler için dille içiçe Öğretmen, kelime öğretiminde her türlü yöntemi olacak şekilde hazırlanmalıdır. ve çalışmayı fayda gözeterek değerlendirmelidir. Belli bir yönteme ve sınırlı bir çalışmaya bağımlı kalmamalıdır. Derste yapılacak çalışmalar öğrencilerin ilgilerine, dikkatlerine ve zihinlerine hitap etmelidir. Öğretmen, ders ortamlarını farklılaştıracak ve sürekli canlı tutacak yeni yollar ve faaliyetler bulmalıdır. Ders materyallerini merkeze alarak görsel ve işitsel kelime öğretim araçlarını derste aktif olarak kullanmalıdır. Öğretmen, sınıfta yapacağı çalışmalarda yönlendirici ve takip edici pozisyonda olmalıdır. Yapacağı her çalışmayı öğrenci endeksli planlamalıdır. Öğretmen, kelime öğretiminde yaptığı çalışmaların faydalı olup olmadığını öğrencilerdeki gelişmeyi gözlemleyerek takip etmelidir. Bu çalışmanın amacı dilin en önemli kavramı olan kelime öğretiminde derste kullanılabilecek kelime öğretim çalışmalarını sistemli hale getirmek. YTÖ derslerinde dil öğretiminde kelime öğretimini merkeze alarak dile yeni bir bakış getirmektir. 17 �Son olarak öğretmen ders için yapacağı değerlendirmeleri ve ders içinde uygulayacağı metotları baştan itibaren öğrencilere anlatmalıdır. Yol haritasını belirleyen ve zengin bir değerlendirme fırsatı veren öğretmen öğrencilerin rahatlamasına yardımcı olacaktır. Belirlenen bu çalışmalar öğrencilerin derslerde daha canlı ve dinamik olmalarına yardımcı olacaktır. 5 Kaynakça AKBAYIR, S. (2004). “Metin Bilgisi: Okuma, Anlama, Yorumlama, Çözümleme”, Deniz Kültür Yayınları, Samsun. ALPEREN, N. (2001). “Türkçe Okuma ve Yazma Eğitim Rehberi”, 7. Baskı, Ankara: Alperen Yayınları. AKYOL, H.(1997). “Kelime Öğretimi”, Milli Eğitim, (134), s: 46-47. ARI, G. (2006). “Kelime Öğretimi”, (ss. 311-333), “Kuramdan Uygulamaya Türkçe Öğretimi” (Editör: Cemal YILDIZ), Pegem A Yayıncılık, Ankara . AYGÜN, M. (1999). “Yabancı Dil Dersinde Sözcük Öğretimi ve Sözcük Dağarcığını Geliştirme Teknikleri”, Ankara Üniversitesi Tömer Dil Dergisi, S.78, s.5-16. BAYRAK, A. (2013), “Almanca Öğretmenliği Programı Öğrencilerinin Yabancı Dil Eğitiminde Bilgisayar ve İnternetin Kullanımına İlişkin Görüşleri”, Uluslararası Eğitim Bilimleri Anadolu Dergisi, 3 (1), s.22-34. ÇETİNKAYA, Z. (2005). “Basit Tekrar ve Alıştırmalar Yoluyla Sözcük Öğretimi”, Dil Dergisi, Sayı 130, Sayfa 75. DEMİREL, Ö. (2008). “Yabancı Dil Öğretimi”, Pegem Akademi, Ankara, Sayfa 92. DEMİREL, Ö. (1993). “Yabancı Dil Öğretimi İlkeler, Yöntemler, Teknikler”, Usem Yayınları, Ankara. DEMİREL, Ö. (2002). “Türkçe Öğretimi”, Pegem A Yayıncılık, Ankara. DEMİREL, Ö. ve ALTUN, E. (2012). “Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı”, Ankara: Pegem Akademi Yayınları. ERGİN, M. (2004). “Türk Dil Bilgisi”, (4. baskı), İstanbul: Bayrak Basım, Yayım, Dağıtım. GÜLERYÜZ, H. (2002). “Yaratıcı Çocuk Edebiyatı”, Ankara: Pegem A Yayıncılık. 18 �HARRİS E.J ve SPAY E.R. (1990). “How To İncrease Reading Ability, A Guide To Developmental and Remedial Methods”, New York: Longman HARMER, J. (2007). “The Practise of English Language Teaching” (4th.ed.): Longman Press, Harlow KANTEMİR, E. (1997). “Yazılı ve Sözlü Anlatım”, Ankara: Engin Yayınevi. KARATAY, H. (2007). “Kelime Öğretimi”, GÜ, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt 27, Sayı 1, s:141 -153 KARTAL, E. (2005). “Bilişim-İletişim Teknolojileri ve Dil Öğretim Endüstrisi”, Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(2), s.383-393. KORKMAZ, Z. (1992). “Gramer Terimleri Sözlüğü”, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları KOZİKOĞLU, İ.