192 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7ee4d10035fb33a5183c175537fe2700.docx a4ffa1bc785772ef5a975a1c22eb3cef https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9a3b9299307cb37dc82e4373e00fd10e.pdf 45e96e020c802addbefa360a3593ecf7 PDF Text Text NÂBÎ DÎVÂNINDA GEÇEN AVRUPA KÖKENLİ KELİMELER Salih SAVAŞ Kafkas Üniversitesi, Bakü / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Nâbî, Dîvân, kelime, Avrupa, dil. ÖZET XI. yüzyılda Anadolu kapılarının Türklere açılmasıyla Orta Asya’dan göç eden Türkler Anadolu’ya yerleşmeye başlamışlardır. Buradaki halklarla kaynaşmaları sonucunda birçok yabancı kelime Anadolu Türkçesine geçmiştir. Türkler, ilk defa karşılaştıkları meyve, sebze, tarım aletleri, yemek kültürü, çiçekler ve denizcilik ile ilgili kelimeleri küçük bir ses değişikliği yaparak aynen almışlardır. Meselâ Yunanca “pisello” bezelye, “amanitari” mantar olarak kullanılmıştır. Ticarette kullanılan “poliçe” Karadeniz’de ve Akdeniz’de deniz ticareti yapan Venedikli tüccarlar tarafından İtalyancadan geçmiştir. XV. yüzyılın ortalarından itibaren Avrupa’ya yönelme neticesinde bu bölgelerde yaşayan halkların ( Arnavut, Macar, Rumen, Bulgar, Hırvat, Makedon, Sırp vd.) dillerinden de binlerce kelime Osmanlı Türkçesine geçmiştir. XVII. yüzyıl dîvân şairi Nâbî’nin Dîvânında da Avrupa dillerinden geçmiş kelimelere rastlamaktayız. Meselâ, Türkçeye yerleşmiş ve çok değişik anlamlarda kullandığımız “efendi” kelimesi Yunancadan gelmiştir. Bunun gibi binlerce kelime Türkçeye girmiş ve Türkçe ile bütünleşmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2270 Title A name given to the resource NÂBÎ DÎVÂNINDA GEÇEN AVRUPA KÖKENLİ KELİMELER Author Author SAVAŞ, Salih Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Nâbî, Dîvân, kelime, Avrupa, dil. ÖZET XI. yüzyılda Anadolu kapılarının Türklere açılmasıyla Orta Asya’dan göç eden Türkler Anadolu’ya yerleşmeye başlamışlardır. Buradaki halklarla kaynaşmaları sonucunda birçok yabancı kelime Anadolu Türkçesine geçmiştir. Türkler, ilk defa karşılaştıkları meyve, sebze, tarım aletleri, yemek kültürü, çiçekler ve denizcilik ile ilgili kelimeleri küçük bir ses değişikliği yaparak aynen almışlardır. Meselâ Yunanca “pisello” bezelye, “amanitari” mantar olarak kullanılmıştır. Ticarette kullanılan “poliçe” Karadeniz’de ve Akdeniz’de deniz ticareti yapan Venedikli tüccarlar tarafından İtalyancadan geçmiştir. XV. yüzyılın ortalarından itibaren Avrupa’ya yönelme neticesinde bu bölgelerde yaşayan halkların ( Arnavut, Macar, Rumen, Bulgar, Hırvat, Makedon, Sırp vd.) dillerinden de binlerce kelime Osmanlı Türkçesine geçmiştir. XVII. yüzyıl dîvân şairi Nâbî’nin Dîvânında da Avrupa dillerinden geçmiş kelimelere rastlamaktayız. Meselâ, Türkçeye yerleşmiş ve çok değişik anlamlarda kullandığımız “efendi” kelimesi Yunancadan gelmiştir. Bunun gibi binlerce kelime Türkçeye girmiş ve Türkçe ile bütünleşmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6c8afbc815493f65e8f06f01315390c7.docx bef1a7b966db8edd4beb87a75beb1400 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a80d52c2c84412fe61efe96c9f6d39ec.pdf 937d885ee559b109425d16f760614e1b PDF Text Text NABİ'NİN "BU" REDİFLİ GAZELİNİN TASAVVUFİ ŞERHİ VE YAPISALCILIK AÇISINDAN İNCELENMESİ Ali Rıza ÖZUYGUN / Gülsüm ŞAHİN International Burch University, Saraybosna /Bosna Hersek ÖZET Bu çalışmada, XVII.yüzyıl Klasik Türk Edebiyatı şairlerinden "hikemi tarz"ın temsilcisi kabul edilen Nabi'nin "bu" redifli gazeli incelenmiştir.Gazel, tasavvufi bakış açısıyla hem anlam bakımından hem de dilbilimi yöntemiyle yapısalcılık açısından incelenmiştir. Sonuç olarak,gönlü "ma'na"dan yana olan Nabi'nin gazelinin şekil ve muhteva bakımından aynı güzellikte olduğu ortaya konularak estetik değeri belirtilmiştir. Anahtar Kelimeler: Nabi, “Bu” Redifli Gazel, Tasavvufi Şerh, Yapısalcılık açısında inceleme � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e39bb43fd8ff7d8f70a6eb598a96d298.docx 777399cb046db3514394f267e3b3cadf https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c7b8ea4462c64d168a717863b38dcc3a.pdf 7b3f0d300a46f9a5f50224c2d387da63 PDF Text Text NÂBÎ’NİN “BU” REDİFLİ GAZELİNİN TASAVVUFÎ ŞERHİ VE YAPISALCILIK AÇISINDAN İNCELENMESİ Gülsüm ŞAHİN1 Ali Rıza ÖZUYGUN2 Özet Bu makalede, 17. Yüzyıl Klâsik Türk Edebiyatı şairlerinden “hikemȋ tarz” ın temsilcisi kabul edilen Nâbȋ‟nin “bu” redifli gazeli incelenmiştir. Gazel; hem anlam bakımından tasavvufȋ bakış açısıyla, hem de dilbilimi yöntemleriyle yapısalcılık açısından incelenmiştir. Sonuç olarak; gönlü “maᶜnâ” dan yana olan Nâbȋ‟nin gazelinin muhteva bakımından mükemmelliğinin yanında yapı bakımından da güzelliği ortaya konularak estetik değeri belirtilmiştir. Anahtar Sözcükler: Nâbȋ, Gazel, Şerh, Yapısalcılık, Tasavvuf THE ANALYSİS OF NABI’S GHAZEL WITH HOLORHYME “BU” IN TERMS OF SUFISTIC PERSPECTİVE AND STRUCTURALISM Abstract In this paper, it is studied, the ghazel with holorhyme “bu” whose poet is one of the seventeenth era classical Turkish literature poets, who is considered to be the representative of “Hikemi poem style” Nabi. The Ghazel is analyzed both in terms of meaning by sufistic perspective and structuralism by the method of linguistics. As a conclusion, it is stated the aesthetic beauty of Nabi‟s ghazal both in terms of the excellence of the content and the beauty of the form of structure. Key Words: Nabi, Ghazel, Classical interpretation, Structuralism, Sufizm 1 2 Yüksek Lisans Öğrencisi, International Burch University Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Yard. Doç. Dr. International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. �Giriş Şerh, “açma, yarma, ȋzâh ve tafsil” manalarına gelen Arapça bir kelimedir. Klasik edebiyat terimi olarak; „Bir kitabın ibaresini yine o lisanda veya başka bir lisanda izah ederek müşkilatını açmaya‟denir. Bu hususta yazılan eserlere de „şerh‟ denmektedir. Şerh yazan kişiye „şârih‟ denir (Sami, 1901). Edebiyatımızda „şerh‟ ve „belâgat‟ çalışmaları aynı dönemde, 8. yüzyılda başlamış, bilhassa Anadolu Osmanlı sahasında 20. yüzyılın başlarına kadar devam etmiştir. İlâhȋ Kelamı dil ve anlam yönlerinden incelemek için kendine has usuller oluşturan „tefsir‟, Hz.Muhammed‟in sözlerini anlama ve yorumlama metotlarını kuran „hadis‟ ilimleri, kendileri için alt yapı oluşturan dil ve edebiyat bilimlerini sürekli olarak besleyip geliştirmişlerdir. Ayrıca hadis metinlerinin sağlıklı tespit usulleri ve daha sonraki zamanlarda şerhleri, „metin tenkidi‟ ve „metin şerhi‟gibi disiplerin de gelişmesine kaynak teşkil etmiştir. Zenginleşen bu disiplinlerin ortaya koydukları metotlar, zamanla edebi metinlerin tenkidi, tespiti, tetkiki ve izahında kullanılır olmuştur (Dağlar, 2007). Paul Valery, şiiri “dil içinde bir üst dil” olarak tanımlar. Üst dil ise, şairin kullandığı dil üstüne bilgi verdiği, onun bir öğesini açıkladığı; kısacası dilin, dil ile açıklandığı bir işlevdir (Kıran & Kıran, 2010). Bu özelliğinden dolayı şiir, açıklanmaya ve şerh edilmeye muhtaçtır. Her şiir için bu durum söz konusu olduğuna göre; klasik edebiyatımızın şiirleri de farklı bakış açılarıyla açıklanmaya ve yorumlanmaya müsaittir. Bu şiirleri anlamak için de belli bir kültür ve bilgi seviyesi gerekir. Klasik edebiyat metinlerini yorumlarken de mesele; onun günümüz Türkçesiyle sadeleştirilmesi değil, beyitteki her kelimede bulunan anlam derinliğini, teşbih, mecaz, telmih, kinaye gibi sanatlarını tespit etmek, beyte nereden yaklaşmak gerektiğini bilmektir. Yeri geldiğinde beytin anlamı içinde tarihten, müzikten, sanatın diğer dallarından, oyunlardan, dinlerden ve mitolojiden, felsefeden, hikmetten tasavvuftan bahsetmek gerekmektedir (Yekbaş, 2008). Prof. Dr. Okay ; Divan şiirine nasıl yaklaşılması gerektiğini şöyle açıklar: “Bugün edebi metinlerin değerlendirilmesi üzerine bir çok metod bulunmakta, geliştirilmekte, �bunlara ilave ve düzeltme yapılmakta, eldeki metinlerin hususiyetlerine göre yeni terkipler teşkil edilmektedir. ...Fakat her halde bazı divan şiirlerine yeni bir açıdan, yeni açılardan bakmanın, hiç olmazsa yeni yorumlara ufuk açacak yeni denemelere girmenin zamanı gelmiştir zannediyorum.” (Yekbaş, 2008). Klasik edebiyatımızın şiirleri, her çağda yeniden yorumlanabilme estetiğine sahiptir. Bu şiirlerimiz, klasik şerh metodunun yanında son zamanlarda gelişen dilbilimi çalışmalarının yöntemleriyle de incelenip değerlendirilmektedir. “ Dilin en ince noktalarına dek inmeye çalışan, ancak ayrıntıların içinde boğulup kalan on dokuzuncu yüzyıl dilbilimine tepki olarak yirminci yüzyıl dilbilimi, dil konusundaki ayrıntılardan sıyrılarak dilin temel sorunlarına eğilmeye başlamıştır. ...Oysa günümüz dilbilminde dil, bir dizi sözcük olarak sayılmaktan çıkmış; ancak yine sözcüklerden, yani göstergelerden kurulu belli bir düzen, belli bir dizge gösteren bir işleyiş biçimi olarak kabul edilmiştir. F. de Saussure‟ün “dil bir dizgedir” sözüyle özetlenecek olan bu yeni akım yirminci yüzyılın ilk yarısında gelişerek yapısal dilbilim adını almıştır. Yapısal dilbilimin en belirgin özelliği dili bir yapı, bir dizge olarak ele almasıdır” (Kıran & Kıran, 2010). “ Dizgenin, bir bütün olarak değeri her zaman tek tek öğelerin değerinden daha fazladır. Bir otomobil, tüm parçalarının yan yana dizilmesinden ortaya çıkacak bütünden işlevsel açıdan daha üstün değerde olduğu gibi, belli bir dizgeye göre oynayan bir futbol takımı da topa rastgele vuran bir mahalle takımından daha üstündür. ...İşte yapısal dilbilimin, dildeki tek tek öğelerden çok, dilin yapısına önem vermesinin nedeni budur” (Kıran & Kıran, 2010). Bütün bu açıklamaların ışığında, Nâbȋ‟nin „bu‟ redifli gazelinin, ederek tasavvufi şerhini yaparken; aynı zamanda gelenekten hareket 20. yüzyılın tahlil yöntemiyle inceleyeceğiz. A. Nâbȋ’nin “bu” Redifli Gazelinin Günümüz Türkçesine Aktarımı ve Şerhi 17. yüzyıl Klasik Türk edebiyatı şairlerinden Nȃbȋ, “hikemȋ tarz” ın temsilcisi olarak kabul edilmiştir. Bunun en önemli sebebi, onun şiir anlayışıdır. Prof. Dr. Mine Mengi, Nâbȋ‟nin “çağının sükun ve huzurdan yoksun insanına doğru yolu göstermeyi, öğüt vermeyi amaç edindiği”ni belirtmektedir. Şiir anlayışında Sebk-i Hindi akımı �temsilcilerinin de etkisi vardır. Sade dil taraftarı olan Nâbȋ‟nin bu özelliğini daha çok gazellerinde görmekteyiz (Bilkan, 2007). Bu gazel, Nâbȋ‟nin 1678-79 yıllarında beraberinde büyük bir heyetle gerçekleştirdiği hac yolculuğunda Ravza-i Mutahhara için yazdığı gazelidir. Halk arasında menkıbesiyle meşhur olmuştur. Nâbȋ‟nin, Divan‟ındaki 655 nolu gazelidir. ( Bu gazelin 2.beytinde “cilvegah” kelimesi yerine S2 nüshasındaki “sȋne-çâk” kelimesi tercih edilmiştir.) Osmanlı Devletinde, hac kafilelerinin takip ettikleri üç ana güzergâhtan, Nâbȋ sağ kolu takip ederek; Üsküdar, Gebze, Eskişehir, Akşehir, Konya, Adana, Antakya yoluyla Halep ve Şam üzerinden Mekke‟ye ve Medine‟ye ulaşmıştır (Sak & Çetin, 2004). A.N.Tarlan “Divân edebiyatında bir beyti anlamak için evvela sanatkarın kafasında biçimlenen hayali kavramak lazımdır...Hayal, saydığımız bilgilerle tamamen belirdikten, beytin bu tablo içinde sıkıştırdığı duygu ve düşünce iyice anlaşıldıktan sonra onun etrafındaki süse geçeriz...”der (Aktaran (Kılıç, 2012)). Biz de bu mübarek yolculuğun ardından Nâbȋ‟ye bu nâtı yazdıran hissiyatnı bir nebze anlayabilmek için, hayalen onu başka bir peygamber âşığının dilinden takip etmeye çalışacağız. “ Bu mübarek yolculuk, eski zamanlarda atlarla, develerle yapılırdı. O devirde hacılar Kâbe‟ye varıncaya kadar yüzlerce makam yüzlerce merkade uğrar..Enbiya-i izamın yaşadığı yerleri ziyaret eder; hayalen onlarla buluşur-görüşür. Evliya ve asfiyanın meclislerine koşar, mana dolu yollarda yüzüyor gibi yolculuk yapar. Ravza-i Tâhire karşısında hayat hep bir hülya ve rüya gibi yaşanır. Burada fikirler durur, ruhlar duyguların tesirine girer ve bütün gönülleri bir vuslat arzusu sarar, dolayısıyla herkes kendini uhrevileşmiş gibi hisseder ve öbür alemin ahengine uyar, kendini firdevsi hazlar içinde bulur. Ruhum o beldeyi her zaman bir „daüssıla‟ hasretiyle kucaklamıştır, kucaklerken de „İşte bir avuç toprağını cihanlara değiştirmeyeceğim beldeler beldesi!‟ demiş içimi çekmişimdir” (Gülen, 2006). Nâbȋ de deveyle çıktığı bu kutlu yolculukta hep hayret kuşaklarında dolaşmış, tasavvuf yolunun seyr u süluku, tasfiyenin çilesi gibi olan seferin sıkıntıları ona bu ruhȋ gerilimi vermiş, iç hazırlığını tamamlamış ve dolabildiği kadar dolmuştur. Bu hâlet-i ruhiyede gözüne ilişen edebe muhalif bir hâli dile getirirken Nâbȋ, aslında kendi edebini konuşturmuştur. 1 Sakın terk-i edebden kūy-ı mahbūb-ı Hudā’dır bu �Nazargāh-ı ilāhīdir makām-ı Mustafā’dır bu “Cenab-ı Hakk‟ın nazargâhı ve O‟nun sevgili peygamberi Hz.Muhammed Mustafa‟nın makamı ve beldesi olan bu yerde edebe riâyetsizlikten sakın.” Tasavvuf yolunda, bütün menzil ve makamlarda insanın önüne çıkan tek levha "Edeb Yâ Hȗ‟ dur. Sofilerce edeb, yanlışlıktan korunma ve yanlışlığa sürükleyen sebepleri bilmekten ibaret sayılmıştır. Mevlânâ; „Efendi bil ki, insanın tenindeki cân edeptir. İnsanoğlunun göz ve kalp nuru edeptir...Aç gözlerini bak, Allah Kelamı olan Kur‟ân âyet âyet edeptir‟ der. Nebiler de katettikleri yolu hep edeple katetmişler ve her biri Allah dergahının seçkini haline gelmişlerdir (Gülen, 2001). Nâbȋ, Hayriyyesinde, kişide edeb varsa, bu onun saygınlığına işarettir, der: Sende āmāde ise şerm ü edeb Olur elbet mürā‟āte sebeb Bir başka beytinde de; Hüsn-i hulk ile gözet ādābı Gör hayatında olan şādābı diyerek edebi tavsiye etmiştir (Şener, 2013). Bilhassa Medine‟ye girerken edebe muhalif hareket etmemek gerekir. Çünkü burası bir adı da Mustafa (tertemiz, pâk) olan Alah‟ın Habibi‟nin beldesidir. Yaratılmışların en seçkin en temiz kuluna ev sahipliği yapan bu şehir aynı zamanda Allah‟ın nazar ettiği mübarek bir şehirdir (Özcan, 2013). O halde bu mekana girerken daha edepli ve saygılı olmak, Mustafa ismi gibi „sâf ve pak‟ olmak gerekir. 2 Felekde māh-ı nev babü’s-selāmın sīne-çākidir Bunun kandīlidir hūr matlaᶜ-ı nūr u ziyādır bu �Gökyüzündeki yeni ay, O‟nun kapısının yüreği yaralı âşığıdır. Bunun kandili olan güneşin de ışığını, nurunu aldığı kaynak; burasıdır. Hac farȋzasını yerine getirmek için Mekke‟ye gelen müslümanlar, Ravza-i Mutahhara‟yı mutlaka ziyaret ederler. Sahibinin ruhuna doğru parçalanmış sineler gibi açılan kapılar veya onun ruhundan insanlığa açılan menfezlerin çokluğu gibi, Ravza-i Tâhire‟nin de bir çok kapısı vardır. Bu kapılardan en namlısı da „Bâbü‟s-selâm‟ dır. Selam verip bu kutlu kapıdan içeri girenler, iki adım ötede Gönüllerin Efendisiyle karşılaşacakmış gibi bir ruh hâleti hissederler (Gülen, 2006). Bu beyitte Nâbȋ, şakk-ı kamer mucizesine telmihte bulunur. Hilâli şekil itibariyle ikiye ayrılmış olarak tasavvur eder. Hilâl, bâbü‟s-selâma meftȗn olan yüreği yaralı bir âşığa teşbih edilir (Özcan, 2013). Gökyüzünün kandili olan güneşin de nur ve ışık kaynağı burasıdır. Çünkü; o mübârek beldede bulunan Peygamber Efendimiz, bütün insanlığı aydınlatan hidâyet güneşidir. 3 Habīb-i Kibriyānın ḫˇābgāhıdır fazīletde Tefevvuk-kerde-i ᶜarş-ı cenāb-ı kibriyādır bu Habȋbullâh‟ın istirâhatgâhı olan bu mekân; fazilette, Cenâb-ı Hakk‟ın arşında en yüksek mevkiye sahiptir. “ Arş; bütün gökleri ve yerleri kaplayan, bütün burçları kuşatan, maddi-manevi umum kâinâtlarla alâkalı ilâhȋ emir, irade ve meşȋet-i sübhâniyenin ilk tecelli ve zuhȗr mahalli ulvȋ bir âlemin unvanıdır. Onun bu vüsᶜatini ortaya koyma sadedinde, arz, sema, Cennet, Cehennem, Sidretü‟l-Müntehâ, Beytü‟l-Mâmur...gibi ulvȋ âlemler Arş‟ın ihatası altında gösterilmiştir. Bununla beraber, Arş‟ın bu genişlik ve kıymeti, kendine ait vüsᶜat ve ihtişâmında değil de, Cenâb-ı Hakk‟ın azamet ve hâkimiyetinin birinci derecede mahall-i tecellisinde aranmalıdır. Bu itibarla onun eşibenzeri yoktur” (Gülen, 2008). Yedinci semanın üstünde bulunan Sidretü‟l-Müntehâ ise; sınır, imkan âleminin gibi görülmektedir. İnsanlık var olduğu günden itibaren ne mânâ �kahramanları yetişmiştir ama, Hazret-i Ruh-u Seyyidü‟l-Enâm‟dan başka kimse o ufka yükselememiş ve kimse o zirveye ulaşamamıştır. Konuyla ilgili Süleyman Çelebi: “ Ermedi evvel gelen bu devlete Kimse nāil olmadı bu rifᶜate” (Gülen, 2008) demiş ve şair Nâbȋ de bu beyitte Efendimizin makamının ne yüce olduğunu dile getirmiştir. 4 Bu hākin pertevinden oldu deycūr-ı ᶜadem zāil ᶜAmādan açdı mevcūdāt çeşmin tūtiyādır bu Yokluğun karanlığı, bu Medine toprağının nuruyla ortadan kalktı. Bu topraklar, ᶜamā gözlere sürme gibi yaratılmış olan her şeyi körlükten kurtarmıştır. Tevhid akidesinin sarsıldığı her zaman dilimi karanlıktır. Zira semavat ve arzın nuru olan Allah inancının bütün sinelere hâkim olmaması, ruh ve vicdanları simsiyah hale getirir. Böyle bir kalp ve vicdanın eşya ve hâdiselere bakışı bulanık olacağından, o insanlık kapkaranlık bir dünyada, hep yarasalar gibi yaşayacaktır (Gülen, 2001). „ Cahiliye devri‟ olarak bilinen bu devri Akif şöyle anlatır: Sırtlanları geçmişti beşer yırtıcılıkta; Dişsiz mi bir insan, onu kardeşleri yerdi İnsanlık bu şekilde karanlıklar içindeyken Allah Rasulünün risâlet vazifesiyle her şey değişiverdi. Kâbe mihrap olmuş, Medine de bu risâlet vazifesinde Rasȗlullâha minber olmuş, insanlık bu minberden yükselen sesle hakikate uyanmış ve nura gark olmuştur. Şair Ahmet Şevki‟nin dediği gibi „Hidâyet doğdu, kâinât bütünüyle ışık oldu. Artık zamanın dudaklarında tatlı bir tebessüm ve sena var.‟ ᶜAma; varlığın bulutsu görünümündeki ilk ânı olup, tasavvufta vahidiyet tecellisini temsil etmektedir (Gülen, 2006). Pertev- deycūr; ᶜadem-mevcȗdât; ᶜama-çeşm kelimeleri arasında tezat vardır. 5 Mürā’āt-ı edep şartiyle gir Nābī bu dergāha �Metāf-ı kudsiyāndır būsegāh-ı enbiyādır bu Ey Nābī, bu dergāha edebe riāyet etme şartıyla gir. Burası kudsīlerin tavaf ettiği ve nebīlerin öptüğü yerdir. Nâbȋ, Allah ve Rasȗlünün aşkıyla çıktığı seyahatte vuslat arzusu ve heyecanıyla dopdolu, ismindeki o hiçliğiyle bütünleşerek, saygıyla girmesi gerektiğini kendine söylüyor. İnsan, edebi iç âleminde gerçekleştirebildiği ölçüde onun ahlâk, tavır ve davranışlarında kalıcı olur. Gazelin başından beri hep edebe vurgu yapar Nâbȋ, çünkü; Edeb arayişüdür insanın Bī-edeb tabiᶜüdür şeytanın‟ der Hayriyyesinde. Dergâh, „tekke, kapı önü‟ manasında olup, terim olarak; „tarikat mensuplarının topluca ibadet ve törenlerini yaptıkları yere‟ denir (Pala, 2009). “Dini bilgilerin öğrenildiği yerlerin başında gelen bu mekanlar, şairlerin de büyük ölçüde buralarda gördüğü manevi eğitimin neticesinde kendilerinde hasıl olan bir hālin tesiriyle şiirlerini yazmaya başladıklarından onlar için bu mekanların çok özel bir yeri vardır” (Kılıç, 2012). Bu beyitte „dergāh‟, ilmin yegāne kaynağı, merkezi olan; cennet bahçesine benzetilen ‘Ravza-i Mutahhara‟dır. Kâbe‟deki Hacerü‟l-Esved‟in hacılar tarafından öpülmesi telmih edilmektedir. Cennetten geldiği rivayet edilen bu taş, bugünkü yerine Peygamber Efendimiz tarafından yerleştirilmiştir. B 1 Gazelin Yapısalcılık Açısından İncelenmesi Nazım Şekli: Naᶜt konulu bir gazeldir. 5 beyitten oluşmaktadır. Nābī, Divānındaki 851 gazeliyle edebiyatımızın en çok gazel söyleyen şairlerinden biridir (İpekten, 1999). 2 Gazelin Vezni: Hezec bahrinin müsemmen kalıbı olan; Mefāᶜīlün mefāᶜīlün mefāᶜīlün mefāᶜīlün kalıbıyla yazılmıştır. Bu müsemmen kalıp hezec bahrinin şiirimizde en çok kullanılan kalıbıdır. Nâbȋ, 2 kasȋde, 125 gazel ve 2 tahmisinde bu kalıbı kullanmıştır (İpekten, 1999). Aşağıdaki tablodan gazelin vezin unsurlarına baktığımızda; 2 yerde med, 16 kelimede imāle, 1 yerde de vasl yapıldığını görüyoruz. Kusur sayılan zihafın �bulunmadığını, yalnız „hūr‟ kelimesinde 2.tip zihafa düşüldüğünü görüyoruz. Genel durum değerlendirilince, bunun da kusur olmadığını görüyoruz. Tablo 1: Gazeldeki Aruz Vezni Unsurlarının Dağılımı 1.beyit 2.beyit 3.beyit 4.beyit 5.beyit Med 0 0 1 1 0 İmale 4 4 5 1 2 Zihaf 0 0 0 0 0 Vasl 0 1 0 0 0 Gazelde anlam, „ -dır bu‟ redifiyle daha netleşiyor. Her mısrada tekrar edilen –dır redifiyle şair, ifade ettiği manaya kesinlik kazandırıyor. Gazelin kafiyesi „â‟ kalın ve uzun sesiyle birlikte, redifin söylenişine bir zenginlik ve güçlü bir ses değeri vermektedir. Kafiye, „Hudā, Mustafā, ziyā, tūtiyā, kibriyā, enbiyā‟ kelimelerindeki „â‟ sesi olup, tam kafiyedir. Kafiyeli kelimelerden Hudâ Farsça, diğer kelimeler Arapça‟dır. Dinȋ birer terim olan kelimeler arasında anlam ve ses uyumu vardır. 3 Gazelde Kullanılan Ünlü ve Ünsüzler: Aşağıdaki tabloda gördüğümüz gibi, gazele hakim olan yumuşak-sessiz harflerdir. Bu da anlamla yapı arasında bir uyumu göstermektedir. Şairin ifadesinde edebe riāyeten bir yumuşaklık vardır. Tablo 2: Gazeldeki Ünlü ve Ünsüzlerin Dağılımı Beyitler 1 2 3 4 5 Toplam Yumuşak Ünsüzler 24 27 27 30 27 135 Sert Ünsüzler 12 10 12 10 11 55 Kalın Ünlüler 23 17 16 19 18 93 �İnce Ünlüler 8 12 14 12 11 57 Toplam 67 66 69 71 67 340 Gazelin ünlü ve ünsüz dağılımı, tablolarda gördüğümüz gibi birbiriyle uyum içindedir. Tablo 3: Gazelin Ünsüz Dağılımı Beyitler 1 2 3 4 5 Toplam Yumuşak Ünsüzler 24 27 27 30 27 135 Sert Ünsüzler 12 10 12 10 11 55 Toplam 36 37 39 40 38 190 Tablo 4: Gazelin Ünlü Dağılımı Beyitler 1 2 3 4 5 Toplam Kalın Ünlüler 23 17 16 19 18 93 İnce Ünlüler 8 12 14 12 11 57 Toplam 31 29 30 31 29 150 4 Gazelin Sözdizimi İncelemesi 5.1. Kelime Çeşitleri ve Yapıları Gazelde 51 kelime kullanılmıştır. Bu kelimelerden en fazlası 31 kelimeyle Arapça, daha sonra 14 kelimeyle Farsça ve 6 kelimeyle de Türkçe olmuştur. Naᶜt konulu bir gazel olduğundan kelimeler Arapça ağırlıklıdır. Bu kelimelerin 10‟u sıfat, 4‟ü fiil, 37‟si ise isimdir. Hareketi ifade eden temel kelimeler Türkçe‟dir. �5.2. Tamlama Çeşitleri ve Yapıları Tablo 5: Gazelin Tamlama Tablosu İki Kelimeden Oluşan Tamlamalar Üç Kelimeden Oluşan Tamlamalar Terk-i edeb (Farsça isim tam.) Kūy-ı mahbūb-ı Hudā Nazargāh-ı ilāhi (Farsça isim tam.) Bābü‟s-selāmın sīne-çāki(Türkçe is.tam) Makām-ı Mustafā (Farsça isim tam.) Māh-ı nev (Farsça sıfat tam.) Habīb-i kibriyānın hābgāhı (Türkçe is.t.) Deycūr-ı ᶜadem (Farsça isim tam.) Mürā‟āt-i edep şartı (Türkçe isim tam.) Bu dergāh (Türkçe sıfat tam.) Metāf-ı kudsiyān (Farsça isim tam.) Dört kelimeden oluşan tamlama Būsegāh-ı enbiyā (Farsça isim tam.) Tefevvuk-kerde-i ᶜarş-ı cenāb-ı kibriyā Matlaᶜ-ı nur u ziya (Farsça isim tam.) (Farsça isim tam.) (Farsça is.tam) Gazelde 14 tamlama kullanılmıştır. Bunlardan 9 tanesi Farsça isim tamlaması, 3 tanesi Türkçe isim tamlaması kuralına göre oluşturulmuştur. Kullanılan 2 sıfat tamlamasından biri Türkçe, diğeri Farsça‟dır. „Matlaᶜ-ı nur u ziya‟ tamlananı ortak olan 2 isim tamlamasıdır. „Babü‟s-selamın sīneçāki‟ da tamlayanı Arapça isim tamlaması olan Türkçe bir isim tamlamasıdır. 5.3. Gazelin Cümle Çeşitleri ve Yapıları Nâbȋ‟nin 5 beyitlik bu gazelinde 15 cümle vardır. Cümlelerin çok ve kısa olması; şairin anlamı uzatmadan, mesajı hemen verme düşüncesinden kaynaklanmasındandır. 11 isim �cümlesi, 4 fiil cümlesi kurulmuştur. Genelde devrik cümlelerle dikkat toplanmıştır. Anlam ise hep olumlu olup ikisinde emir vardır. Emir kelimesiyle başlayan gazelde, önce dikkat çekilerek, mana sonrakiler üzerinde yoğunlaştırılmıştır. Tablo 6: Gazelin Cümle Çeşitleri Cümle Yüklemine Öğe Dizilişine Anlamına Sayısı Göre Göre Göre 1.beyit 4 2.beyit 3 3.beyit 2 4.beyit 3 5.beyit 3 fiil isim isim isim isim isim isim isim isim fiil fiil isim fiil isim isim devrik devrik kurallı devrik kurallı devrik devrik devrik devrik devrik devrik devrik devrik kurallı devrik emir olumlu olumlu olumlu Olumlu olumlu olumlu Olumlu Olumlu Olumlu olumlu olumlu Emir olumlu olumlu Yapısına Göre Basit basit basit basit basit basit basit Basit basit basit basit basit Basit basit basit 5.4. Gazelin Anlam İncelemesi Nâbȋ‟nin “bu” redifli gazelin anlatım planında, kendi tarzını ortaya koyduğunu görmekteyiz. Mesajlarında, açıklamalar yaparak alıcıyı düşünmeye sevkediyor. Bunu, alıcıya yoğun duygularıyla ulaştırıyor. İletiyi etkin kılan, onun kuru bir öğreti olmasından öte, hissettiklerini aktarmasıdır. Bütün olarak şiire bakılınca, anlatım planında bir tedricilik görmekteyiz. Birinci beyitte bir sakındırmayla söze başlanmış fakat bunun nedenleri, 2.,3. �ve 4. beyitlerde kapsamlı kelimelerle ileti gönderilmiştir. Son beyitte ise, tekrar başa beyitler gönderici İletilen alıcı 1.beyit şair Burasının Habibullahın köyü olduğu,Allah‟ın tecelli ziyarete ettiği ve makam-ı Mustafa olduğundan edebin gelenler terkedilmemesi gerektiği 2.beyit şair Güneşin nurunu burdan aldığı, ayın da bu kapının aşığı olduğu 3.beyit şair Burasının arşda en üstün yerde olduğu, Rasulullahın Herkes istirahatgahı olduğu 4.beyit şair Mevcudatın kurtulduğu 5.beyit şair Nebilerin, kudsilerin bulunduğu bu yere girerken edebli Kendisi olunması gerektiği bu toprağın nuruyla Herkes karanlıklardan Herkes dönülerek anlam teyid edilmiştir. Tablo 7: Gazelin Anlatım Planı Sonuç Kendine has ifade tarzıyla bir ekol sahibi olan şair Yusuf Nâbȋ, çevreyle ilgili reel gözlemleriyle ve hikemȋ söyleyişiyle çağının önde gelen şairlerindendir. Şiirin dış yapısını “aziz” , iç yapısını da “e‟azz” olarak değerlendiren şair için mananın önemli olduğunu biliyoruz. Bu düşüncede olan Nâbȋ‟nin çok geniş kesimlere ulaşmış bulunan, Hacda yazdığı “bu” redifli ünlü gazelinin şerhine daha geniş kapsamlı bakmaya çalıştık. Bunun yanında son zamanlarda daha da gelişen dilbilimi yöntemleriyle gazeli inceledik. “Mana” düşünülerek yazılan bu gazelin yapısalcılık yöntemiyle de kusursuz olduğunu, genel bakış açısıyla bakıldığında farklı güzelliklerin ortaya çıktığını gördük. Klasik şiirlerimizin �“hazine” değerinde olduğunu, gelişen yeni metotlarla incelendiğinde, farklı güzellikler keşfedileceğini düşünmekteyiz. Kaynakça Bilkan, A. (2007). Nabi Hayatı Sanatı Eserleri. Ankara: Akçağ. Dağlar, A. (2007). Klasik Türk edebiyatı şerh geleneği ve hacı ibrahim efendinin şerh-i belagatine dair. Turkish Studies, 162. Gülen, F. (2001). Kalbin Zümrüt Tepeleri 2. İzmir: Nil. Gülen, F. (2006). Kabe ve Ravza. Sızıntı, 2-4. Gülen, F. (2008). Kalbin Zümrüt Tepeleri 4. İzmir: Çağlayan. İpekten, H. (1999). Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz. İstanbul: Dergah Yayınları. Kılıç, M. (2012). Sufi ve Şiir. İstanbul: İnsan. Kıran, Z., & Kıran, A. (2010). Dilbilime Giriş. Ankara: Seçkin Yayınevi. Özcan, N. (2013). Nabi Divanında Medine. Turkish Studies International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, pp. 2037-2047. Pala, İ. (2009). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı. Sak, İ., & Çetin, C. (2004, Ekim). XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Osmanlı devletinde menziller ve fonksiyonları. Türkiyat araştırmalrı Dergisi, p. 182. Sami, Ş. (1901). Kamus-ı Türki. İstanbul: İkdam. Şener, H. (2013, Kasım). Hayriyye-i Nabi’de Aktarılan Değerler. Turkish Studies, 8-1, pp. 2501-2524. Yekbaş, H. (2008). Metin şerhi geleneği çerçevesinde şarihlerin divan şiirine bakışı . Türkiyat Araştırmaları Dergisi(23), pp. 190,206. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2241 Title A name given to the resource NABİ'NİN "BU" REDİFLİ GAZELİNİN TASAVVUFİ ŞERHİ VE YAPISALCILIK AÇISINDAN İNCELENMESİ Author Author ÖZUYGUN, Ali Rıza ŞAHİN, Gülsüm Abstract A summary of the resource. Bu çalışmada, XVII.yüzyıl Klasik Türk Edebiyatı şairlerinden "hikemi tarz"ın temsilcisi kabul edilen Nabi'nin "bu" redifli gazeli incelenmiştir.Gazel, tasavvufi bakış açısıyla hem anlam bakımından hem de dilbilimi yöntemiyle yapısalcılık açısından incelenmiştir. Sonuç olarak,gönlü "ma'na"dan yana olan Nabi'nin gazelinin şekil ve muhteva bakımından aynı güzellikte olduğu ortaya konularak estetik değeri belirtilmiştir. Anahtar Kelimeler: Nabi, “Bu” Redifli Gazel, Tasavvufi Şerh, Yapısalcılık açısında inceleme Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5b98fa86ecb30b52a0772261710e1b00.docx e67a2eba83a436fa92b9895b46eac540 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e09e3d4d95f9317f243f88290642e1a1.pdf 93b433cbe0d3c6739198c91fecc1e647 PDF Text Text Naim Frashëri and W. B.Yeats - Mythical Symbolism of Creation. Brikena Smajli Centre of Albanian Studies/ Tirana, Albania Key words: symbolism, creation, comparison, water, earth, sailing ABSTRACT The paper is focused on the main comparison between two modern poets W. B. Yeats and the Albanian poet, Naim Frashëri. Apparenty they have nothing in common: W. B. Yeats, a nobel prize winner his poetry of last phase is of modern view point, noted for its melody, imagery and symbolism, according to his well-known mythical system explained in A Vision. Albanian poet, Naim Frashëri, is a “National poet” in Albanian studies, he is never seen as a modern poet, but a romantic one, noted for his poetry of idyllic motives and for the love of homeland. Reading today his poetry, written in his youth time in Persian, ‫( ت خ ي الت‬takhayyulat) we saw that there is mythical symbolism in his poetry ‫( ک ناردري ا‬Kenar derja)/next to the seaside and the imagery occur to be similar to that of W. B. Yeats in Sailing to Byzantium and Byzantium. By their point of view, Yeats as a Gnostic and Frashëri as Sufi of Bektashi order, use to write a poetry who does explain a symbolic journey, spiritual and mystical one. For Yeats it is a sailing-journey, linked with primordial symbol of water and the sea. Similar to him Naim use to feel part of the eternal sea and make a meditative journey being in harmony with the eternal sea. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1730 Title A name given to the resource Naim Frashëri and W. B.Yeats - Mythical Symbolism of Creation Author Author SMAJLI, Brikena Abstract A summary of the resource. The paper is focused on the main comparison between two modern poets W. B. Yeats and the Albanian poet, Naim Frashëri. Apparenty they have nothing in common: W. B. Yeats, a nobel prize winner his poetry of last phase is of modern view point, noted for its melody, imagery and symbolism, according to his well-known mythical system explained in A Vision. Albanian poet, Naim Frashëri, is a “National poet” in Albanian studies, he is never seen as a modern poet, but a romantic one, noted for his poetry of idyllic motives and for the love of homeland. Reading today his poetry, written in his youth time in Persian, ت خ يلات (takhayyulat) we saw that there is mythical symbolism in his poetry ک ناردري ا (Kenar derja)/next to the seaside and the imagery occur to be similar to that of W. B. Yeats in Sailing to Byzantium and Byzantium. By their point of view, Yeats as a Gnostic and Frashëri as Sufi of Bektashi order, use to write a poetry who does explain a symbolic journey, spiritual and mystical one. For Yeats it is a sailing-journey, linked with primordial symbol of water and the sea. Similar to him Naim use to feel part of the eternal sea and make a meditative journey being in harmony with the eternal sea. Publisher An entity responsible for making the resource available IBU Publishing Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-03 Keywords Keywords. Article PeerReviewed https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/25c5778edad5ab01bad0e386ea030452.pdf 085a12575ad605ebfbc8046db7716ee2 PDF Text Text International Conference on Economic and Social Studies, 10-11 May, 2013, Sarajevo Naive Versus Efficient Diversification Azra Zaimovid University of Sarajevo, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina azra.zaimovic@efsa.unsa.ba Almira Arnaut-Berilo University of Sarajevo, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina almira.arnaut@efsa.unsa.ba This study investigates the performance of the naive 1/N portfolios relative to the mean-variance efficient portfolios and index replicating portfolios. We use the Sharpe ratio to measure the portfolio efficiency applied on sample and out-of sample portfolios from two capital markets, one developed (German) and one underdeveloped (Bosnian) in the pre- and post-crisis periods. We answer the question whether the active portfolio strategies are also more efficient. Our research heavy rely on the research from DeMiguel, Garlappi and Uppal (2009), who found that naive 1/N diversification outperform other optimizing portfolio models in the US stock market. Methods of determining efficient portfolios are mathematical and statistical problems, solved by applying convex, square or linear programming. According to the chosen methodology we applied our own software to solve optimization problems. We use Monte Carlo simulation to generate returns data in order to examine the persistence of the outperforming strategy in different periods. Keywords: Risk, Naive Diversification, Efficient Diversification. JEL Classification: G11 52 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1497 Title A name given to the resource Naive Versus Efficient Diversification Author Author ZAIMOVIC, Azra ARNAUT-BERILO, Almira Abstract A summary of the resource. This study investigates the performance of the naive 1/N portfolios relative to the mean-variance efficient portfolios and index replicating portfolios. We use the Sharpe ratio to measure the portfolio efficiency applied on sample and out-of sample portfolios from two capital markets, one developed (German) and one underdeveloped (Bosnian) in the pre- and post-crisis periods. We answer the question whether the active portfolio strategies are also more efficient. Our research heavy rely on the research from DeMiguel, Garlappi and Uppal (2009), who found that naive 1/N diversification outperform other optimizing portfolio models in the US stock market. Methods of determining efficient portfolios are mathematical and statistical problems, solved by applying convex, square or linear programming. According to the chosen methodology we applied our own software to solve optimization problems. We use Monte Carlo simulation to generate returns data in order to examine the persistence of the outperforming strategy in different periods. Keywords: Risk, Naive Diversification, Efficient Diversification. JEL Classification: G11 Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-10 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-4564 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fd7209d9bfa7bc059714f3a432011fc5.docx a227e57412c7d2b18782a3db3fad7071 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/63fac19fb8595bf967af25ef07a01eb4.pdf 7f31fcc4cdea86f500d0f817042f2627 PDF Text Text Dr. sc. Darko Radić, docent Pravni fakultet Univerziteta u Banjoj Luci NAJBOLJI INTERES DJETETA I PRAVO DJETETA DA ŽIVI SA RODITELJIMA U cilju obezbjeđenja efikasne pravne zaštite prava djeteta, u modernim porodičnim zakonodavstvima posebno se vodi računa o normiranju i primjeni pravnog standarda najboljeg interesa djeteta, koji je utvrđen Konvencijom o pravima djeteta i promovisan univerzalnošću ratifikacije ovog međunarodnog akta. Pravni standard najbolji interes djeteta podrazumijeva da su u svim aktivnostima koje se tiču djeteta od primarnog značaja interesi djeteta, bez obzira na to koji organi postupaju kao nadležni. Ispunjavanje ove obaveze iz Konvencije, odnosno konkretizacija najboljeg interesa djeteta i njegova dosljedna primjena kroz različite pravne institute predstavlja vrlo kompleksno pitanje, kako zbog zakonodavnog pristupa, tako zbog tumačenja odnosno utvrđivanja njegovog sadržaja. U tom smislu, autor u ovom radu razmatra odnos pravnog standarda najboljeg interesa djeteta i prava djeteta da živi sa svojim roditeljima, sa aspekta zakonodavstva Republike Srpske, uvažavajući istovremeno relevantna zakonska rješenja u pravima Federacije Bosne i Hercegovine i Brčko Distrikta Bosne i Hercegovine. Autor preispituje da li u pozitivnopravnoj regulativi postoje nedostaci u primjeni standarda najboljeg interesa djeteta prilikom regulisanja roditeljskopravnih odnosa, odnosno istražuje kako unaprijediti neka od rješenja u smislu postizanja efikasnije i kvalitetnije zaštite prava i interesa djeteta. Posebna pažnja posvećena je utvrđivanju razloga, odnosno kriterijuma na osnovu kojih se može ograničiti pravo djeteta da živi sa svojim roditeljima i definisanju nadležnosti organȃ koji donose odluku o ovom važnom pitanju. Istražujući ove probleme, autor iznosi argumente koji upućuju na zaključak da pozitivnopravna rješenja u Republike Srpske nisu sasvim usklađena sa Konvencijom i da je, sljedstveno tome,neophodno reformisati relevantne porodičnopravne propise u Republici Srpskoj. Ključne riječi: najbolji interes djeteta, pravo djeteta da živi sa roditeljima, sud, organ starateljstva. 1. Uvod U ostvarivanju namjere da se obezbijede najviši standardi pravne zaštite individualnih prava i sloboda, u modernim zakonodavstvima posebna pažnja posvećuje se pravnoj zaštiti prava i interesa djeteta. Opredijeljenost savremenog društva da se prava djeteta afirmišu i potvrde na međunarodnom planu rezultirala je usvajanjem Konvencije o pravima djeteta 1 – akta koji predstavlja 1 Usvojena je rezolucijom Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 20.11.1989. godine (Službeni list SFRJ- Međunarodni ugovori, br. 15/09), dalje: Konvencija. 100 �kodifikaciju prava djeteta. Ratifikacija ove konvencijeod strane više od 190 država nesumnjivo potvrđuje najširu saglasnost i potpunu spremnost da se u ostvarivanju pravne zaštite djeteta primjenjuju Konvencijom promovisani standardi, koji osim pravnog značaja imaju pravno-političku i moralnu vrijednost. Jedan od standarda utvrđenih Konvencijom, koji ima posebnu važnost, jeste standard najboljeg interesa djeteta,koji podrazumijeva da su u svim aktivnostima koja se tiču djeteta od primarnog značaja interesi djeteta, bez obzira na to koji organi postupaju kao nadležni.Konkretizacija najboljeg interesa djeteta i njegova dosljedna primjena kroz različite pravne institute predstavlja vrlo kompleksno pitanje, kako zbog njegovog normativnog tretmana u nacionalnim zakonodavstvima, tako zbog tumačenja, odnosno utvrđivanja njegovog sadržaja.2 U ovom radu preispitaće se odnos pravnog standarda najbolji interes djeteta, sa jedne strane, i prava djeteta da živi sa svojim roditeljima, sa druge strane, a sa stanovišta zakonodavstva Republike Srpske (dalje: RS), komparirajući relevantna zakonska rješenja sa istovrsnim porodičnopravnim propisima u Federaciji Bosne iHercegovine (dalje: FBiH) i Brčko Distriktu Bosne i Hercegovine (dalje: BD). 2. Izvori prava Imajući u vidu složenost Bosne i Hercegovine (dalje: BiH),u smislu njenog ustavno-pravnog uređenja, neophodno je prethodno ukazati na raspodjelu zakonodavnih nadležnosti između pojedinih nivoa vlasti. U skladu sa Ustavom BiH, te ustavima entiteta, zakonodavna nadležnost u oblasti porodičnog prava pripada RS, odnosnoFBiH.3 Na teritoriji Brčko DistriktaBosne i Hercegovine (dalje: BD) primjenjuju se zakoni koje donosi Skupština Distrikta, odnosno oni entitetski zakoni koji se prema Nalogu Supervizora4smatraju zakonima BD, te zakoni Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine i zakoni Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, ukoliko nisu odlukom ili zakonodavnim aktom BD poništeni u cjelini ili djelimično.5 U Ustavu BiH nema posebnih odredbi koje se odnose na dijete i zaštitu njegovih prava, ili se tiču odnosa djece i roditelja, ali su uređenjem ljudskih prava i osnovnih sloboda obuhvaćena i ona prava koja se tiču djeteta.6 U Ankesu I Ustava BiH – Dodatni sporazumi o ljudskim pravima koji će se 2 O problemima vezanim za tumačenje i primjenu Konvencije vid. Panov, S,Porodično pravo, Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu i Službeni glasnik, Beograd 2008, str. 461 – 463. 3 Čl. III st. 1 i 3 Ustava Bosne i Hercegovine, čl. 68 tačka 6 Ustava Republike Srpske, čl. III Ustava Federacije Bosne i Hercegovine. 4 Nalog supervizora kojim se ukidaju entitetski zakoni na području Brčko Distrikta i proglašava prestanak pravnog značaja međuentitetske granice u Distriktu od 4.08.2006. godine (dalje: Nalog). 5 čl. 76 Statuta BD i paragraf 39 Konačne odluke Arbitražnog tribunala, tačka 2 Aneksa Konačne odluke Arbitražnog tribunala, st. 1 – 3 i st. 5 tačka a) Naloga. 6 Vid. čl. II Ustava BiH. 101 �primjenjivati u Bosni i Hercegovini7, navedeni su međunarodni ugovori, a među njima i oni koji su izvori prava u ovoj oblasti (Konvencija o pravima djeteta, Evropska konvencija o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda8, Pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima, Pakt o građanskim i političkim pravima,9 itd.). Pored navedenih, u izvore prava međunarodnog karaktera u pogledu uređenja odnosa djece i roditelja spadaju i drugi međunarodni ugovori (Haška konvencija o građanskopravnim aspektima međunarodne otmice djece10, Konvencija o ostvarivanju alimentacionih zahtjeva u inostranstvu11), kao i opšteprihvaćena pravila međunarodnog prava.Ustavom RS predviđeno je da dijete, pored majke i porodice, uživa posebnu zaštitu. Podizanje i vaspitanje djece je pravo i dužnost njihovih roditelja, pa se može reći da korelativno ovoj dužnosti roditelja, djeca imaju pravo na podizanje i vaspitanje. Pored toga, važno je napomenuti da je Ustavom RS zagarantovana jednakost djece bez obzira da li su rođena u braku.12 Među zakonima koji predstavljaju izvor prava u regulisanju odnosa između djece i njihovih roditelja nužno je razlikovati zakone koji su osnovni izvor prava i kojima se ovi odnosi uređuju u cjelini, od zakona kojima se normiraju neki elementi pomenutih odnosa, koji prema tome predstavljaju dopunske izvore prava. U prvu grupu zakona ulazi Porodični zakon RS (dalje: PZ RS)13. Od zakona koji imaju značaj dopunskog izvora prava u posmatranoj materiji izdvajamo Zakon o parničnom postupku14, Zakon o vanparničnom postupku15, Krivični zakon16, Zakon o ombudsmanu za prava djeteta17, Zakon o predškolskom obrazovanju i vaspitanju18, Zakon o osnovnom obrazovanju i vaspitanju19, Zakon o srednjem obrazovanju i vaspitanju20. 7 Ustavom BiH predviđeno je da BiH ostaje ili postaje ugovorna strana u međunarodnim sporazumima koji su navedeni u Aneksu I (čl. II st. 7 Ustava BiH). 8 Usvojena 4.11.1950. godine od strane Savjeta Evrope. 9 Oba ova međunarodna ugovora usvojena su rezolucijom Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 16.12.1966. godine (Službeni list SFRJ- Međunarodni ugovori, br. 7/71). 10 Usvojena kao dokument Haške konferencije za međunarodno privatno pravo 25.10.1980. godine (Službeni list SFRJ, br. 7/91). 11 Usvojena je rezolucijom Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 20.06.1958. godine (Službeni list FNRJ, br. 10/59). 12 Čl. 36 st. 1, 4 i 6 Ustava RS. 13 Službeni glasnik RS, br. 54/02 i 41/08. U FBiH to je Porodični zakon (Službene novine FBiH, br. 35/05 i 41/05 - dalje: PZ FBiH), odnosno u BD Porodični zakon (Službeni glasnik BD BiH, br. 23/07 - dalje: PZ BD). 14 Službeni glasnik RS, br. 58/03, 85/03, 74/05, 63/07 i 49/09 15 Službeni glasnik RS, br. 36/09. 16 Službeni glasnik RS, br.49/03, 108/04, 37/06, 70/06, 73/10 i 1/12. 17 Službeni glasnik RS, br. 103/08. 18 Službeni glasnik RS, br. 119/08 i 1/12. 19 Službeni glasnik RS, br. 74/08, 71/09 i 104/11. 20 Službeni glasnik RS, br. 74/08, 106/09 i 104/11. 102 �3. Pravo djeteta da živi sa svojim roditeljima i najbolji interes djeteta Jedno od prava djeteta21 jeste da živi zajedno sa svojim roditeljima.22Posmatrano sa suprotne strane ove realcije, roditelji imaju dužnost i pravo da štite svoju maloljetnu djecu i da se brinu o njihovom životu i zdravlju.23 Prema tome, dužnost roditelja da se brine o svom maloljetnom djetetu, da ga štiti, čuva i podiže, podrazumijeva smještaj djeteta, odnosnoimplicira primjenu zakonske norme o pravu djeteta da živi sa svojim roditeljima.24Budući da se radi o pravu čije ostvarivanje predstavlja osnov za konzumiranje drugih prava djeteta, odnosno uslov za izvršavanje nekih od dužnosti roditelja prema djetetu, u Konvenciji je utvrđena zabrana odvajanja djeteta od njegovih roditelja, osim u slučajevma kada je takvo razdvajanje neophodno i u najboljem interesu djeteta,25 i kada nadležni organi26 u skladu sa zakonom tako odluče. Iako se u Konvenciji i zakonodavstvima u regionu ograničavanje prava djeteta na život sa roditeljima može izvršiti samo ukoliko to opravdava najbolji interes djeteta27,u porodičnom zakonodavstvu RS bilježimo raritet da maloljetna djeca mogu živjeti odvojeno od svojih roditelja (naravno, osim u slučaju kada je to u interesu djeteta) i u 21 U PZ RS nisu posebno normirana prava i dužnosti djeteta, kao što je to učinjeno u PZ FBiH i PZ BD (upor. čl. 81 – 84 PZ RS sa čl. 124 – 128 PZ FBiH, odnosno čl. 107 – 111 PZ BD). Isitna u čl. 79 – 84 govori se o nekim pravima djeteta, ali je većina odredaba posvećena dužnostima i pravima roditelja (naslov ove grupe odredaba u Trećem dijelu Zakona je „1. Prava i dužnosti roditelja i djeteta“). Drugim riječima, PZ RS ne sadrži odredbe o pravima djece na način da su jasno izdvojena i posebno navedena prava djeteta kako to zahtijevaju moderni normativno-pravni standardi prihvaćeni, prevashodno u Konvenciji, i porodičnim zakonodavstvima evropskih zemalja. Ovaj problem pokušava se riješiti reformom porodičnog zakonodavstva RS, pa je u tom smislu Narodna skupština 11.10.2012. godine usvojila Nacrt zakona o izmjenama i dopunama Porodičnog zakona (dalje: Nacrt), s tim da Nacrt u zakonodavnoj proceduri još uvijek nije napredovao do forme prijedloga zakona. Vid. čl. 2, 4 i 6 Nacrta. 22 Čl. 81 st. 2 PZ RS. Ovo pravo djeteta utvrđeno je i u PZ FBiH, odnosno u PZ BD (čl. 124 st 2 PZ FBiH, odnosno čl. 107 st. 2 PZ BD). 23 Čl. 81 st. 1 PZ RS. U porodičnom pravu RS nije eksplicitno utvrđeno pravo roditelja da žive sa svojim djetetom, kao što je to slučaj sa ostalim porodičnim zakonodavstvima u BiH (čl. 140 st. 1 PZ FBiH, odnosno čl. 123 st. 1 PZ BD). 24 Draškić, M,Porodično pravo i prava deteta, Čigoja štampa, Beograd 2005, str, 281. 25 U cilju davanja jasnijeg putokaza za tumačenje neophodnosti razdvajanja djeteta od roditelja, navedeni su exempli causae neki od slučajeva – zlostavljanje djeteta, zanemarivanje djeteta i odvojen život roditelja. Vid. čl. 9 st. 1 Konvencije. 26 U zakonodavstvu RS o ovom pitanju mogu odlučivati sud i organ starateljstva (vid. čl. 90 st. 1 u vezi sa čl. 86 st. 2 PZ RS). U FBiH, odnosno BD sud je nadležan da iz zakonom propisanih razloga, u vanparničnom postupku, oduzme roditelju pravo da živi sa djetetom, a vaspitanje i čuvanje povjeri drugom licu ili ustanovi (vid. čl. 153 st. 1 PZ FBiH, odnosno čl. 135 st. 1 PZ BD), dok je organ starateljstva nadležan da na zahtjev jednog ili oba roditelja, ili ex officio odluči da dijete smjesti i povjeri njegovo čuvanje i vaspitanje drugom licu ili ustanovi, ako je to neophodno radi zaštite najboljeg interesa djeteta). Prema PZS, odlučivanje o odvojenom životu djeteta i roditelja/roditeljȃ rezervisano je isključivo za sud, osim kada je dijete navrš ilo 15 godina života i kada je sposobno za rasuđivanje, jer tada može odlučiti sa kojim će roditeljem živjeti (vid. čl. 60 st. 2- 4 ). 27 Čl. 140 st. 1 PZ FBiH, čl. 123 st. 1 PZ BD, čl. 60 st. 2 PZS. 103 �situaciji kada to zahtijevaju opravdani interesi roditelja28. Dakle, analizirano rješenje u pozitivnom pravu RS u koliziji je sa Konvencijom. 29 Na ovaj način se, u prvom redu, relativizuje obaveza roditelja da štite svoju maloljetnu djecu, odnosno dužnost roditelja da se brinu o njihovom životu i zdravlju. S druge strane, neopravdano se uspostavlja jednakost između roditelja i djece u pogledu legitimacije njihovih interesa, i dozvoljava se disolucija koncepta zajedničkog života roditelja i njihove djece i kada to ne zahtijeva najbolji interes djeteta. Drugim riječima, redukovanjem imperativnosti pravila o pomenutim dužnostima roditelja, umanjuje se efikasnost zaštite najboljeg interesa djeteta. Ovakav pristup uređenju razmatranog problema za pravno finale može imati situaciju da se interes djeteta pretpostavlja interesu roditelja, ako je potonji opravdan. Proizlazi da se o opravdanosti interesa roditelja može govoriti prvenstveno sa stanovišta onih okolnosti koje ga se lično tiču i koje ne moraju biti nužno vezane za njegovo maloljetno dijete. Suprotno ovome, interes djeteta posmatra se prevashodno kroz optiku njegovog odnosa prema roditeljima i zavisi od subjektivnih i objektivnih okolnosti koje se vezuju za roditelja i dijete. Prema tome, primjenom analizirane zakonske odredbe, moguće je da “vanjske okolnosti” - one koje svoj uzrok i posljedice nemaju u roditeljskopravnom odnosu - opravdaju odluku o odvojenom životu roditelja i djeteta. No, i pored ovakvog zakonskog rješenja, smatramo da se mogu izbjeći nepovoljne posljedice po zaštitu interesa djeteta. Imajući u vidu gore citirane odredbe Ustava BiH, nema sumnje da Konvencija predstavlja dio unutrašnjeg pravnog poretka i da može direktno da se primjenjuje, u ovom slučaju odredbe čl. 9 st. 1 Konvencije. 4. Odvojeni život roditelja i najbolji interes djeteta Budući da su roditelji ravnopravni u vršenju roditeljskog prava i da ga vrše sporazumno, ostvarivanje prava djeteta da živi sa svojim roditeljima u stvari predstavlja osnov za njegov pravilan i potpun razvoj, čime se omogućuje izvršavanje dužnosti i vršenje prava oba roditelja kontinuirano.30 Međutim, u slučaju razvoda ili poništenja braka, odnosno u slučaju raskida zajednice života supružnika ili vanbračnih partnera31, dijete živi sa jednim od roditelja što ima odlučujuće implikacije u pogledu vršenja roditeljskog prava. 28 Vid. čl. 81 st. 3 PZ RS. U porodičnim zakonodavstvima FBiH, odnosno BD djeca mogu živjeti odvojeno od svojih roditelja samo iz razloga koji se tiču zaštite ličnosti i interesa djeteta: zaštita najboljeg interesa djeteta, ugrožavanje interesa djeteta i u većoj mjeri zanemarivanje podizanja, vaspitanja i obrazovanja djeteta ili nesprečavanje drugog roditelja ili člana porodične zajednice da se na opisani način ponaša prema djetetu, ili ako je kod djeteta došlo do većeg poremećaja u vaspitanju (čl. čl. 147 st. 1 i 153 st. 1 PZ FBiH, odnosno čl.135 st. 1 i čl. 130 st. 1 PZ BD). 