(2013), “Yabancı Dil Öğretiminde Bilgisayar Kullanımına İlişkin Öğretim Elemanlarının Görüşleri”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi ,10 ÖZDEN, Y. (2002). “Kendini Gerçekleştir”, Ankara: Pegem A Yayıncılık. ÖZBAY, M. (2009). “Türkçe Özel Öğretim Yöntemleri I”, Öncü Kitap, Ankara, (1), s.373-394. ÖZDEMİR, N. (2006a). “Türk Çocuk Oyunları”, Akçağ Yayınları, Ankara, Cilt 2, Sayfa 439 RİCHARDS, J.C., and RODGERS T.S. (2001). “Approaches and Metods in Language Teaching”, CUP, New York. SEVER, S. (2000). “Türkçe Öğretimi ve Tam Öğrenme”, Ankara: Anı Yayıncılık TDK, “Türkçe Sözlük” .(1988), 2 Cilt, Yeni Baskı, Türk Dil Kurumu Yayını, Ankara 1988. TÜRKÇE SÖZLÜK (1998). 9.baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları UĞUZ, S. (2013), “İlköğretim İngilizce Öğretmenlerinin Bilgisayar Destekli Eğitimden Yararlanma Düzeylerine İlişkin Görüşlerinin Belirlenmesi”, Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 2 (3), s.6-15. VARDAR, B. (1998). “Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü”, Ankara: ABC Yayınları. 19 �20 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3593 Title A name given to the resource Orta Öğretim Düzeyindeki Yabancı Öğrencilere Türkçe Kelime Öğretimi Author Author SOGUTLU, EROL Abstract A summary of the resource. Özet Yabancýlara Türkçe öđretimi gün geçtikçe artarak devam etmektedir.Yabancýlara Türkçe öđretiminde üzerinde durulmasý gerekli konulardan biri de kelime öđretimidir. Yabancýlara Türkçe öđretimi yapabilmek için dili öđrenen kiţiye, ders içinde hedeflenen kelimeleri öđretmek ve öđrendiđi bu kelimeleri günlük hayatta kullanabilmesi çok önemlidir. Türkçe dersinde öđretilecek kelimeler, kiţinin öđrendiđi dili rahat kullanabilmesi için, o kültürün insanlarýyla iletiţime geçebilmesi ve o dilin kültürünü daha iyi tanýmasý için gereklidir. Türkçe öđrenen yabancýlara, ders içinde öđretilen bu kelimelerin dillerin üzerinde hem fikir olduđu dört temel beceri alanlarýnda kullanýlabilmesi için farklý çalýţmalarýn yapýlmasý gereklidir. Bu çalýţmada amaç ortaöđretim kurumlarýnda Türkçe öđrenen yabancýlara ders esnasýnda öđretimi yapýlacak kelimelerin hangi yöntemlerle öđretileceđi ve kelime öđretimine yönelik ne gibi etkinliklerin yapýlacađý üzerinde durulmuţtur. Yabancýlara Türkçe derslerinde mutlaka kelime öđretimi çalýţmalarý yapýlmalýdýr. Bu çalýţmalar kelime bilgisinin artmasýna yönelik olmalýdýr. Türkçenin yabancý dil olarak öđretiminde kelime öđretimine yönelik kullanýlacak yöntemler ve yapýlacak çalýţmalar dilin kalýcýlýđý açýsýndan son derece önem arzetmektedir. Anahtar Kelimeler: yabancýlara Türkçe öđretimi, dilbilgisi, kelime öđretimi, yöntemler, kelime bilgisi. .Türk Dili ve Edebiyatý, Uluslararasý Burç Üniversitesi, Saraybosna, ersogutlu@gmail.com. 2 Vocabulary Instruction in Teaching Turkish as a Foreign Language at Secondary School Level Teaching Turkish to foreigners is becoming more dynamic thus bringing new perspectives to be unfolded in the field of foreign language teaching. One of the issues that need to be addressed in teaching Turkish as a foreign language (TFL) is vocabulary instruction. Teaching the target words and enabling the learners to use them in everyday life is a very significant element in TFL teaching. TFL learners need the vocabulary learned in TFL classes in order to be able to use the language fluently, to communicate with native speakers and to learn their culture as well. Different studies