29 Upor. čl. 81 st. 3 PZ RS i čl. 3 st. 1 i čl. 9 st. 1 Konvencije. 30 Vid. čl. 79 st. 1 i čl. 81 st. 1 - 2 PZ RS; čl. 124 st. 2, čl. 130, čl. 134 i čl. 141 st. 1 PZ FBiH; čl. 107 st. 2, čl. 113, čl. 117 i čl. 124 st. 1 PZ BD. 31 Sa ovom situacijom, u smislu njenih pravnih dejstava u pogledu odnosa djeteta i roditelja, izjednačavamo slučaj kada roditelji vanbračnog djeteta nisu nikad niti uspostavili zajednicu života – vanbračnu zajednicu. 104 �Ako roditelji maloljetnog djeteta žive odvojeno, roditeljsko pravo vrši roditelj sa kojim dijete živi.32 Analizirajući ovo rješenje uočavamo dva važna problema koja svakako utiču na ostvarivanje i zaštitu interesa djeteta. Za razliku od porodičnog zakonodavstva FBiH, kojim je predviđeno da sud uvijek donosi odluku sa kojim će roditeljem dijete živjeti (uvažavajući sporazum roditelja, ako je u skladu sa najboljim interesom djeteta)33, u pozitivnom pravu RS ovo pitanje nije uređenona ovakav način. Naime, tumačenjem odredaba čl. 85, 86 i 88 PZ RS, proizlazi da o ovom pitanju mogu odlučiti, prije svih, sami roditelji sporazumijevajući se, dakle,sa kim će od njih živjeti njihovo maloljetno dijete, a da pri tom njihova odluka odnosno sporazum ne prolazi ocjenu opravdanosti i usaglašenosti sa najboljim interesom djeteta.Dakle, ako među roditeljima nema nesporazuma ove vrste, ili drugim riječima, ako niko od njih ne zahtijeva odlučivanje nadležnog organa vlasti, dijete će živjeti sa jednim roditeljem (sa čim je saglasan drugi roditelj).Tek u slučaju neslaganja roditelja odlučiće organ starateljstva.34Pored organa starateljstva, o ovom važnom pitanju može odlučivati i sud. Nadležnost suda ustanovljava se, ipak, samo u slučajevima postojanja bračnog spora - brakorazvodnog postupka i postupka za poništenje braka.35 U ovoj analizi pažnju zaslužuje još jedno pitanje– stav djeteta, odnosno njegove želje u pogledu budućeg zajedničkog života sa jednim od roditelja. U porodičnom pravu RS, nadležni organ (sud, odnosno organ starateljstva) obavezan je da uzme u obzir želje djeteta ako je ono sposobno da ih izrazi.36 Dakle, ne određuje se starosna granica da bi volja djeteta bila pravno relevantna, ali ipak ona nije odlučujuća, već predstavlja činjenicu koju će zajedno sa ostalim okolnostima u obzir uzeti organ koji donosi odluku o povjeravanju djeteta na zaštitu i vaspitanje.37 U porodičnom pravu FBiH, odnosno BD propisano je da nadležni organ u svim postupcima u kojima se odlučuje o roditeljskom staranju i 32 Čl. 86 st. 2 PZ RS, čl. 142 st. 1 PZ FBiH, čl. 125 st. 1 PZ BD. U zakonskom tekstu upotrebljava se formulacija “roditelj kod koga dijete živi”. Iako ovakva formualcija suštinski, pa i u smislu primjene ove norme, ne dovodi u pitanje ostvarivanje i zaštitu ovog prava djeteta, smatramo da je stilski korektno i prihvatljivije konstatovati da je riječ o “roditelju sa kojim dijete živi”, jer je naglasak na zajedničkom životu, a ne na određivanju mjestu gdje dijete živi (vid. čl. 84 st. 2 PZ RS). 33 Čl. 142 st. 2 i 7 i čl. 304 st. 1 PZ FBiH. 34 U čl. 85 st. 2 PZ RS propisano je: “U slučaju neslaganja roditelja o vršenju roditeljskog prava odlučuje organ starateljstva”. Neslaganje roditelja u pogledu pitanja sa kojim će od njih živjeti njihovo maloljetno dijete nesumnjivo je obuhvaćeno “neslaganjem roditelja o vršenju roditeljskog prava”. Isto vrijedi i za PZ BD, osim što se umjesto termina “neslaganje” koristi termin “spor” (124 st. 3 PZ BD). 35 Čl. 86 st. 3 i 88 PZ RS. Isto tako, sud će biti nadležan i kada je riječ o zahtjevu za drugačiju odluku u odnosu na ranije donesenu odluku suda o povjeravanju djece na zaštitu i vaspitanje, ako to zahtijevaju promijenje prilike (čl. 89 st. 1 PZ RS, odnosno čl. 126 PZ BD). 36 Čl. 92 st. 1 PZ RS. U čl. 6 Nacrta predviđeno je da dijete ima pravo: na izražavanje i uvažavanje vlastitog mišljenja; da dobije sva obavještenja potrebna za formiranje vlastitog mišljenja; da se mišljenju djeteta mora posvetiti dužna pažnja; da dijete sa navršenih 10 godine može izraziti svoje mišljenje u svakom postupku koje se tiče njegovih prava; i sl. 37 Tumačenjem odredbi PZ RS i Konvencije dolazimo do zaključka da zakonodavac u RS ipak nije sasvim usaglasio citirano zakonsko rješenje sa odredbama čl. 12 Konvencije. 105 �povjeravanju čuvanja i vaspitanja djeteta treba djetetu dati potreban savjet, upoznati gasa svim okolnostima vezanim za odlučivanje i omogućiti mu da s tim u vezi izrazi svoje mišljenje, što predstavlja recepciju standarda utvrđenih u čl. 12 Konvencije.38 5. Najbolji interes djeteta prilikom povjeravanja djeteta trećem licu ili ustanovi U smislu zaštite prava i interesa djeteta, zakonodavac je posebno uredio slučajeve kada može doći do odvajanja djeteta od njegovih roditelja. Organ starateljstva nadležan je da preduzima potrebne mjere radi zaštite ličnih i imovinskih prava i interesa djeteta.39Primjenom standarda najmanjeg posezanja, organ starateljstva vršeći svoje nadležnosti prethodno preduzima preventivne mjere i mjere nadzora (mjere stalnog nadzora nad vršenjem roditeljskog prava i mjere pojačanog nadzora nad djetetom).40Međutim, ukoliko se ove mjere pokažu neefikasnim ili u slučaju dasu ispunjeni zakonom propisani uslovi, organ starateljstva može dijete povjeriti drugom roditelju, trećem licu ili odgovarajućoj ustanovi, ako ne postoji sudska odluka o povjeravanju djeteta.41 Riječ je o mjeri kojom se vrši odvajanje djeteta od roditelja ili roditeljȃ. U porodičnom zakonodavstvu RS ova mjera označava se kao “oduzimanje djeteta” i povjerena je u nadležnost organu starateljstva, ako o tome nije prethodno odlučivao sud.42 Sud može dijete povjeriti na zaštitu i vaspitanje drugom licu kada to zahtijevaju interesi djeteta, odlučujući u bračnom sporu o poništenju ili razvodu braka, ili odlučujući nakon okončanja bračnog spora, ako to zahtijevaju promijenjene prilike.43 Dakle, sud je, kao i organ starateljstva, temeljem odredbe stava 2 čl. 90 PZ RS snabdjeven ovlašćenjem da donese odluku o povjeravanju djeteta trećem licu kada to zahtijevaju interesi djeteta, a da pri tome nije nužno da su isti ugroženi od strane njegovih roditelja. Imajući u vidu dualistički koncept - u smislu nadležnosti organa za donošenje ove odluke, te zakonsku terminologiju, nesumnjivo je da je zakonodavac u RS preuzeo ova rješenja iz ranije važećeg zakonskog propisa.44 U zakonodavstvu FBiH organu starateljstva u nadležnost se daju blaže i preventivne mjere, odnosno generalno ovlašćenje u smislu zaštite prava i najboljeg interesa djeteta, dok su posebno propisane, strožije mjere, koje za posljedicu imaju odvajanje djeteta od roditelja, povjerene 38 Čl. 149 st. 1 PZ FBiH, odnosno čl. 132 st. 1 PZ BD. Čl. 94 PZ RS, čl. 150 st. 1 PZ FBiH, čl. 133 st. 1 PZ BD. 40 Čl. 95 - 96, čl. 97 st. 2, čl. 98 - 99 i čl. 102 PZ RS. 41 Čl. 97 st. 1 PZ RS. Prema odredbama PZ FBiH i PZ BD, organ starateljstva može na zahtjev jednog ili oba roditelja ili po službenoj dužnosti odlučiti o smještaju djeteta i povjeravanju njegovog čuvanja i vaspitanja drugom licu ili ustanovi (čl. 147 st. 1 PZ FBiH, čl.130 st. 1 PZ BD); odnosno, u slučaju kada su roditelji nesposobni ili spriječeni da se staraju o djetetu, organ starateljstva će odlučiti o smještaju djeteta u drugu porodicu ili ustanovu (čl. 125 st. 3 PZ BD). 42 Čl. 97 st. 1 PZ RS. 43 Vid. čl. 90 u vezi sa čl. 88 i čl. 89 st. 1 PZ RS. 44 Čl. 90, 92 i čl. 97 st. 1 PZ RS sa čl. 93, 95 i 100 Porodičnog zakona (Službeni list SRBiH, br. 21/79 – dalje: PZ SRBiH). 39 106 �sudu.45 Isto vrijedi i za porodično pravo u BD. Naime, odluci suda o povjeravanju djeteta na čuvanje i vaspitanje drugom licu ili ustanovi prethodi oduzimanje roditelju prava da živi sa djetetom u vanparničnom postupku.46 Povjeravanje djeteta na zaštitu i vaspitanje trećem licu ili ustanovi mogu izvršiti i sami roditelji, ako to zahtijevaju interesi djeteta i ako je to prethodno odobrio organ starateljstva.47Istina, autonomija volje roditelja u ovom slučaju nije suverena i ograničena je dozvolom organa starateljstva 48 - koji bi u smislu zaštitnika interesa djeteta trebao da spriječi donošenje štetne odluke i nastupanje za dijete nepovoljnog pravnog finala, ali je interesantno da se procijena interesa djeteta prepušta roditeljima, što nije u saglasnosti sa Konvencijom, u kojoj se ističe da o odvajanju djeteta od roditelja “odlučuje nadležni organ” i “na osnovu sudskog uvida”.49Isto tako, odredbamaPZ RS propisano je da će u slučaju kada roditelji odlaze na privremeni rad u inostranstvo (ili onaj roditelj sa kojim dijete živi) i sa sobom ne vode dijete, ono biti povjereno na zaštitu i vaspitanje drugom licu ili odgovarajućoj ustanovi, ako se sa tim organ starateljstva prethodno saglasi.50 Iako napori roditelja da svojim radom obezbijede sredstva za izdržavanje djeteta i porodice predstavljaju ponašanje u cilju ispunjenja ne samo moralnih, već i pravnih dužnosti i zaslužuju pohvalu, smatramo da se interesi djeteta ne smiju pretpostaviti interesima porodice. U ovom slučaju izvršena je potpuna objektivizacija kriterijuma za odvajanje djece od roditelja – odlazak na privremeni rad u inostranstvo i nevođenje djece.Ovde se ne radi o postojanju ili procjeni nečijeg interesa kao kriterijuma (interes djeteta ili interes roditelja), već zakonodavac ovakvom regulacijom odnosa podrazumijeva da se radno angažovanje roditelja, pogotovo u inostranstvu, ne može drugačije cijeniti nego kao interes kako roditelja i djece, odnosno kao interes porodice, čime neuvjerljivo pribavlja moralno-pravni legitimitet razmatranom pravilu.Posebno je intersantan uslov da se rad odvija u inostranstvu, što govori o društvenom kontekstu i uopšte o relativno drugačijem odnosu prema regulativi odnosa roditelja i djece u vrijeme kreiranja ovog pravila.51 45 Bubić,S; Traljić. N,Roditeljsko i starateljsko pravo, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2007, str. 194. 46 Čl. 153 st. 1 i čl. 350 st. 1 PZ FBiH, čl. 135 st. 1 PZ BD. 47 Čl. 87 st. 1 PZ RS. U zakonodavstvima FBiH i BD prihvaćeno je drugačije rješenje. Propisano je da roditelji (ili roditelj koji se sam stara o djetetu) privremeno mogu povjeriti dijete drugom licu koje ispunjava uslove za izbor staraoca ili ustanovi. Dakle, intencija zakonodavca je da se ovo pravo roditelja koristi samo privremeno, što svakako predstavlja kvalitet u citiranom rješenju. Međutim, za razliku od PZ RS, ne predviđa se interes djeteta kao kriterijum na osnovu kojeg roditelji mogu donijeti takvu odluku, odnosno temeljem kojeg organ starateljstva može procijeniti da li je opravdano dati ili uskratiti saglasnost za pomenutu odluku organa starateljstva. Upor. čl. 146 st. 1 PZ FBiH, čl. 129 st. 1 PZ BD. 48 U odredbama PZ RS upotrebljava se sintagma „prethodno odobrenje organa starateljstva“, koja nije pravno-logički ispravna. Prema opštim pravilima, saglasnost trećeg lica ili nadležnog organa za punovažnost pravnog posla može biti prethodna i tada se naziva dozvola, ili naknadna kada se naziva odobrenje. Prema tome, konstrukcija „prethodno odobrenje“ nije najsrećnije rješenje i svakako da zaslužuje korekciju. Vid. čl. 87 st. 1 – 2 PZ RS. 49 Vid. čl. 9 st. 1 Konvencije. 50 Čl. 87 st. 2 PZ RS. 51 Ova norma zadržana je iz PZ SRBiH. Upor. čl. 87 st. 2 PZ RS i čl. 90 st. 2 PZ SRBiH. 107 �Dakle, razlozi zbog kojih se dijete može odvojiti od roditelja ili roditeljȃ propisani su zakonom, što je nužno zbog pravne sigurnosti, kako sa aspekta zaštite prava i interesa djeteta, u smislu otklanjanja negativnih posljedica u podizanju i razvoju djeteta, tako i sa stanovšta pravne zaštite prava roditelja, budući da je riječ o najstrožijoj roditeljskopravnoj sankciji poslije oduzimanja roditeljskog prava. Kada se ustanovljava nadležnost suda da odlučuje o ovom pitanju, onda se kao razlog i kriterijum predviđa interes djeteta.52Međutim, kada,u vršenju nadzora nad vršenjem roditeljskog prava,o povjeravanju djeteta drugom licu ili ustanovi odlučuje organ starateljstva, zakonodavac zauzima drugačiji pristup.Riječ je o zlostavljanju djeteta, zanemarivanju brige o djetetu, zanemarivanju vaspitanja djeteta ili poremećaja u vaspitanju djeteta, kao razlozima zbog kojih organ starateljstva može postupiti na prethodno opisani način.53 Naglasak je, dakle, na zanemarivanju djeteta54, odnosno na propustima u vaspitanju djeteta, koji su najčešće subjektivne prirode, ali mogu biti uzrokovani i objektivnim (neskrivljenim) okolnostima na strani roditelja. Međutim, primjećujemo da zakonodavac u razloge za odvajanje djeteta od roditelja ili roditeljȃ ubraja i “zlostavljanje djeteta”, a zlostavljanje djeteta je istim zakonom utvrđeni razlog za oduzimanje roditeljskog prava.55 S druge strane, sadržaj pojma “zlostavljanje djeteta” drugačiji je od sadržaja ostalih razloga za odvajanje djeteta od roditelja ili roditeljȃ, jer utvrđivanje ovak ve posljedice podrazumijeva krivicu roditelja.56 Imajući u vidu prethodno, evidentno je da razlozi zbog kojih se može ograničiti pravo djeteta da živi sa svojim roditeljima nisu sasvim usaglašeni sa mehanizmom zaštite najboljeg interesa djeteta, jer se ne odnose uvijek na zaštitu prava i interesa djeteta, već i na opravdane interese roditelja, a neefikasnosti komentarisanih rješenja svakako doprinosi iupliv organa starateljstva u smislu njegovih nadležnosti u ograničenju vršenja roditeljskog prava.57 U propisivanju razloga za oduzimanje roditelju prava da živi sa djetetom u porodičnim pravima FBiH i BD zakonodavac je pristupio na drugačiji način, ne praveći greške koje smo prethodno evidentirali u porodičnom zakonodavstvu RS. Zakonodavac na prvo mjesto postavlja interes djeteta58 i u većoj mjeri 52 Ista odredba vrijedi i za organ starateljstva kada kao nadležni organ uređuje vršenje roditeljskog prava (čl. 90st. 2 PZ RS). 53 Čl. 97 st. 1 PZ RS. 54 Zanemarivanje djeteta u ovom slučaju zahtijeva pažljivu pravnu kvalifikaciju. Naime, da bi zanemarivanje djeteta bilo razlog za oduzimanje djeteta od roditelja, ono se mora kretati u rasponu od običnog zanemarivanja do grubog zanemarivanja. U prvom slučaju ima mjesta primjeni mjera nadzora (stalnog ili pojačanog), dok se u drugom slučaju radi o oduzimanju roditeljskog prava. Upor. odredbe čl. 96 i 99 sa odredbama čl. 106 st. 1 i 3 PZ RS. 55 Čl. 106 st. 1 PZ RS. 56 Potvrdu potrebe razlikovanja zanemarivanja (zapuštanja) od zlostavljanja djeteta nalazimo u odredbama čl. 207 Krivičnog zakona (Službeni glasnik RS, br. 49/03, 70/06 i 73/10). 57 Vid. čl. 81 st. 3, čl. 87 st. 2, čl. 90 st. 2 i čl. 97 st. 1 PZ RS. 58 Interes djeteta je u prvom planu i kada se predviđa da organ starateljstva može na zahtjev jednog ili oba roditelja ili po službenoj dužnosti odlučiti o smještaju djeteta i povjeravanju njegovog čuvanja i vaspitanja drugom licu ili ustanovi. Ovakvu odluku organ starateljstva može donijeti i bez saglasnosti roditelja, ako su ovi odsutni, spriječeni ili nesposobni starati se o djetetu, a nisu 108 �zanemarivanje u podizanju, vaspitanju i obrazovanju djeteta. Na ovaj način, ne samo da je promovisana uloga i značaj najboljeg inetersa djeteta, nego je široko postavljena zaštita prava i interesa djeteta. Ovo iz razloga što se pod prednju situaciju mogu podvesti različiti oblici ponašanja roditelja i istovremeno efikasno zaštititi prava djeteta. Pored toga, neophodno je da se radi o zanemarivanju “u većoj mjeri” kako bi bila opravdana primjena ovako stroge pravne sankcije, što istovremeno upućuje na zaključak da se u blažim oblicima zanemarivanja, u slučajevima zanemarivanja u manjoj mjeri, primjenju mjere nadzora. U razloge za oduzimanje roditelju prava na život sa djetetom uvrštavaju se nesprečavanje drugog roditelja ili člana porodice da se ponaša na prethodno opisani način prema djetetu, odnosno situacija kada je kod djeteta došlo do većeg poremećaja u vaspitanju. Dakle,roditelj sasvim izvjesno snosi roditeljskopravne posljedice ne samo u slučaju odgovornosti za vlastito ponašanje, već i u slučaju pasivnog držanja kada drugi roditelj ili član porodice ugrožavaju interese i prava djeteta.59 Razmatrajući pitanje nadležnosti organa (suda i organa starateljstva), smatramo da za razliku od organa starateljstva koji je po svojoj prirodi upravni organ i koji u osnovi postupa primjenjujući pravila upravnog postupka i metode stručnog socijalnog rada, sud ima veće kompetencije u situacijama kada se ograničava pravo djeteta da živi sa svojim roditeljima, odnosno kada se roditelju oduzima pravo da živi sa svojim djetetom. S druge strane, sudski postupak pruža bolje garancije za odlučivanje u navedenim situacijama, jer ipak se radi o oduzimanju ili ograničenju prava, a ne o mjerama koje se odnose na upravljanje pravom - način njegovog vršenja. Na kraju, ne i najmanje važno, Konvencijom je propisano da dijete može biti odvojeno od njegovih roditelja, razumije se – ako je to u najboljem interesu djeteta, “kada tako nadležni organi na osnovu sudskog uvida odluče”.60 Dake, ipak se zahtijeva postupanje suda. To je osnovni razlog zbog kojeg je Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija, prilikom deponovanja ratifikacionog instrumenta, a u smislu čl. 51 st. 1 Konvencije stavila rezervu, ističući da “nadležni organi (organi starateljstva) u smislu čl. 9 st. 1 Konvencije mogu donositi odluku o oduzimanju prava roditelja na čuvanje i vaspitanje djeteta bez prethodnog sudskog uvida, u skladu sa unutrašnjim zakonodavstvom SFRJ”. povjerili čuvanje i vaspitanje djeteta drugom licu koje ispunjava uslove za staraoca (čl. 147 st. 1-2 PZ FBiH, čl. 130 st. 1-2 PZ BD). 59 Vid. čl. 153 st. 1 PZ FBiH, čl. 135 st. 1 PZ BD. 60 Čl. 9 st. 1 Konvencije. Takav koncept dosljedno je proveden u porodičnom zakonodavstvu Srbije (čl. 60 st. 2 PZS). 109 �6. Održavanje ličnih odnosa djeteta sa roditeljem sa kojim ne živi u porodičnoj zajednici Kada roditelji maloljetnog djeteta žive odvojeno, odnosno kada je brak između njih razveden ili poništen, roditeljsko pravo vrši onaj roditelj sa kojim dijete živi, odnosno roditelj kojem je dijete povjereno na zaštitu i vaspitanje. 61 Međutim, to ne znači da je drugi roditelj, kojem dijete nije povjereno na zaštitu i vaspitanje, lišen svih prava i dužnosti prema djetetu. Potonji roditelj ima pravo da u slučaju neslaganja sa postpukom ili mjerom roditelja koji vrši roditeljsko pravo o tome obavijesti organ starateljstva, koji o tome odlučuje, odnosno da zahtijeva izmjenu odluke o povjeravanju djeteta na zaštitu i vaspitanje. 62 Posebnu pažnju posvećujemo pravu i dužnosti roditelja, koji ne vrši roditeljsko pravo, da održava lične odnose sa djetetom.63U PZ RS ističe se da je riječ o pravu i istovremeno dužnosti roditelja.64Međutim, dužnost roditelja u roditeljskopravnom odnosu korelativna je pravu djeteta.65 Dakle, iako nije eksplicitno propisano, van svake je sumnje da dijete ima pravo na održavanje ličnih odnosa sa roditeljem sa kojim ne živi. 66Ovo pravo može se ograničiti, odnosno održavanje ličnih odnosa sa djetetom može se ograničiti ili zabraniti, samo ako to zahtijevaju zaštita ličnosti djeteta i drugi interesi djece. 67Ovo iz 61 Čl. 86 st. 2 – 3 PZ RS. Isto rješenje prihvaćeno je u FBiH i BD (čl. 142 st. 1 i čl. 304 st. 1 PZ FBiH, odnosno čl. 125 st. 1 i čl. 275 st. 1 PZ BD). 62 Čl. 86 st. 4 PZ RS. U ostalim porodičnim zakonodavstvima u BiH izričito je utvrđeno pravo roditelja sa kojim dijete ne živi da bude informisan o važnim pitanjima koja se tiču djeteta, a potom da se u slučaju neslaganja sa postupkom ili mjerom drugog roditelja obrati sudu (u FBiH), odnosno organu starateljstva (u BD). Vid. čl. 142 st. 2 PZ FBiH, odnosno čl. 125 st. 2 PZ BD. 63 Čl. 81 st. 4 PZ RS. 64 U porodičnim zakonodavstvima FBiH i BD riječ je samo o dužnosti, ne i pravu roditelja (čl. 140 st. 2 PZ FBiH i čl. 123 st. 2 PZ BD). Smatramo da je prihvatljivije rješenje iz čl. 81 st. 4 PZ RS, jer ako roditelj ima pravo da bude informisan o važnim pitanjima koja se tiču djeteta i ako može ulagati prigovore na postupke i mjere drugog roditelja, ispravno je rezonovati da je i održavanje ličnih odnosa sa djetetom u stvari pravo roditelja. S druge strane, ako jedan roditelj ima obavezu da poštuje održavanje ličnih odnosa djeteta sa drugim roditeljem, onda to trpljenje može biti samo rezultat konzumiranja prava potonjeg roditelja (vid. čl. 140 st. 2 i čl 142 st. 4 PZ FBiH, odnosno čl. 123 st. 2 i čl. 125 st. 2 PZ BD). Da zakonodavac ozbiljno insistira na dužnosti jednog i poštovanju pravu drugog roditelja u pogledu održavanja ličnih odnosa sa djetetom, i obrnuto, uočljivo je i iz zaprijećene sankcije za povredu navedene dužnosti, odnosno prava. Roditelj koji ne izvršava ovu dužnost ili u tome sprečava drugog roditelja, odnosno onemogućuje održavanje ličnih odnosa sa djetetom može se suočiti sa najtežom roditeljskopravnom sankcijom – oduzimanjem roditeljskog staranja (čl. 154 st. 5 PZ FBiH, čl. 136 st. 5 PZ BD). 65 Prema Konvenciji, pravo je djeteta da održava lične odnose i neposredne kontakte sa roditeljima na stalnoj osnovi, osim ako je to u suprotnosti sa najboljim interesima djeteta (čl. 9 st. 3 Konvencije). 66 Potvrdu ovog zaključka nalazimo u odredbama PZ RS u kojima se govori o razlozima za oduzimanje roditeljskog prava. Naime, roditelju se može oduzeti roditeljsko pravo, između ostalog, i zbog grubog zanemarivanja roditeljskih dužnosti, kao što je situacija kada roditelj ne brine duže od mjesec dana o djetetu sa kojim ne živi (čl. 106 st. 3 tačka 2 PZ RS). 67 Čl. 93 st. 3 PZ RS. Interes djeteta je kriterijum zbog kojeg se može ograničiti ili zabraniti održavanje ličnih odnosa sa djetetom i u FBiH, odnosno u BD. Međutim, za razliku od RS, u ovim pravima otišlo se korak dalje, pa se roditelju koji ne živi sa djetetom može zabraniti da se 110 �razloga što održavanje ličnih odnosa sa roditeljem kojem nije povjereno vršenje roditeljskog prava ima veliki značaj, prvenstveno za maloljetno dijete. Na ovaj način amortizuju se posljedice odvojenog života roditelja, stvaraju se pretpostavke za normalan razvoj djeteta i uopšte uslovi da se odnos između roditelja i djeteta razvija sa svim onim sadržajima koji podrazumijevaju ostvarivanje roditeljske uloge i podizanje djeteta. Zakonodavac je u potonjem slučaju široko postavio zaštitu ličnih prava, ličnosti i interesa djeteta, i time omogućio organu starateljstva, da cijeneći konkretne okolnosti, adekvatno i efikasno zaštiti interese djeteta. Čini se, da je sa stanovišta zaštite interesa djeteta, zakonodavac bolji pristup pokazao u odnosu na ovo pitanje, nego kada je riječ o oduzimanju djeteta od roditelja. U smislu načina održavanja i uređenja ličnih odnosa između djeteta i roditelja koji ne vrši roditeljsko pravo, prednost se daje sporazumu roditelja o ovom važnom pitanju.68 Ukoliko roditelji ne postignu sporazum, odlučiće organ starateljstva.69 Jednom uređeni način održavanja ličnih odnosa nije nepromjenjiv. Zbog promijenjenih prilika, a na zahtjev roditelja, organ starateljstva može ponovo urediti način održavanja ličnih odnosa.70 Za kraj, bilježimo i jednu razliku između posmatranih porodičnih zakonodavstava, a koja se tiče subjektivnog elementa ličnih odnosa. Naime, odredbama PZ FBiH i PZ BD domašaj prava djeteta na održavanje ličnih odnosa proširen je na djeda i baku, drugu djecu koja ne žive sa istim roditeljem, kao i na druga lica ako je to u interesu djeteta.71 7. Zaključak Analiza pozitivnopravnih propisa u RS kojima se uređuju odnosi između roditelja i njihove maloljetne djece, odnosno njihovo upoređivanje sa istovrsnim propisima u ostalim porodičnim zakonodavstvima u BiH i regionu, kao i sa Konvencijom, otkriva nedostatke u zakonskoj regulativi i ukazuje na izvjesne neovlašćeno približava djetetu i uznemirava ga, a odluku o tome sud dostavlja organu starateljstva i policiji (čl. 145 st. 3 i 5 PZ FBiH, odnosno čl. 128 st. 3 i 5 PZ BD). Iako u citiranoj normi nije označeno koji je organ nadležan da donese odluku kojom se ograničavaju ili zabranjuju lični kontakti, iz odredaba čl. 93 st. 1 i 2 PZ RS proizlazi da je to organ starateljstva. 68 Sporazum roditelja o načinu održavanja ličnih odnosa sa djetetom ne podvrgava se kontroli suda ili organa starateljstva, u smislu ocjene njegove usaglašenosti sa najboljim interesom djeteta (čl. 93 st. 1 PZ RS). 69 Čl. 93 st. 1 PZ RS, čl. 128 st. 1 – 2 PZ BD. U porodičnom pravu FBiH sud će uvažiti sporazum roditelja o načinu održavanja ličnih odnosa, ako je on u najboljem interesu djeteta (vid. čl. 145 st. 1 – 2 PZ FBiH). Nadležnost za uređenje ličnih odnosa i ograničavanje prava na održavanje ličnih odnosa u pravu Srbije pripada sudu, s tim da odluku o održavanju ličnih odnosa sa roditeljem može donijeti i dijete koje je navršilo 15 godina i koje ima sposobnost za rasuđivanje (čl. 61 st. 2 – 4 PZS). 70 Čl. 93 st. 2 PZ RS. 71 Čl. čl. 148 st. 1 - 3 PZ FBiH, odnosno 131 st. 1 – 3 PZ BD. U PZS, ovo pravo prošireno je u odnosu na srodnike i druga lica sa kojima dijete vezuje posebna bliskost (čl. 61 st. 5 PZS). U čl. 7 Nacrta preuzeto je citirano rješenje iz PZS. 111 �mogućnosti unapređenja nekih rješenja u smislu postizanja efikasnije i kvalitetnije zaštite prava i interesa djeteta. Propisujući razloge zbog kojih se može ogrančiti pravo djeteta da živi sa svojim roditeljima, odnosno kriterijume usljed kojih dijete može odvojeno živjeti od roditelja, zakonodavac zaštitu najboljeg interesa djeteta relativizuje kroz legitimisanje interesa roditelja kao osnova za odluku o odvojenom životu roditelja i djeteta, što svakako predstavlja kontinuitet konzervativnog pristupa, za koji se ne može reći da je u saglasnosti sa Konvencijom i vrijednostima koje ona promoviše. Jedan od problema koji je identifikovan u ovom istraživanju tiče se uređenja vršenja roditeljskog prava u slučaju odvojenog života roditelja maloljetnog djeteta. Imajući u vidu važnost ovog pitanja, naročito sa stanovišta zaštite najboljeg interesa djeteta, smatramo da je opravdano da u ovakvim situacijama isključivu nadležnost ima sud, ne i organ starateljstva. Budući da se radi o odlučivanju o pravu roditelja na život sa djetetom i o zaštiti interesa djeteta, isto bi se moglo konstatovati i u pogledu donošenja odluke o odvajanju djeteta od roditelja i povjeravanja drugom licu ili ustanovi, jer, prema pozitivnom pravu RS, pored suda (koji postupa u bračnom sporu), nadležnost pripada i organu starateljstva. Pored toga, sporazum roditelja o tome sa kojim će od njih živjeti njihovo maloljetno dijete, odnosno na koji način će se održavati lični odnosi, neophodno je povjeriti sudu radi procjene opravdanosti ovog sporazuma i njegove usaglašenosti sa interesima djeteta. Sporazum roditelja se prema pozitivnom pravu podvrgava procjeni nadležnog organa samo u slučaju kada se odnosi na povjeravanje djeteta drugom licu ili ustanovi. Međutim, i u ovom slučaju nadležnost nema sud, već organ starateljstva, koji u navedenom slučaju daje prethodnu saglasnost, što ne pruža najbolje garancije za zaštitu prava i interesa djeteta. Konačno, u smislu zakonskog uređenja održavanja ličnih odnosa djeteta i roditelja sa kojim dijete ne živi u porodičnoj zajednici,smatramo da pojam ličnih odnosa treba proširiti sa aspekta subjekata kojih ih ostvaruju. Najbolji interes djeteta zahtijeva da se djetetu omoguće i pravno zaštite lični odnosi ne samo sa roditeljima, već i sa drugim krvnim srodnicima (prvenstveno sa braćom i sestrama sa kojima dijete ne živi u istoj u porodičnoj zajednici, odnosno sa djedom i bakom) i drugim licima za koja je dijete blisko vezano. Prethodno izloženo upućuje na zaključak da zakonodavac u RS, kada je riječ o uređenju odnosa između djece i roditelja, nije na najbolji način iskoristio reformu porodičnog prava iz 2002. godine i da pozitivne propise treba posmatrati kao tranzicionu fazu ka uspostavljanju modernijih rješenja koja će biti potpuno usaglašena sa Konvencijom. 112 �Dr. sc. Darko Radic, Assistant professor Law Faculty of University in Banja Luka. THE BEST INTERESTS OF THE CHILD IN RELATIONSHIP TO HIS/HER PARENTS Summary: In regulating relationship between parents and children, the best interest of the child which has established by Convention on the rights of the child is a matter of particular importance in modern legislative, with purpose to be provided efficient legal protection of child rights. In this paper author examines relation between the best interest of the child and child right to live with his/her parents, considering legislative of Republic of Srpska, and comparing it to relevant legal rules in Federation of Bosnia and Herzegovina and Brcko Districht of Bosnia and Herzegovina at the same time. Author considers whether family law in RS meets standards in Convention on the rights of the child in regulating the best interest of the child and what are possible solutions for improving present rules in order to make protection of child rights and interests more efficient. Author especially examines problem of prescribing reasons for limitation of child right to live with his/her parents and problem of distribution of jurisdiction between different authorities - decision makers. In that sence, author presents arguments which support attitude that relevant legal rules in RS are not in accordance to Convention on the rights of the child. Key words: the best interes of the child, child right to live with his/her parents, court, guardianship authority. 113 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3038 Title A name given to the resource NAJBOLJI INTERES DJETETA I PRAVO DJETETA DA ŽIVI SA RODITELJIMA Author Author RADIĆ, Darko Abstract A summary of the resource. U cilju obezbjeđenja efikasne pravne zaštite prava djeteta, u modernim porodičnim zakonodavstvima posebno se vodi računa o normiranju i primjeni pravnog standarda najboljeg interesa djeteta, koji je utvrđen Konvencijom o pravima djeteta i promovisan univerzalnošću ratifikacije ovog međunarodnog akta. Pravni standard najbolji interes djeteta podrazumijeva da su u svim aktivnostima koje se tiču djeteta od primarnog značaja interesi djeteta, bez obzira na to koji organi postupaju kao nadležni. Ispunjavanje ove obaveze iz Konvencije, odnosno konkretizacija najboljeg interesa djeteta i njegova dosljedna primjena kroz različite pravne institute predstavlja vrlo kompleksno pitanje, kako zbog zakonodavnog pristupa, tako zbog tumačenja odnosno utvrđivanja njegovog sadržaja. U tom smislu, autor u ovom radu razmatra odnos pravnog standarda najboljeg interesa djeteta i prava djeteta da živi sa svojim roditeljima, sa aspekta zakonodavstva Republike Srpske, uvažavajući istovremeno relevantna zakonska rješenja u pravima Federacije Bosne i Hercegovine i Brčko Distrikta Bosne i Hercegovine. Autor preispituje da li u pozitivnopravnoj regulativi postoje nedostaci u primjeni standarda najboljeg interesa djeteta prilikom regulisanja roditeljskopravnih odnosa, odnosno istražuje kako unaprijediti neka od rješenja u smislu postizanja efikasnije i kvalitetnije zaštite prava i interesa djeteta. Posebna pažnja posvećena je utvrđivanju razloga, odnosno kriterijuma na osnovu kojih se može ograničiti pravo djeteta da živi sa svojim roditeljima i definisanju nadležnosti organȃ koji donose odluku o ovom važnom pitanju. Istražujući ove probleme, autor iznosi argumente koji upućuju na zaključak da pozitivnopravna rješenja u Republike Srpske nisu sasvim usklađena sa Konvencijom i da je, sljedstveno tome,neophodno reformisati relevantne porodičnopravne propise u Republici Srpskoj. Ključne riječi: najbolji interes djeteta, pravo djeteta da živi sa roditeljima, sud, organ starateljstva. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/66225bdb0dc6be677cb3fe239d84c5de.docx 62c0e54d34b4270a50d7ab58436776cd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d83a9985ac5668eef606eb65facd4106.pdf 601ae5ab63f224a7f74d6781683b8952 PDF Text Text Mr. Emina Hasanagić, viši asistent Pravni fakultet Univerziteta „Džemal Bijedić“ Mostar NAJBOLJI INTERES DJETETA I PRIMJENA MEĐUNARODNIH STANDARDA O ZABRANI DJEČIJEG RADA Autorica u radu razmatra pitanje zaštite djece koja rade teške i neadekvatne poslove, propisane odredbama međunarodne i domaće regulative, te njihove implementacije, s ciljem utvrđivanja stepena osiguranja zaštite prava djeteta. Prikazala je djelovanje međunarodnih i regionalnih organizacija koje svojim aktivnostima daju doprinos suzbijanju dječijeg rada. Apostrofirala je značaj aktivnosti koje preduzima Međunarodna organizacija rada u ovoj oblasti, pa je dio rada posvetila analizi djelovanja ove organizacije. Nakon toga razmatrala je uređenje zaštite na radu maloljetnih zaposlenika u zakonodavstvu Bosne i Hercegovine, a u svjetlu prihvaćenih međunarodnih standarda. Na osnovu provedene analize autorica je zaključila da postoji nesklad između normativnog i stvarnog stanja, da je i dalje u praksi prisutan problem neimplementacije brojnih usvojenih međunarodnih dokumenata Ključne riječi: dječiji rad, međunarodni standardi, Međunarodna organizacija rada, radno zakonodavstvo BiH, najbolji interes djeteta. 1. Uvod Djelovanje međunarodnih organizacija u oblasti zaštite osnovnih ljudskih prava i sloboda obuhvatilo je i zaštitu prava posebno osjetljive kategorije populacije, odnosno djece. Usvojeni su mnogi značajni međunarodni dokumenti koji na neposredan ili posredan način reguliraju dječija prava. Pritom važno je spomenuti aktivnosti Ujedinjenih nacija, Vijeća Evrope, Međunarodne organizacije rada, Evropske unije kao i drugih međunarodnih i regionalnih organizacija koje su usvojile veliki broj konvencija, preporuka i drugih akata kojima su uspostavljeni međunarodni standardi za ukidanje i zabranu najgorih oblika dječijeg rada. Unatoč postojećem zakonodavnom okviru koji zabranjuje takav rad djece, danas je na svjetskom nivou uočen značajan problem jer mnoga djeca rade poslove koji su štetni za njihovo zdravlje i psihofizički razvoj. U okviru Međunarodne organizacije rada1 (u daljem tekstu: MOR) uspostavljen je i program IPEC - Međunarodni program za ukidanje dječijeg rada,2 ali na ovom 1 Međunarodna organizacija rada osnovana je na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1919. godine. MOR je stalna i trajna međunarodna organizacija rada, a zbog svog članstva predstavlja univerzalnu međunarodnu organizaciju. Više o tome: Dedić, S; Gradaščević-Sijerčić, J; Radno pravo, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2005. godine, str. 55. 2 Ovaj program je kreiran 1992. godine s ciljem progresivne eliminacije dječijeg rada, koji je trebao biti postignut kroz jačanje kapaciteta zemalja u rješavanju problema i promovisanjem svjetskog pokreta u borbi protiv dječijeg rada. IPEC trenutno djeluje u 88 zemalja. To je globalno najveći program takve vrste i najveći pojedinačni operativni program MOR-a. Više o tome na 233 �polju djeluju i mnoge druge međunarodne i nacionalne organizacije, kao i države, ali i pojedinci. Prema podacima MOR-a za 2012. godinu, na svjetskom nivou broj djece koja rade iznosi 168 miliona. Ovo pokazuje pad od 1/3 u odnosu na 2000. godinu, kada je taj broj bio još veći, odnosno 246 miliona.3 Radi se o poslovima koji su teški, opasni i u suprotnosti s odredbama međunarodnih dokumenata koji propisuju zaštitu djece od ekonomskog eksploatisanja i rada koji šteti njihovom obrazovanju i opasan je za njihovo zdravlje i cjelokupan razvoj. Dječiji rad je predmet pažnje u okviru međunarodne zajednice već skoro jedan vijek i značajno duže na državnom nivou. Najranije reguliranje dječijeg rada datira iz 1284. godine kada je statutom udruženja venecijanskih proizvođača stakla zabranjeno zapošljavanje djece u određenim opasnim aktivnostima u okviru trgovine staklom. Ipak, iako dječiji rad nije jedinstven za sadašnju eru, u novije vrijeme kako su se podaci poboljšali, opseg problema je postao vidljiviji.4 Dječiji rad nije nova pojava, postoji od samog nastanka ljudske zajednice, kao i zloupotreba i nasilje nad djecom u procesu rada. Evidentno je postojanje razlika u različitim vrstama rada koji obavljaju djeca. Djeca se angažuju u različitim vrstama radnih aktivnosti koje mogu obuhvatiti teške, zahtjevne i neadekvatne poslove, ali isto tako moguće je da djeca budu angažovana na poslovima koji nemaju nikakav štetan utjecaj na njihov fizički i psihički razvoj. Učešće djece i adolescenata u poslu koji ne utiče na njihovo zdravlje i lični razvoj ili ne utiče na njihovo školovanje, generalno se posmatra kao nešto pozitivno. Ovo uključuje aktivnosti kao što je pomaganje njihovim roditeljima oko kuće, pomaganje u porodičnom poslu ili zarađivanje džeparca izvan vremena za školu i tokom školskih raspusta. Ove vrste aktivnosti doprinose razvoju djece i dobrobiti njihovih porodica; osiguravaju im sticanje vještina i iskustva, i pomažu u njihovom pripremanju da postanu produktivni članovi društva tokom njihovog života kao odraslih osoba.5 Ipak, većina posmatrača i istraživača - i u nekoliko slučajeva čak i cijela međunarodna zajednica - smatraju službenoj internet stranici Međunarodne organizacije rada. Dostupno na: http://www.ilo.org/ipec/programme/lang--en/index.htm. Pristupljeno 10.02.2014. godine. 3 Azija i Pacifik i dalje imaju najveći broj djece koja rade (skoro 78 miliona ili 9,3 % dječije populacije). Sub-saharska Afrika predstavlja regiju sa najvećom učestalošću dječijeg rada (59 miliona, preko 21 %). U Latinskoj Americi i na Karibima je 13 miliona (8,8 %) djece angažovane u dječijem radu, dok je na Bliskom Istoku i u Sjevernoj Africi 9,2 miliona (8,4 %). Poljoprivreda ostaje najvažniji sektor u kojem se mogu pronaći dječiji radnici (98 miliona ili 59%), ali problemi nisu zanemarljivi ni u uslužnom sektoru (54 miliona) i u industriji (12 miliona) – većinom u neformalnoj ekonomiji. Dječiji rad među djevojčicama je opao za 40% od 2000. godine, a među dječacima za 25 %. Dostupno na službenoj internet stranici Međunarodne organizacije rada: http://www.ilo.org/global/topics/child-labour/lang--en/index.htm#a2 Pristupljeno 6.12.2013. godine. 4 Fassa, G.A; Parker, L.D; Scanlon, J.Th; Dječiji rad: Perspektiva javnog zdravlja, Prvo poglavlje, Oxford University Press, New York, 2010, str. 1. 5 Više o tome na službenoj internet stranici Međunarodne organizacije rada: http://www.ilo.org/ipec/facts/lang--en/index.htm. Pristupljeno: 22.01.2014. godine. 234 �određene aktivnosti više štetnim, rizičnim i/ili moralno osuđujućim za djecu nego što su druge.6 U ovoj analizi će biti razmatrani oni oblici dječijeg rada koji štetno utiču na psihički i fizički razvoj djece, odnosno one vrste radnih aktivnosti djece koje trebaju biti ukinute i zabranjene. Pod pojmom „dječiji rad“ najčešće se smatra rad kojim se djeci uskraćuje njihovo djetinjstvo, njihov potencijal i dostojanstvo i koji je štetan za fizički i psihički razvoj. „Takav rad djece može stvoriti nepovratnu štetu za dijete i predstavlja kršenje međunarodnog prava i obično, nacionalnog zakonodavstva.“7 U tom smislu će u daljnjem radu biti analizirani međunarodni standardi usmjereni na sprječavanje i ukidanje ovih oblika dječijeg rada i efikasnost njihove primjene u praksi. Djeca su najmlađi dio ljudske populacije na kojem počiva budućnost čovječanstva kao općeljudske zajednice, ali i svakog posebnog i konkretnog ljudskog društva.8 To je društvena skupina koja najlakše prihvaća i najdosljednije provodi cjelokupni sistem ljudskih vrijednosti.9 Slijedom tih činjenica javlja se kao nužno aktivnije djelovanje raznih faktora u društvenoj zajednici; nevladinih organizacija, naučnika, humanista, ali i državnih institucija na preduzimanju napora u borbi za zaštitu djece od neadekvatnih poslova za koje nisu psihički, fizički ni intelektualno razvijeni. Mogući su različiti pristupi razmatranju problema dječijeg rada. „Fenomenu dječijeg rada moglo bi se pristupiti šematski iz perspektive ponude i potražnje, ili u pogledu institucionalnih, kulturnih i općih socijalno-ekonomskih faktora koji uslovljavaju ponudu i potražnju.“10 Historijski posmatrano uobičajeni i najznačajniji metod borbe protiv dječijeg rada je predstavljalo usvajanje propisa. Skoro sve države su uspostavile zakonodavni okvir kojim se utvrđuju zabrane i ograničenja u pogledu zapošljavanja djece, kao što je zabrana zapošljavanja za djecu ispod određene životne dobi i propisivanje uslova pod kojima je 6 Međunarodna organizacija rada/Međunarodni ured rada, Dječiji rad: udžbenik za univerzitetske studente, Ženeva, 2004. godine. str. 19. Dostupno na: http://www.ilo.org/ipecinfo/product/viewProduct.do;jsessionid=0a038009cf092347d4a598b4732b bfe8cc6d4f5d273.hkzFngTDp6WImQuUaNaLaxD3lN4K-xaIah8S-xyIn3uKmAiNAnwbQbxaNvzaAmIhuKa30xgx95fjWTa3eIpkzFngTDp6WImQuxahySc3yPaxmNcgb48OX3b4Dtgj15eMbynknvrkL OlQzNp65In0__?productId=174. Pristupljeno: 10.02.2014. godine. 7 Međunarodna organizacija rada/Međunarodni ured rada, Borba protiv dječijeg rada: priručnik za inspektore rada, Ženeva, 2003. godine, str. 3, Dostupno na: http://www.ilo.org/ipecinfo/product/viewProduct.do;jsessionid=0a038009cf092347d4a598b4732b bfe8cc6d4f5d273.hkzFngTDp6WImQuUaNaLaxD3lN4K-xaIah8S-xyIn3uKmAiNAnwbQbxaNvzaAmIhuKa30xgx95fjWTa3eIpkzFngTDp6WImQuxahySc3yPaxmNcgb48OX3b4Dtgj15eMbynknvrkL OlQzNp65In0__?productId=2619 Pristupljeno: 10.02.2014. godine. 8 Žepić, B, Ukinuće najgorih oblika dječijeg rada i primjena međunarodnih standarda u zaštiti djece i mladeži pri zapošljavanju i radu, Zbornik radova Pravnog fakulteta Sveučilišta u Mostaru, br. XV, Pravni fakultet Sveučilišta u Mostaru, Mostar, 2002. godine, str. 18. 9 Ibid. 10 Rahikainen, M, Vijekovi dječijeg rada: evropska iskustva od sedamnaestog do dvadesetog vijeka, Ashgate Publishing, Ltd., Hampshire, England, 2004, str. 8. 235 �maloljetnicima dozvoljen rad. „Prag životne dobi i područje primjene zakonodavstva o dječijem radu, ipak, varira među zemljama i područjima.“ 11 2. Međunarodni standardi u zabrani dječijeg rada Prisutna je snažna, široko zasnovana međunarodna posvećenost eliminaciji dječijeg rada i zaštiti djece koja rade.12 Kao što je u uvodu već navedeno, zabrana dječijeg rada regulirana je brojnim međunarodnopravnim aktima usvojenim na međunarodnom i regionalnom nivou. Ova namjera iskazana je kroz usvojene međunarodne dokumente u oblasti zaštite različitih prava djeteta, predviđajući njihovu generalnu zaštitu, ali i onu koja obuhvata pojedinačna prava. „Ukratko, radno zakonodavstvo mora biti praćeno širokim spektrom mjera koje obuhvataju zapošljavanje i stvaranje prihoda, i reforme i proširenje u obrazovanju ako se želi u potpunosti pozabaviti problemom dječijeg rada.“13 Zajednički zaključak različitih studija o dječijem radu ukazuje da postoji neslaganje normativnog i stvarnog stanja. U sljedećem dijelu rada daje se pregled prihvaćenih međunarodnih standarda u ovoj oblasti. Konvencija UN-a o pravima djeteta iz 1989. godine predstavlja veoma značajan međunarodni dokument o zaštiti prava djeteta, u kojem se utvrđuje obaveza stranaka na poduzimanje prikladnih zakonskih, administrativnih, socijalnih i edukacijskih mjera za zaštitu djeteta od svih oblika fizičkog i mentalnog nasilja, povrede ili zloupotrebe, zanemarivanja, zlostavljanja ili iskorištavanja.14 Konvencija prvi put dijete tretira kao subjekt prava, i prilikom njenog donošenja imala se u vidu potreba za posebnom zaštitom djece. Pritom različite potrebe djece određuju se kao njihova specifična prava. Prava djece prema odredbama Konvencije mogu se klasificirati u različite grupe i vrste. Tako se govori o podjeli na sljedeće grupe: lična, obrazovna, društvena, kulturna, zdravstvena, socijalna, ekonomska i pravosudno-zaštitna. U Konvenciji je pored članova kojima se regulira zaštita različitih prava djece, posebna pažnja posvećena i dječijem radu, kao posebnoj kategoriji rada i specifičnosti u realizaciji dječijih prava, tako da je članom 32. naslovljenim „Dječiji rad“ određeno da: „Dijete ima pravo na zaštitu od rada koji ugrožava njegovo zdravlje, obrazovanje ili razvoj. Država će propisati minimalnu starost za zapošljavanje i regulirati uvjete rada.“ 11 Bekele, A; Boyden, J, Borba protiv dječijeg rada, Međunarodna organizacija rada, Ženeva, 1988. str. 10. 12 Bekele, A; Myers, W.E., Kao prvo u dječijem radu: ukidanje rada štetnog za djecu, Međunarodna organizacija rada, Ženeva, 1995. godine, str. 88. 13 Ibid. str. 16. 14 Osnovna načela Konvencije o pravima djeteta su sljedeća: Prava djece treba poštovati i osigurati bez ikakve diskriminacije; Najbolji interesi djeteta će prije svega biti uzeti u obzir; Opstanak i razvoj djeteta se mora osigurati do najvišeg mogućeg stepena; Potrebno je pridavati dužnu važnost mišljenju djeteta o svim pitanjima koja mogu utjecati na njega. OSCE, Priručnik za obuku – ljudska prava za socijalne radnike u teoriji i praksi, Sarajevo, str. 143. Dostupno na: http://www.oscebih.org/documents/osce_bih_doc_2010092008502234cro.pdf. Pristupljeno: 12.12.2013. 236 �Pored ove Konvencije koja se direktno odnosi na prava djece, pod okriljem UN-a usvojene su međunarodne konvencije koje se bave ljudskim pravima iako nisu neposredno obuhvatile prava djece. To su npr. Povelja UN-a iz 1945. godine, koja „postavlja kao svoje ciljeve očuvanje mira, unaprjeđenje prava čovjeka, ekonomski i socijalni napredak, a to su pretpostavke i za potpunije ostvarenje prava djeteta na radu i u vezi s radom.“15 Pored Povelje UN-a sličan značaj ima i Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima čovjeka i građanina iz 1948. godine, jer to su „dokumenti na čijim je temeljima došlo do pojave brojnih regionalnih i globalnih međunarodnih dokumenata, kojima se na specijaliziran i detaljan način izlažu pojedini domeni ljudskih prava, pa u tom kontekstu i Konvencije o pravima djeteta kao posebnog dokumenta o zaštiti prava djeteta jer naglašava da dijete ima pravo na naročitu brigu i pomoć, te da sva djeca uživaju istu socijalnu zaštitu.“16 U okviru UN-a je 1924. godine usvojena Ženevska deklaracija o pravima djeteta, zatim Deklaracija o pravima djeteta iz 1959. godine. Deset godina poslije, 1989. godine, usvojena je Konvencija o pravima djeteta koja je zamijenila navedenu Deklaraciju i koja formalnopravno osigurava efikasniju zaštitu prava djece, posebno imajući u vidu da su njene odredbe obavezujućeg karaktera. Pored ovih dokumenata treba spomenuti i Međunarodne paktove o ljudskim pravima iz 1966. godine (Međunarodni pakt o ekonomskim, socijalnim i kulturnim pravima te Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima), koji u kontekstu zaštite ljudskih prava obuhvataju i prava djece. Ostali značajni dokumenti koji na posredan ili neposredan način reguliraju prava djece su, kako slijedi: Konvencija o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena17, Standardna minimalna pravila UN-a za maloljetničko pravosuđe – Pekinška pravila,18 Rijadske smjernice – Smjernice UN za prevenciju maloljetničke delinkvencije,19 Pravila UN o zaštiti maloljetnika lišenih slobode,20 Unesco Konvencija protiv diskriminacije u obrazovanju,21 Konvencija UN protiv transnacionalnog organiziranog kriminaliteta (Palermo Konvencija).22 Ova Konvencija je dopunjena Protokolom 15 Marjanović-Kamšigovski, R, Međunarodni dokumenti u službi zaštite prava djeteta i zabrane dječijeg rada, s osvrtom na Bosnu i Hercegovinu, Pravna misao, broj 3-4/2013, Federalno ministarstvo pravde, Sarajevo, (81-109) str. 83. 16 Sadiković, L. Inicijalno izvješće o nasilju nad djecom u BiH, Vijeće za djecu BiH, Sarajevo, 2006, str. 5., navedeno prema Marjanović-Kamšigovski, ibid., str. 83. 17 Usvojena u Generalnoj skupštini UN-a 1979. godine, a stupila na snagu 1981. godine. Dostupno na: http://www.unmikonline.org/regulations/unmikgazette/05bosniak/BConEliminationDiscrimination Women.pdf 18 Usvojena Rezolucijom Generalne skupštine UN-a, 29. novembra 1985. godine. Dostupno na: http://www.un.org/documents/ga/res/40/a40r033.htm. 19 Usvojena Rezolucijom Generalne skupštine UN-a, 14. decembra 1990. godine. Dostupno na: http://uszm.hr/wp-content/uploads/2010/03/Rijadske-smjernice1.doc. 20 Usvojena Rezolucijom Generalne skupštine UN-a, 14. decembra 1990. godine. Dostupno na: http://www1.umn.edu/humanrts/instree/j1unrjdl.htm. 21 Usvojena 1960., a stupila na snagu 1962. godine. Dostupno na: http://www.ffzg.unizg.hr/hreedc/Kon-DiskrObraz.htm. 22 Usvojena 2000. godine. Dostupno na: http://www.tuzilastvorz.org.rs/html_trz/PROPISI/konvencija_un_protiv_org_krim_lat.pdf. 237 �za sprječavanje, suzbijanje i kažnjavanje krijumčarenja ljudi, posebno žena i djece. Vijeće Evrope je također u okviru svog djelovanja usvojilo mnoge međunarodne dokumente kojima se daje doprinos reguliranju različitih aspekata dječijeg rada; putem definiranja prava djece radnika koja ostvaruju neposredno kod poslodavca, zabrani rada djece do određene dobi, socijalnoj i zdravstvenoj zaštiti djece, obrazovanju i drugim pravima djece. U tom smislu treba krenuti od Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda iz 1950. godine. Iako se odredbama Konvencije ne reguliraju neposredno prava djece, ona se ipak odnosi na svakog pojedinca što podrazumijeva i djecu, u situaciji kada su ugrožena njihova osnovna ljudska prava i slobode. Za zaštitu dječijih prava posebno značajne su odredbe člana 4. koje se odnose na zabranu ropstva i prinudnog rada. S druge strane, Evropska socijalna povelja iz 1961. godine predstavlja jedan od najznačajnijih dokumenata Vijeća Evrope u području ekonomskih i socijalnih prava.23 Izmijenjeni tekst Povelje usvojen je u Strasbourgu 1996. godine, gdje se pored postojećih prava uvodi i novih 12 prava, a pored toga Povelja ima i tri dodatna protokola; prvi je prateći dokument koji je zajedno s prilogom usvojen u Strasbourgu 1988. godine, drugi je Protokol o izmjenama iz Torina 1991. godine, a treći je Dodatni protokol kojim se uspostavlja sistem kolektivnih žalbi, iz Strasbourga 1995. godine. Povelja proklamira zaštitu prava djece, ali ne samo kroz odredbe koje se isključivo odnose na prava djece i omladine na zaštitu, već se ta zaštita ogleda kroz cijelu lepezu ekonomskih i socijalnih prava utvrđenih njenim odredbama, koje se primjenjuju na sve radnike, pa i na djecu - radnike. Od ostalih konvencija relevantnih u ovoj sferi zaštite ljudskih prava navode se, prije svega, Konvencija Vijeća Evrope o suzbijanju trgovanja ljudima,24 u kojoj se postavljaju standardi nužne zaštite žrtava trgovanja ljudima, koje su prošle nezamislive patnje nedostojne čovjeka i kojima je ljudski humano garantovati i pružiti svu moguću pažnju, zaštitu, pomoć i skrb, te se u odredbama navodi da djeca koja su žrtve trgovanja neće biti vraćena niti u jednu državu, ako nakon procijenjene opasnosti postoje pokazatelji da takav povratak ne bi bio u najboljem interesu djeteta. Okvirna konvencija za zaštitu nacionalnih manjina,25 daje doprinos zaštiti prava 23 „Smatrajući da u Evropskoj konvenciji o zaštiti ljudskih prava i temeljnih sloboda potpisanoj u Rimu, 4. novembra 1950 godine, i Protokolima na tu Konvenciju, Države članice Vijeća Evrope su se saglasile da svom stanovništvu osiguraju građanska i politička prava i slobode u njoj navedene; Smatrajući da u Evropskoj socijalnoj povelji, koja je otvorena za potpisivanje u Torinu, 18. oktobra 1961. godine, i u Protokolima na nju, Države članice Vijeća Evrope su se saglasile da svom stanovništvu osiguraju socijalna prava njima predviđena, kako bi poboljšali njihov standard života i socijalno blagostanje.