need to be done on the ability of TFL learners to use the acquired vocabulary productively in the four skills in the target language. Developing and identifying teaching strategies and techniques that maximize learners’ vocabulary acquisition and their ability to store and retrieve target vocabulary is an issue that that should the focus of more studies. This study addresses the issue of vocabulary teaching strategies that can be implemented in teaching Turkish as a foreign language at primary and secondary school level. It focuses on a description of methods and techniques accompanied by specific examples. Key words: teaching Turkish as a foreign language, grammer, vocabulary, vocabulary teaching, methods. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b19d0fba4cbba08988889c158b29e1da.docx 0a3aaaa330d0221afd69a87973ea05ec https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4f4bfcc4b7daa4e43e3fefd173215cb0.pdf 91f1903df157ec00652e93cad33af049 PDF Text Text ORTA TÜRKÇE LEHÇELERİ İÇERİSİNDE FONETİK ÖZELLİKLER BAKIMINDAN ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ'NİN YERİ İnan GÜMÜŞ Süleyman Demirel Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Isparta / Türkiye Anahtar Kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, Orta Türkçe, Ses Bilgisi, Karşılaştırma. ÖZET Eski Anadolu Türkçesi, Türk dili tarihi açısından oldukça önemli bir yere sahiptir. Batı (Oğuz) Türkçesinin ilk ürünlerinin bu dönemde verilmesi ve bugünkü Oğuz grubu lehçelerine (başta Türkiye Türkçesi olmak üzere) kaynaklık etmesi dolayısıyla Eski Anadolu Türkçesinin önemi daha da anlaşılacaktır. Bu bağlamda Eski Anadolu Türkçesinin Türk dili tarihindeki yerinin tam olarak belirlenmesi ve kendine ait özelliklerinin ayrıntılı olarak ortaya konulması için diğer Orta Türkçe lehçeleriyle mukayese edilmesinde fayda vardır. Her bir tarihî lehçeyle ilgili monografik çalışmalar olmasına rağmen karşılaştırmalı çalışmaların eksikliği göze çarpmaktadır. Biz de bu bildiride, yapılan bu monografik çalışmalardan hareketle Eski Anadolu Türkçesine ait fonetik hususiyetleri diğer orta Türkçe lehçeleriyle karşılaştırma yoluna gidilmiştir. Eski Anadolu Türkçesindeki fonetik hususiyetlerin; Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi ve Çağatay Türkçesinde ne şekilde karşımıza çıktığını ortaya koymaya çalışarak tespit edilen farklılıkların sebepleri üzerinde durumluştur. Böylelikle Eski Anadolu Türkçesinin hem Orta Türkçe hem de Türk dili tarihi içerisindeki yerini belirlemeye çalışmıştır � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2034 Title A name given to the resource ORTA TÜRKÇE LEHÇELERİ İÇERİSİNDE FONETİK ÖZELLİKLER BAKIMINDAN ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ'NİN YERİ Author Author GÜMÜŞ, İnan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, Orta Türkçe, Ses Bilgisi, Karşılaştırma. ÖZET Eski Anadolu Türkçesi, Türk dili tarihi açısından oldukça önemli bir yere sahiptir. Batı (Oğuz) Türkçesinin ilk ürünlerinin bu dönemde verilmesi ve bugünkü Oğuz grubu lehçelerine (başta Türkiye Türkçesi olmak üzere) kaynaklık etmesi dolayısıyla Eski Anadolu Türkçesinin önemi daha da anlaşılacaktır. Bu bağlamda Eski Anadolu Türkçesinin Türk dili tarihindeki yerinin tam olarak belirlenmesi ve kendine ait özelliklerinin ayrıntılı olarak ortaya konulması için diğer Orta Türkçe lehçeleriyle mukayese edilmesinde fayda vardır. Her bir tarihî lehçeyle ilgili monografik çalışmalar olmasına rağmen karşılaştırmalı çalışmaların eksikliği