“ Navedeno u Preambuli Evropske socijalne povelje (revidirana), Strasbourg, 3. maj 1996. godine. Dostupno na: http://www.coe.ba/pdf/NewRevESC_A6%20Bosnian_21.01.03.pdf Pristupljeno: 20.01.2014. godine. 24 Stupila na snagu 2008. godine. Dostupno na: http://conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/197.htm 25 Usvojena je 1994. godine. Dostupno na: http://www.advokatprnjavorac.com/zakoni/Evropska_konvencija_za_zastitu_nacionalnih_manjina.pdf 238 �najugroženije djece na osnovu njihove pripadnosti manjinskoj nacionalnoj grupi. Konvencija Vijeća Evrope o kontaktima u vezi s djecom iz 2003. godine daje primarnu važnost zaštiti najboljih interesa djeteta. Konvencija o zaštiti djece od seksualnog iskorištavanja i zlostavljanja,26 predstavlja najnoviju konvenciju i prvu čijim odredbama je seksualno zlostavljanje djece definirano kao krivično djelo, kao npr. dječija prostitucija i pronografija, korištenje novih tehnologija, interneta, radi seksualnog iskorištavanja djeteta, zlostavljanje u porodici, putem nasilja, prisile i prijetnji. Treba spomenuti i Evropsku konvenciju o ostvarivanju prava djeteta koja je usvojena u Strasbourgu 1996. godine i usmjerena je na promicanje prava djeteta, olakšavanje i odobravanje proceduralnih prava djeteta, informiranje djeteta i učestvovanje u postupku koji se tiče djeteta, posebno u sudskom postupku. Ovo dosada rečeno odnosilo se na aktivnosti Vijeća Evrope u pravcu zaštite prava djece i najboljeg interesa djeteta. U okrilju Evropske unije osigurana je zaštita mladih radnika Direktivom27 o zaštiti mladih ljudi na radu iz 1994. godine, a koja je izmijenjena i dopunjena 2007. godine. Cilj Direktive je zabrana dječijeg rada. Njenim odredbama utvrđena je obaveza država članica da poduzimaju mjere zabrane dječijeg rada, da uspostave minimalnu dobnu granicu zapošljavanja koja ne može biti niža od 15 godina ili u nekim državama i iznad 15 godina u zavisnosti od vremena potrebnog za završetak obaveznog školovanja. Direktivom se ističe poštivanje principa MOR-a u pogledu zaštite djece na radu i u vezi s radom. Mnoge međunarodne organizacije svojim djelovanjem su pokazale namjeru da se nastavi sa aktivnostima usmjerenim na zaštitu prava djece, putem propisivanja i primijene pravnih normi i praktičnog ukidanja dječijeg rada. U okviru međunarodnih standarda usmjerenih ka efikasnom onemogućavanju upotrebe dječijeg rada razlikuju se pojmovi zabranjenog i neadekvatnog rada djece. U tom smislu izdvajaju se definicije na osnovu kojih se pravi razlikovanje između sljedećih oblika rada djece: 1. Zabranjeni dječiji rad – je svaki onaj oblik radne aktivnosti djece koji je izričito zabranjen aktima i normama MOR-a, kao i drugih međunarodnih organizacija, odnosno ustavom, zakonima i drugim propisima pojedinih država, za čiju upotrebu su zaprijećene odgovarajuće sankcije prema počiniteljima s ciljem njegova ukidanja. 2. Najgori oblici dječijeg rada – predstavljaju najteže oblike rada djece čije je sprječavanje, odnosno ukidanje prioritetna obaveza, zbog ozbiljno teških posljedica koje ostavljaju na moralni, fizički, psihički i obrazovno-odgojni razvoj djece. 3. Neadekvatni dječiji rad - obuhvata sve vrste i oblike rada djece neadekvatnih njihovom uzrastu, koji nisu u funkciji njihova odgoja ili obrazovanja i nemaju društveno poželjan učinak na njihov psihofizički, intelektualni i moralni razvoj. 26 Usvojena 2007. godine. Dostupno na: http://www.coe.int/t/dghl/standardsetting/children/Source/LanzaroteConvention_hr1.pdf 27 Direktiva EU 94/33/EC i Direktiva EU 2007/30/EC. Dostupno na: http:// eur-lex.europa.eu/. Pristupljeno: 19.01.2014. godine. 239 �4. Lagani rad – podrazumijeva vrstu dječijeg rada gdje se djeca radno angažiraju na najmanje štetnim poslovima i s najnižim dopuštenim nivoom starosne dobi ispod utvrđenog općeg uvjeta od 15 godina, što obuhvata starost od 13-15, odnosno u državama u razvoju od 12-14 godina. Navedeni izuzetak od općeg uvjeta minimalne dobi može se zakonom predvidjeti u određenim slučajevima, kao što je izvođenje javnih predstava u interesu umjetnosti, nauke i obrazovanja, rad u školama kao dio javno odobrenog programa obrazovanja ili obuke kao i rad u preduzećima pod istim uslovima. 5. Rizični rad – je ona vrsta rada gdje postoji izvjesnost da će ugroziti zdravlje, sigurnost i moral mladih ljudi, a posebno se odnosi na djecu u starosnoj dobi do navršenih 18 godina života. Značaj ovih međunarodnih instrumenata proizilazi iz činjenice što su oni plodovi historijske borbe protiv dječijeg rada, i zato predstavljaju svojevrsni međunarodni konsenzus u pogledu vrijednosti koje trebaju biti promovisane i normi koje trebaju biti razmotrene kroz usklađenu akciju između država. 28 3. Djelovanje Međunarodne organizacije rada u suzbijanju dječijeg rada Između mnogih međunarodnih subjekata koji svojim aktivnostima djeluju u pravcu ukidanja dječijeg rada, ipak, Međunarodna organizacija rada se smatra najadekvatnijim akterom u smislu posjedovanja potrebnih predispozicija za koordiniranje napora međunarodne zajednice. „Od svog početka, Međunarodna organizacija rada se hrvala sa situacijom djece i mladih ljudi u vezi sa svijetom rada.“29 MOR je jedinstvena organizacija na međunarodnoj sceni i predstavlja veliki potencijal u borbi protiv dječijeg rada. Tako različiti autori pišu o brojnim faktorima koji govore tome u prilog. „U tom području, akcija MOR-a može biti ostvarena postojanjem: - razumljivog procesa postavljanja standarda, - pouzdanog sistema nadzora, - temeljne ekspertize u tehničkoj saradnji, i - jedinstvenog procesa donošenja odluka inspirisanog tripartizmom.“ 30 Međunarodna organizacija rada je pod svojim okriljem donijela niz konvencija koje su usmjerene u pravcu eliminacije dječijeg rada i poboljšanja uvjeta rada već zaposlene djece, kao i osiguranja adekvatnog obrazovanja i profesionalnog osposobljavanja djece i mladih.31 Glavni izvori međunarodnog radnog prava kojima su regulirani oblici zabranjenog dječijeg rada su: 28 Bekele; Myers, op.cit., str. 89. Trebilcock, A; Raimondi, G, Zakonodavne aktivnosti MOR-a prema iskorjenjivanju dječijeg rada: Pregled, U: Dječiji rad u globaliziranom svijetu: Pravna analiza djelatnosti MOR-a, Poglavlje 2, uređivači: Nesi, G; Pertile, M; Nogler, L, Ashgate Publishing, Ltd., Hampshire, England, 2008. godine, str. 17. 30 Pertile, M, Uvod: Borba protiv dječijeg rada u globaliziranom svijetu, Poglavlje 1, U: Nesi, Pertile, Nogler, ibid., str. 13. 31 Marjanović-Kamšigovski, R, op.cit., str. 97. 29 240 �Konvencija o minimalnoj dobi br. 13832 i Preporuka br. 146 iz 1973. godine te Konvencija o najgorim oblicima dječijeg rada br. 18233 i Preporuka br. 190 iz 1999. godine. „Aktivnosti zemalja članica koje ratificiraju ove konvencije trebaju biti usmjerene na učinkovitu primjenu standarda predviđenih ovim konvencijama i preporukama te središte njihove politike normiranja i djelovanja na ovom planu.“34 Pored ovih važnih konvencija i preporuka, postoje i mnogi drugi međunarodni dokumenti iz ove oblasti koji se odnose na minimalnu dob za zapošljavanje u različitim granama, zdravstvene preglede djece i mladih, noćni rad u različitim djelatnostima. 35 Pored konvencija i preporuka MOR koristi i druge pravne instrumente u borbi protiv dječijeg rada. Pritom je bitno spomenuti Filadelfijsku deklaraciju iz 1944. godine, koja je sastavni dio Ustava MOR-a i Deklaraciju o osnovnim principima i pravima na radu i njenom praćenju iz 1998. godine, kojima je uspostavljen novi pravni okvir za ukidanje dječijeg rada. „Naime, u Deklaraciji o osnovnim principima i pravima na radu iz 1998. godine zauzet je stav da sve države članice, čak iako nisu ratificirale osam suštinskih konvencija 36 imaju obavezu koja proizlazi iz same činjenice njihovog članstva u MOR-u, da poštuju, unapređuju i ostvaruju, u dobroj namjeri načela koja se tiču temeljnih prava, a koja se vezuju za: slobodu udruživanja i djelotvorno priznavanje prava na kolektivno pregovaranje; - ukidanje svih oblika prinudnog rada; - ukidanje dječijeg rada; - ukidanje diskriminacije u odnosu na zapošljavanje i zanimanje.“37 „Ovi principi predstavljaju „jezgro radnih standarda“ (core labour standards), odnosno kako navodi C. Kaufmann „jezgro radnih prava“ (core labour rights), koji pretendiraju da budu općeprihvaćeni standardi, odnosno prava na radu ne samo u okviru članica MOR-a, nego u čitavom svijetu.“38 32 Usvojena na pedeset i osmom zasjedanju MOR-a 6. juna 1973. Uz Konvenciju usvojena je i Preporuka. BiH ju je ratificirala 2.6.1993. Dostupno na: http://uznr.me/138.pdf. 33 Usvojena na osamdeset i sedmom zasjedanju 1. juna 1999. BiH ju je usvojila 17.6.1999. Uz Konvenciju je usvojena i Preporuka broj 190. Dostupno na: http://uznr.me/182.pdf. 34 Žepić, B, op.cit. str. 22. 35 Konvencija broj 5 iz 1919. godine o minimumu godina za prijem djece u industrijska preduzeća, Konvencija broj 90 (revidirana) 1948. o noćnom radu djece u industriji, Konvencija broj 123 o minimalnim godinama života za zapošljavanje na podzemnim radovima u rudnicima. 36 To su sljedeće konvencije: Konvencija o slobodi udruživanja i zaštiti prava na organiziranje, br. 87 iz 1948. godine; Konvencija o pravu na organiziranje i kolektivno pregovaranje, br. 98 iz 1949. godine; Konvencija o prinudnom radu, br. 29 iz 1930. godine; Konvencija o ukidanju prinudnog rada, br. 105 iz 1957. godine; Konvencija o minimalnoj dobi za zasnivanje radnog odnosa, br. 138 iz 1973. godine; Konvencija o najgorim oblicima dječijeg rada, br. 182 iz 1999. godine; Konvencija o jednakom nagrađivanju, br. 100 iz 1951. godine i Konvencija o diskriminaciji u pogledu zapošljavanja i zanimanja, br. 111 iz 1958. godine. 37 Gradaščević-Sijerčić, J, Radnopravni aspekt trgovine ljudskim bićima, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, broj LV – 2012., (181-205) str. 184. 38 Hadžić, M, Redefinisanje sadržaja osnovnih međunarodnih radnopravnih standarda, Nova pravna revija - časopis za domaće, njemačko i evropsko pravo, godina 4, vol. 6., juni 2013., 1/2013. ( 29-36) str. 32. 241 �U daljem radu bit će analizirane samo temeljne konvencije koje se odnose na zabranu dječijeg rada u širem smislu, jer obim rada ne ostavlja prostor za obuhvatnu analizu svih dokumenata koji se odnose na ovu oblast. Pored ranije navedenih osnovnih konvencija i preporuka u analizi će biti obuhvaćene i Konvencija o prinudnom ili obaveznom radu broj 29 i Konvencija o zabrani prinudnog rada broj 105. Konvencija o prinudnom ili obaveznom radu broj 2939 pod pojmom prinudni ili obavezni rad označava svaki rad ili uslugu koji se zahtijeva od jednog lica pod prijetnjom ma koje kazne i za koji se to lice nije ponudilo dobrovoljno.40 Države članice konvencije obavezuju se napustiti sve oblike prinudnog ili obaveznog rada u, što je moguće, kraćem roku. Ovakva formulacija je upotrijebljena iz razloga što nije moguće očekivati da se odmah ukine takva praksa, već kada za to budu ispunjeni uslovi. Konvencija samo spominje status djece, odnosno osoba mlađih od 18 godina, bez direktnog detaljnog analiziranja, iako je važna za reguliranje radno-pravnog statusa djece, te sprječavanje i ukidanje prinudnog rada djeteta. Konvencija o zabrani prinudnog rada broj 10541 utvrđuje obavezu država članica da poduzimaju efikasne mjere u cilju osiguranja trenutačnog i potpunog ukidanja prinudnog ili obaveznog rada.42 Svaka država članica će zabraniti i neće se koristiti nikakvim oblikom prinudnog ili obaveznog rada. Ove dvije konvencije su doprinijele detaljnom ispitivanju ropskoga rada koji pogađa djecu radnike, kao i drugih sličnih praksi. U skladu sa odredbama Konvencije o minimalnoj dobi br. 138 proizilazi obaveza za sve države članice MOR-a da svojim zakonodavstvima osiguraju efikasno eliminiranje rada djece u svim sektorima ekonomije, a posebno su obavezne: -utvrditi minimalnu dob za prijem na rad, - obezbijediti efikasne mjere primjene i provođenja zakona, - usvojiti socijalne i ekonomske mjere čiji je cilj sprječavanje rada djece i zaštita i rehabilitacija djece koja su već uključena u proces rada. 1.Minimalna dob za prijem na rad Opći uvjet minimalne dobi za zasnivanje radnog odnosa za sve vrste rada treba biti utvrđen zakonom o minimalnoj dobi za zapošljavanje, pri čemu ne smije biti utvrđen ispod dobi obaveznog obrazovanja, odnosno ne ispod 15 godina.43 Konvencija predviđa izuzetke za zemlje u razvoju, tako da te države imaju pravo na smanjenje općeg uvjeta o minimalnoj dobi na 14 godina, a što se opravdava postojanjem nedovoljno razvijenih ekonomskih i obrazovnih mogućnosti.44 Zakonom treba biti postavljen uvjet da je osoba navršila 18 godina 39 Usvojena je 10. juna 1930. godine. Dostupno na: http://www.minoritycentre.org/sites/default/files/ILO-29-o-prinudnom-ili-obaveznom-radu.pdf 40 Član 2. Konvencije o prinudnom ili obaveznom radu. 41 Usvojena je 1957. godine. Dostupno na: http://www.crnonabelo.com/wpcontent/uploads/2012/04/MOR-105-Konvencija-o-ukidanju-prinudnog-rada-1957.pdf 42 Član 2. Konvencije zabrani prinudnog rada. 43 Konvencija broj 138, član 2 stav 3. 44 Član 2. stav 4. Konvencije broj 138. 242 �života za rad na onim poslovima kod kojih postoji realna mogućnost da će ugroziti zdravlje, sigurnost i moral mladih ljudi, tzv. rizični rad, ali i precizirati rizična zanimanja, utvrditi nadležni organ za davanje dozvole i nadzor nad takvim radom.45 Uz sve navedeno postoji mogućnost da države uvedu i nižu dobnu granicu za stupanje na lagani rad, tj. od 13 – 15, a u državama u razvoju od 12 do 14 godina. Radi primjene ovih izuzetaka zakonom mora biti utvrđen nadležni organ koji će davati odobrenja u pojedinačnim situacijama, te ograničiti radno vrijeme i propisati uvjete rada.46 2. Obezbjeđivanje efikasnih mjera primjene i provođenja zakona Da bi se obezbijedile efikasne mjere primjene i provođenja zakona, MOR postavlja zahtjeve pred države da u nacionalnim zakonodavstvima predvide sankcije za one koji prekrše odredbe zakona o minimalnoj dobi i odgovarajuću istragu, kao i inspekciju radnih mjesta. Članom 9. Konvencije propisuje se da sve potrebne mjere, uključujući odredbu o odgovarajućoj kazni, preduzeće nadležni organ radi efikasnog sprovođenja odredaba ove konvencije. Nacionalni zakoni, odnosno propisi ili nadležni organ treba da odrede lica koja su odgovorna za poštovanje odredaba o primjeni Konvencije. Nacionalnim zakonom, odnosno propisima ili od strane nadležnih organa propisaće se registri ili druga dokumenta koje poslodavac treba da vodi i stavlja na raspolaganje. Ovi registri, odnosno dokumenti, po mogućnosti propisno ovjereni, treba da sadrže ime i godine starosti ili datum rođenja lica koja se zapošljavaju ili koja rade a mlađa su od 18 godina. 3. Socijalne i ekonomske mjere za udidanje rada djece Usvajanje i provedba socijalnih i ekonomskih programa usmjerenih na smanjenje i ukidanje dječijeg rada predstavlja značajan oblik aktivnosti koji trebaju da provode sve države članice. To podrazumijeva prije svega pripremu programa za staranje i pomoć djeci koja su prinuđena raditi. „Učinkovito ukinuće rada djece zahtijeva provedbu socijalnih i ekonomskih programa kreiranih tako da spriječe upotrebu dječijeg rada u budućnosti i, također, da zaštite djecu koja već rade. Da bi ove mjere bile najučinkovitije, moguće zainteresirane skupine, kao što su organizacije roditelja, organa za zaštitu djece, poslodavaca i skupina djelatnika i nevladine organizacije trebaju biti uključene u izradu socijalnih i ekonomskih mjera potrebnih za borbu protiv rada djece.“47 Sve države članice MOR-a su obavezne da u svom domaćem zakonodavstvu propišu adekvatne zaštitne mjere za borbu protiv rada djece. Pri tom primarno treba biti osiguranje djeci uslova za obrazovanje u cilju njihovog osposobljavanja i stručnog usavršavanja, da bi mogli nakon završenog školovanja, stečenih znanja i odgovarajuće dobne zrelosti da se zaposle. U skladu s Konvencijom broj 182. u pogledu ukidanja najgorih oblika dječijeg rada, nacionalne politike trebaju biti vođene na način koji ima za cilj ukidanje svih oblika dječijeg rada, a prvenstveno zabranu i ukidanje najgorih 45 Član 3. stav 1 i 2. Konvencije broj 138. Član 7 i 8. Konvencije broj 138. 47 Smjernice o radnom zakonodavstvu, Geneva, 2001. godine, s. 345, prema Žepić, B, op.cit., s. 25. 46 243 �oblika dječijeg rada, zbog teških posljedica koje ima za cjelokupni psihofizički razvoj djece. Konvencijom su definirani najgori oblici dječijeg rada, a to su:48 1. sve vrste ropstva ili ropstvu slične prakse, kao što je prodaja djece i trgovina djecom, dužničko ropstvo i kmetstvo, te prinudni ili obavezni rad, uključujući prinudno ili obavezno regrutovanje djece za njihovo korištenje u oružanim sukobima; 2. korištenje, podvođenje ili nuđenje djeteta za prostituciju, proizvodnju pornografskog materijala ili pornografske priredbe; 3. korištenje, podvođenje ili nuđenje djeteta za nezakonite djelatnosti, a osobito za proizvodnju droge i trgovinu drogom na način definiran odgovarajućim međunarodnim ugovorima; 4. rad koji bi, zbog svoje naravi i okolnosti u kojima se obavlja, mogao štetiti zdravlju, sigurnosti i moralu djece. Naprijed navedeni oblici rada djece moraju biti zabranjeni zakonom, i pri tome je potrebno propisati najteže sankcije za učinioce. Da bi cilj Konvencije, a to je ukidanje najgorih oblika dječijeg rada, bio postignut, potrebna je institucionalizirana kontrola i praćenje teških oblika rada djece, saradnja različitih institucija i pravna pomoć ugroženoj djeci, te neizostavna međunarodna saradnja. Prema ovoj Konvenciji svaka članica mora, kao prioritetnu zadaću, osmisliti i provoditi programe djelovanja kako bi ukinula najgore oblike dječijeg rada. Takvi programi djelovanja moraju se osmisliti i provoditi uz savjetovanje s odgovarajućim vladinim institucijama, te organizacijama poslodavaca i radnika, uzimajući u obzir, ako je to primjereno, mišljenja drugih zainteresiranih grupa. To ipak ne znači da države članice odmah ukidaju najgore oblike dječijeg rada, već da postoji obaveza da preduzmu efikasne mjere radi postizanja tog cilja. One su obavezne da primjenom odgovarajućih mjera nastoje ukinuti najgore oblike dječijeg rada, jer je nemoguće da se odjednom i zauvijek prekine njihovo postojanje, zato što to nije novija pojava i prisutna je odavno u društvenoj zajednici. Navedena Konvencija ubraja se u dvanaest najvažnijih konvencija MOR-a. I u pogledu ove Konvencije vrijedi redovni sistem nadzora MOR-a. Konvencija obavezuje sve članice da preduzmu trenutačne i efikasne mjere radi zabrane i iskorjenjivanja rada djece, što vrijedi i za Bosnu i Hercegovinu (u daljem tekstu BiH). Uz Konvenciju je jednoglasno usvojena i Preporuka broj 190 čije odredbe dopunjuju Konvenciju i primjenjuju se isključivo u vezi s njom. „Preporuka bi se mogla protumačiti i kao praktičan obavezujući priručnik i pomoć u provedbi odredaba Konvencije.“49 U okviru materije koja obuhvata oblast zabrane dječijeg rada svakako treba napraviti i poseban osvrt na zaštitu djece i omladine invalida, kojima je potrebna posebna zaštita. MOR je usvojila Preporuku br. 99 o stručnom osposobljavanju i preosposobljavanju invalida, koja obuhvata i odredbe o posebnim mjerama u korist djece i omladine invalida. Predviđeno je osnivanje 48 Član 3. Konvencije broj 182. Dostupno na: http://uznr.me/182.pdf 49 Marjanović-Kamšigovski, op.cit., str. 104. 244 �službi stručnog osposobljavanja i prekvalifikacije koje se trebaju uspostavljati postepeno u skladu sa posebnim uvjetima svake zemlje. Osnovni cilj je razvijati stručne sposobnosti invalida, u mjeri u kojoj je moguće, kao i stvarati mogućnosti za njihovo zaposlenje i ukinuti diskriminaciju po osnovu invaliditeta. 4. Zaštita na radu maloljetnih zaposlenika prema pozitivnom zakonodavstvu Bosne i Hercegovine Radno zakonodavstvo BiH čine propisi (heteronomni i autonomni) koji se donose i primjenjuju u FBiH, RS, te Brčko Distriktu BiH.50 Usvajanjem zakona o radu u entitetima BiH učinjen je pomak u pravcu usklađivanja sa međunarodnim standardima, tako što je propisana minimalna dob od 15 godina za zasnivanje radnog odnosa, ali je i drugim odredbama zakona izvršeno usklađivanje u reguliranju zakonom dopuštenog rada djece između 15 i 18 godina te ukidanju najgorih oblika dječijeg rada. „Normativni okvir zaštite na radu u našem pravnom sistemu vezuje se za dva nivoa. Prvi se odnosi na sve zaposlenike, a drugi na: (a) zaposlenike koji obavljaju poslove radnog mjesta pod posebnim uslovima, i (b) posebne kategorije zaposlenika (žene, maloljetni zaposlenici, zaposlenici sa invalidnošću).“51 Prema tome maloljetni zaposlenici ubrajaju se u posebne kategorije zaposlenika i oni su posebno zaštićeni na radu i u vezi sa radom, kroz propisivanje posebnih odredbi za ovu kategoriju zaposlenika, i to: 1. Opći uslov za zasnivanje radnog odnosa je 15 godina života.52 2. Lice između 15 i 18 godina života može se zaposliti pod uvjetom da od ovlaštenog liječnika ili nadležne zdravstvene ustanove pribavi potvrdu kojom dokazuje da ima opću zdravstvenu sposobnost za obavljanje tih poslova.53 Ovakvo je rješenje u Zakonu o radu FBiH, dok prema odredbama Zakona o radu RS lice između navršenih 15 i 18 godina života može zaključiti ugovor o radu pod uslovom da pribavi uvjerenje ovlašćenog doktora medicine da posjeduje opštu zdravstvenu sposobnost za rad i saglasnost zakonskog zastupnika, te lice 50 „U prethodnom periodu od pet godina, polazeći od potrebe usklađivanja radnog zakonodavstva sa: a) novim ustavno-pravnim rješenjima u postdejtonskoj Bosni i Hercegovini, te b) reformama ekonomsko-socijalnog sistema u kontekstu procesa tranzicije u kome se našla država BiH, poslije duge i najčešće mučne procedure, usvojeni su zakoni o radu u BiH.“ Radi se o slijedećim zakonima: - u FBiH – Zakon o radu („Sl.novine FBiH“, br.43/99, 32/00 i 29/03), - u RS – Zakon o radu („Sl.glasnik RS“, br. 38/00, 40/00, 47/02, 38/03 66/03 i 20/07), - u Brčko Distriktu BiHZakon o radu („Sl.glasnik Brčko Distrikta BiH“ br. 19/06, 19/07, 25/08 i 20/13). GradaščevićSijerčić, J, Aktuelna pitanja radnog zakonodavstva BiH, Godišnjak Pravnog fakulteta Univerziteta u Sarajevu, broj XLVII, Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2004. godine, (120137), str. 122 i 123. 51 Dedić, S; Gradaščević-Sijerčić, op.cit., str. 286. 52 Član 15. st. 1. Zakona o radu Federacije BiH (u daljem tekstu FBiH), član 14. st. 1 Zakona o radu Republike Srpske (u daljem tekstu RS), gdje se još traži i da maloljetnik ima opštu zdravstvenu sposobnost; član 10. st. 1. Zakona o radu Distrikta Brčko BiH (u daljem tekstu BDBiH). 