göze çarpmaktadır. Biz de bu bildiride, yapılan bu monografik çalışmalardan hareketle Eski Anadolu Türkçesine ait fonetik hususiyetleri diğer orta Türkçe lehçeleriyle karşılaştırma yoluna gidilmiştir. Eski Anadolu Türkçesindeki fonetik hususiyetlerin; Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi ve Çağatay Türkçesinde ne şekilde karşımıza çıktığını ortaya koymaya çalışarak tespit edilen farklılıkların sebepleri üzerinde durumluştur. Böylelikle Eski Anadolu Türkçesinin hem Orta Türkçe hem de Türk dili tarihi içerisindeki yerini belirlemeye çalışmıştır Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/46bcb0863afadfcba97a271de7780597.pdf 0caed0c4f940d55485f593669ba9db48 PDF Text Text Ortaöğretim Edebiyat Derslerinde İşlenecek Metinlerin Eğitim Açısından Değerlendirilmesi Kübra ANDI Üsküdar İmam Hatip Lisesi, İstanbul kubraandi@gmail.com Özet: Ortaöğretimde öğrencilere verilen derslerin elbette herbirinin ayrı ve gerekli işlevleri ve yerleri vardır. Ancak bunlar içerisindeki edebiyat derslerinin fonksiyonları göz önünde bulundurulduğunda, dersin yeri ve önemi bir kat daha öne çıkar. Edebiyat dersleri, hem edebî bilgi, hem estetik eğitim, hem de içerdiği konular ve açılımlarla öğrenci için bir “hayat bilgisi ve tecrübesi” edinme dersi niteliğindedir. Bunun için bu derslerin, Türk eğitim sistemi içerisinde maruz kaldığı sorunların ciddiye alınması, aksaklıkların giderilmesi eğitim adına şarttır. Bunların başında ise TC Millî Eğitim Bakanlığı edebiyat dersi müfredatı içerisine alınan edebî metinlerin seçimi ve bu metinlerin eğitim açısından daha da dikkate alınması gelmektedir. Ortaöğretim kademesinde yer alan derslerin her biri, şüphesiz ki ayrı ayrı önemli ve doğru aktarım sağlandığında öğrenciyi hayata hazırlayacak, donanımlı hale getirecek derslerdir. Fakat bunların içinde edebiyat, dil ve anlatım derslerini biraz daha ayrı bir yere koymak ve bu noktada daha da hassas davranmak gerekir. Bu dersleri ayrı bir yere koymak zorundayız, çünkü anadili öğrenme ve bu dil aracılığıyla oluşturulmuş edebî eserler yoluyla kültürel mirasın nesillerden nesillere aktarımını sağlama ve öğrencinin ruhsal ve sosyal gelişimine katkıda bulunma noktalarında bunların ayrıcalıklı bir yeri vardır. (Türk ortaöğretim programı içerisinde bugün bu ders grubu Türk Edebiyatı ve Dil ve Anlatım adlı iki başlık altında ele alınmaktadır.) Fakat maalesef bugün bu edebiyat ve dil ve anlatım dersleri öğretmenler tarafından yeterli özeni, önemi görememekte, öğrencinin gözünde hâlâ sıkıcı dersler sıralamasında ilk başlarda yer almaktadır. Bunun çok çeşitli sebeplerini sayabiliriz. Fakat bunların en başında yer alan problem ders kitaplarıdır. Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığının 2005 yılında yaptığı müfredat değişiklikleri doğrultusunda yeniden hazırlanan edebiyat kitaplarıyla ilk etapta bu sıkıcılığın ortadan kaldırması hedeflenmiştir. 2005’ten bu yana hazırlanan bu yeni kitaplarla yürütülen edebiyat eğitiminin öncekine oranla daha iyi olduğunu söyleyebiliriz, ama bu kitaplarda da çeşitli aksaklıklar söz konusu olmaktadır. Bu konuyu gündemine alan TC Milli Eğitim Bakanlığı da, yenilenen lise ‘Türk Edebiyatı’ dersindeki eksikleri, branş öğretmenlerine sorarak müfredata ve hazırlanan kitaplara yönelik sıkıntıları ortaya koymaya çalışmıştır. Türkiye’nin 28 ilindeki 310 Türk dili ve edebiyatı öğretmeni, ‘Türk Edebiyatı’ dersinin müfredatı ile ders kitabını inceleyip, program ve kitaplara dair eleştirilerini ortaya koymuşlardır. MEB Talim