53 Član 15. st. 2 Zakona o radu FBiH. 245 �koje nije navršilo 18 godina života ne može zaključiti ugovor o radu za obavljanje poslova na kojima postoji povećana opasnost od povreda ili povećan štetni uticaj na zdravlje,54 a u Zakonu o radu Brčko Distrikta BiH maloljetnik se ne smije zaposliti ako nisu prethodno ispunjeni sljedeći uslovi: da je ovlašteni liječnik ili nadležna medicinska ustanova izdala potvrdu koja pokazuje da je maloljetnik pregledan i da je fizički i psihički sposoban ostvarivati zadatke koje zahtijeva to radno mjesto; i da su jedan ili oba roditelja ili zakonski staratelj maloljetnika dali svoj pristanak. Vidimo da se u zakonodavstvu Brčko Distrikta BiH koristi pojam maloljetnik, a ne precizira da se radi o licu između 15 i 18 godina života kao u zakonima o radu entiteta.55 3. Zabrana rada na određenim poslovima, tako da maloljetnik ne može da radi na naročito teškim fizičkim poslovima, radovima pod zemljom ili pod vodom, ni na ostalim poslovima koji bi mogli štetno i sa povećanim rizikom da utiču na njegov život i zdravlje, razvoj i moral, s obzirom na njegove psihofizičke osobine.56 4. Radno vrijeme –maloljetnim zaposlenicima nije dozvoljen prekovremeni rad.57 5. Noćni rad – zabranjen je noćni rad maloljetnih zaposlenika.58 Za maloljetne zaposlenike u industriji, rad u vremenu između 19 sati uvečer i 7 sati ujutro idućeg dana smatra se noćnim radom. Za maloljetne zaposlenike koji nisu zaposleni u industriji, rad u vremenu između 20 sati uvečer i 6 sati ujutro idućeg dana smatra se noćnim radom.59 U FBiH izuzetno, maloljetni zaposlenici privremeno mogu biti izuzeti od zabrane noćnog rada u slučaju havarija, više sile i zaštite interesa Federacije, na osnovu saglasnosti nadležnog organa kantona.60 U RS izuzetno, radnici mlađi od 18 godina života mogu biti privremeno izuzeti od zabrane noćnog rada u slučaju otklanjanja posljedica više sile, havarija i zaštite interesa Republike, na osnovu saglasnosti nadležnog inspektora rada. 61 U Brčko Distriktu maloljetni zaposlenici privremeno mogu biti izuzeti od zabrane noćnog rada u slučaju havarija, više sile, vanrednih okolnosti ili zbog zaštite zdravlja i sigurnosti Distrikta, ukoliko je dobijena pismena saglasnost inspektora za rad.62 6. Godišnji odmor – maloljetni zaposlenik ima pravo na duži godišnji odmor u odnosu na opći standard od 18 radnih dana koji se primjenjuje na ostale zaposlenike, pa maloljetni zaposlenik ima pravo na godišnji odmor u trajanju od 54 Član 14. st. 1. i 2. Zakona o radu RS. Član 10. st. 2. Zakona o radu BDBiH. 56 Član 51. st. 1. Zakona o radu FBiH, član 75. st. 1. Zakona o radu RS, član 41. st. 1. Zakona o radu BDBiH. 57 Član 32. stav 4. Zakona o radu FBiH, član 47. stav 1. alineja 1. Zakona o radu RS. 58 Član 36 st. 1. Zakona o radu FBiH, čl. 51. st 1 Zakona o radu RS, član 28. st. 1. Zakona o radu BDBiH. 59 Član 36 st. 1 i 2, Zakona o radu FBiH, član 50 st. 2, Zakona o radu RS, član 28. st. 2. Zakona o radu BDBiH. 60 Član 36. st. 3. Zakona o radu FBiH. 61 Član 51. st. 2. Zakona o radu RS. 62 Član 28. st. 3. Zakona o radu BDBiH. 55 246 �najmanje 24 radna dana.63 Za vrijeme rada na sezonskim poslovima, maloljetni zaposlenik ima pravo na dnevni odmor između dva uzastopna radna dana u trajanju od najmanje 12 sati neprekidno.64 U BiH je nakon minulog rata zabranjeni i prikriveni rad došao do punog izražaja, pa je samo u 2002. godini zatvoreno 152 bara i registrirano 246 žrtava trgovine ljudima, uglavnom mladim osobama iz zemlje i inostranstva. 65 Trgovina djecom je izražen problem u BiH, i podaci pokazuju da je većina djece koja su žrtve trgovine ljudima u BiH izložena nasilju, te dolaze iz romskih porodica, kao i iz disfunkcionalnih porodica i djeca bez roditelja. Trgovci maloljetnicima najviše djecu koriste da bi ih radno eksploatisali, a u posljednje vrijeme i sve više radi seksualne eksploatacije. Ovi poražavajući podaci dolaze od Ministarstva sigurnosti BiH, ali i institucije Ombudsmena u BiH, pri čemu se ističe da često podaci ne odgovaraju stvarnom stanju jer su ti brojevi još veći zbog mnogih slučajeva koji ostaju neprijavljeni.66 Trgovina ljudima u svrhu radne eksploatacije postoji u BiH i nadležni organi vlasti obavezni su poduzeti potrebne korake, kako bi spriječili ovu vrstu kriminalne aktivnosti, krivično gonili počinioce i zaštitili žrtve.67 Prema Izvještaju državnog koordinatora za borbu protiv trgovine ljudima za 2010. godinu, najprisutniji oblik radne eksploatacije je prosjačenje djece. U prošlosti, problem djece, koja žive i rade na ulici, nije bio kvalificiran kao trgovina ljudima. Postoje povremeni izvještaji, opservacije i vijesti u medijima, kako djeca rade cijeli dan na ulici i tako zarađuju, međutim, neka ozbiljnija intervencija nadležnih institucija i službi, je izostala.68 Trgovina ljudima u svrhu radne eksploatacije smatra se manje vidljivim oblikom trgovine ljudima, pa se preporučuje da relevantni akteri budu osposobljeni za identifikaciju potencijalnih slučajeva eksploatacije radne snage, kako bi se žrtvama pružila zaštita, a počinioci bili kažnjeni. To zahtijeva multidisciplinarni pristup i koordinaciju svih napora koji se ulažu. 5. Zaključna razmatranja Potreba za učinkovitim ukidanjem dječijeg rada u svim sektorima ekonomije, a u zemljama u kojima to nije moguće, za što boljom zaštitom djece i 63 Član. 41. st. 2. Zakona o radu FBiH, član 57. st. 1. Zakona o radu RS, član 32. st. 2 Zakona o radu BDBiH. 64 Član 38. st. 2. Zakona o radu FBiH, član 55. st. 2. Zakona o radu RS, član 30. Zakona o radu BDBiH. 65 Podaci navedeni prema: Žepić, op.cit., str. 31. 66 Više na: http://etrafika.net/dosije/trgovina-djecom/16794-sve-vise-djece-u-bih-u-kandzamatrgovaca-ljudima. Pristupljeno: 02.04.2014. godine 67 OSCE, Trgovina ljudima u svrhu radne eksploatacije – referentni materijal s osvrtom na Bosnu i Hecegovinu, Sarajevo, 2011. godine, str. 51. Dostupno na: http://www.osce.org/bs/bih/106978?download=true. Pristupljeno: 04.04.2014. godine. 68 Ibid. 247 �maloljetnika pri radu ne prestaje ni danas na početku 21. vijeka.69 Vodeći računa o međunarodnim standardima u zabrani dječijeg rada BiH je usvojila brojne propise iz oblasti rada i socijalne sigurnosti, ali problem u pogledu ukidanja dječijeg rada nije u potpunosti uklonjen, jer zemlje u tranziciji i razvoju, među kojima je i BiH, suočavaju se sa problemom neizvršavanja ili samo djelimičnog izvršavanja zakona i drugih propisa. Neophodno je da zakonodavna aktivnost, ali i sve druge mjere država članica MOR-a, što uključuje i BiH, koja je članica ove organizacije, budu okrenute prema ukidanju najgorih oblika dječijeg rada, koje imaju dalekosežne posljedice za psihofizički razvoj djece. Države članice su obavezne da prilikom ratificiranja konvencija i usklađivanja domaćeg zakonodavstva predvide određene efikasne sankcije odvraćanja i druge mjere za slučaj kršenja odredaba koje se odnose na rad djece, uspostave odgovornost svih osoba koje su uključene u rad djece, prije svega poslodavce, roditelje, staratelje, omoguće djeci pristup pravnim lijekovima, te zaštitu djece od kažnjavanja u procesima rada, i kada je rad nezakonit. Učinkovito ukidanje rada djece zahtijeva izradu i usvajanje odgovarajućih ekonomskih i socijalnih programa. Ovi programi trebaju ne samo spriječiti upotrebu dječijeg rada u budućnosti, već i zaštiti djecu koja rade. Iako je MOR svojom normativnom djelatnošću sveobuhvatno regulirala materiju dječijeg rada, ipak je predviđen veći broj izuzetaka, kao što su npr. izuzeci od općeg uvjeta minimalne dobi za zapošljavanje, uzimajući u obzir da u različitim zemljama postoje različiti društveno-politički, ekonomski i socijalni uvjeti. Time se stvara prostor nerazvijenim zemljama da se formalno-pravno obavežu odredbama konvencija, njihovim potpisivanjem i ratificiranjem, čime se ne garantuje i stvarno ostvarivanje prava i interesa djece. Međutim, konvencije su značajne i usmjerene su na ukidanje dječijeg rada, pri čemu predviđaju i određene mehanizme nadzora njihove primjene. BiH je ratificiranjem većine relevantnih međunarodnih dokumenata iz ove oblasti uglavnom uskladila svoje zakonodavstvo sa međunarodnim standardima u oblasti dječije zaštite, ali je evidentno postojanje raskoraka između normativnog i stvarnog stanja. Poseban problem nastaje zbog složenosti državnopravnog uređenja BiH, i dodjeljivanje oblasti rada i socijalne politike u nadležnost entiteta, odnosno u FBiH u podijeljenu nadležnost FBiH i kantona, te da na državnom nivou nije predviđeno osnivanje ministarstva rada i socijalne zaštite. Zaštita djece od neadekvatnog rada ostvaruje se na nivou entiteta, tako da se na državnom nivou ne provode nikakve vrste socijalnih zaštitnih mjera, zbog čega nedostaje koordinirano i efektivno djelovanje institucija, što se negativno odražava na zaštitu prava djece. Praktična implementacija ovih standarda obilježena je i drugim problemima, zbog poteškoća da se u konkretnim slučajevima otkriju, suzbiju ili eliminiraju ugrožavanja dječijih prava. Kao što je ranije navedeno, prvi korak u udovoljavanju ovim standardima bio je usvajanje zakona o radu u BiH, ali ipak preostaje daljnja borba za 69 Rozić, I, Dječiji rad i njegov tretman u međunarodnom radnom i socijalnom pravu, Zbornik radova Pravnog fakulteta Sveučilišta u Mostaru, br. XVII, Pravni fakultet Sveučilišta u Mostaru, Mostar, 2004. godine, (239-252) str. 239. 248 �osavremenjivanje radnog i socijalnog zakonodavstva. Zato je ukidanju dječijeg rada posvećena posebna pažnja kroz zajedničko djelovanje različitih struktura, kako međunarodnih tako i domaćih. Ovdje se prvenstveno misli na MOR koja preko svojih institucija i stručnjaka pruža značajnu pomoć državama članicama. U kontekstu Bosne i Hercegovine ovdje je važna i uloga inspekcije rada, koja je zadužena za nadzor i osiguravanje pravilne primjene zakona o radu, ali u praksi je primjetno da inspekcija rada nailazi na brojne poteškoće. Potrebno je osigurati uključivanje inspekcija rada u državne koordinirajuće mehanizme, te odgovarajuće organe nadzora. Posebna pažnja problemu dječijeg rada posvećena je kroz djelovanje institucije Ombudsmena, koja svoju djelatnost u značajnoj mjeri usmjerava na zaštitu ljudskih prava u oblasti rada i radnih odnosa, a posebno na slučajeve suzbijanja najgorih oblika prikrivenog i zabranjenog rada djece. Unatoč svim nastojanjima, nisu riješeni problemi koji nastaju zbog društvenih i ekonomskih uvjeta koji još uvijek onemogućavaju efikasno ostvarivanje zakona i drugih propisa. 249 �mr. Emina Hasanagić, Senior Assistant, Law Faculty of University Dzemal Bijedic in Mostar THE BEST INTERESTS OF THE CHILD AND IMPLEMENTATION OF INTERNATIONAL STANDARDS ON THE PROHIBITION OF CHILD LABOUR Summary: The author in this paper analyzes the issue of protection of children who are engaged in difficult and inadequate work, as regulated by the provisions of international and domestic legislation and its implementation, with the aim to determine the extent to which the protection of rights of children is insured. The author analyzes the activity of international and regional organizations whose activities contribute to combating child labour. The author emphasized the importance of the activities undertaken by the International Labour Organization in this area, so the special section is devoted to the analysis of activity of this organization. Then it is addresed the protection at work of minor employees in the legislation of Bosnia and Herzegovina, in the light of implemented international standards. The conclusion after the analysis shows that there is a discrepancy between the normative and the actual situation, because even though a numerous international documents were adopted, remains a problem of their implementation in practice. Key words: child labour, international standards, International Labour Organization, labour legislation of BH, the best interest of the child. 250 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3048 Title A name given to the resource NAJBOLJI INTERES DJETETA I PRIMJENA MEĐUNARODNIH STANDARDA O ZABRANI DJEČIJEG RADA Author Author HASANAGIĆ, Emina Abstract A summary of the resource. Autorica u radu razmatra pitanje zaštite djece koja rade teške i neadekvatne poslove, propisane odredbama međunarodne i domaće regulative, te njihove implementacije, s ciljem utvrđivanja stepena osiguranja zaštite prava djeteta. Prikazala je djelovanje međunarodnih i regionalnih organizacija koje svojim aktivnostima daju doprinos suzbijanju dječijeg rada. Apostrofirala je značaj aktivnosti koje preduzima Međunarodna organizacija rada u ovoj oblasti, pa je dio rada posvetila analizi djelovanja ove organizacije. Nakon toga razmatrala je uređenje zaštite na radu maloljetnih zaposlenika u zakonodavstvu Bosne i Hercegovine, a u svjetlu prihvaćenih međunarodnih standarda. Na osnovu provedene analize autorica je zaključila da postoji nesklad između normativnog i stvarnog stanja, da je i dalje u praksi prisutan problem neimplementacije brojnih usvojenih međunarodnih dokumenata Ključne riječi: dječiji rad, međunarodni standardi, Međunarodna organizacija rada, radno zakonodavstvo BiH, najbolji interes djeteta. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f7c903ee00233ad8cc25745aed0a1281.docx 4d560c53d4ede609e759b6c0f79787e9 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cbb0c7e1f4390637fad3b0dc6ffbbc24.pdf 606bba187c2b1e97462c57515a0a8b85 PDF Text Text Mr. sc. Borjana Miković, viši asistent Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu NAJBOLJI INTERESI DJETETA - OBAVEZA I ODGOVORNOST NADLEŽNIH INSTITUCIJA – U radu su, pored Konvencijom o pravima djeteta utvrđenih obaveza države u primjeni i poštivanju principa najbolji interesi djeteta, analizirane i prisutne teškoće da se ovaj princip u okviru nadležnih institucija ispoštuje, u svakom pojedinačnom slučaju. Stim u vezi, na primjeru tri najčešće korištena prijevoda izvornog teksta Konvencije među profesionalcima zaposlenim u nadležnim institucijama na području FBiH, pokazano je da nedoslijednosti u prevođenju mogu negativno uticati na razumijevanje obaveznosti primjene samog principa, odnosno na njegovo poštivanje. Ovo tim prije što je iz prezentiranih prijevoda vidljivo da se princip najbolji interesi djeteta i dobrobit djeteta poistovjećuju. Analizom je također utvrđeno da su određene nepreciznosti u prijevodu prisutne/preuzete i u Porodičnom zakonu FBiH, što se posebno odnosi na činjenicu da se u zakonskim odredbama koristi pojam „interes“, a ne „interesi“, odnosno najbolji interesi djeteta. Ključne riječi: Konvencija o pravima djeteta, najbolji interesi djeteta, prijevod, institucije, profesionalci. 1. Uvodna razmatranja UN Konvencija o pravima djeteta (1989) je prvi međunarodni dokument u kojem su u cijelosti obuhvaćene različite kategorije prava djeteta kao zasebnog ljudskog bića/individue, a ne djece kao kolektiviteta ili grupe. Za razliku od drugih međunarodnih konvencija, u kojima su građanska i politička prava odvojena od socijalnih, ekonomskih i kulturnih prava, u Konvenciji sva ova prava po prvi put čine jednu nedjeljivu cjelinu, predstavljajući i danas za veliki broj zemalja potpisnica Konvencije određeni politički izazov. Usvajanjem Konvencije prava sadržana u članovima: 2, 3, 6, i 12, iako su neka od njih, primjerice pravo na poštivanje „najboljih interesa djeteta“, bila zaštićena i ranije u okviru drugih međunarodnih dokumenata, dobivaju status „osnovnih principa“, bez čijeg se poštivanja nijedno drugo pravo sadržano u Konvenciji ne može u potpunosti ostvariti. Ti principi su: princip/pravo na nediskriminaciju (čl. 2); princip/pravo na poštivanje najboljih interesa djeteta (čl. 3); princip/pravo na život, opstanak i razvoj (čl. 6); princip/pravo na participaciju (čl. 12). „Osnovni principi“ ili, bolje rečeno, prava koja oni sadrže mogu se ostvarivati i neposredno, kao zasebna prava, primjerice pravo na život. Ono je,iako predstavlja „osnovni princip“, samostalno i ne mora uvijek biti uslovljeno ostvarivanjem drugih prava. Naprotiv, ovo pravo/princip, samo po 223 �sebi, predstavlja ključnu mogućnost za ostvarivanje ne samo prava djeteta, nego i svih drugih ljudskih prava. Princip/pravo „najbolji interesi djeteta“, iako prisutan od ranije u odredbama UN Deklaracije o pravima djeteta (1959.), po prvi put je kao posebno pravo promoviran u UN Konvenciji o pravima djeteta. Pri tom su, već od usvajanja Konvencije, prisutne rasprave oko njegovog određenja. Ovo, posebno što pitanje sadržaja samog principa, koji nije definiran u Konvenciji, sve do danas na neki način ostaje otvoreno. Stoga se princip „najbolji interesi djeteta“, iako opšteprisutan u porodičnom pravu zemalja potpisnica Konvencije, još uvijek primjenjuje ograničeno. On najčešće obuhvata Konvencijom utvrđena pojedina prava i dužnosti djeteta i roditelja, kao što su: zajednička odgovornost roditelja u podizanju i razvoju djeteta (čl. 18.), zaštita djeteta od zlostavljanja (čl. 19.), zaštita djeteta bez roditeljskog staranja (čl. 20. i 21.), te prava djeteta u sukobu sa zakonom (čl.37. i 40). Istovremeno, ovaj princip prisutan u svim aktivnostima koje se tiču djeteta, prema odredbama Konvencije(čl.3. st.1.), gdje se istovremeno navode pojmovi „djeca“ i „dijete“, u biti govori o nemogućnosti stroge podjele ljudskih prava na individualna i kolektivna. 2. Obaveze države u provođenju principa/prava „najbolji interesi djeteta“ Ratifikacijom UN Konvencije o pravima djeteta država BiH 1 se obavezala na ostvarivanje i provođenje prava utvrđenih ovim međunarodnim dokumentom u praksu. U svojim odredbama Konvencija posebno ističe/priznaje odgovornost roditelja ili staratelja za podizanje i razvoj djeteta, tako da su „najbolji interesi djeteta“ njihova osnovna briga (čl. 18). Međutim, s ciljem ostvarenja „najboljih interesa djeteta“, ali i garantiranja i unapređenja drugih prava iz Konvencije, država je obavezna pružiti roditeljima ili starateljima odgovarajuću pomoć u ostvarivanju odgovornosti za podizanje djeteta. Ona je dužna obezbijediti razvoj ustanova, kapaciteta i službi za brigu i dječju zaštitu, s tim da su obaveze države u ostvarivanju prava utvrđenih Konvencijom prema djetetu koje živi izvan porodične sredine znatno šire. Ove obaveze države obuhvaćaju ne samo zaštitu djeteta od svih oblika eksploatacije, zlostavljanja/zanemarivanja, mučenja i sl., nego i obezbjeđenje institucija i mjera kojima se utvrđena prava djeteta, uz poštivanje njegovih „najboljih interesa“, ostvaruju. U vezi s navedenim Konvencija (čl. 4.), obavezuje „države potpisnice da će poduzeti sve potrebne zakonodavne, administrativne i ostale mjere“ neophodne za ostvarivanje prava priznatih ovim dokumentom, kao i da će „u pogledu ekonomskih, socijalnih i kulturnih prava, države potpisnice poduzeti takve mjere maksimalno koristeći 1 SFRJ je ratificirala Konvenciju 03.01.1991. godine. Raspadom SFRJ BiH je podnijela notifikaciju o sukcesiji, koja je stupila na snagu 06.03.1992. godine. Konvencija je sadržana u Aneksu I Dejtonskog mirovnog sporazuma, čime je dobila snagu ustavne norme, kao i ostale međunarodne konvencije koje je BiH ratificirala, te stoga ima prioritet u odnosu na domaće zakonodavstvo. 224 �svoja raspoloživa sredstva, a gdje je to potrebno, u okviru međunarodne suradnje“. Osim usklađivanja nacionalnog zakonodavstva s Konvencijom, država mora poduzeti i druge mjere kako bi se u zakonodavstvu implementirane odredbe provele u praksu, odnosno kako bi se unaprijedio položaj i mogućnosti ostvarivanja prava djeteta u društvu. Te mjere su: formiranje nacionalnih tijela za zaštitu djeteta i ostvarivanje njegovih prava, ombudsmani za prava djeteta, specijalizirano sudstvo, unapređenje mreže socijalnih ustanova, informiranje djeteta o njegovim pravima itd. Pobrojani „pomoćni mehanizmi, uz nevladin sektor, medije i komercijalni sektor“ zapravo čine garant u ostvarivanju „najboljih interesa djeteta“, koliko god značenje samog pojma bilo neodređeno i podložno različitim interpretacijama. Ovo, posebno što utvrđivanje najboljih interesa od strane drugog za bilo koje ljudsko biće, a za dijete posebno, predstavlja veliku odgovornost, uz mogućnost pojave određenih negativnih posljedica u budućnosti. Stoga, kod donošenja svih odluka koje se tiču djeteta zaposleni u državnim institucijama, uostalom kao i roditelji djeteta, moraju imati na umu da je bit principa u tome da svako dijete, zavisno od njegove psihičke i fizičke razvijenosti, treba samo da kaže i odredi šta su njegovi najbolji interesi. 3. Teškoće nadležnih institucija i profesionalaca primjeni/poštivanju principa/prava - „najbolji interesi djeteta“ u Različiti profili stručnjaka, primjerice socijalni radnici, tužitelji, suci, policijski službenici, prosvjetni i zdravstveni radnici, koji su zaposleni u državnim institucijama i koji su svakodnevno u prilici da odlučuju o djetetu i njegovim pravima, često se susreću s različitim poteškoćama i preprekamakoje onemogućavaju poštivanje principa „najbolji interesi djeteta“.Prisutni problemi su, s obzirom na složenost samog pristupa i načina utvrđivanja, dodatno opterećeni etičkim i profesionalnim dilemama, iako se u većini slučajeva procjena najboljih interesa djeteta donosi na multidisciplinarnom principu. U ovom kontekstu određene teškoće i dileme kod profesionalaca mogu stvarati i neprecizni prijevodi izvornog teksta Konvencije u kojima se sintagma „najbolji interesi djeteta“ prevodi „u duhu našeg jezika“, tako da se najčešće riječ „najbolji“ izostavi što upućuje na mogućnost da se poštivanje samog principa u pojedinim slučajevima, u smislu obaveznosti, umanjuje ili zapostavlja. 3.1. Prisutne nedoslijednosti u prevođenju izvornog teksta Konvencije U stručnoj javnosti u BiH, posebno kod profesionalaca zaposlenih u nadležnim državnim institucijama, ali i nevladinom sektoru u primjeni principa „najbolji interesi djeteta“ najčešće su u upotrebi tri oficijelna prijevoda izvornog teksta Konvencije.2 Kako bi konkretno ukazali na prisutne nedoslijednosti, za 2 Prijevodi UN Konvencije o pravima djeteta koji su najčešće u upotrebi među profesionalcima objavljeni su u sljedećim izdanjima: 225 �potrebe ovog rada, iz integralnog teksta sva tri prijevoda Konvencije prezentiramo izvode čl. 3 i čl. 21. Tabela br. 1: Princip „najbolji interesi djeteta“ - neujednačenosti u prijevodima čl.3., st.1 Konvencije R. Godina Čl.3 st.1: izvod iz sadržaja br. prijevoda Konvencije 1. 1990: ...“interesi djeteta trebaju imati prvenstvo...“ 2. 1996: ...“od primarnog značaja su i interesi djeteta...“ 3. 2001: ...“najbolji interesi djeteta biće od prvenstvenog značaja...“ 4. Izvorni tekst: ...“the best interests of the child shall be a primaryconsideration...“ Izvor: 1.Unicef, 1999. god, str.48.; 2. MVP BiH i IBHI, 1996. god., str.257.; 3.Jugoslovenski centar za prava deteta, 2001. god. str. 42.;3 4.http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/540?OpenDocument. Analizom prijevoda čl.3. st.1. Konvencije, prezentiranih u tab. br. 1, može se zaključiti da se, za razliku od izvornog teksta, 4 pod rednim brojem 4., gdje stoji ...“the best“..., pod rednim brojevima 1 i 2 uz riječ „interesi“ ne nalazi riječ„najbolji“. Ovako nepotpun prijevod stvara prostor za različite interpretacije i tumačenja u praktičnoj primjeni datih odredaba i utvrđivanja najboljih interesa djeteta. U istom kontekstu, sva tri prezentirana prijevoda, sadrže određenja kojim se naglašava važnost poštivanja interesa djeteta, koji trebaju imati „prvenstvo“ (red. br. 1), koji su od „primarnog značaja“ (red. br. 2) i koji će biti od „prvenstvenog značaja“ (red. br. 3), što je u skladu s izvornim tekstom. Pri tom se niti u jednom od prijevoda ne koristi jednina riječi „interes“, nego isključivo množina – „interesi djeteta“. Ovim se očito, pored činjenice da se najbolji interesi djeteta uvijek moraju razmatrati u kombinaciji s drugim pravima djeteta5 datim u Konvenciji,želi istaći i to da u svakodnevnom životu djeteta ne postoji samo jedan interes, čije bi ostvarivanje objedinjavalo skup različitih 1. Djeca prije svega, J. P. Grand (predgovor), Unicef, New York, 1999. god., str.43-79. 2. Ljudska prava –odabrani međunarodni dokumenti (Zvanični tekstovi), Ministarstvo vanjskih poslova BiH i Nezavisni biro za humanitarna pitanja, Sarajevo, 1996. god., str.252-295. 3. Prava deteta i Konvencija o pravima deteta (priredila N. Vučković Šahović), Jugoslovenski centar za prava deteta, Beograd, 2001. god., str. 53-73. 3 Vidjeti: fusnotu br.2 s potpunim podacima o izvoru. 4 Vidjeti http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/540?OpenDocument, pristup: 01.09.2013. 5 Vidjeti: UNHCR Smjernice o određivanju najboljih interesa djeteta, 2008. god., (http://www.unhcr.org/4566b16b2.pdf, 21.10.2014). 226 �interesa koji su u pravilu, ali ne uvijek i obavezno, usko povezani s tzv. glavnim interesom. Tabela br. 2: Ostvarivanje dobrobiti djeteta - neujednačenosti u prijevodima čl.3 st.2 Konvencije R. Godina Čl.3 st.2: izvod iz sadržaja br. prijevoda Konvencije 1. 1990: ...“skrb kakva je potrebna za njegovu dobrobit...“ 2. 1996: ...“briga koja je prijeko potrebna za njegovu dobrobit...“ 3. 2001: ...“briga koja je neophodna za njegovu dobrobit...“ 4. izvorni tekst: ...“to ensure the child suchprotection and care as is necessary for his or her well-being...