ve Terbiye Kurulu müfredata dönük bir eleştiri almadıklarını, eleştirilerin ‘yerinde görülenler’ine dair değişikliklerin mümkün olabileceğini bildirerek yerinde bir adım atmıştır. Öğretmenlerin, Türk Edebiyatı dersine ilişkin eleştirilerinden bazıları şunlardır: - Aynı dönemden seçilen ve hemen hemen aynı tür eserlerin verilmesi gereksiz. Örneğin Danişmendname, Battalname… Öğrencilerin ilgisi dağılıyor, hatta bıkıyorlar. - Şairleri ve yazarları tanıtan metinler, sanatçının edebî kişiliğini yansıtmıyor. Meselâ Bakî ve Fuzulî’den alınan gazeller, bu şairlerin daha maruf gazelleri ile değiştirilebilir. - İlköğretimden mezun olup dokuzuncu sınıfa başlayan bir öğrencide sanat zevki ve estetik duyarlılığı yok denecek kadar az. - Verilen metinlerde dil ağır olduğu için öğrenci metni anlamıyor ve karşılaştırma yapamıyor. - Programın içerdiği yeni yaklaşımların tam olarak gerçekleştirilebilmesi için öğrencinin, öğretmen, idareci ve velilerin hâsılı toplumun bir zihniyet değişimine ihtiyacı var. - Metinler, öğrenci seviyesinin üstünde ve öğrenciler anlamıyor. - Kimi metinler çok uzun. Kazanıma uygun bazı bölümler alınmalı. Buna göre, derste işlenen 100 metin, ‘çok uzun ve dili ağır, öğrenciler anlamıyor, öğrenci seviyesine uygun değil, ilgisini çekmiyor, seçilen parça konuyu yansıtmıyor, değiştirilmeli’ gibi eleştirilerin muhatabı. Öğretmenleri, özellikle divan edebiyatı metinlerinin ağırlığı ve yanlış metin seçimi nedeniyle öğrencilerin ‘sıkıldığını’ belirtiyor. Bazı öğretmenler ise edebiyat ders kitaplarında ‘akademik düzeyde bilgi ağırlığı’ olduğunu, ‘ilköğretimden gelen öğrencinin bu bilgilerle Türk edebiyatını sevmesinin mümkün olmadığını’ savunuyor. 417 �Türk orta eğitim sisteminin temel derslerinden biri olan ‘Türk Edebiyatı’nı öğrencilerin gözünde sıkıcı gösteren zannımca sadece kitaplara seçilen metinlere dönük eleştirilerin yansıttığı gerçekler değildir. Önemli problemlerden biri budur. Fakat bunun yanı sıra - Ders işleme biçimlerinin sıradanlığı, - Her ne kadar öğrenci odaklı bir eğitim amaçlansa da kitaplarda hiç bir bilginin yer almaması, her konuyla ilgili bilginin öğrencinin araştırma sonuçlarından beklenmesi, ancak öğrenci seviyesinin ve hali hazırdaki kaynakların beklenilen/istenilen araştırma sonucunu sağlamanın çok gerisinde kalması, - Anlatımın görsel materyallerle zenginleştirilip pekiştirilmesi gerekirken okullarda teknik alt yapının buna müsait olmayışı, Velhasıl öğretmen, öğrenci, veli ve okul şartlarının bu müfredatı olması gereken şekilde uygulama noktasında yetersiz kalışı henüz Türkçe dersi mantığından yeni çıkan sanat ve estetik zevki yeteri kadar gelişmemiş öğrencilerin dersi sıkıcı ve zor bulmalarının belli başlı sebepleri arasında sıralanabilir. Bütün bu söylediklerimizden hareketle Türk Edebiyatı ve Dil ve Anlatım derslerinin öğretimi açısından ortaya çıkan problemleri dört başlık altında toplayabiliriz: 1.Velilerin, öğrencilerin, okul yöneticilerinin ve kamuoyunun gözünde dersin ehemmiyetine dair giderilmesi gereken sıkıntılar 2. Eğitim kurumlarının teknik alt yapı sorunları 3. Eğitimcileri ve okul yöneticilerini ilgilendiren problemler 4. Ders kitaplarına alınan metinlere dönük problemler Şimdi bunların üzerinde biraz duralım: 1. Her ne kadar çeşitli toplantılarda, panel, sempozyum gibi etkinliklerde ve medya ortamlarında, Türkçeyi doğru kullanmanın ne kadar önemli olduğunun altı çizilmekte ise de iş, üniversite eğitimine gelince zihinlerin yanlış yönlendirilmesiyle sözel dersler ve bilhassa edebiyat