“ Izvor: 1.Unicef, 1999. god, str.48.; 2. MVP BiH i IBHI, 1996. god., str.257.; 3.Jugoslovenski centar za prava deteta, 2001. god. str. 42.;6 4.http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/540?OpenDocument. Sva tri prijevoda, prezentirana u tabeli br. 2, naglašavaju obavezu države da svakom djetetu pojedinačno obezbjedi odgovarajuću zaštitu i brigu čiji je osnovni cilj njegova dobrobit, koja je sastavni dio poštivanja principa najboljih interesa djeteta. To se odnosi ne samo na odluke koje donose vladina upravna ili zakonodavna tijela nego i na odluke koje donose roditelji, zakonski staratelji ili drugi pojedinci koji su pravno odgovorni za dijete. Podaci u tabeli također pokazuju da u sva tri prijevoda postoje određene gradacije o važnosti izražene brige u kontekstu ostvarenja dobrobiti djeteta. Te gradacije su „potrebna“, „prijeko potrebna“ i „neophodna“ briga. Stoga je moguće zaključiti da riječ „potrebna“, prijevod pod redni brojem 1, daje prostor za neobvezujuću, primjereno datim mogućnostima, brigu i zaštitu djeteta koja bi u prvi plan imala njegovu dobrobit. Neodvojivost primjene principa „najbolji interesi djeteta“ od „dobrobiti djeteta“ u određenim okolnostima nije jednostavno ispoštovati. To je posebno prisutno u slučajevima kada su želje djeteta u suprotnosti s njegovom dobrobiti ili ako, npr. za dijete s teškoćama u razvoju koje je bez roditeljskog staranja, ne postoji interes za usvojenjem ili zbrinjavanjem u hraniteljsku porodicu. U ovoj situaciji se takvo dijete gotovo od rođenja nalazi u institucionalnom smještaju, koji je za njegov rast i razvoj najnepovoljniji oblik alternativne zaštite/zbrinjavanja. Donijeti odluku o tome šta je u „najboljim interesima djeteta“ uz istovremeno obezbjeđenje zaštite i brige čija je bit dobrobit djeteta nije uvijek jednostavno. Ovo tim prije što se upotreba riječi „interes“ i „dobrobit“, čije se značenje jezički bitno razlikuje, ponekad u praksi izjednačava. Razlikovanje sadržaja i značenja ova dva pojma, kako bi se izbjegla njihova sinonimna 6 Vidjeti: fusnotu br.2 s potpunim podacima o izvoru. 227 �upotreba u praksi, potencirana je i u stručnoj literaturi. Tako pojedini autori smatraju da sadržaj riječi „interes“ u većini aspekata najčešće označava „određene koristi koje donosi, najčešće ekonomsko politička dimenzija... pod interesom djeteta trebalo bi razumijevati sve oblike standardizovanog načina održavanja života i ambijenta u kojem se dijete kreće, realizaciju njegovog obrazovanja i participaciju u svim dobrima savremenog društva. To u biti znači da su moderne forme naše civilizacije primjerice u aspektima obrazovanja i zdravlja njegova normalna potreba i zakonska obaveza koliko djetetovih roditelja toliko i društvenih institucija“. Riječ „dobrobit“, ista autorica, smatra „sinonimom“ za riječ sreća, što bi se moglo poistovjetiti sa sintagmom „sretno djetinjstvo“, koja čini „suštinski sadržajni smisao pojma „najbolji interesi djeteta“... Značenje pojma „dobrobit“ utemeljeno jena najljepšim, najboljim, najsvrsishodnijimvaspitnim formama određenja, odnosno oblikovanja djeteta u kompetentnu ličnost budućeg građanina. Sreća je imati dobre, razborite, odmjerene, ugledne, plemenite roditelje, tokom školovanja imati dobre učitelje i profesore, živjeti u standardnom ambijentu doma i skladnog porodičnog okruženja...“.7 Vezano za ostvarivanje „najboljih interesa djeteta“, pored čl.3. Konvencije, smatramo da dodatnu analizu zaslužuju i formulacije, odnosno prijevodi čl. 21., koji govori o usvojenju djeteta. Tabela br. 3: Standard „najbolji interesi djeteta“ i institut usvojenja nedoslijednosti u prijevodu čl. 21 Konvencije Redni Godina Čl.21 (preambula): izvod iz sadržaja broj prijevoda Konvencije 1. 1990: ...“da će se najveća moguća briga posvetiti dobrobiti djeteta...“ 2. 1996: ...“da najbolji interesi djeteta budu odlučujući...“ 3. 2001: ...“da najbolji interesi djeteta budu od prevashodne važnosti...“ Izvorni tekst: ...“that the best interests of the child shall be the paramountconsideration...“ Izvor: 1.Unicef, 1999. god, str.48.; 2. MVP BiH i IBHI, 1996. god., str.257.; 3.Jugoslovenski centar za prava deteta, 2001. god. str. 42.;8 4.http://www.icrc.org/applic/ihl/ihl.nsf/INTRO/540?OpenDocument. Prijevod prezentiran u tab. br. 3, pod rednim brojem 1, nedvojbeno pokazuje da se između principa „najbolji interesi djeteta“ i „dobrobiti djeteta“ stavlja znak jednakosti. Uz navedeno, neujednačenosti u prijevodu također postoje i kod ostvarivanja principa „najbolji interesi djeteta“. Tako se kod 7 Miković, M, Maloljetnička delinkvencija i socijalni rad, Magistrat, Sarajevo, 2004., str. 22. 8 Vidjeti: fusnotu br.2 s potpunim podacima o izvoru. 228 �prijevoda pod red.br. 1, za ostvarivanje „dobrobiti djeteta“ koristi pojam „najveća moguća briga“. Za razliku od navedenog kod ostvarivanja „najboljih interesa djeteta“, pod rednim br. 2., koristi se pojam „odlučujući“, a pod red. br. 3 sintagma „od prevashodne važnosti“, s tim što posljednja dva pojma („odlučujući“ i „od prevashodne važnosti“) imaju gotovo sinonimno značenje. Također, za prijevode pod red. br. 2 i 3 zajedničko je korištenje sintagme „najbolji interesi djeteta“, kako i stoji u izvornom tekstu Konvencije, a ne „najbolji interes djeteta“ kako je to najčešće u upotrebi. 4. Poštivanje/primjena zakonodavstvo i praksa principa „najbolji interesi djeteta“: Porodično zakonodavstvo BiH, koje je gotovo u cijelosti usklađeno s odredbama UN Konvencije o pravima djeteta, sadrži određene, istina manje, nepreciznosti vezano za izvorni tekst ovog međunarodnog dokumenta. To se posebno odnosi na formulaciju „najbolji interesi djeteta“, gdje je, primjerice u PZ FBiH,9 (čl. 140., 147., 153.), gdje je pojam „interesi“, naveden u jednini, „interes“, odnosno „najbolji interes djeteta“. U vezi s ovim ističemo da je upotreba jednine, odnosno formulacija „najbolji interes djeteta“ prisutna i u praksi Europske komisije za ljudska prava i Europskog suda za ljudska prava, primjerice povodom čl. 8. o pravu na porodični život i privatnost Europske Konvencije o ljudskim pravima. Ipak, bez obzira na navedeno, smatramo da bi, s ciljem izbjegavanja i najmanje mogućnosti neegzaktnog tumačenja u primjeni ovog principa, u novom Porodičnom zakonu FBiH pojam „interes“ trebalo zamijeniti pojmom „interesi“. Ovo tim prije što je obaveza i odgovornost poštivanja samog principa, čija formulacija u Konvenciji ne utvrđuje specifične obaveze, prvenstveno u nadležnosti javnih/državnih institucija: socijalnog staranja, sudova, administrativnih organa ili zakonodavnih tijela. Stoga se čini da je zapravo više u pitanju princip kojim se ove institucije trebaju rukovoditi pružajući odgovarajuću zaštitu i brigu neophodnu za dobrobit djeteta, ali „uzimajući u obzir prava i obaveze njegovih roditelja, zakonskih staratelja ili drugih pojedinaca koji su pravno odgovorni za dijete...“ (čl. 3 st. 2). Uz navedeno, kod primjene samog principa treba imati u vidu i činjenicu da je svako dijete zasebna, neponovljiva jedinka. Ono ne pripada jednoj homogenoj skupini. Svako pojedinačno dijete se nalazi u različitom razvojnom periodu, živi u različitom porodičnom okruženju, ima različito iskustvo i različite mogućnosti suočavanja sa stresnim događajima, kao što su: razvod braka roditelja, gubitak roditeljskog staranja, nasilje u porodici, teškoće u razvoju i sl. S druge strane, princip „najbolji interesi djeteta“ koliko god bio u određenju porodičnog prava „neodređen“ istovremeno je i odredivi pravni pojam. On „zahtijeva da se prepozna određena djetetova potreba i da se na najbolji mogući način zadovolji“.10 Stoga je osnovna obaveza i odgovornost državnih institucija da svakom djetetu pojedinačno, čija su prava uslijed 9 Porodični zakon FBiH, Sl.novine FBiH br. 35/05. Alinčić, M. et al, Obiteljsko pravo,Narodne novine, Zagreb, 2001. 10 229 �različitih uzroka ugrožena, omogući njihovo ostvarivanje uz poštivanje „najboljih interesa“. Prema odredbama aktualnog, posebno porodičnog, socijalnog i krivičnopravnog zakonodavstva u BiH, odnosno FBiH, državne institucije koje imaju najveću odgovornost u primjeni/provođenju principa „najbolji interesi djeteta“, uz brigu i zaštitu koje su neophodne za djetetovu dobrobit, su: centri za socijalni rad, pravosuđe, te obrazovne i zdravstvene ustanove. Stručnjaci zaposleni u ovim institucijama većinom se nalaze u procjepu između aktualnim zakonodavstvom utvrđenih prava djeteta, s jedne strane, te stvarnih mogućnosti, koje zavise posebno od ekonomsko socijalnih i političkih uslova društva, s druge strane. Istraživanja11 koja govore o praksi, posebno centara za socijalni rad, pokazuju da se princip „najbolji interesi djeteta“, kao i dječija prava na području FBiH svakodnevno krše. Nepoštivanje principa najboljih interesa je postalo sastavni dio života posebno djeteta koje se nalazi u izrazito rizičnim situacijama. Ovo se, prema rezultatima istraživanja, naročito odnosi na djecu s teškoćama u razvoju koja većinom još uvijek pohađaju nastavu u tzv. specijalnim školama, zavodima, ali i na najveći broj djece bez roditeljskog staranja. Nepoštivanje najboljih interesa djeteta ove skupine djece se posebno ogleda u tome da se na institucionalnom smještaju, koji se smatra najmanje prihvatljivim oblikom alternativnog zbrinjavanja, nalazi više od 50% ukupnog broja ove populacije. Dodatni problem, označen također nepoštivanjem najboljih interesa djeteta, čini i to da je najveći broj djece bez roditeljskog staranja smješten u ustanove koje zbrinjavaju više od stotinu djece, među kojima su većinom i djeca predškolske dobi, posebno mlađa od 3, odnosno 5 godina. Ovako stanje uzrokovano je nizom različitih problema i poteškoća s kojima se susreću profesionalci u nadležnim državnim institucijama, od kojih na prvom mjestu treba izdvojiti lošu socio ekonomsku situaciju u društvu, što ima za posljedicu nedovoljno razvijen sistem alternativne zaštite djeteta bez roditeljskog staranja, npr. hraniteljstva. Navedeno dodatno usložnjava i izrazito komplikovana zakonska procedura u primjeni instituta usvojenja, ali i kršenje najboljih interesa djeteta kroz zakonsku odredbu da se potpuno može usvojiti dijete samo do desete godine života (čl.101. PZ FBiH). Stoga se čini da su profesionalci zaposleni u nadležnim institucijama, koje i pored zakonom utvrđenih obaveza i odgovornosti za provođenje najboljih interesa djeteta i poštivanje njegovih prava ne stvaraju neophodne pretpostavke za njihovo ostvarivanje, primorani da u svakodnevnom radu s djecom princip „najbolji interesi djeteta“ često ne ispoštuju. 11 Vidjeti: Miković, Ba, Analiza trenutne politike u FBiH o djeci bez roditeljskog staranja, IRI, Sarajevo, 2014. 230 �5. Zaključak Princip/pravo „najbolji interesi djeteta“, kao jedan od četiri osnovna principa data u UN Konvenciji o pravima djeteta, s obzirom da njegov sadržaj nije definisan u Konvenciji, iako opšteprihvaćen u porodičnom pravu zemalja potpisnica još uvijek se primjenjuje ograničeno. U svojim odredbama Konvencija posebno potencira obavezu države na poduzimanje različitih mjera s ciljem ostvarivanja prava djeteta, među kojima su i obezbjeđenje razvoja ustanova, kapaciteta i službi za brigu i dječiju zaštitu kao što su: formiranje nacionalnih tijela za zaštitu djeteta i ostvarivanje njegovih prava, ombudsmani za prava djeteta, specijalizirano sudstvo, unapređenje mreže socijalnih ustanova itd. U nadležnim institucijama na području FBiH poštivanje/provođenje principa najbolji interesi djeteta, u svakodnevnom radu s djecom odnosno tokom pružanja odgovarajuće zaštite i brige o djetetu, ostvaruju različiti profili profesionalaca koji većinom koriste raspoložive prijevode izvornog teksta Konvencije. S tim u vezi, na osnovu analize tri najčešće korištena prijevoda, s fokusom na prijevod sintagme najbolji interesi djeteta, došlo se do saznanja da prisutne nedoslijednosti i nepreciznosti u prijevodima u praksi mogu dovesti do nepoštivanja principa najbolji interesi djeteta, posebno u situacijama kada je mogućnost primjene i inače upitna. Ovo tim prije što se i u PZ FBiH kod navođenja principa najbolji interesi djeteta koristi isključivo pojam „interes“ umjesto „interesi“. Najbolji interesi djeteta, posebno kod djeteta bez roditeljskog staranja najvećim dijelom su uslovljeni socijalno ekonomskim i političkim prilikama u društvu, koje su u BiH izrazito loše. U ovom kontekstu, na osnovu provedenog istraživanja o trenutnoj politici zaštite djeteta bez roditeljskog staranja u FBiH, konstatovano je da se princip najbolji interesi djeteta u skupu djece bez roditeljskog staranja najviše krši zbog nerazvijenosti hraniteljstva i zakonskih prepreka za usvojenje, odnosno izrazito komplikovane zakonske procedure. 231 �Mr. sc. Borjana Miković, Senior Assistant Facultyof PoliticalSciences of University Sarajevo THE BEST INTERESTS OF THE CHILD – OBLIGATIONS AND RESPONSIBILITIES OF THE COMPETENT INSTITUTIONS Summary: The study apart from obligations of the state for the rights of children within the application and respect of the Convention on the Rights of the Child, also provides, for each individual case an analysis of difficulties present while respecting this principle within the competent institutions. With regard to the afore mentioned, the application of the three mostly used interpretations of the original text of the Convention among experts employed in the competent institutions on the territory of the Federation of BiH, indicate that discrepancies within translations might negatively influence the understanding of the necessity to obligatorily apply the very principle, i.e. respect it. Having said that, the presented translations visibly indicate that the principles of the best interests of the child and the wellbeing of the child are being equated with each other. This analysis also determines certain inconsistencies within translations present/also incorporated into the FedBiH Family Law, specially referring to the fact that legal provisions use the term „interest“ and not „interests“, i.e. bests interests of the child. Key words: Convention on the Rights of the Child, best interests of the child, interpretation/translation, institutions, experts 232 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3047 Title A name given to the resource NAJBOLJI INTERESI DJETETA OBAVEZA I ODGOVORNOST NADLEŽNIH INSTITUCIJA Author Author MIKOVIĆ, Borjana Abstract A summary of the resource. U radu su, pored Konvencijom o pravima djeteta utvrđenih obaveza države u primjeni i poštivanju principa najbolji interesi djeteta, analizirane i prisutne teškoće da se ovaj princip u okviru nadležnih institucija ispoštuje, u svakom pojedinačnom slučaju. Stim u vezi, na primjeru tri najčešće korištena prijevoda izvornog teksta Konvencije među profesionalcima zaposlenim u nadležnim institucijama na području FBiH, pokazano je da nedoslijednosti u prevođenju mogu negativno uticati na razumijevanje obaveznosti primjene samog principa, odnosno na njegovo poštivanje. Ovo tim prije što je iz prezentiranih prijevoda vidljivo da se princip najbolji interesi djeteta i dobrobit djeteta poistovjećuju. Analizom je također utvrđeno da su određene nepreciznosti u prijevodu prisutne/preuzete i u Porodičnom zakonu FBiH, što se posebno odnosi na činjenicu da se u zakonskim odredbama koristi pojam „interes“, a ne „interesi“, odnosno najbolji interesi djeteta. Ključne riječi: Konvencija o pravima djeteta, najbolji interesi djeteta, prijevod, institucije, profesionalci. Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/87044d4e9befacf64e4f8c02b3ae0c92.docx 12f98f0225977a0c47af489670ab904a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4c9a4dcf3744fa43b84af2656d099330.pdf 104e8fa0da4f7dbefc197e82ae48b11f PDF Text Text NANOSTRUCTURED TITANIUM OXIDE (TIO2) FILMS PRODUCED ON MICRO-ROUGHENED COMMERCIALLY PURE TITANIUM BY ANODIC OXIDATION WITH DIFFERENT VOLTAGES Tuncay Dikici Dokuz Eylul University, Izmir, Turkey Osman Culha Celal Bayar University, Manisa, Turkey Recep Yigit Dokuz Eylul University, Izmir, Turkey Mustafa Toparli Dokuz Eylul University, Izmir, Turkey Keywords: Dental implants, sandblasting, nanostructured TiO2, surface morphology. ABSTRACT Titanium (Ti) and its alloys have been used for dental implants due to their excellent biological compatibility, superior mechanical strength and high corrosion resistance. The nanometer-sized roughness and the chemistry have a key role in the interactions of surfaces with proteins and cells. In this study, commercially pure titanium (cp-Ti) discs were treated by sandblasting and then anodizing. The formation of titanium oxide (TiO2) nanoporous on sandblasted titanium substrates was investigated in the electrolytes containing fluoride by electrochemical method. Anodizing was carried out at the constant cell potential ranging from 20 to 60 V at the temperature of 25◦C. The nanostructured TiO2 coatings was characterized using, scanning electron microscopy (SEM), X-ray diffraction (XRD) and X-ray photoelectron spectroscopy (XPS). Sandblasting/anodizing significantly improved the hydrophilicity of Ti. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2133 Title A name given to the resource NANOSTRUCTURED TITANIUM OXIDE (TIO2) FILMS PRODUCED ON MICRO-ROUGHENED COMMERCIALLY PURE TITANIUM BY ANODIC OXIDATION WITH DIFFERENT VOLTAGES Author Author DIKICI, Tuncay CULHA, Osman YIGIT, Recep TOPARLI, Mustafa Abstract A summary of the resource. Keywords: Dental implants, sandblasting, nanostructured TiO2, surface morphology. ABSTRACT Titanium (Ti) and its alloys have been used for dental implants due to their excellent biological compatibility, superior mechanical strength and high corrosion resistance. The nanometer-sized roughness and the chemistry have a key role in the interactions of surfaces with proteins and cells. In this study, commercially pure titanium (cp-Ti) discs were treated by sandblasting and then anodizing. The formation of titanium oxide (TiO2) nanoporous on sandblasted titanium substrates was investigated in the electrolytes containing fluoride by electrochemical method. Anodizing was carried out at the constant cell potential ranging from 20 to 60 V at the temperature of 25◦C. The nanostructured TiO2 coatings was characterized using, scanning electron microscopy (SEM), X-ray diffraction (XRD) and X-ray photoelectron spectroscopy (XPS). Sandblasting/anodizing significantly improved the hydrophilicity of Ti. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2233-1565 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/02934beccb9ffbd4d3c666553d3bd2e0.pdf 26ae380e10d7885b013a1e0866469836 PDF Text Text International Conference on Economic and Social Studies, 10-11 May, 2013, Sarajevo Narratives of Graduate Women on Unemployment in Turkey: Great Expectations, Better Realities Aylin Özman TED University, Ankara, Turkey aylin.ozman@tedu.edu.tr Zuhal Yesilyurt Gündüz TED University, Ankara, Turkey zuhal.gunduz@tedu.edu.tr Turkey ranks among the countries that have the largest gender gap in terms of economic participation and opportunity for women. The progress made in the status of women, has largely been confined to the legal level with limited practical consequences. Limitations are much visible regarding the position of woman in the labor market. Even though women’s access to employment and equal pay are guaranteed under the Constitution and regulated by Laws, women’s participation in the labor market is still much lower than men. Women with a university degree are no exception in this respect. In fact, although university graduate woman are more likely to be employed than women without university degrees, their unemployment rate is much higher as compared to men having the same qualifications. While displaying the signs regarding the dissipation of human capital in the country, the (long-term) unemployment of university graduate women involve clues on the socio-political and cultural context, referring mainly to the influence of patriarchal ideology and its continuous reproduction with the ever rising tide of conservatism. The aim of this study is to delineate the dynamics of (long-term) unemployment of university graduate women in Turkey, with reference to their experiences both in the labor market and in the private domain. Departing from women’s own narratives, the study revolves around two interrelated dimensions each describing woman’s venture through the labyrinth of patriarchal restrictions: One concerns with the gender based discriminations in the process of job searching, referring to the subordinate position of woman in the market and the other pertaining to her life experience in the private sphere, touching on her squeezed position between her (professional) expectations and traditional gender roles. Keywords: Women’s unemployment, narratives of women, women in Turkey, graduate unemployment. 44 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1485 Title A name given to the resource Narratives of Graduate Women on Unemployment in Turkey: Great Expectations, Better Realities Author Author OZMAN, Aylin GUNDUZ YESILYURT, Zuhal Abstract A summary of the resource. Turkey ranks among the countries that have the largest gender gap in terms of economic participation and opportunity for women. The progress made in the status of women, has largely been confined to the legal level with limited practical consequences. Limitations are much visible regarding the position of woman in the labor market. Even though women’s access to employment and equal pay are guaranteed under the Constitution and regulated by Laws, women’s participation in the labor market is still much lower than men. Women with a university degree are no exception in this respect. In fact, although university graduate woman are more likely to be employed than women without university degrees, their unemployment rate is much higher as compared to men having the same qualifications. While displaying the signs regarding the dissipation of human capital in the country, the (long-term) unemployment of university graduate women involve clues on the socio-political and cultural context, referring mainly to the influence of patriarchal ideology and its continuous reproduction with the ever rising tide of conservatism. The aim of this study is to delineate the dynamics of (long-term) unemployment of university graduate women in Turkey, with reference to their experiences both in the labor market and in the private domain. Departing from women’s own narratives, the study revolves around two interrelated dimensions each describing woman’s venture through the labyrinth of patriarchal restrictions: One concerns with the gender based discriminations in the process of job searching, referring to the subordinate position of woman in the market and the other pertaining to her life experience in the private sphere, touching on her squeezed position between her (professional) expectations and traditional gender roles. Keywords: Women’s unemployment, narratives of women, women in Turkey, graduate unemployment. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-10 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-4564 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a36652f97c420c7a6548cba0d890ab8f.pdf bc9213503174a8980ef45e71c44e9fbf PDF Text Text 1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Nastava leksike stranog jezika na akademskim studijama Jelena DrljeviĤ Katedra za italijanski jezik i knjiņevnost Filolońki fakultet Univerziteta u Beogradu drljevic@gmail.com Apstrakt: Cilj ovog rada je da pruņi teorijski uvid u dosadańnja istraņivanja koja se tiĦu metodike nastave leksike stranog jezika (L2). PolazeĤi od ovog opńeg okvira pokuńaĤemo da se u nastavku rada posebno zadrņimo na akademskoj leksiĦkoj kompetenciji stranog jezika. Naime, uzimajuĤi u obzir specifiĦan nastavni kontekst, kakav je filolońki fakultet uopńte, i ciljnu grupu, odnosno studentsku populaciju, potrudiĤemo se da definińemo leksiku stranog jezika koji se uĦi u akademskom okruņenju kao i pojedine aspekte njenog poduĦavanja. O usvajanju ovakve leksike treba razmińljati kao o neodvojivoj komponenti kurikuluma buduĤih nastavnika i prevodilaca. U tom smislu, postavljaju se brojna pitanja: Na koji naĦin moņemo najbolje da pribliņimo studentima leksiku stranog jezika? Kako organizovati plansko (odvojeno) uĦenje leksike, buduĤi da je i proces usvajanja leksike, u okviru usvajanja L2, odvojen segment? Koji je, ili kakav treba da bude, krajnji cilj uĦenja i usvajanja leksike stranog jezika u fakultetskom kontekstu? Kako Ĥe se nova leksika koristiti? Gde Ĥe se takva leksika koristiti? Kada Ĥe se takva leksika koristiti? i sliĦno. Dakle cilj nam je da definińemo okvire ovog bitnog jeziĦkog nivoa ali i odgovorimo na pitanje: kako treba da bude organizovana nastave leksike L2 u vezi sa potrebama studenata filolońkih studija. KljuĦne reĦi: nastava leksike, leksiĦka kompetencija L2, akademski kontekst Uvod UĦenje i usvajanje leksike kao sastavnog dela jeziĦke kompetencije u novijim lingvistiĦkim istraņivanjima zauzima veoma vaņno mesto. Da bi se na odgovarajuĤi naĦin sagledao i potom savladao sloņen i otvoren leksiĦki sistem nekog jezika neophodno je pristupiti mu organizovano i sistematiĦno. Koliko je takav zadatak teņak i koliko se istraņivaĦima interdisciplinarnih nauka Ħinio nemoguĤ u ranijim godinama svedoĦi i Ħinjenica da su plansko poduĦavanje leksike kao i organizovano prilagoħavanje njenog sistema ciljevima metodike nastave bili gotovo zanemareni sve do kraja osamdesetih i poĦetka devedesetih godina prońlog veka. PoĦev od tih godina leksika zauzima centralno mesto u istraņivanjima primenjene lingvistike i danas predstavlja neizostavni element nauĦnih diskusija u oblasti usvajanja maternjeg i stranog jezika (Scholfield, 1999: 678). 