dersleri ‘önemsiz’ sıfatını üzerine alır. Bunun sebeplerinin başında toplumumuzda paraya ve maddî kazanca endeksli eğitim anlayışı doğrultusunda, tıp, mühendislik gibi dallardan birinde eğitim gören kişinin daha iyi bir iş imkânı ve yaşam kalitesi yakalayacağına dair zan gelir. Bu nedenle veliler çocuklarını ders seçimi konusunda yönlendirirken sayısal derslerin yoğun işlendiği alanlara yöneltir. Bunun doğal bir sonucu olarak edebiyat dersi ‘laf kalabalığı’ ile dolu lüzumsuz bir ders görüntüsü kazanır. Çoğu kez okul idarecileri de sayısal alanlardaki öğrenci başarısını daha öne çıkararak belki de farkında olmadan sözel derslerin üzerindeki bu olumsuz etiketi pekiştirir. Mühendis olan, tıpta okuyan hayatını kurtarmıştır. Bu yanlış zan dolayısıyla çocukların da itibar etmediği bir ders konumuna düşen edebiyatı el birliği ile yeniden ayağa kaldırmalı ve onu bu olumsuz sıfatlardan kurtarmalıyız. Bugün sözel zekâların ülke yönetimindeki katkılarını -devletin her kademesinde sözel alanlarda eğitim almış yararlık gösteren şahsiyetleri de örnek göstererek- eğitim aşamasındaki genç zihinlere anlatmalı, onları bir yanlış değerlendirmenin eşiğinden geri çevirmeliyiz. Bu konuda sadece velilere değil, okul yöneticilerine ve bilhassa okul rehberlik servislerine önemli görevler düşmektedir. Velev ki öğrenci sayısal alanlarda daha başarılı olsun ve bu alanlara yönelik üniversite tercihlerinde bulunsun. Sanat ve estetik bilinci kazanmış, yüksek duyarlık sahibi, sanatın biricik müsebbibi insanı ve insanî değerleri idrâk edebilen mimarların, mühendislerin, doktorların ülkelerine ve insanlığa hizmet noktasında diğerlerinden çok daha farklı bir duruş sergileyecekleri de gözden kaçırılmaması gereken gerçekler arasındadır. 2. Problemlerin içinde belki de en kolay aşılabilecek olanı, okullardaki teknolojik yetersizliklerdir. Öğrencilerin görerek öğrenmekten zevk aldıkları bir dönemde görsel ve işitsel materyallerle zenginleştirilmiş bir ders çok daha keyifli olacaktır. Maalesef okullarımızın pek çoğunda teknik yetersizlikler sebebiyle öğrenciler bu imkânlardan mahrum kalmaktadır. Şüphesiz ki teknolojinin imkânlarının, eğitim araç ve gereçlerinin kullanıldığı bir ders sıkıcı olmaktan daha kolay kurtulacak ve dersin kalitesi artacaktır. 3. Edebiyat dersini ‘ sıkıcı’laştıran bir diğer unsur ise dersin işleniş biçimidir. Hiç şüphesiz ki burada en büyük pay öğretmene düşmektedir. Her ne kadar bu durumun bir ucu, -bir kısır döngü olarak- yine eğitime gelip dayansa da; okumayan, yazmayan, yayın dünyasından haberi olmayan, sanat ve edebiyat faaliyetlerine kayıtsız, aktüelle bağlantısını koparmış, teknolojik gelişmelerden uzak ve öğretmenliği sadece bir meslek olarak yapan edebiyat öğretmenlerinin sıkıcı ve tek düze ders anlatımları maalesef bu olumsuzluğu pekiştirmektedir. Öğretmenlik mesleği, yapısı gereği vericiliği gerektirir. Öğrenciye en doğruyu, en kolay biçimde verebilmek için öncelikle öğretmenin verilecek bilgiyi özümsemiş olması ve öğrettiği alanın güncel seyrinin izleyici ve belki de oluşturucusu olması gerekir. Öğrenciyi ders sırasında kolayca yönlendirebilmek, ders süresini etkin bir şekilde kullanabilmek için öğretmenin dersi önceden hazırlayıp, programlaması, derse uygun anlatım teknikleriyle eğitim ve öğretimi daha kalıcı hale getirmesi şarttır. Bunun yanı sıra sadece ders kitabına bağlı kalmayan, zevkli, nitelikli, farklı metinleri derse taşıyan, çeşitli sosyal etkinliklerden öğrencileri haberdar eden, sanatsal faaliyetlere zaman zaman öğrencileriyle birlikte iştirak eden öğretmen elbette ki öğrencinin gözünde farklı bir yer tutacaktır. Edebî zevke sahip, bu zevki seslendiği öğrenci kitlesine de yansıtmayı başaran idealist öğretmenlerin elinde edebiyat dersi hak ettiği ilgiyi yeniden bulacaktır. 4. Ders kitaplarına alınan metinlere dönük problemler: 418 �Hiç şüphe yok ki en çok eleştirilecek ve çözüm önerisi getirilecek hususlar bu konuda yoğunlaşmaktadır. Çünkü seçilen metinlerin ve bu metinlere yaklaşım tarzının edebiyat dersinin sıkıcı olup olmamasında katkısı büyüktür. Ders kitaplarına alınan metinlerde öncelikle amaç iyi belirlenmelidir. Edebi metnin amacı okuyucunun iç dünyasını zenginleştirmek, ona estetik bir duyarlık kazandırmak olmalıdır. Her ne kadar metinler üzerinden sözcük bilgisi, dil bilgisi, teorik edebiyat bilgisi, edebiyat tarihi bilgisi aktarımı yapılsa da temel espri asla gözden kaçırılmamalıdır. Edebiyat eğitimi her şeyden evvel bir sanat eğitimi olarak algılanmalıdır. Ortaöğretimde edebiyat derslerinde öğrenciye kazandırılması gereken, edebiyatla, yazarla ve edebiyat tarihiyle ilgili bilgileri öğretmek değil; öğrenciyi metinle muhatap kılabilmek, metnin estetik değerini algılatabilmek olmalıdır. Bu nedenle ders kitaplarına alınacak parçalarda öncelikle bu kıstas göz önünde bulundurulmalı, öğrenciye bu zevki aşılatabilecek metinler seçilmelidir. Ders kitaplarına alınacak metinlerde şu kriterlere özellikle dikkat etmek gerekir: 1. Seçilen metinler öğrenciyi ana dili doğru kullanabilme ve dil zevki kazandırabilme özelliği taşımalıdır. 2. Öte yandan edebi metinler yazıldığı dönemin sosyokültürel ortamının tanığı, kültürel bir birikimin aktarım aracıdır. Seçilen metinlerin kendi devirlerini iyi yansıtması, bağlı bulunduğu edebî geleneğin özelliklerini iyi temsil etmesi gerekir. 3. Türünü, devrini, temayı en iyi örnekleyebilecek kaliteli metinler seçilmelidir. 4. Seçilen metinlerin aynı zamanda yazarın edebî serüveni göz önünde bulundurulduğunda yazarı ve onun edebiyat anlayışını doğru aktarması gerekir. 5. Metinler hayata hazırlayıcı, bireylerin ve toplumun içinde yaşadıkları çevreye duyarlılıklarını arttırıcı nitelikte olmalıdır. 6. Sınıf içerisinde öğrencilerin derse hep birlikte katılımını sağlayacak ilgi çekici temalar seçilmeli, özellikle zihinsel gelişimleri ve ilgi duyacakları konular göz önünde bulundurmalıdır. 7. Öğrencinin bilgi birikimi, okuma alışkanlığı ve yaş düzeyi göz önüne alınmalıdır. 8. Seçilen metinlerin, yeteneği olan öğrencileri harekete geçirebilecek etkiye sahip olması gerekir. Yazma, okuma ve ifade kabiliyetlerini güçlendirebilmelidir. 9. Kültürümüzün inanç, bilgi ve zevk inceliklerini kavratarak duygularını terbiye edecek, ahlakî açıdan ve kişiliğinin gelişimi açısından öğrencinin eğitimine katkıda bulunabilecek metinler seçilmelidir. 10. Kitaplara alınacak metinlerin çok uzun olmaması, bütünlüğünün muhafaza edilmesi, dilinin anlaşılır olması; metinlerin hem tema, hem yapı, hem de dil ve üslup açısından kavranabilmesi için son derece önemlidir. Sonuç olarak şunu yeniden belirtmeliyiz ki edebiyat eğitiminin pek çok kazanımı olmakla birlikte hedefi öğrenciye bir sanat ve estetik bilinci kazandırmaktır. Her sanat eğitimi alan elbette ki sanatçı olamaz. Zaten sanat eğitimindeki temel amaç daha iyi sanatçılar yetiştirmek değil, estetik zevki yüksek, duyarlık sahibi insanların oluşturduğu daha sağlıklı toplumlar; düşünen, sorgulayan, mücadele eden, yaşamın bizzat içinde yer alan sağlıklı nesiller yetiştirebilmektir. Bunun pek çok yolu vardır. Tam da bu noktada üzerinde durduğumuz konunun ehemmiyeti artmaktadır. Sanat ve estetik eğitim yanı sıra edebiyat dersleri öğrencinin ahlakî ve kültürel eğitimi ve farklı alanlarda bilgi edinimi için de bir araç olarak devreye girmektedir. Bu nedenle edebiyat eğitimi göründüğünden çok daha ciddiye alınmalıdır. Kaynakça Akçay, Tahsin, Hayalimdeki Öğretmen, Yağmur Yayınları, İstanbul 2008. Aktaş, Şerif, Edebiyatta Üslup ve Problemleri, Akçağ Yayınları, Ankara 1986. Başar Hüseyin, Sınıf Yönetimi, MEB Yayınları Öğretmen Kitapları, İstanbul 1999. Bilkan, Ali Fuat, “Liselerde Divan Edebiyatı Öğretimi”, http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/169/ali.pdf Büyükkantarcıoğlu, Nalan, “Bilgi Toplumu Oluşturma Bağlamında Türk Edebiyatı Dersleri Üzerine Düşünceler”, http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/169/nalan.pdf Coşkun, Menderes, “Türk Dili ve Edebiyatı Öğretimindeki Sorunlara Batı Üniversiteleri Temelinde Çözüm Önerileri”,http://turkoloji.cu.edu.tr/DILBILIM/menderes_coskun_turk_dili_ve_edebiyati_ogretimi_sorunlar.pdf 419 �Çalışkan, Nihal, “Edebiyat Ders Kitapları Üzerine Edebiyat Eğitimi Açısından Bir Değerlendirme”, http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/169/nihal.pdf Çetişli, İsmail, “Edebiyat Eğitiminde Edebi Metnin Yeri ve Anlamı”, http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/169/ismail.pdf Dökmen, Üstün, İletişim Çatışmaları ve Empati, Sistem Yayınları, İstanbul 2003. Ertuğrul, Halit, Öğretmenlikte Yeni Teknikler, Timaş Yayınları, İstanbul 2002. Filizok, Rıza, “Edebiyat Eğitim ve Öğretiminde Terim Sorunu”, http://www.ege-edebiyat.org/modules.php?name=News&file=article&sid=60 Gökalp, G.Gonca, “Derslikten Günlük Yaşama Edebiyat Eğitimi”, http://www.turkbilig.hacettepe.edu.tr/index.php?sayfa=dergi&islem=yazigoster&islem=yazdir&no=55 Küçükahmet, Leyla, Sınıf Yönetimi, Nobel Yayıncılık, İstanbul 2003. Saraç, Cemal, “Sözlü İletişim Becerileri Açısından Türk Dili ve Edebiyatı Eğitimi”, http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/169/cemal.pdf Sartre, J.Paul, Edebiyat Nedir?, Tayel Yayınları, İstanbul 1982. UÇAN, Hilmi, “Edebiyat Eğitimi, Estetik Bir Hazzın Edinimi, Okumanın Alışkanlığa Dönüştürülmesi ve Yazınsal Kuramlar”, http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/169/hilmi.doc 420 � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b3e2f09e1925115fd9ad6f6e35dc2ac2.doc 936705d6bfe3fa42eb388c392d291024 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 434 Title A name given to the resource Ortaöğretim Edebiyat Derslerinde İşlenecek Metinlerin Eğitim Açısından Değerlendirilmesi Author Author ANDI, Kübra Abstract A summary of the resource. Ortaöğretimde öğrencilere verilen derslerin elbette herbirinin ayrı ve gerekli işlevleri ve yerleri vardır. Ancak bunlar içerisindeki edebiyat derslerinin fonksiyonları göz önünde bulundurulduğunda, dersin yeri ve önemi bir kat daha öne çıkar. Edebiyat dersleri, hem edebî bilgi, hem estetik eğitim, hem de içerdiği konular ve açılımlarla öğrenci için bir “hayat bilgisi ve tecrübesi” edinme dersi niteliğindedir. Bunun için bu derslerin, Türk eğitim sistemi içerisinde maruz kaldığı sorunların ciddiye alınması, aksaklıkların giderilmesi eğitim adına şarttır. Bunların başında ise TC Millî Eğitim Bakanlığı edebiyat dersi müfredatı içerisine alınan edebî metinlerin seçimi ve bu metinlerin eğitim açısından daha da dikkate alınması gelmektedir. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General)