1. LeksiĦka kompetencija stranog jezika U skladu sa opńte prihvaĤenim komunikativnim pristupom u nastavi stranih jezika posebnu paņnju treba posvetiti leksici, jeziĦkoj komponenti bez Ħijeg razvoja ni sam jezik ne bi mogao da ostvari valjano svoju osnovnu funkciju: govor. Pojedini autori insistiraju na razlici izmeħu leksiĦkog znanja i leksiĦke kompetencije, termina koji se u nauĦnoj literaturi Ħesto zamenjuju i koriste za oznaĦavanje istog koncepta. Na polju psiholingvistiĦkih istraņivanja ovu razliku moņemo pojednostavljeno objasniti Ħinjenicom da se leksiĦko znanje odnosi na znanje koje uĦenik pripisuje formi, znaĦenju, gramatiĦkom korińĤenju, upotrebi u sociolingvistiĦkom kontekstu. Takvo znanje je smeńteno u generalnoj memoriji ali se nalazi izvan jedinice mentalnog leksikona. LeksiĦka kompetencija, s druge strane, oznaĦava poznavanje osnovnih leksiĦkih informacija koje su postale sastavni deo jedinice mentalnog leksikona i koje je moguĤe automatski pokrenuti u komunikaciji (Jiang, 2000: 64-66). Moņemo reĤi da je leksiĦka kompetencija dostignuta onda kada je ostvareno zadovoljavajuĤe povezivanje nekoliko uslovljenih psiholońkih procesa: uĦenik prvo primeĤuje reĦ, potom je ponovo uoĦava i prepoznaje da bi u poslednjoj fazi dońlo do samostalne i kreativne upotrebe date reĦi u odgovarajuĤem kontekstu. Iz ovoga moņemo da zakljuĦimo da leksika povezuje sve 4 jeziĦke veńtine: produktivne i receptivne, usmene i pisane (Jordan, 2000: 149). LeksiĦka kompetencija podrazumeva i izlaņenje iz Ħisto leksiĦkih okvira. Ona je neodvojiva od poznavanja ńireg koncepta, odnosno kulturolońkog konteksta u koji je jedna reĦ smeńtena i u kojem ona funkcionińe u korelaciji sa ostalim leksiĦkim jedinicama. BuduĤi da su konceptualne predstave, usled razliĦitih druńtvenih, socijalnih ili istorijskih faktora, Ħesto drugaĦije odreħene u razliĦitim jezicima, mogli bismo da zakljuĦimo da je uĦenikov zadatak da, pońto je shvatio znaĦenje nove L2 reĦi i usvojio semantiĦki ekvivalent, odredi i semantiĦku granicu u datom kontekstu. Odreħivanje ove granice usloviĤe, na kraju krajeva, pravilnu ili nepravilnu upotrebu odreħene reĦi u 680 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo nekom kontekstu. Podsetimo se lingvistiĦke postavke da »svaki jezik ureħuje svet razliĦito s obzirom na svoju leksiĦku strukturu, i da leksikalizovani koncepti i konfiguracije koncepata variraju od jezika do jezika« (Singleton, 2006: 132). LeksiĦka kompetencija se u ZajedniĦkom evropskom okviru za ņive jezike (ZEO) vrednuje i na osnovu parametra vladanja leksikom u kojem se ocenjuje kontinuitet i primerenost upotrebe odreħenih reĦi kao i teņina greńke koja bi u veĤoj ili manjoj meri mogla da utiĦe na tok konverzacije. Dakle, ova komponenta predstavlja kvalitativni aspekat poznavanja leksiĦkog fonda (Diadori, Palermo, Troncarelli, 2009: 150). 2. Nastava leksike stranog jezika Da li je opravdano pričati o didaktici koja bi se isključivo bavila samo leksikom, odvojenom od ostalih lingvističkih aspekata? Namerno smo upotrebili reĦ opravdano jer nam sama priroda leksike odnosno uĦenja i uspeńnog usvajanja novih reĦi ne dozvoljava da o njoj razmińljamo kao o sistemu koji bi bio izolovan od ostalih jeziĦkih komponenata. S druge strane, opravdanje za posebno i izdvojeno poduĦavanje leksike treba potraņiti u psiholingvistiĦkim istraņivanjima koja dokazuju da je proces usvajanja leksike drugog jezika odvojen segment unutar celokupnog procesa usvajanja L2 (Jiang, 2000, 2002, 2004). Pod nastavom leksike misli se na planski osmińljenu didaktiku u kojoj bi primena odreħenih teorijskih objańnjenja, tehnika i strategija uĦenja leksike dovela do razvoja leksiĦkog znanja i leksiĦke kompetencije kod studenata. Cilj ovakve didaktike je razvijanje sposobnosti povezivanja gramatiĦkog i semantiĦkog aspekta reĦi, lakńe uĦenje i memorisanje kao i pravilna upotreba nove leksike u odgovarajuĤem kontekstu. PonoviĤemo, meħutim, da je plansko poduĦavanje leksike dugo bilo zanemareno. Jedan od razloga verovatno je i Ħinjenica da leksiĦki sistem predstavlja mnogo otvoreniji sistem od gramatiĦkog sistema pa je samim tim i mnogo teņe regulisati ga. U planiranoj nastavi leksike treba pre svega utvrditi ciljeve jeziĦkog kursa i na osnovu njega izabrati izmeħu pisanog i govornog jezika, nivoa i naĦina predstavljanja struĦne terminologije, treba usmeriti posebnu paņnju na receptivno ili produktivno leksiĦko znanje. Potom, treba definisati potrebe uĦenika i obratiti paņnju na spoljańnje i unutrańnje faktore koji u velikoj meri mogu uticati na tok i uspeńnost tog uĦenja. U narednoj fazi treba pristupiti selekciji leksike. Kriterijumi leksiĦke selekcije mogu biti jeziĦki i nejeziĦki. U jeziĦke kriterijume ubrajamo: frekventnost odnosno broj pojavljivanja nekog elementa u ispitanom korpusu. Ovde pre svega mislimo na funkcionalne reĦi koje nemaju veliku komunikativnu funkciju ali su neophodne za gramatiĦku ispravnost (Ħlan, zamenica, predlog). Ostale frekventne reĦi su imenice, glagoli, prilozi, pridevi a potom dolaze reĦi odreħenog broja i definisanog smisla (ńkola, kuĤa, dete). Tek na kraju imamo tehniĦke termine. Ostali jeziĦki kriterijumi tiĦu se distribucije ili disperzije odnosno upotrebne vrednosti reĦi u razliĦitim vremenskim periodima i kontekstima. JeziĦke kriterijume utvrħujemo i na osnovu parametra disponibilnosti odnosno „stepena moguĤnosti sa kojim Ĥe se jedna reĦ pojaviti u datim situacijama―. U nejeziĦke kriterijume svrstavamo: savladljivost jezika, motivaciju, potrebe, ciljeve, uzrast i sliĦno ( VuĦo, 1998: 27-30). U organizovanoj nastavi leksike moņemo kao dva posebna aspekta izdvojiti predstavljanje novih reĦi, koje nastavnik varira shodno situaciji na Ħasu, ciljnoj grupi i jeziĦkom nivou, i rad na tehnikama i strategijama uĦenja leksike koje treba razvijati kod uĦenika joń u najranijoj fazi uĦenja. Takoħe, nastavnik bi trebalo da u planski osmińljenoj nastavi leksike ponudi veliki broj aktivnosti i veņbanja i implementira ih kroz tri pristupa u uĦenju leksike: spontano ili sluĦajno uĦenje (incidental learning), ciljano uĦenje (intentional learning) i razvijanje strategija (independent strategy development). SluĦajno uĦenje se odvija kroz Ħitanje i sluńanje. Ovde bi nastavnik trebalo da obezbedi dovoljno materijala za ekstenzivno Ħitanje i sluńanje. Ovakav vid usvajanja novog vokabulara najprikladniji je kod uĦenika koji veĤ vladaju osnovnim fondom reĦi i kod kojih je steĦeno znanje duboko i stabilno. Ciljano uĦenje se odvija putem eksplicitnih instrukcija i najvińe odgovara uĦenicima sa ograniĦenim leksiĦkim znanjem. Jedna od strategija koju treba razvijati kod uĦenika jeste pogaħanje znaĦenja reĦi iz konteksta. Ova strategija, prikladna takoħe i za uĦenike koji poseduju solidno i stabilno leksiĦko znanje, nije uvek uspeńna ali svakako doprinosi produbljivanju i uveĤanju vokabulara (Hunt, Alan i Beglar, 2002: 258-265). Mnogi priznati autori smatraju da je metodiku nastave leksike moguĤe uspeńno organizovati samo ako se nove reĦi naħu u ńirem kontekstu, odnosno kao deo ukupnog procesa usvajanja novog jezika. Na taj naĦin se omoguĤava prelazak reĦi u dugoroĦan, stabilan leksiĦki fond. Za usvajanje leksike neophodno je da postoji objedinjeno prouĦavanje gramatiĦkih i semantiĦkih osobenosti nove lekseme u kojem se ciljna leksema nikako ne sme naĤi sama, veĤ u paru, grozdu tj. skupu ili semantiĦkom polju (Marello, 1996: 182-183). 2.1. Nastava leksike stranog jezika na filološkim studijama Cilj univerzitetske nastave stranih jezika i filolońkih studija, kao primarnog nauĦnog i nastavnog koncepta u ovoj obrazovnoj oblasti u Republici Srbiji, jeste dostizanje i povezivanje najvińih znanja i kompetencija u oblasti jezika, kulture i knjiņevnosti. Znanja o stranom jeziku, kao glavnom predmetu, kao i usvajanje i upotreba tog jezika 681 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo predstavljaju spoj znanja iz teorijskih disciplina, ovladavanje jeziĦkim veńtinama kao i nuņno dostizanje odgovarajuĤe sociolingvistiĦke i pragmatiĦke kompetencije. LeksiĦko znanje i kompetenciju nemoguĤe je odvojiti od specifiĦnih studentskih potreba i veoma zahtevnih ciljeva nastavnog plana i programa. Studije italijanskog jezika na Filolońkom fakultetu u Beogradu, kao izmeħu ostalog i studije drugih stranih jezika, podrazumevaju odliĦno ovladavanje teorijskim disciplinama (fonetika i fonologija, leksikologija, morfologija, semantika, sintaksa, istorijska gramatika, istorija jezika, kontrastivna analiza itd.). Uz ovakav studijski program, u nastavu jezika se od 2006 godine, kada je na Filolońkom fakultetu sprovedena reforma u skladu sa naĦelima bolonjske deklaracije, uvode i posebni predmeti Ħiji je cilj razvoj osnovnih produktivnih i receptivnih jeziĦkih veńtina. Ovi predmeti obiĦno nose naziv Savremeni italijanski, engleski, nemački (SamardņiĤ, 2007: 532533). U kontekstu nańeg rada veoma je bitno pomenuti da nastava leksikologije u treĤem i Ħetvrtom semestru zauzima centralno mesto meħu jeziĦkim predmetima koji mogu doprineti uveĤanju leksiĦkog znanja i kompetencije. Bogat program ovog predmeta obuhvata izmeħu ostalog i upoznavanje sa leksikolońkom, leksiĦkom i leksikografskom terminologijom, predstavljanje osnovnih vrsta reĦnika i obuku za njihovo korińĤenje, upoznavanje sa sastavom leksike italijanskog jezika, endogenim i egzogenim izvorima reĦniĦkog bogaĤenja. Fond obuhvata dva Ħasa nedeljno, predispitne aktivnosti podrazumevaju izradu seminarskog rada i polaganje dva kolokvijuma, dok je zavrńni ispit u formi pismenog testa. 2.1.1. Anketa Cilj ankete koju smo sproveli ńkolske 2010/2011 godine bio je da ispita mińljenje grupe nastavnika italijanskog jezika o naĦinima sprovoħenja nastave leksike u fakultetskom kontekstu, ciljevima uĦenja leksike stranog jezika i ostalim aspektima usvajanja ovog jeziĦkog nivoa. Nastavnici ukljuĦeni u anketu drņe veņbe na prvoj, drugoj i treĤoj godini na predmetu savremeni italijanski jezik, dok jedan nastavnik drņi i veņbe prevoħenja sa italijanskog na srpski jezik. U anketi je uĦestvovalo ukupno 7 nastavnika sa katedre za italijanski jezik i knjiņevnost. Anketa se sastojala od 21 pitanja od kojih je najveĤi broj koncipiran po principu ocenjivanja od 1 do 7, pri Ħemu 1, 2 i 3 oznaĦavaju uglavom negativan stav ili ocenu, Ħetvorka, uslovno reĦeno, predstavlja neodluĦnost ispitanika, dok 5, 6, i 7 izraņavaju pozitivan stav ispitanika. Pored ocenjivanja, nastavnici su pozvani i da obrazloņe svoju ocenu, daju eventualne predloge ili primere vezane za postavljeno pitanje. Manji broj pitanja je otvorenog tipa ili vińestrukog izbora (DA/NE ili REDOVNO/ĥESTO/PONEKAD/RETKO/NIKAD). Podaci su obraħeni kvantitativno, metodom deskriptivne analize. Za potrebe ovog rada obradili smo pitanja koja se tiĦu: - koncepta uĦenja jezika u fakultetskom kontekstu - nivoa posveĤivanja posebne paņnje nastavi leksike - eksplicitnih saveta koji se daju studentima u cilju lakńeg uĦenja nove leksike - aspekata koje je neophodno ojaĦati ili ukljuĦiti u nastavu jezika. - krajnjih ciljeva uĦenja i usvajanja leksike L2 u fakultetskom kontekstu Kako bismo opisali kontekst u kojem se uĦi italijanski jezik na Filolońkom fakultetu u Beogradu od nastavnika smo zatraņili da ocene koliko se paņnje pridaje sledeĤim aspektima jezika: gramatici, leksici, izgovoru, kulturi i razvoju jeziĦkih veńtina. Radi preglednijeg Ħitanja rezultata ovog pitanja predstavljamo histogram broj 1: Kao ńto se vidi iz histograma 86% nastavnika smatra da se najveĤa paņnja (ocena 7) u nastavi jezika posveĤuje gramatici, ńto potvrħuje i dalje centralno mesto koje teorijske discipline zauzimaju u fakultetskoj nastavi jezika. Iako u ocenjivanju paņnje koja se posveĤuje leksiĦkom aspektu uĦenja jezika generalno preovlaħuju veoma visoke ocene (4, 6 ili 7), ipak se primeĤuje primetan pad u odnosu na gramatiku. Veoma je interesantna korelacija koja postoji izmeħu posveĤivanja paņnje leksiĦkom aspektu i razvoju jeziĦkih veńtina. Iz ovog podatka bismo mogli 682 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo skromno da zakljuĦimo da povezanost ova dva jeziĦka aspekta nije sluĦajna i da moņda upravo nastava savremenog jezika ostavlja najvińe prostora za implementiranje planski osmińljene nastave leksike. Prema rezultatima ankete svi ispitanici redovno posveĤuju posebnu paņnju leksici na svojim veņbama. 57% ispitanika u najveĤoj meri (ocena 7) posebno obraħuje sa studentima ovaj aspekat jezika, dok preostalih 43% to Ħini u veoma velikoj meri (ocena 6). NajveĤi broj ispitanika navodi da se zbog same prirode predmeta (savremeni italijanski jezik) kao i udņbenika koji se u okviru njega koriste, leksici, kao i gramatici, posveĤuje puno paņnje. Pre svega se obraħuje leksika obuhvaĤena udņbenikom a potom se ona dodatno prońiruje kroz veņbanja posveĤena razvoju usmene produkcije. VeĤina ispitanika podvlaĦi da ovo prońirivanje kao i obnavljanje veĤ poznate leksike u velikoj meri zavisi i od interesovanja studenata i njihovih konkretnih pitanja. Na pitanje da li daju eksplicitne savete studentima u vezi sa lakńim uĦenjem i usvajanjem nove leksike 3 ispitanika odgovorila su da to redovno Ħine, 3 Ħesto a samo je jedan ispitanik odgovorio da ponekad daje eksplicitne savete studentima. Svi ispitanici, u najveĤoj meri, savetuju studentima da prate i van nastavne sadrņaje (film, muziku, ńtampu i sl.). 86% ispitanika najĦeńĤe savetuje studentima da Ħitaju i koriste tehnike povezivanja leksiĦkih i drugih teorijskih znanja. U 71% sluĦajeva najĦeńĤi saveti nastavnika tiĦu se ukazivanja na tehnike i strategije uĦenja novih reĦi kao i savetovanje studenata da koriste reĦnike. Samo jedan ispitanik uopńte ne daje savete koji se tiĦu tehnika i strategija uĦenja novih reĦi niti upuĤuje na naĦine povezivanja leksiĦkih i drugih teorijskih znanja. U skladu sa prethodno iznetim podacima svi ispitanici se slaņu da nastava leksike treba da bude planski osmińljena, zasnovana na teorijskim znanjima, proverenim strategijama i tehnikama uĦenja jer bi to doprinelo njenom efikasnijem i lakńem usvajanju. Posebno nam se korisno i praktiĦno Ħini mińljenje jednog ispitanika koji smatra da bi „...nastavni plan trebalo da obuhvati korpus obavezne leksike koju studenti usvajaju na odreħenom nivou uĦenja jezika, uz dopunski korpus koji bi trebalo da predstavlja uvod odnosno pripremu (informaciju, neńto ńto su Ħuli, iako ne u potpunosti usvojili) za usvajanje obaveznog leksiĦkog korpusa na vińim nivoima―. U pitanju koje se tiĦe unapreħenja aspekata nastave jezika koji su u vezi sa dostizanjem boljeg leksiĦkog znanja i kompetencije, ispitanici je trebalo da posebno ocene vaņnost konsolidovanja ili uvoħenja 6 elemenata metodike nastave leksike. U obradi podataka dobili smo sledeĤe rezultate: 100% ispitanika ocenjuje visokim ocenama (5, 6, 7) predlog uvoħenja periodiĦnih leksiĦkih testova. Kod 86% ispitanika primeĤujemo konstantu u visokom ocenjivanju (5, 6, 7) predloga da se uveĤa broj Ħasova leksiĦkih veņbanja, da se vińe insistira na upotrebi jednojeziĦnih i dvojeziĦnih reĦnika i da se bolje usklade teorijski predmeti i razvoj pragmatiĦkih i sociolingvistiĦkih kompetencija. Neophodnost veĤe integracije nastave knjiņevnosti i jezika kao i uĦestalije pruņanje eksplicitnih instrukcija/sugestija u uĦenju i usvajanju nove leksike ocenjeni su kao veoma vaņni kod 71% ispitanika. Samo 14% nastavnika primetno nisko vrednuje (ocenama od 1 do 3) vaņnost eksplicitnih instrukcija i bolje integrisanje teorijskih predmeta i pragmatiĦkih ili sociolingvistiĦkih kompetencija. Ovaj deo ankete nam dokazuje da nastavnici prepoznaju i prihvataju neophodnost izmena i dopunjavanja aspekata nastave koji se tiĦu leksike. Interesantan je, po nama, podatak da se svi ispitanici slaņu da bi uvoħenje periodiĦnih testova doprinelo boljem uspehu studenata. Ovakvo mińljenje nastavnika u skladu je sa principima bolonjske reforme koji propisuju obavezno planiranje kontrole znanja uĦenika u odreħenim vremenskim i programskim razmacima pre organizovanja krajnjeg ispita. Na otvoreno pitanje: Koji treba da bude krajnji cilj učenja i usvajanja leksike stranog jezika u fakultetskom kontekstu i kakvu leksiku shodno budućem zanimanju treba da imaju studenti po završetku filoloških studija ispitanici odgovaraju veoma opńirno i detaljno. Kod svih ispitanika preovlaħuje mińljenje da leksika koju studenti treba da poseduju po zavrńetku studija treba da se kreĤe u veoma ńirokom rasponu. To podrazumeva najńiru leksiku opńteg karaktera koja bi zadovoljila konverzacijske potrebe, specifiĦnu leksiku vezanu za knjiņevnost (na kojoj se u fakultetskom kontekstu veoma insistira) kao i osnove uskostruĦne leksike. Svi ispitani nastavnici, takoħe, dele i mińljenje da bi filolońke studije trebalo da ukljuĦe u svoj kurikulum i nastavu barem najosnovnijeg leksiĦkog fonda jezika struke. Ovakvu leksiku bi, potom, studenti razvijali u profesionalnom pravcu koji izaberu (predavaĦi, prevodioci knjiņevnih dela, usmeni prevodioci, prevodioci tehniĦkih tekstova, nauĦni radnici itd.). 2 ispitanika primeĤuju da bi jedan od naĦina uvoħenja ovakvih kurseva u fakultetsku nastavu svakako podrazumevao i osposobljavanje studenata da, na osnovu postojeĤih znanja, a uz pomoĤ tehnika i strategija uĦenja, struĦnjaka za datu oblast ili odgovarajuĤih leksikona, enciklopedija, Interneta i sliĦno, mogu samostalno da pronalaze, uĦe i primenjuju struĦnu terminologiju. ZakljuĦak U ovom radu smo najpre definisali leksiĦko znanje i leksiĦku kompetenciju. Videli smo koja je razlika izmeħu ova dva leksiĦka pojma, kako se razvija leksiĦka kompetencija i ńta ona podrazumeva. U drugom poglavlju smo se zadrņali na razliĦitim aspektima organizovanja nastave leksike. Videli smo o kojim sve parametrima treba razmińljati ukoliko ņelimo da sistemski osmislimo leksiĦki deo jeziĦkog kursa. Iz ove ńire perspektive smo potom usmerili paņnju na uĦenje i usvajanje leksike u specifiĦnom nastavnom kontekstu – filolońkom fakultetu. Prikazali smo najpre osnovne aspekte nastavnog plana i programa generalno filolońkih studija da bismo potom opisali kurikulum katedre za italijanski jezik i knjiņevnost. U poslednjem delu ovog poglavlja predstavili smo rezultate nekih delova ankete koja je podeljena nastavnicima katedre za italijanski jezik i 683 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo knjiņevnost. Nańi ispitanici, u okviru predmeta savremeni italijanski jezik, rade na razvoju osnovnih jeziĦkih veńtina. Podaci koje smo dobili u tom istraņivanju pokazuju da veĤina nastavnika smatra da nastava leksike u okviru poduĦavanja stranog jezika treba da predstavlja izdvojen, planski osmińljen, aspekat. Mińljene ispitanika nam pokazuje da u metodici nastave leksike treba raditi pre svega na uvoħenju leksiĦkih testova, poveĤanju broja Ħasova leksiĦkih veņbanja i boljem usklaħivanju teorijskih disciplina sa upotrebnim komponentama jezika. Dragocen podatak tiĦe se stava nastavnika o krajnjim ciljevima uĦenja i usvajanja leksiĦkih znanja i kompetencija. Leksika koju studenti treba da poseduju po zavrńetku filolońkih studija treba da se kreĤe u ńirokom rasponu: od leksike opńteg karaktera do osnova uskostruĦne leksike Ħije bi poznavanje pomoglo buduĤim nastavnicima, pismenim i usmenim prevodiocima kao i nauĦnim radnicima da samostalno, profesionalno i kreativno obavljaju ove pozive. Ostaje da zakljuĦimo kako nastava leksike mora da predstavlja deo univerzitetskog kurikuluma i kao takva treba da bude sastavni deo jeziĦko-obrazovne politike. U takvoj nastavi imperativ treba da predstavljaju potrebe jeziĦkog kursa, studentske potrebe, zahtevi trņińta a primarno treba razmińljati o najraznovrsnijim tehnikama i strategijama leksiĦkog uĦenja jer jedino one mogu olakńati studentima uĦenje i usvajanje nove leksike i doprineti njenom kvantitetu i odgovarajuĤem akademskom kvalitetu. Summary The paper examines how the teaching of foreign lexicon is designed at the philology studies within a university concept and particularly as a part of the curriculum for future lecturers, interpreters and scientific workers. A survey conducted among Italian language teachers revealed that lexical schooling is seen as more productive if lectured in compliance with curriculum but designed as a separate and programmatic segment (whole). It has been concluded that application of certain theoretical explanations, techniques and strategies in such designed curriculum would result in better development of lexical knowledge and competence. The goal of such didactics is the development of a competency in association of grammatical and semantically dimension of a word, faster learning and acquiring as well as the contextually proper use of a lexicon. References Diadori, P., Palermo, M. i Troncarelli, D., (2009). Manuale di didattica dell‘italiano L2 (str. 149 – 152). Perugia: Guerra Edizioni. Hunt, A., Beglar, D. (2002). Current Research and Practice in Teaching Vocabulary. U Richards, J. i Renandya, W., (prir.), Methodology in Language Teaching, An Anthology of Current Practice (str. 258-265). Cambridge: Cambridge University Press. Jiang, N. (2000). Lexical Representation and Development in a Second Language. Applied Linguistics, 21 (1), 4777. Jordan, J.J. (2000). English for Academic Purposes: A Guide and Resource Book for Teachers (str. 149-152). Cambridge University Press. Marello, C., Corda, A. (2004). Lessico. Insegnarlo e impararlo. Perugia: Guerra Edizioni. SamardņiĤ, M. (2007). MoguĤnost prilagoħavanja nastave teorijskih jeziĦkih disciplina zahtevima ZajedniĦkog Evropskog Okvira za ņive jezike. U VuĦo, J., (prir.), Savremene tendencije u nastavi jezika i knjiţevnosti. (str. 532540). Beograd: Ministarstvo za nauku i zańtitu ņivotne sredine. Filolońki fakultet Univerziteta u Beogradu. Scholfield, P. J. (1999). Vocabulary: Second Language Pedagogy. U Spolsky, B., (prir.), Concise Encyclopedia of Educational Linguistics (str. 678 – 682). Oxford: Elsevier Science, Pergamon. Singleton, D. (2006). Lexical Transfer: Interlexical or Intralexical?. U Arabski, J. (prir.), Cross-linguistic Influences in the Second Language Lexicon (str. 130-143). Clevedon, Buffalo, Toronto: Multilingual Matters Ltd. VuĦo, J. (1998). Leksika udţbenika stranog jezika. Podgorica: Univerzitet Crne Gore, Cetinje: Ńtamparija Obod d.d. 684 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 102 Title A name given to the resource Nastava leksike stranog jezika na akademskim studijama Author Author Drljević, Jelena Abstract A summary of the resource. Cilj ovog rada je da pruņi teorijski uvid u dosadańnja istraņivanja koja se tiĦu metodike nastave leksike stranog jezika (L2). PolazeĤi od ovog opńeg okvira pokuńaĤemo da se u nastavku rada posebno zadrņimo na akademskoj leksiĦkoj kompetenciji stranog jezika. Naime, uzimajuĤi u obzir specifiĦan nastavni kontekst, kakav je filolońki fakultet uopńte, i ciljnu grupu, odnosno studentsku populaciju, potrudiĤemo se da definińemo leksiku stranog jezika koji se uĦi u akademskom okruņenju kao i pojedine aspekte njenog poduĦavanja. O usvajanju ovakve leksike treba razmińljati kao o neodvojivoj komponenti kurikuluma buduĤih nastavnika i prevodilaca. U tom smislu, postavljaju se brojna pitanja: Na koji naĦin moņemo najbolje da pribliņimo studentima leksiku stranog jezika? Kako organizovati plansko (odvojeno) uĦenje leksike, buduĤi da je i proces usvajanja leksike, u okviru usvajanja L2, odvojen segment? Koji je, ili kakav treba da bude, krajnji cilj uĦenja i usvajanja leksike stranog jezika u fakultetskom kontekstu? Kako Ĥe se nova leksika koristiti? Gde Ĥe se takva leksika koristiti? Kada Ĥe se takva leksika koristiti? i sliĦno. Dakle cilj nam je da definińemo okvire ovog bitnog jeziĦkog nivoa ali i odgovorimo na pitanje: kako treba da bude organizovana nastave leksike L2 u vezi sa potrebama studenata filolońkih studija. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics