166
10
3494
-
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c2afd64fdffdde12066cf4b86dae953d.docx
5164b8e9cb9107d2f301c0422b77c41d
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/964c6a61d6432b031fed1e0a9502228c.pdf
da928de298b0318f78eec2ecb56875f5
PDF Text
Text
Dr Zoran Ponjavić, redovni profesor
Mr Veljko Vlašković, asistent
Pravni fakultet Univerziteta u Kragujevcu, R Srbija
KONCEPT " NAJBOLJEG INTERESA DETETA" UNUTAR
HAŠKE KONVENCIJE O GRAĐANSKOPRAVNIM ASPEKTIMA
MEĐUNARODNE OTMICE DECE
U radu će se analizirati odnos Haške Konvencije o građanskopravnim
aspektima međunarodne otmice dece prema "najboljem interesu deteta", kao
fundamentalnom principu porodičnog prava. Tačnije, ukazaće se na prostor koji
navedena Konvencija ostavlja za ostvarivanje principa "najboljeg interesa
deteta" unutar sopstvenog mehanizma primene. Premda doneta gotovo deceniju
ranije od Konvencije o pravima deteta, Haška Konvencija je prepoznala potrebu
da se "najbolji interes deteta" zaštiti na određen način. U tom smislu, Haška
Konvencija konstituiše pravnu pretpostavku kako je u "najboljem interesu
deteta" da se što hitnije vrati u državu uobičajenog boravišta. Individualizacija
"najboljeg interesa deteta" se ostvaruje preko propisivanja izuzetaka od obaveza
hitnog povratka deteta u vidu osnova za obaranje navedene pravne pretpostavke.
U radu se ukazuje kako nacionalni organi koji odlučuju o povratku deteta
uglavnom restriktivno primenjuju pomenute izuzetke kako ne bi urušili osnovni
mehanizam Haške Konvencije. Međutim, od vremena donošenja navedene
Konvencije, snaga principa "najboljeg interesa deteta" je značajno narasla, te se
nacionalnim vlastima ostavlja sve više prostora da izuzetke od obaveze povratka
deteta tumače šire i elastičnije, što može ozbiljno uzdrmati proceduralne ciljeve
kojima Haška Konvencija teži.
Ključne reči: Haška Konvencija, otmica deteta, najbolji interes deteta,
pravna pretpostavka, izuzeci
1. Uvod
Prekogranično odvođenje dece je složen problem, koji predstavlja izvor
kako pravnih, tako i političkih sukoba među državama. Može se reći kako
gotovo nijedna zemlja, niti nacija nije uspela da pomenuti problem izbegne. S
obzirom na naglašen međunarodnopravni elemenat problema, postalo je jasno
kako efikasan odgovor na prekogranično odvođenje dece može doći samo kao
posledica zajedničke i usaglašene aktivnosti svih država na međunarodnom
planu. Upravo takvi koordinirani napori iznedrili su Hašku Konvenciju o
građanskopravnim aspektima međunarodne otmice dece (u daljem tekstu Haška
Konvencija), usvojenu u Hagu 25. oktobra 1980. godine, kao prvi i najznačajniji
međunarodni ugovor u domenu prekograničnog odvođenja dece 1.
1
Prema izveštaju The Hague Conference on Private International Law do sad ima ukupno 90
potpisnica ove Konvencije, dostupno na: www.hcch.net/index_en.php,14. 10. 2013.
32
�Navedena Konvencija se razlikuje od svih drugih u međunarodnom
privatnom pravu po tome što njen cilj nije da unificira pravila u slučaju sukoba
zakona, niti da uspostavi pravila u pogledu sukoba nadležnosti. Naprotiv, ona je
instrument saradnje između država sa ciljem momentalnog povratka deteta.2 U
Konvenciji se insistira na uspostavljanju ranijeg stanja koje je postojalo do
momenta odvođenja deteta, tj. njegov povratak u uobičajeno mesto boravka, a
tek potom na rešavanju spornih pitanja, koja se tiču, pre svega, vršenja
roditeljskog prava.3 U svakom slučaju, nijedan drugi organ ne bi trebao rešavati
pitanja vršenja roditeljskog prava, osim onog koji je nadležan u mestu
uobičajenog boravišta deteta. Na ovaj način, uspostavljanjem pređašnjeg stanja,
što je osnovni cilj Haške Konvencije, žele se obeshrabriti svi oni koji bi
odvodili decu preko granice sa svim praktičnim i pravnim posledicama.
Shodno tome Haška Konvencija nudi mehanizam kojim se savladavaju
problemi koji nastaju kao posledica sukoba roditelja oko vršenja roditeljskog
prava i odvođenja deteta u drugu državu. U ovom slučaju postoji potreba da se
zaštiti dete kao prirodno najranjiviji i, po pravilu, posredni akter sukoba njegovih
roditelja. U tom smislu, opravdano se može postaviti pitanje da li je povratak
deteta uvek u "najboljem interesu deteta", što je jedan od osnovnih principa iz
Konvencije o pravima deteta4, koji mora biti uvek primenjen u postupcima kada
se odlučuje o njegovim pravima. Postoji realna bojazan da pozivanje na jedan
ovakav krajnje neodređen i širok princip5 može postati za sud samo izgovor da
ne primeni pravo,6 odnosno, zgodno opravdanje za svaku sudsku odluku,
naročito onu kojom se odbija povratak deteta u zemlju u kojoj dete ima
"uobičajeno boravište".7
U radu će biti izneti argumenti kojima se navedena bojazan
potkrepljuje, čime se može dovesti u pitanje sistem ustanovljen Haškom
2
Fiorini, A., ‘Enlèvements internationaux d'enfants - solutions internationales et responsabilités
étatiques’, McGill Law Journal, Vol. 51, No. 2, 2006, str. 279 - 326, na str. 283.
3
Pored ove Konvencije postoje i druge, regionalne, sa gotovo identičnim ciljevima. Kao što su
Evropska Konvencija o priznanju i izvršenju odluka koje se tiču roditeljskog staranja i ponovnom
uspostavljanju odnosa staranja, od 20. maja 1980., CETS 105; Međuamerička konvencija o
međunarodnom povratku dece, od 15. jula 1989, OAS Treaty Series 70.
4
Konvenciju je ratifikovala SFRJ (Službeni list SFRJ – Međunarodni ugovori, br. 15/90), a
preuzela SRJ (Službeni list SRJ, br. 4/96 i 2/97).
5
Pogotovo ako se uzme u obzir da se pravna norma zasnovana na "najboljem interesu deteta" pre
podseća na jednu socijalnu paradigmu a ne na konkretnu pravnu normu. See Elisa Pérez-Vera, E.,
Explanatory Report on the 1980 Hague Child Abduction Convention, para. 21. available at:
www.hcch.net/upload/expl28.pdf, 18. 10. 2013.
6
Da parafraziramo reči Profesorice Rubellin Devichi koja je davno napisala « donner au juge le
droit de se déterminer en fonction de l’intérêt de l’enfant, c’est lui donner le droit de ne pas
appliquer le droit"; Rubellin Devichi, J., "Le principe de l'intérêt de l'enfant dans la loi et la
jurisprudence françaises", Revue française des affaires sociales, Vol. 48, No. 4, 1994, str. 157193, na str. 163.
7
Prema čl. 3.st.1. radne verzije Zakona o građanskopravnoj zaštiti od nezakonitog prekograničnog
odvođenja i zadržavanja koji je izradilo Ministarstvo pravde Republike Srbije "pod uobičajenom
boravištem deteta, u smislu ovog zakona, podrazumeva se mesto u kojem je dete integrisano u
društvenu i porodičnu sredinu". O pomenutoj radnoj verziji detaljno videti: Kovaček - Stanić G.,
"Porodičnopravni aspekti međunarodne, roditeljske otmice dece", Anali Pravnog fakulteta u
Beogradu 2/2012, str. 74 - 94.
33
�konvencijom. Oni se uglavnom zasnivaju na odlukama nacionalnih sudova
država potpisnica Haške konvencije. Materija će se izložiti u tri celine, u kojima
je prikazan mehanizam primene "najboljeg interesa deteta" unutar Haške
Konvencije. Shodno tome, najpre će biti reči o potrebi da se unutar Haške
konvencije obezbedi prostor za primenu principa "najboljeg interesa deteta" i
načina na koji to navedeni međunarodni ugovor čini. Potom će se u drugom delu
rada analizirati iskazivanje navedenog principa kroz opštu pravnu pretpostavku
o povratku deteta u državu uobičajenog boravišta. U trećem delu, razmotriće se
osnovi za obaranje pravne pretpostavke o "najboljem interesu deteta", koje
Haška konvencija daje u obliku izuzetaka od obaveze povratka deteta.
2. Prostor za "najbolji interes deteta" unutar Haške Konvencije
Haška Konvencija o prekograničnom odvođenju dece se često ističe kao
izuzetno uspešan primer međunarodne saradnje8, čija osnovna vrednost proističe
iz jednostavnosti obaveza koje propisuje.9 Naime, kao što je rečeno, čitavo
zdanje navedenog međunarodnog ugovora počiva na pretpostavci kako se štetne
posledice prekograničnog odvođenja dece mogu najdelotvornije ublažiti hitnim
povratkom nezakonito odvedenog ili zadržanog deteta u državu gde se nalazi
uobičajeno boravište deteta.10 Pri tome, sudski ili administrativni organ koji
donosi odluku o povratku deteta ne može zadirati u vršenje roditeljskog prava,
jer se odluka o tome prepušta pravnom sistemu države sa kojom su dete i
njegova porodica najneposrednije povezani, odnosno državi mesta uobičajenog
boravišta deteta.11 Međutim, bez obzira na veliku operativnu moć Haške
Konvencije, o pomenutom međunarodnom ugovoru ne treba suditi isključivo na
osnovu broja dece koja su vraćena u države uobičajenog boravišta i brzini
njihovog povratka.12 Drugim rečima, ne sme se dozvoliti da se dete kao pravni
subjekt izgubi i učini nevidljivim unutar mehanizma Haške Konvencije. Naime,
osnovna svrha navedene Konvencije ostvaruje se u neizbežnoj senci jednog
drugog cilja, zaštite "najboljeg interesa deteta".
U kontekstu principa "najboljeg interesa deteta ", brzina i pragmatičnost
Haške Konvencije suočavaju se sa ozbiljnim testom, s obzirom da navedeni
princip nameće usaglašavanje ili čak podređenost interesa ostalih pravnih
8
Herring, J., Family Law, Pearson Education Limited, Harlow, 2007, str. 537.
Lowe N; Douglas, G., Bromley's Family Law, Oxford University Press, Oxford/New York, 2007,
str. 631.
10
Murphy, J., International dimensions in family law, Manchester University Press, Manchester,
2005, str. 213.
11
Videti: čl. 1. i 2. Haške Konvencije; U ovom smislu: Roszkowski v. Roszkowska, 274 N.J.
Super. 620, 644 A.2d 1150 (Ch. Div. 1993), HC/E/USs 238; W.(V.) v. S.(D.), (1996) 2 SCR 108,
(1996) 134 DLR 4th 481, HC/E/CA 17; Supreme Court of Finland: KKO:2004:76, HC/E/FI 839.
12
Schuz, R., ‘The Hague Child Abduction Convention: Family Law and Private International
Law’, International and Comparative Law Quarterly, Vol. 44, No. 4, 1995, str. 771-802, na str.
771.
9
34
�subjekata interesima deteta.13 Sa druge strane, ne može se izbeći utisak kako su u
prvom planu Haške Konvencije prava i interesi roditelja,14 dok se interes deteta
nastoji, često veštački, uklopiti u mehanizam primene pomenutog
međunarodnog ugovora. Zbog toga osnovni problem primene principa "
najboljeg interesa deteta" u okvirima Haške Konvencije predstavlja ostvarivanje
ravnoteže između hitnog povratka deteta u slučaju prekograničnog odvođenja,
uz uvažavanje pravnog poretka države uobičajenog boravišta deteta, i poštovanja
principa koji zahteva prilagođavanje interesa svih ostalih pravnih subjekata
interesu deteta. Ravnoteža je nužna kako bi se u izvesnom smislu postigao
kompromis između ciljeva Haške Konvencije i principa "najboljeg interesa
deteta", koji je navikao biti gospodar, a ne sluga u pravnim odnosima koji se na
bilo koji način tiču dece.
Tvorci Haške Konvencije su ostavili izvestan prostor u kome bi unutar
mehanizma za brzi povratak deteta bilo mesta i za sagledavanje "najboljeg
interesa deteta". Međutim, sve i da tako nisu postupili, pomenuti prostor bi se
morao naći, jer bi u suprotnom Haška Konvencija teško mogla opstati na pravnoj
sceni. Bez obzira na efikasnost Konvencije na polju međunarodnog privatnog
prava, nije moguće zaobići "najbolji interes deteta" kao osnovni princip
porodičnog prava u čiji domen pomenuti međunarodni ugovor neminovno
zalazi.15 Iz tog razloga, u narednom delu će se razmotriti šta Haška Konvencija
nudi principu "najboljeg interesa deteta" i šta pomenuti princip od Haške
Konvencije traži.
U vreme donošenja Haška Konvencije, princip "najboljeg interesa
deteta" je već bio prisutan u tekstu jednog međunarodnog ugovora globalnog
značaja, Konvencije o elimnisanju svih oblika diskriminacije žena,16 premda
pomenuti međunarodni ugovor još uvek nije bio stupio na snagu. Ipak,
najznačajniju formulaciju navedenog principa sadrži Konvencija UN o pravima
deteta iz 1989. godine (KPD).17 Tako se navedenom Konvencijom proklamuje
kako će "u svim postupcima koji se tiču dece, bez obzira da li ih preduzimaju
javne ili privatne ustanove socijalnog staranja, sudovi, administrativni organi ili
zakonodavna tela, najbolji interes deteta biti od prvenstvenog značaja".18 Na
ovaj način, princip "najboljeg interesa deteta" je postao višestruko snažniji u
odnosu na vreme kada je usvojena Haška Konvencija. Najpre, domašaj
pomenutog principa je sa relativno uskog domena vršenja roditeljskog prava
proširen na sve pravne odnose od neposrednog ili posrednog značaja za dete.
Dalje, princip "najboljeg interesa deteta" se sada počeo ostvarivati u jednom
13
U zavisnosti da li se u zakonodavstvu države uobičajenog boravišta deteta primenjuje
koncepcija o ‘prvenstvenom’ ili ‘vrhunskom značaju’ najboljeg interesa deteta prilikom
odlučivanja o pitanjima iz domena vršenja roditeljskog prava.
14
Caldwell, J., ‘Child welfare defences in child abduction cases - some recent developments’,
Child and Family Law Quarterly, Vol. 13, No. 2, 2001, str. 121-136, na str. 121.
15
Schuz, R., loc. cit, str. 772.
16
Čl. 16. st. 1. (f). Konvencije Ujedinjenih Nacija o eliminisanju svih oblika diskriminacije žena,
od 18. decembra 1979, UNTS 1249.
17
Konvencija Ujedinjenih Nacija o pravima deteta, od 20. novembra 1989, UNTS 1577.
18
Čl. 3. st. 1. KPD.
35
�posebnom kontekstu, koga karakterišu prava deteta kao posebna kategorija
ljudskih prava. Tako je dete postalo centralna figura porodičnopravnih odnosa, a
roditeljsko pravo se transformisalo u roditeljsku dužnost, odnosno odgovornost.
3. Povratak deteta u državu uobičajenog boravišta kao osnov pravne
pretpostavke o "najboljem interesu" deteta
Zbog nesumnjivih vrednosti Haške Konvencije, bilo je potrebno naći
prostor za primenu "najboljeg interesa deteta" unutar granica pomenute
Konvencije. Tako se prvi i jedini jasno ocrtan trag prisustva "najboljeg interesa
deteta" prepoznao u preambuli Haške Konvencije, prema kojoj su "državeugovornice u snažnom uverenju da je interes dece od vrhunskog značaja u
odnosima koji se tiču vršenja roditeljskog prava". 19 Ipak, u pomenutoj preambuli
se govori o "interesu dece" kao određene društvene grupe, a ne "interesu deteta",
kao individualnog pravnog subjekta.20 Međutim, neodređenost sadržine
"najboljeg interesa deteta" upravo proističe iz okolnosti da je navedeni princip
individualističkog karaktera, čiju sadržinu oblikuje svaki pojedinačni slučaj. Iz
tog razloga je moć diskrecije organa koji primenjuju princip "najboljeg interesa
deteta" tako velika.
Kako bi se navedeni problem otklonio, u jednom delu literature,21 ali i
sudske prakse država-ugovornica22 govori se o pojmu "najboljeg interesa dece",
koji predstavlja okvir za princip"najboljeg interesa deteta". Tako se smatra kako
"najbolji interes" dece u potpunosti odražava osnovni cilj Haške Konvencije da
se deca što hitnije vrate u državu njihovog uobičajenog boravišta.23 Na taj način
umanjuju se štetne posledice odvođenja dece i odvraćaju roditelji koji
razmišljaju preduzeti tako nešto.24 Dakle, interes pojedinačnog deteta se u
izvesnom smislu prinosi na oltar interesima dece kao grupe.25
Argumentaciju za tezu o postojanju pojma "najboljeg interesa dece"
naizgled nudi osnovna formulacija principa "najboljeg interesa deteta" iz KPD
gde se, između ostalog, navodi kako su i zakonodavna tela dužna poštovati
navedeni princip.26 Kako zakonodavna tela, po pravilu, donose pravne akte koji
sadrže opšte pravne norme, jasno je kako je njihova aktivnost može biti
19
Videti: preambulu Haške Konvencije.
Videti: Idem.
21
Videti: Schuz (1995), loc.cit., p.774; Herring, op.cit., str. 533 - 534; N. Lowe; Douglas,G,
op.cit., str. 631 - 632.
22
Preambula govori o "interesima dece" uopšte, a ne o "najboljem interesu" konkretnog deteta
pred sudom. Thomson v. Thomson [1994] 3 SCR 551, 6 RFL (4th) 290, HC/E/CA 11.
23
Videti: Schuz, R., ‘The Hague Abduction Convention and Children's Rights’, Transnational Law
& Contemporary Problems, Volume 12, No. 2, 2002, str. 393-452, na str. 398.
24
Schuz (1995), loc.cit., p. 775 - 776. Nemački pravnik Kurt Siehr ističe kako ovakva generalna
politika nema ništa zajedničko sa "najboljim interesom deteta" u konkretnom slučaju; Siehr, K.,
"The 1980 Hague Convention on the Civil Aspects of International Child Abduction: Failures and
Successes in German Practice", International Law and Politics, Vol. 33, No. 1, 2000, str. 207-220,
na str. 218.
25
Ibidem, str. 776.
26
Videti: čl. 3. st. 1. KPD.
20
36
�usmerena samo na decu kao društvenu grupu, a ne na svako pojedinačno dete.
Međutim, aktivnost zakonodavnih organa nema za cilj određivanje sadržine
"najboljeg interesa deteta", već davanje smernica onim pravnim subjektima koji
neposredno uobličavaju sadržinu navedenog principa (sudovi, administrativni
organi). Tačnije, zakonodavac ne može odrediti kakav će biti "najbolji interes
deteta" u svakom konkretnom slučaju, ali može kroz opšta pravna pravila
ustanoviti odgovarajuće pretpostavke koje bi važile u korist "najboljeg interesa
deteta". Pomenute pretpostavke, kao što je rečeno, imaju za cilj olakšati primenu
principa "najboljeg interesa deteta", ali i umanjiti diskreciju pravnih subjekata
koje navedeni princip primenjuju.27 Shodno tome, ne može se govoriti o
"najboljem interesu dece", nego o načinu da se "najbolji interes deteta" iskaže
kroz odgovarajuću pretpostavku. Dakle, preambulom Haške Konvencije se
uspostavlja pravna pretpostavka kako je u "najboljem interesu deteta" u slučaju
nezakonitog prekograničnog odvođenja da bude vraćeno u državu uobičajenog
boravišta. Izuzeci od navedene opšte obaveze povratka deteta nisu ništa drugo
nego osnovi za obaranje pomenute pretpostavke. S obzirom da iskazivanje
"najboljeg interesa deteta" putem pretpostavki sužava diskrecioni prostor
pravnih subjekata koji navedeni princip primenjuju, pomenuti izuzeci
predstavljaju preostali diskrecioni prostor za individualnu, odnosno istinsku
primenu "najboljeg interesa deteta". Iz tog razloga se ostvarivanje koncepta
"najboljeg interesa deteta" unutar Haške Konvencije može sagledati jedino kroz
odnos između opšte pretpostavke o obavezi povratka deteta i osnova za obaranje
pomenute pretpostavke, odnosno izuzetaka od obaveze da se dete što hitnije
vrati u državu uobičajenog boravišta.
4. Osnovi za obaranje pretpostavke o "najboljem interesu deteta" iz
Haške Konvencije
4.1. Dovođenje deteta u "nepodnošljivu situaciju"
Dugo je prisutna praksa da se svi navedeni izuzeci od obaveze hitnog
povratka deteta restriktivno primenjuju.28 Postoji, ne bez razloga, strah kako bi
27
Iskazivanje "najboljeg interesa deteta" kroz odgovarajuće pretpostavke predstavlja najstariji
pristup problemu sadržine navedenog principa. Na primer, u vreme nastanka koncepta "najboljeg
interesa deteta", postojala je pretpostavka kako otac najbolje zna šta je u interesu deteta. Videti:
Van Krieken, R., "The 'Best Interests of the Child' and Parental Separation: On the 'Civilizing of
Parents' ", The Modern Law Review, Volume 68, No. 1, 2005, str. 25-48, na str. 28. Kroz
evoluciju pojedinih pretpostavki može se pratiti i razvoj principa "najboljeg interesa deteta". Ipak,
glavni nedostatak navedenog pristupa problemu sadržine "najboljeg interesa deteta" jeste odsustvo
elastičnosti potrebne kako bi se ispratile burne i neprekidne promene koje su zahvatile pravne
odnose koji se tiču deteta.
28
Tako je u jednoj starijoj, ali uticajnoj odluci procenjeno kako će samo u najređim slučajevima
razdvajanje deteta od roditelja koji ga je odveo i novog okruženja dostići nivo povrede koji traži
Hague Convention. Videti: Thomson v. Thomson [1994] 3 SCR 551, 6 RFL (4th) 290; U jednoj
drugoj odluci se u kontekstu dovođenja deteta u "nepodnošljivu situaciju" navodi kako je reč
"nepodnošljiva" tako jaka po svom smislu i značenju da postavlja lestvicu za primenu navedenog
37
�slobodnija upotreba navedenih pravila predstavljala svojevrsnog "trojanskog
konja" unutar Haške Konvencije, koji bi mogao urušiti i obesmisliti čitav
mehanizam navedenog međunarodnog ugovora. Od svih navedenih izuzetaka,
pojedini teoretičari se najviše pribojavaju upravo "nepodnošljive situacije" kao
osnova za odbijanje povratka deteta, smatrajući kako se pomenutim izuzetkom
otvara Pandorina kutija.29
Pravna pretpostavka kako je u "najboljem interesu deteta" da se što pre
vrati u državu uobičajenog boravišta, u praksi se najčešće obara upravo zbog
procene kako bi se dete povratkom dovelo u "nepodnošljivu situaciju".30 Treba
reći kako se u literaturi umesto pomenutog izuzetka često navodi postojanje
"ozbiljnog rizika od povrede deteta" kao osnov za donošenje odluke o odbijanju
povratka u državu uobičajenog boravišta.31 Međutim, navedeni razlog je samo
uzrok koji dovodi do posledice, odnosno do "nepodnošljive situacije za dete".
Drugim rečima, u situacijama kada se utvrdi "ozbiljan rizik od povrede deteta",
nije potrebno dokazivati kako je nastupila "nepodnošljiva situacija" po dete.
Tvorci Haške Konvencije su izričito utvrdili postojanje uzročno-posledične veze
između "ozbiljnog rizika od povrede deteta" i "nepodnošljive situacije" u koju bi
se dete u takvim okolnostima dovelo. Na to ukazuje i formulacija navedenog
pravila iz Haške Konvencije gde se navodi kako država u koju je dete odvedeno
nije dužna vratiti dete ako "postoji ozbiljan rizik da će povratak dete izložiti
fizičkoj ili psihičkoj povredi ili na drugačiji način dovesti dete u nepodnošljivu
situaciju".32
Izrazi "ozbiljan rizik" i "nepodnošljiva situacija" sugerišu kako put do
osporavanja pretpostavke o "najboljem interesu deteta" iz Haške Konvencije nije
ni malo lak, te da je prag dokazivanja veoma visok. Najčešće, u odbranu
odvođenja roditelj pokušava da drugog roditelja (koji zahteva povratak)
predstavi kao nepodobnog po dete. Roditelj koji traži povratak deteta govori o
"kidnapovanju" na šta drugi odgovara da život sa njim za dete predstavlja
"ozbiljan rizik", da će povratak dete dovesti u "nepodnošljivu" situaciju. Onaj
roditelj koji osporava povratak često želi predstaviti dete kao "ozbiljnu" žrtvu
nasilja čiji je položaj "nepodnošljiv" za šta optužuje drugog roditelja.
Kada se radi o "ozbiljnoj opasnosti" na prvom mestu treba istaći fizičku
opasnost po dete, koje neće biti vraćeno u zemlju u kojoj besni građanski rat ili
postoji stalna opasnost od nasilja. Pri tome, postojanje fizičke ili psihičke
opasnosti se mora odnositi konkretno na dete čiji se povratak traži, a ne
generalno na kontekst u kojem živi određena populacija.33 U ovom slučaju
interes deteta da ne bude odvedeno iz uobičajenog mesta boravka bez garancija
stabilnosti u novoj situaciji mora ustuknuti pred primarnim interesom svakog
lica da ne bude izloženo fizičkoj ili psihičkoj opasnosti ili da bude dovedeno u
izuzetka visoko. Videti: Re S. (A Child) (Abduction: Grave Risk of Harm) [2002] EWCA Civ 908,
HC/E/UKe 469.
29
Videti: Siehr, K., loc. cit., str. 215 - 216.
30
Čl. 13. st. 1 (b). Haške Konvencije.
31
Videti: Caldwell, loc. cit ., str. 124.
32
Čl. 13. st. 1 (b). Haške Konvencije
33
N° 03/3585/A, Tribunal de première instance de Bruxelles, HC/E/BE 547. str. 516.
38
�nepovoljan položaj. 34 Ali, pored tih spoljnih događaja od rizika koji je
"objektivan", ta nepovoljna situacija može biti i subjektivna. U ovom smislu i
roditelj koji zahteva povratak može biti opasnost, ukoliko je bio nasilan prema
detetu. U sudskoj praksi se ovaj izuzetak vrlo usko tumači kako ne bi ostao
"mrtvo slovo na papiru", tj. nije dovoljan jedan, izolovan akt nasilja, već
kontinuirano nasilje u prošlosti i opasnost ponavljanja u budućnosti da bi se
mogao odbiti zahtev za povraćaj deteta po ovom osnovu.35
Dakle, standard dokazivanja "nepodnošljive situacije" je generalno vrlo
visok. Sudovi u Velikoj Britaniji36, Austriji,37 Australiji,38 Kanadi,39 Novom
Zelandu,40 Nemačkoj41 i SAD42 oklevaju da odbiju povratak deteta u slučaju
nasilja u porodici. U sudskoj praksi SAD traži se da tvrdnje iz čl.13.st.1.b budu
dokazane na "jasan i ubedljiv"43 način saglasno zakonskim pravilima. Pri tome
sudovi ili ignorišu izraz "nepovoljna situacija" iz čl.13.st.1.b, i svoje odluke
baziraju uglavnom na dokazivanju postojanja "ozbiljne opasnosti od fizičkih i
psihičkih povreda", ili je podvode pod izraz "ozbiljna opasnost od fizičkih ili
psihičkih povreda.44 Sudovi u Engleskoj i Velsu vrlo restriktivno interpretiraju
izuzetak iz čl.13.1b. Oni, slično američkim sudovima, zahtevaju da dokazi budu
34
U ovom smislu: Pérez-Vera, E., Explanatory Report on the Hague Convention on the Civil
Aspects of International Child Abduction; United Nations Convention on the Rights of the Child,
str. 433. Dostupno na: www.hcch.net/upload/expl28.pdf.
35
Videti: DOMESTIC AND FAMILY VIOLENCE AND THE ARTICLE 13 “GRAVE RISK”
EXCEPTION IN THE OPERATION OF THE HAGUE CONVENTION OF 25 OCTOBER 1980
ON THE CIVIL ASPECTS OF INTERNATIONAL CHILD ABDUCTION: A REFLECTION
PAPER,(drawn
up
by
the
Permanent
Bureau)
str.18;
dostupno
na:
www.hcch.net/upload/wop/abduct2011pd09f.pdf.
36
Odluka Apelacionog suda u slučaju Re S. (A Child) (Abduction: Grave Risk of Harm) [2002]
EWCA Civ 908, HC/E/UKe 469.
37
Odluka Vrhovnog suda Austrije u predmetu 4Ob1523/96, Oberster Gerichtshof, HC/E/AT 561.
38
Director-General Department of Families, Youth and Community Care and Hobbs, 24
September 1999, Family Court of Australia (Brisbane), HC/E/AU 294. Premda, može se reći da
stavovi sudova u ovoj zemlji donekle variraju. Tako je u jednom slučaju sud odbio povratak deteta
smatrajući da su ispunjeni uslovi koji se zahtevaju u čl. 13, al. 1. b. Sud konstatuje da bi povratak
deteta (2. godine) u SAD predstavljlo ozbiljnu opasnost za njega što bi ga dovelo u nepodnošljivu
situaciju budući da bi se vratilo samo jer majka odbija da se vrati. State Central Authority of
Victoria v. Ardito, 29 October 1997, Family Court of Australia (Melbourne), HC/E/AU 283.
39
Odluka Apelacionog suda u Kvebeku u slučaju M.G. v. R.F., [2002] R.J.Q. 2132, HC/E/CA 762
40
Odluka Višeg suda (Auckland), K.S. v. L.S. [2003] 3 NZLR 837, HC/E/NZ 770. U ovom
slučaju jedan od sudija naglašava da se izuzetak iz čl.13,1b odnosi na dete i interesuje se za
izuzetne situacije ili bilo koje druge kod drugih lica, pa i roditelja koji je dete odveo, izuzev ako to
ne pogađa dete. U ovom slučaju majka je odvela dete iz Australije na Novi Zeland gde joj je
potom otkriven kancer. Pravdajući se potrebom da nastavi tretman lečenja u toj zemlji odbila je
povratak deteta.
41
Odluka Oberlandesgericht Dresden (Higher Regional Court, 10 UF 753/01, Oberlandesgericht
Dresden, HC/E/DE 486. Premda su sudovi u Nemačkoj u ranijem periodu bili skloni liberalnijem
tumačenju izuzetka iz čl.13.b. Videti: 17 UF 260/98, Oberlandesgericht Stuttgart, HC/E/DE 323.
42
Odluka Vrhovnog suda Konektikata, Judicial District of Hartford, Panazatou v. Pantazatos, No.
FA 960713571S (Conn. Super. Ct. Sept. 24, 1997,HC/E/USs 97
43
Caro v. Sher, 296 N.J. Super. 594, 687 A.2d 354 (Ch. Div. 1996), HC/E/USs 100
44
Navedeno prema: Weiner, M. H., ‛Intolerable situations and counsel for children: Following
Switzerland's example in Hague abduction cases’, American University Law Review, Vol. 58,
No. 2, pp. 334-403, at p. 345.
39
�"jasni i neoborivi".45 Na tom pravcu stoje i sudovi u Srbiji, gde iz jedne odluke
Višeg suda u Valjevu proizilazi kako je ocena o ispunjenosti uslova za
odstupanje od dužnosti vraćanje deteta izuzetna i "mora biti zasnovana na
nedvosmislenim i čvrstim dokazima".46
Osnovni cilj navedenog pristupa jeste da onaj ko je dete odveo ne izvuče
nikakvu korist iz svog nezakonitog akta i da ne može računati da će posledica
toga odvođenja biti stvaranje "ozbiljnog rizika" ili "nepodnošljive situacije" u
slučaju povratka. Očigledno da pojedine zemlje kroz visoke standarde
dokazivanja "nepodnošljive situacije" teže ka što restriktivnijoj primeni izuzetka
iz čl.13. Oni, pri tome, smatraju da se najbolji interes deteta štiti upravo
njihovim povratkom u zemlju uobičajenog boravišta. Pored ovoga, neke od njih,
kao što to rade australijski sudovi, takav stav opravdavaju i tvrdnjom da „oni
smatraju da se vrši povratak u zemlju uobičajenog boravišta, a ne jednom licu ili
posebnom regionu“.47 Istovremeno, sudovi na Novom Zelandu smatraju da
naredba za povratak deteta u jednu zemlju nije naredba za vraćanje deteta
roditelju i da ono ostaje pod odgovornošću centralnog organa u toj drugoj
zemlji.48
Ipak, neke druge zemlje, kao što je Francuska, naklonjene su jednom
širem tumačenju navedenih izuzetaka iz čl.13.1.b.49 Ovakav stav proističe
najviše iz činjenice da sudovi, kao što je rečeno, navedene izuzetke iz čl.13.st.1b
tumače iz ugla najboljeg interesa deteta.50
U Konvenciji se ne definiše "nepodnošljiva situacija". Međutim izraz
"ozbiljna opasnost" sugeriše da je polje primene prilično usko i da najviše
podseća na objektivni osećaj da bi za dete povratak bio nepodnošljiv.51 Zbog
teškoće oko tumačenja izraza "nepodnošljiva situacija" Švajcarska je
45
Re C. (Abduction: Grave Risk of Psychological Harm) [1999] 1 FLR 1145, Fam Law 371,
HC/E/UKe 269.
Slično je postupio i Savezni ustavni sud Nemačke kada je istakao kako "only unusually severe
endangerment of a child's welfare, which appears to be substantial, specific and current, precludes
a child's return. Hardship for the abducting parent generally does not constitute such prejudice. 2
BvR 1206/98, Bundesverfassungsgericht, 29.10.1998, HC/E/DE 233
46
Viši sud u Valjevu, u odluci 23/11, nije uzeo u obzir nasilje koje je učinjeno prema roditelju koji
je dete odveo, iako značajna istraživanja u društvenim naukama pokazuju da "postoji velika
povezanost između partnerskog nasilja i problema dece, čak i onda kada ona nisu direktne žrtve.
U tom smislu, Wolfe, D. A., Crooks, C. V, Lee, V., McIntyre-Smith, A. and Jaffe, P. G., "The
Effects of Children's Exposure to Domestic Violence: A Meta-Analysis and Critique", Clinical
Child and Family Psychology Review, Vol. 6, No. 3, 2003, str. 171-187, na str. 182. ; Edleson,
J.L.,“Children's Witnessing of Adult Domestic Violence", Journal of Interpersonal Violence, Vol.
14, No. 8,
str. 839-870, na str. 860-861 ; Edleson, J. L., “The Overlap Between Child
Maltreatment and Woman Battering”, Violence Against Women, Vol. 5, No. 2, 1999, str. 134154, na str. 145.
47
Kay, J., Australian journal of family law, novembre 2005, volume 19; Navedeno prema: J.
Gillen, loc. cit, str. 34-35.
48
Gillen, loc. cit., str. 34-35.
49
Kasacioni sud , Cass Civ 1ère 25 janvier 2005 (N° de pourvoi : 02-17411), HC/E/FR 708
50
Videti: Vassallo, B., Présentation des instruments internationaux de coopération concernant
l’enfance : conventions de la Haye sur les déplacements illicites d’enfants et sur l’adoption
internationale, Bruxelles II bis. Available at: www.ahjucaf.org/Presentation-des-instruments.html.
51
Weiner, loc. cit., str. 375.
40
�međunarodnoj zajednici predložila usvajanje jednog posebnog pravnog akta.52
Kako u tome nije uspela, Švajcarskoj je ostalo da svoje savezno zakonodavstvo
o prekograničnom odvođenju dece prilagodi principu "najboljeg interesa deteta".
Tako je pomenuta država 21. decembra 2007. godine usvojila zakon o
međunarodnom odvođenju dece i haškim konvencijama o zaštiti dece i odraslih
kojim su određeni neki pojmovi iz Haške konvencije. 53 Shodno tome, u čl. 5
precizira kriterijum "nepodnošljivosti" iz čl.13.st.1. b, gde se kaže da ona
postoji: a) kada smeštaj kod roditelja koji traži povratak očigledno nije u interesu
deteta, b) kada roditelj koji traži povratak deteta s obzirom na okolnosti slučaja
očigledno nije u stanju da se stara o detetu u državi gde ono ima uobičajeno
mesto boravka (ili se iz opravdanih razloga od njega ne može zahtevati da tako
postupi), ili c) kada smeštaj kod trećih lica nije u najboljem interesu deteta. 54
Posebno je pitanje kako tretirati situaciju kada je roditelj koji je odveo
dete u opasnosti, a ne direktno dete. Kako uostalom razlikovati fizičku opasnost
ili psihičku traumu koja se pričinjava detetu od one koja se čini roditelju. Zar ne
postoji psihičko nasilje nad detetom ako svakodnevno posmatra kako jedan
roditelj fizički zlostavlja drugog?
Što se tiče uporednog prava situacija je vrlo različita i ne postoji uvek
isti stav, čak i u okvirima iste države. Tako je u jednom slučaju Parsons c.
Styger,55 doneta odluka o povratku deteta iz Kanade u Kaliforniju (SAD) budući
da je nasilje od strane muža bilo upereno prema supruzi a ne detetu.
Istovremeno, majka nije pružila dovoljno uverljive dokaze o nasilju prema njoj.
Međutim u jednom drugom vrlo poznatom slučaju Pollastro c. Pollastro isti sud
je odbio povratak deteta jer je majka, koja je dete odvela, uspela dokazati da je
bila žrtva nasilja od strane muža.56 Prema ovoj odluci nasilje jednog roditelja
prema drugom može dovesti dete u situaciju fizičke ili psihičke opasnosti čak i
u situaciji kada se nasilje ne koristi direktno protiv njega. Počevši od ove odluke
52
Neposredni povod je bio “the Wood case”. U ovom slučaju majka je svoje dvoje dece odvela iz
Australije u Švajcarsku. Pošto je slučaj otkriven deca su joj oduzeta i smeštena u instituciju na
godinu dana do povratka u Australiju. Kada je došlo vreme za povratak deca su prisilno uvedena u
avion. Po dolasku u Australiju deca su ponovo smeštena u hraniteljsku porodicu budući da se otac
nije mogao starati o njima. Majka se nije vratila u Australiju da ne bi bila krivično gonjena zbog
otmice dece. U međuvremenu deca su promenila nekoliko hraniteljskih porodica. Konačno je
australijski sud odlučio da se majci poveri vršenje roditeljskog prava i deca su vraćena u
Švajcarsku. Ukratko deca su bila kod majke kao i pre otpočinjanja postupka za povratak, ali su
preživela veliki stres tokom trajanja postupka.
53
Zakon je dostupan na: www.admin.ch/ch/f/ff/2008/33.pdf. Za vreme zasedanja 5.sednice
Specijalne Komisije Haške konvencije švajcarska delegacija je predložila ovaj tekst kao dopunu
čl.13.st.b. Velikom većinom predlog je odbačen najviše zbog korišćenja izraza "najbolji interes
deteta". To je protumačeno kao prvi korak ka širokom tumačenju navedenog izuzetka iz čl.13.
SAD su smatrale da se upravo najbolji interes deteta ostvaruje kroz njegov povratak. Videti:
Weiner, loc. cit., str. 339-340.
54
Upravo se na ovaj zakon pozvao Švajcarski federalni sud u jednoj od najnovijih odluka koje se
tiču povratka deteta. Videti: 5A_479/2012, IIe Cour de droit civil, arrêt du TF 13 juillet 2012,
HC/E/CH 1179.
55
U pitanju je odluka Vrhovnog suda Ontaria : Parsons v. Styger (1989), 67 O.R. (2d) 1 (L.J.S.C.),
aff’d (1989) 67 O.R. (2d) 11 (C.A.), HC/E/CA 16.
56
Pollastro v. Pollastro [1999] 45 R.F.L. (4th) 404 (Ont. C.A.), HC/E/CA 373.
41
�sudovi u Kanadi sve više prihvataju ideju da ozbiljan rizik po fizičko i psihičko
stanje roditelja predstavlja takođe ozbiljan rizik za dete što opravdava primenu
izuzetka iz čl13.st.1b.57
4. 2. Protivljenje deteta povratku u državu uobičajenog boravišta
Kada je u pitanju protivljenje deteta povratku, treba reći da se ovaj
izuzetak često kombinuje sa drugim.58 Konvencija o pravima deteta garantuje
detetu koje je sposobno da formira mišljenje pravo da slobodno izrazi svoje
mišljenje o svim pitanjima koje ga se tiču.59 Mišljenje deteta, kao i u svim
drugim postupcima, biće uzeto u obzir pod uslovom da je dete sposobno
formirati mišljenje. Pri tome, od "najboljeg interesa deteta" zavisi kakav će se
značaj dati mišljenju deteta, odnosno hoće li se navedeno mišljenje usvojiti.
Tvorci Haške konvencije bili su svesni značaja mišljenja deteta prilikom
donošenja odluke o povratku u slučajevima prekograničnog odvođenja.60 Tako,
prema pomenutom međunarodnom ugovoru, "sudski ili administrativni organ
može odbiti da naloži povratak deteta ako utvrdi kako se dete protivi povratku i
da je dostiglo uzrast i stepen zrelosti u kojem je opravdano uzeti u obzir njegovo
mišljenje".61
Treba reći da, za razliku od Pravila Brisela 2 bis,62 Haška konvencija ne
priznaje izričito pravo deteta da bude saslušano. Ipak, iako se u Haškoj
konvenciji ne pravi aluzija na potrebu direktnog saslušanja deteta, može se reći
da su upravo ovi izuzeci inspirisani potrebom zaštite "najboljeg interesa
deteta."63 Utvrđivanje ovog interesa bez mišljenja deteta teško da je moguće.
57
Videti: Apelacionog suda Kvebeka (Kanada), N.P. v. A.B.P., [1999] R.D.F. 38 (Que. C.A.),
HC/E/CA 764.
58
Najčešće se smatra kako jasno iskazano protivljenje deteta povratku može značiti kako bi se dete
dovelo u "nepodnošljivu situaciju ukoliko bi se vratilo u državu uobičajenog boravišta. See, for
example: The Ontario Court v. M. and M. (Abduction: Children's Objections) [1997] 1 FLR 475,
[1997] Fam Law 227, HC/E/UKe 33; Re T. (Abduction: Child’s Objections to Return) [2000] 2
FCR 159, HC/E/UKe 270.
59
Videti: čl. 12. KPD.
60
Videti, na primer slučaj W. v. W. 2003 SCLR 478, HC/E/UKs 508, gde škotski sud u kontekstu
protivljenja deteta od 9 godina navodi da ukoliko je stav deteta sasvim definisan i snažno iskazan,
predstavlja važan faktor u vršenju sudske diskrecije. Razlozi zbog koji dete nije htelo da se vrati u
Australiju bili su: očevo ponašanje prema njoj i njenoj sestri bliznakinji dok su živeli u Australiji,
strah da ne budu razdvojene od majke, želja da nastavi školovanje u Škotskoj.
61
Čl. 13. Haške Konvencije.
62
Ova Pravila je doneo Savet Evropske Unije. U Uredbi Saveta (EC) No 2201/2003 (Brussels II
bis) u čl. 11. st. 2. predviđa se mogućnost da dete bude saslušano prilikom primene odredbi čl. 12
i 13. Haške Konvencije, izuzev ako bi to bilo nesaglasno sa njegovim godinama i njegovom
zrelošću. Pravo deteta da slobodno izrazi svoje mišljenje predviđeno je i u Povelji o osnovnim
slobodama Evropske Unije (2000/C 364/01) u čl. 24. st. 1.
63
U prilog tome govori i sudska praksa. Tako, u obrazloženju odluke u slučaju Director General,
Department of Community Services v. De Lewinski (1996) FLC 92-674, sudija Nicholson CJ
navodi: "politika Konvencije se ne podriva saslušanjem onoga što dete ima reći i doslovnim
shvatanjem izraza ''protivljenje''. To je zbog toga što sud treba načiniti kritičku procenu u pogledu
uzrasta i zrelosti deteta, te da li se u okolnostima konkretnog slučaja može vršiti diskreciono
ovlašćenje kojim se odbija povratak deteta." [[1996] FLC 92-674 at 83,017].
42
�Bez obzira što je postupak hitan, budući da mora biti pravnosnažno okončan za
šest nedelja, u slučajevima kada se ističe jedan od razloga za odbijanje zahteva
za povraćaj mora se sprovesti dokazni postupak. U ovom pogledu u sklopu
postupka mora se saslušati i dete, bez obzira što sud ne rešava meritorno pitanje
vršenja roditeljskog prava.64
Pored ovoga, na ovaj način se prihvata mogućnost da mišljenje deteta o
svom povratku ili nepovratku može biti odlučujuće u situaciji ako po mišljenju
suda ima dovoljno godina i ako je dovoljno zrelo. Detetu je tako data mogućnost
da interpretira svoj sopstveni interes. Ova odredba može postati opasna ako bi se
detetu direktno postavilo pitanje u pogledu povratka.65 Ono izvesno može imati
jasnu predstavu situacije ali koje takođe može biti pod velikim psihičkim
pritiskom ako smatra da mora da bira između dva roditelja.66
Kao što je rečeno, sudovi su u obavezi uzeti u obzir mišljenje deteta
kada se dete suprotstavlja povratku a dostiglo je onaj uzrast ili stepen zrelosti u
kojem je sposobno formirati mišljenje67. Sud koji odlučuje o povratku deteta nije
u ovom slučaju vezan njegovim iznetim mišljenjem. Iako mišljenje deteta
predstavlja važan elemenat odluke, ono se ne može, međutim, pretvoriti u pravo
apsolutnog veta.68 Ovakvo mišljenje je zastupljeno u praksi sudova u Srbiji,69
kao i Suda za ljudska prava u Strazburu. 70/71 Sud može, ali i ne mora uvažiti
64
I Specijalna Komisija za paktičnu primenu Haških Konvencija iz 1980. i 1996. godine (1 - 10
jun 2011) u svojim Zaključcima i Preporukama pozdravlja napore da se deci u skladu sa njihovim
godinama i zrelošću pruži mogućnost da budu saslušana u postupku koji se vodi za njihov
povratak prema Haškoj Konvenciji. Ovo bez obira na činjenicu da li se njegov povratak osporava
na osnovu čl. 13. st. 2. Haške Konvencije (50). Specijalna Komisija takođe naglašava značaj
potrebe da osoba koja razgovara sa detetom, bez obzira da li je to sudija, nezavisni stručnjak ili
drugo lice, koliko god je to moguće, bude obučeno za ovaj zadatak. Specijalna komisija takođe
prepoznaje potrebu da dete bude obavešteno, na način koji odgovara njegovom uzrastu i zrelosti ,
o postupku koji se vodi i njegovim mogućim posledicama.
65
Elisa Pérez-Vera, loc..cit, str. 433.
66
U ovom pogledu ne sme se zanemariti i uticaj roditelja koji je dete odveo, odnosno sa kojim
dete živi, sa čim se mora računati. Kao što se kaže u jednoj odluci suda u Liježu: "Iluzorno je
verovati da će dete buti potpuno otporno na ono što misli ili kaže roditelj sa kojim živi...To ne
znači da su stavovi deteta automatski sugerisani od roditelja kada ide u istom pravcu. N° de rôle:
02/7742/A, Tribunal de première instance de Bruxelles, 27/5/2003, HC/E/BE 546.
67
Prema Porodičnom zakonu Republike Srbije dete ima pravo veta na odluku o povratku samo
ako ima 15 godina i sposobnost za rasuđivanje. Ovo proizlazi iz odredbe člana 60. st. 2.
Porodičnog zakona RS prema kojoj "dete koje je navršilo 15 godina života i koje je sposobno za
rasuđivanje može odlučiti sa kojim će roditeljem živeti".
68
U slučaju Cass Civ 1ère 8 Juillet 2010, N° de pourvoi 09-66406, HC/E/FR 1073, francuski
kasacioni sud je istakao da iako je dete dovoljno zrelo (14 godina) i ako se suprotstavlja povratku,
sama činjenica suprotstavljanja nije dovoljna da se spreči povratak.
69
Tako u jednoj odluci Vrhovni sud Srbije nije prihvatio formirano mišljenje deteta od 9 godina da
ne želi viđati svoga oca smatrajući da to nije u njegovom najboljem interesu; Judgement, Review
930/09 od 16. aprila 2009. godine, objavljena u Case-law Bulletin, 2/2009, str. 44 - 46.
70
Kao što se kaže u odluci Suda u Strazburu ECtHR, C. v. Finland, 9. maj 2006 (Appl. no.
18249/02), par. 58. U ovom slučaju podnosilac zahteva, Švajcarski državljanin, je imao dvoje dece
(od 10 i 11 godina) u braku sa finskom državljankom, koja su posle razvoda poverena majci.
Nakon toga majka se sa decom preselila u Finsku gde zasnovala vanbračnu zajednicu. Podnosilac
zahteva je ostao da živi u Švajcarskoj, ali je i dalje održavao lične odnose sa decom. Posle smrti
majke prvostepeni sud u Finskoj je doneo odluku da se deca povere ocu, ali je Vrhovni sud
43
�mišljenje deteta u odnosu na sve druge elemente na osnovu kojih se odlučuje o
povratku deteta.72 Protivljenje deteta povratku u zemlju uobičajenog boravišta
ovom slučaju, dakle, nije odlučujuće prilikom donošenja odluke već bi trebalo
utvrditi i motivaciju ovakvog stava deteta.73 Nerealno je očekivati da roditelj ne
vrši bilo kakav uticaj na dete. Pitanje je samo da li je taj uticaj neuobičajeno
veliki.74 U tom smislu, ako se dokaže kako je protivljenje deteta povratku u
državu uobičajenog boravišta rezultat uticaja roditelja koji je dete odveo,
mišljenje deteta neće biti uvaženo.
Ipak, treba imati u vidu kako pravo deteta na mišljenje predstavlja jedno
od najznačajnih iz kataloga prava deteta prema KPD.75 Zbog toga će protivljenje
deteta, kao izuzetak od obaveze povratka, verovatno vršiti sve veći pritisak na
mehanizam Haške konvencije.
4.3. Adaptacija deteta u novoj sredini
Činjenica da procenu najboljeg interesa deteta prvenstveno vrši organ
države u kojoj dete ima uobičajeno mesto boravišta deteta ne znači da taj isti
interes u nekim slučajevima neće nalagati da dete ostane u novoj sredini u koju
je dovedeno. U slučaju da se dete integrisalo u novu sredinu neposredni cilj
Haške konvencije povratak deteta u zemlju uobičajenog boravišta ne može biti
postignut i tada više ne važi pretpostavka kako je ta zemlja u najboljoj poziciji
da reši spor.76 Stoga, ciljevi Haške konvencije moraju biti analizirani u skladu sa
okolnostima svakog slučaja i interesima deteta.
Prema tome, da bi se mogao primenio izuzetak iz čl.12. st.2. Konvencije
potrebno je da sud pronikne u situaciju u kojoj se dete našlo u novoj sredini i da
je interpretira u svetlu njenih ciljeva. Primena ovog izuzetka dolazi u obzir samo
u situaciji ako je od momenta nezakonitog odvođenja do postavljanja zahteva za
promenio odluku obrazlažući je željom dece da ostanu u Finskoj i žive sa partnerom umrle majke.
Podnosilac zahteva je reklamirao povredu čl.8. Konvencije, smatrajući da ima prednost u pogledu
staranja o detetu tim pre što je sve vreme održavao odnose sa njima. Sud u Strazburu smatra da je
odluka Vrhovnog suda motivisana jedino željom dece da ostanu u Finskoj bez razmatranja ostalih
faktora, pre svega prava podnosioca zahteva kao oca, dajući tako mišljenju deteta značaj
unconditional veto. Na osnovu svega Sud je zaključio da nisu dovoljno poštovana prava svih
učesnika u postupku te je stoga jednoglasno zaključio da postoji povreda prava iz čl.8. Konvencije.
71
Videti: Krenc, F. et Puechavy, M., Le droit de la famille à l'épreuve de la Convention
européenne des droits de l'Homme, Bruylant, Bruxelles, 2008, str. 86.
72
U jednoj odluci Vrhovnog suda Republike Srbije nije uzeto u obzir mišljenje deteta od 16
godina, sposobnog da formira svoje mišljenje, kako sud u obrazloženju kaže jer "dete očigledno
nije u mogućnosti da shvati šta je u njegovom najboljem interesu, zbog čega mu je potrebna
pomoć...". Presuda Vrhovnog suda Srbije, Rev. 1368/2008 od 28. maja 2008. godine, objavljena
na Paragraf lex, mrežna verzija.
73
U Brussels II bis Regulation (čl. 11. st. 5.) se predviđa da se ne može odbiti povratak deteta bez
saslušanja lice koje je zahtevalo njegov povratak.
74
U jednom slučaju sud je stekao takav utisak budući da je dete od 16 godina u toku postupka
saslušanja koristilo izraz "settled".Videti: Robinson v. Robinson, 983 F. Supp. 1339 (D. Colo.
1997), HC/E/USf 128.
75
Videti: Fortin, J., op. cit, str. 42.
76
Ovo je istakla Baroness Hale u presudi Re M. (Children) (Abduction: Rights of Custody) [2007]
UKHL 55, [2008] 1 AC 1288 55, [2008] 1 AC 1288, HC/E/UKe 937.
44
�povratak administrativnom ili sudskom organu države u kojoj se dete nalazi
proteklo više od godinu dana.77 Ako dete živi u stabilnoj porodičnoj sredini,
odnosno ako se integrisalo u njoj, tada će sa stanovišta zaštite njegovih najboljih
interesa u nekim slučajevima biti najbolje da tu i ostane. No, ovo ne znači da se
povratak deteta ne može narediti i ako se integrisalo u novu sredinu jer bi
suprotno postupanje sudskih ili administrativnih organa u nekim slučajevima
bilo protivno "najboljem interesu deteta". Da je takva namera tvoraca
Konvencije bila oni bi to izričito i rekli.78 U odsustvu ovakve izričiti odredbe u
Konvenciji treba uzeti da sud raspolaže sa diskrecionim pravom da u ovom
slučaju naredi povratak deteta.79
Retke su odluke u sudskoj praksi prema kojima se odluka o nevraćanju
deteta zasniva isključivo na članu 12. Haške konvencije. Uglavnom se
integracija deteta u novoj sredini kao razlog odbijanja ističe u kombinaciji sa
drugim izuzecima. Jedna od ovakvih prvih odluka doneta je od strane američkog
suda u slučaju Wojcik v. Wojcik još iz 1997. godine.80 U ovom slučaju je
proteklo 18 meseci od momenta odvođenja deteta do početka sudske procedure
za njegovo vraćanje.81 U nekim slučajevima roditelj skriva dete u novoj sredini,
ponekad mu čak menja i identitet. Ta činjenica ne dovodi do zastoja roka
predviđenog u čl.12. Haške konvencije, ali je važna kod dokazivanja integracije
deteta u novu sredinu.82 U svakom slučaju, kako proističe iz postojeće sudske
prakse nacionalnih sudova, što je vreme integracije deteta u novoj sredini kraće
to dokazi za nju moraju biti što solidniji.83 U sudskoj praksi je pojam integracije
deteta nejednako tumači. Neki ovaj pojam tumače isključivo u jezičkom smislu
reči i pri tome pored integracije deteta u novu sredinu kao razlog odbijanja
zahteva za povratak ističu i da to nije u skladu sa najboljim interesima deteta. 84
Druge zemlje ovaj pojam tumače u skladu sa ciljevima Haške konvencije.
Brojnije su ove druge zemlje. U ovim slučajevima sudovi se izričito ne bave
pitanjem zaštite najboljeg interesa deteta. Roditelj koji je dete odveo mora
77
Čl. 12. st. 1. Haške Konvencije.
Za baronesu Hejl na ovo upućuje formulacija "shall ...unless" iz člana 12. Haške Konvencije.
Videti: Abduction: Rights of Custody) [2007] UKHL 55, [2008] 1 AC 1288, HC/E/UKe 937.
79
Međutim, u nekim sudskim odlukama se može naći stav da sud nema nikakvo diskreciono pravo
u slučaju primene čl.12. st.2, već da se u tom slučaju Haška konvencija neće biti primenjena,
odnosno dete neće biti vraćeno. Videti: State Central Authority v. Ayob (1997) FLC 92-746, 21
Fam. LR 567, HC/E/AU 232.
80
Wojcik v. Wojcik, 959 F. Supp. 413 (E.D. Mich. 1997), HC/E/USf 105; Od novijih treba
pomenuti: Kubera v. Kubera, 2010 BCCA 118, HC/E/CA 1041.
81
Sud nije prihvatio argumentaciju oca koji je tražio povratak deteta da procedura za vraćanje
počinje u momentu kada je njegov zahtev prosleđen Centralnom organu SAD. Na isti način
momenat otpočinjanja procedure protumačen je i u odluci Apelacionog suda u Kanadi u slučaju
V.B.M. v. D.L.J. [2004] N.J. No. 321; 2004 NLCA 56 , HC/E/CA 592 [26].
82
Re C. (Abduction: Settlement) [2004] EWHC 1245, HC/E/UKe 596.
83
Kako se može zaključiti iz odluke Perrin v. Perrin 1994 SC 45, HC/E/UKs 108.
84
France, Cour de cassation, Chambre civile 1, 12 décembre 2006, 06-13177; Secretary, AttorneyGeneral's Department v. T.S. (2001) FLC 93-063, HC/E/AU 823; 7Ob573/90 Oberster
Gerichtshof, 17/05/1990, HC/E/AT 378; Präsidium des Bezirksgerichts St. Gallen (District Court
of St. Gallen), decision of 8 September 1998, 4 PZ 98-0217/0532N, décision du 8 Septembre
1998, 4 PZ 98-0217/0532N, HC/E/CH 431.
78
45
�dokazati ne samo da se dete adaptiralo na novu sredinu već da je u nju
integrisano. Integracija podrazumeva ne samo fizički odnos sa zajednicom i
sredinom, već i emocionalnu sigurnost i stabilnost deteta u toj novoj sredini, kao
i očekivanje da će tako i ostati u budućnosti. Izuzetak predstavlja odluka House
of Lords u Re M. (Children) (Abduction: Rights of Custody) koja u tumačenju
pojma integracije polazi od najboljeg interesa deteta,85 koji će, kako se ističe u
odluci, u skladu sa neograničenom diskrecijom suda, u nekim slučajevima biti
uzeti u obzir u nekima ne. Interes deteta da ostane u sredini u kojoj se integrisalo
mora biti tako jak da prevazilazi ciljeve Konvencije prema kojima sud
uobičajenog mesta boravišta jedini može odlučiti o budućnosti deteta.86
5. Zaključak
U Haškoj Konvenciju o građanskopravnim aspektima međunarodne
otmice dece se insistira na uspostavljanju ranijeg stanja koje je postojalo do
momenta odvođenja deteta, tj. njegov povratak u uobičajeno mesto boravka.
Međutim, opravdano se može postaviti pitanje da li je povratak deteta uvek u
"najboljem interesu deteta", što je jedan od osnovnih principa iz Konvencije o
pravima deteta, koji mora biti uvek primenjen u postupcima kada se odlučuje o
njegovim pravima. Postoji realna bojazan da pozivanje na jedan ovakav krajnje
neodređen i širok princip može postati za sud samo izgovor da ne primeni
pravo, odnosno, zgodno opravdanje za svaku sudsku odluku, naročito onu
kojom se odbija povratak deteta u zemlju u kojoj dete ima "uobičajeno
boravište".
S toga osnovni problem kod primene principa " najboljeg interesa
deteta" u okvirima Haške Konvencije predstavlja ostvarivanje ravnoteže između
hitnog povratka deteta u slučaju prekograničnog odvođenja, uz uvažavanje
pravnog poretka države uobičajenog boravišta deteta, i poštovanja principa koji
zahteva prilagođavanje interesa svih ostalih pravnih subjekata interesu deteta.
Ravnoteža je nužna kako bi se u izvesnom smislu postigao kompromis između
ciljeva Haške Konvencije i principa "najboljeg interesa deteta".
Ovo se može postići samo ako se uspostavi pravna pretpostavka kako je
u "najboljem interesu deteta" u slučaju nezakonitog prekograničnog odvođenja
da bude vraćeno u državu uobičajenog boravišta. Izuzeci od navedene opšte
obaveze povratka deteta formulisani u Haškoj konvenciji nisu ništa drugo nego
osnovi za obaranje pomenute pretpostavke. Prema tome, neće biti u najboljem
interesu deteta ako bi se u slučaju njegovog povratka postoji ozbiljna opasnost
da će dete biti dovedeno u nepodnošljivu situaciju, ako se dete protivi povratku u
državu uobičajenog boravišta i ako se dete adaptiralo u novoj sredini. S obzirom
da iskazivanje "najboljeg interesa deteta" putem pretpostavki sužava diskrecioni
prostor pravnih subjekata koji navedeni princip primenjuju, ovi izuzeci
85
Re M. (Children) (Abduction: Rights of Custody) [2007] UKHL 55, [2008] 1 AC 1288,
HC/E/UKe 937.
86
Soucie v. Soucie 1995 SC 134, HC/E/UKs 107.
46
�predstavljaju preostali diskrecioni prostor za individualnu, odnosno istinsku
primenu "najboljeg interesa deteta".
47
�Dr sc. Zoran Ponjavic, full professor
Mr. sc.VeljkoVlaskovic, assistant professor
Law Faculty, University of Kragujevac
Republic of Serbia
THE CONCEPT “THE BEST INTEREST OF THE CHILD”
WITHIN THE HAGUE CONVENTION OF THE CIVIL ASPECTS
OF INTERNATIONAL CHILD ABDUCTION
Summary: This paper discusses the application of the principle “the best
interest of the child” as one of the major principles within the Hague Convention
of the civil aspects of international child abduction. The question is raised
whether the child’s return is always “in his best interest”. The indefinite nature
of the phrase “in the best interest” is actually the result of the circumstances that
this principle is very individual by its character, and that its content is shaped by
each individual case. Therefore, the bodies that apply the principle “in the best
interest” have large discretionary powers. The author here expresses his concern
that resorting to such an indefinite and broad principle may become an excuse
for not applying the law that is a suitable justification for any kind of decision,
especially the one which denies the return of the child to its state of residence.
He also presents the arguments that support this concern and that can jeopardize
the system established by the Hague Convention.
It is concluded that the legislators cannot establish what is the best
interest of the child in each particular case, but that certain prerequisites can be
determined within a set of general rules. Such prerequisites would serve to
facilitate the application of the principle “the best interest of the child” and to
minimize the arbitrariness of the subjects in applying their discretionary powers.
And the preamble of the Hague Convention itself establishes a legal prerequisite
that in the case of illegal international child abduction, it is in the best interest of
the child to be promptly returned to his state of habitual residence.
The exceptions from this general obligation that the child should be
promptly returned are, nothing else, but the grounds for contesting this
prerequisite. Therefore, the realization of the concept “the best interest of the
child” within this Hague Convention may be only viewed through the prism of
the relationship between this general obligation that the child should be promptly
returned and the grounds for contesting this obligation, that is the exceptions
from this obligation.
Bearing in mind the above said, it will not be in the child’s best interest
if his return would expose the child to physical or psychological harm or
otherwise place the child in an intolerable situation, if the child objects to being
returned to his habitual place of residence and if the child has been well adjusted
in new environment. The author finally concludes that the stated exceptions
should be interpreted in a very narrow sense in order not to destroy the entire
mechanism foreseen by the Hague Convention.
48
�Key words: the Hague Convention, child’s abduction, the best interest
of the child, legal prerequisite, exceptions
49
�
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
3034
Title
A name given to the resource
KONCEPT " NAJBOLJEG INTERESA DETETA" UNUTAR HAŠKE KONVENCIJE O GRAĐANSKOPRAVNIM ASPEKTIMA MEĐUNARODNE OTMICE DECE
Author
Author
PONJAVIĆ, Zoran
Abstract
A summary of the resource.
U radu će se analizirati odnos Haške Konvencije o građanskopravnim aspektima međunarodne otmice dece prema "najboljem interesu deteta", kao fundamentalnom principu porodičnog prava. Tačnije, ukazaće se na prostor koji navedena Konvencija ostavlja za ostvarivanje principa "najboljeg interesa deteta" unutar sopstvenog mehanizma primene. Premda doneta gotovo deceniju ranije od Konvencije o pravima deteta, Haška Konvencija je prepoznala potrebu da se "najbolji interes deteta" zaštiti na određen način. U tom smislu, Haška Konvencija konstituiše pravnu pretpostavku kako je u "najboljem interesu deteta" da se što hitnije vrati u državu uobičajenog boravišta. Individualizacija "najboljeg interesa deteta" se ostvaruje preko propisivanja izuzetaka od obaveza hitnog povratka deteta u vidu osnova za obaranje navedene pravne pretpostavke. U radu se ukazuje kako nacionalni organi koji odlučuju o povratku deteta uglavnom restriktivno primenjuju pomenute izuzetke kako ne bi urušili osnovni mehanizam Haške Konvencije. Međutim, od vremena donošenja navedene Konvencije, snaga principa "najboljeg interesa deteta" je značajno narasla, te se nacionalnim vlastima ostavlja sve više prostora da izuzetke od obaveze povratka deteta tumače šire i elastičnije, što može ozbiljno uzdrmati proceduralne ciljeve kojima Haška Konvencija teži. Ključne reči: Haška Konvencija, otmica deteta, najbolji interes deteta, pravna pretpostavka, izuzeci
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Keywords
Keywords.
Article
PeerReviewed
K Law (General)
-
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/26b2b2e9f385e048ae5c9280c55b30a6.docx
f4bf9989853314419a6eba6eb792f25c
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d8826e0c4c267e506a4cbb68acd2aca9.pdf
dd79a44a21556ba92176c68bdaad6901
PDF Text
Text
�����
�
��
�
o
o
o
o
o
o
o
o
o
o
�����
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
3145
Title
A name given to the resource
Koncept otvorenog univerziteta i učenja na daljinu - izazov visokog obrazovanja u Bosni i Hercegovini
Author
Author
MACANOVIĆ, Nebojša
Abstract
A summary of the resource.
Visokoškolske ustanove u Bosni i Hercegovini nalaze se pred imperativnim zahtjevom i potrebom da iz osnova promjene svoju tehnologiju obrazovanja za različite funkcije, koje su neophodne na putu izgradnje društva znanja, ali i razvoja koncepta cjeloživotnog učenja. Koncepcija učenja na daljinu zasniva se na brzom pristupu velikom broju informacija, kreativnosti, istraživanju i novim naučno-tehnološkim paradigmama. Učenje na daljinu je potreba i budućnost nove generacije studenata koji odrastaju u svijetu digitalne tehnologije, koja za njih danas predstavlja prirodno okruženje. Otvoreni univerziteti kao virtuelne visokoškolske ustanove rezultat su obrazovne politike mnogih evropskih i svjetskih obrazovnih sistema, koji su razumjeli potrebe globalizacije i prepoznali ulogu znanja u tom procesu. Ovakav model visokoškolskih ustanova, ali i osnovnih i srednjih škola već je prepoznatljiv u ekonomski razvijenim društvima. Upravo i cilj ovoga rada jeste da se ukaže na dosadašnja iskustva određenih obrazovnih sistema u svijetu i regionu, koji već koriste ovakav vid obrazovanja, ali uvide mogućnosti i perspektive učenja na daljinu na visokoškolskim ustanovama u Bosni i Hercegovini.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Keywords
Keywords.
Article
PeerReviewed
K Law (General)
-
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
3562
Title
A name given to the resource
KONCEPTUALNA METAFORIZACIJA STIHOVA SA SOMATSKOM SASTAVNICOM S RC E UNUTAR SEVDALINKI
Author
Author
Smajlović-Šabić, Indira
Nikolić, Marijana
Abstract
A summary of the resource.
Rad će se baviti iznalaženjem odgovora dvama pitanjima: dinamikom mogućeg udjela metaforiziranih stihova sevdalinke sa somatskom sastavnicom srce, u kognitivnoj perspektivi, s jedne strane, i pojavnošću odgovarajućih konceptualnih modela, s druge strane. Kognitivna lingvistika u ovom smislu obuhvata teoriju pojmovne metafore kao sredstava da se konceptualizuje svijet, ali i uže specifično, kao sredstvo perspektivizacije i usmjeravanja pažnje s dvojakim ciljem: da se naglase željeni stavovi, pogledi i mišljenja i da se odagnaju nebitni i nepoželjni aspekti ostalih pojava. Na taj način sevdalinka konceptualizuje svijet oko sebe, svijet primarno bošnjačko-muslimanski, sa mnogim socijalnim netrpeljivostima koje u ovoj perspektivi bivaju odagnane, jer ne umire se od njih već od sevdaha. Ključne riječi: sevdalinka, sevdisanje, kognitivna lingvistika, konceptualna metafora i metonimija, domene izvora i cilja
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Keywords
Keywords.
Conference or Workshop Item
PeerReviewed
PE English
-
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ac4104b48187d842150d5c9acacc8459.pdf
e3537b50b7b199436656aa18b8f4d1db
PDF Text
Text
Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics
Konceptualna metaforizacija stihova
sastavnicom srce unutar sevdalinki
sa
somatskom
Indira Smajlović-Šabić
Marijana Nikolić
University of Tuzla, Bosnia and Herzegovina
Submitted: 12.04.2014.
Accepted: 18.11.2014.
Sažetak:
Rad će se baviti iznalaženjem odgovora dvama pitanjima: dinamikom mogućeg
udjela metaforiziranih stihova sevdalinke sa somatskom sastavnicom srce, u
kognitivnoj perspektivi, s jedne strane, i pojavnošću odgovarajućih konceptualnih
modela, s druge strane. Kognitivna lingvistika u ovom smislu obuhvata teoriju
pojmovne metafore kao sredstava da se konceptualizuje svijet, ali i uže specifično,
kao sredstvo perspektivizacije i usmjeravanja pažnje s dvojakim ciljem: da se
naglase željeni stavovi, pogledi i mišljenja i da se odagnaju nebitni i nepoželjni
aspekti ostalih pojava. Na taj način sevdalinka konceptualizuje svijet oko sebe, svijet
primarno bošnjačko-muslimanski, sa mnogim socijalnim netrpeljivostima koje u ovoj
perspektivi bivaju odagnane, jer ne umire se od njih već od sevdaha.
Ključne riječi: sevdalinka, sevdisanje, kognitivna lingvistika, konceptualna metafora
i metonimija, domene izvora i cilja
Abstract
The purpose of the study will be to explore the following questions: the dynamics of
the possible contribution of metaphorical lyrics in sevdalinka song with the heart as a
somatic component, in a cognitive perspective, on the one hand, and the occurrence
of corresponding conceptual models, on the other hand. In this sense, cognitive
linguistics covers the theory of conceptual metaphor as means of conceptualizing the
world, but also in the narrow sense specifically, as means of perspectivisation and
directing the attention with a twofold purpose: to emphasize the desirable attitudes,
views and opinions, and to dispel unimportant and undesirable aspects of other
phenomena. In this manner, sevdalinka conceptualizes the world around it, primarily
a Bosniak-Muslim world, with many social animosities being dispelled in this
perspective because one dies, in figurative sense, because of sevdah and not because
of them.
105
�Konceptualna metaforizacija stihova sa somatskom sastavnicom srce unutar sevdalinki
Keywords: sevdalinka, sevdah, cognitive linguistics, conceptual metaphor and
metonymy, domains of source and purpose
Metafore su u prošlosti bivale vezane uglavnom s književnošću, i pri tome su imale
samo ukrasnu i retoričku funkciju. Posmatrane su kao jezičke neobičnosti, ali
savremena metaforička lingvistička zanimanja prave iskorak iz nevedene
interpretacije. Kognitivna lingvistička teorija počinje u kasnim sedamdesetim
godinama s publikacijamaMetaphor and thought Ortonya (1979), i Metaphors we
live by Lakoffa i Johnsona (1980), a njihovu su teoriju podržali i naučnici Cameron i
Low (1999), Cameron (2003), koji također na metaforu gladaju kao na kognitivni
koncept. Prema Cameron, metafora je fenomen ljudskog misaonog procesa.
Shvatanje kako se metafora koristi može pomoći boljem razumijevanju načina kako
ljudi misle, kako bi se lakše razumio svijet ili kako bi ljudi jedni druge lakše
razumijeli i olakšali komuniciranje (Cameron, 2003:2). Prema Lakoffu i Johnsonu
suština metafore je shvatanje i doživljavanje neke stvar u odnosu na drugu (1980:5).
Metafore su dio svakodnevnog jezika i misli (Lakoff, 1980: XI), jer obični ljudi
koriste metafore nesvjesno, automatski, čak ne primjećujući ih. Lakoff i Turner
(1989: XI) navode da je metafora toliko obična i učestala da se čak nesvjesno i
automatski koristi, s tako malo truda da ju je lakše producirati nego prepoznati u
govoru. Metafora je u osnovi kognitivni proces, koji zahtijeva obrazloženje za
tumačenje. S tim u vezi, metafora je iznad jezika jer uključuje energiju, trud i
kreativnost za svoje tumačenje.
Korpus na koji će se primjeniti teorija konceptualne metafore i metonimije obuhvata
bosanskohercegovačke sevdalinke koje su se od XVI stoljeća, u vremenu naglašenih
imagoloških tendencija, vjerskih, kulturnih i običajnih, uspijele samodefinirati u
pitomom obrascu odašiljača ljubavnih stihova, pri tome u službi pomirenja starih i
novih prilika, stvaranja izvijesnog vida homogenizacije, izmiješanog etnosa ili
konfesija, na bosanskome jeziku, narodnome izrazu i u duhu narodne predaje. U
strogo definiranom topiku ljubavnih dešavanja, nailazimo na produkcije humora,
veselja, ljubavi, tuge, jada i čežnje, ali isključivo u domeni širokogrudnosti i
humanosti. Sevdalinka je opjevala ljubavne zgode koje su se odigrale u gradskim
sredinama i zapamtila djevojke i mladiće, vedre ili tužne junake opjevanih zbivanja
ili individue čuvene zbog svoje ljepote, držanja ili gizdavosti. Sa takvom intencijom
u sevdisanju pronalazimo metaforičko vrelo, koje ne doprinosi samo pjesničkoj
figurativnosti već i obrazuje način pogleda na svijet, razmišljanja o njemu i
projiciranja u njemu. Svijet sevdalinke je ogoljena ljubav, koja se bez retuša
reflektuje kikotom u zanosu, i kletvom u osamljenosti. Ljubav je važna emocija, i
vrlo česta motivika kod tekstopisaca različitoga pisanja. Zbog apstraktnosti ljubav
nije lako definirati ali upravo zbog toga u prvi plan stupa kreativnost i domišljatost u
106
�Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics
opisivanju, u odabiru sredstava za izražavanje, pri tome se među plodonosnijim
sredstvima nameće metafora. Stoga ne čudi što pisci pri izražavanju osjećanja i
emocija o "ljubavi" pišu kroz metafore (Lakoff i Johnson, 1980: 85). Prema Prasit
Karpklon u Language and Thought (1980: 145), metafore mogu potaknuti maštu i
stvoriti osjećaje u ljudima učinkovitije nego doslovni izrazi.Sa čitanjem prve
sevdalinke jasno je da je metafora osnovna kognitivna struktura koja omogućuje
shvatiti apstraktni čulni koncept na temelju konkretnijih koncepta.
U shvatanju europske kulture osjećanja se skrivaju kako bi se zaštitila. Sve što je
vidljivo vanjskome svijetu, izloženo vanjskim podražajima je u potencionalnoj
opasnosti. Zato se osjećanja skrivaju „pakirajući” ih u posude ili spremnike. Shodno
ovakvome shvatanju očekivana je izrazita frekventnost konceptualne metafore SRCE
JE SPREMNIK OSJEĆANJA u definiranome korpusu, jer se sevdalinke
interpretiraju isključivo u kontekstu osjećanja. Također, kako bi se osjećanja skrila i
zaštitila od vanjskih podražaja, potrebno ih je uvući u nutrinu, što dalje od epiderme,
zato se najadekvatnijim lokalizatorom predočava SRCE jer se ono nalazi u samom
središtu tijela. U odnosu na svoj položaj srce je i dobilo naziv. To je stara slavenska
riječ, koja je najprije imala oblik srdce, jer je označavala ono što je u sredini. Da je tu
nekada bio fonem d, pokazatelji su izvedenice: srdačno, srdašce, ili množinski oblik
za srce – mnogo srdaca. U knjizi Vocabulary, Culture, Cognition, lingvistica Danica Škara
defnira odnose okoline, kulture i jezika u kognitivnoj lingvistici, s posebnim
naglaskom na metaforu, metonimiju i utjelovljenje. Empirijski ukazuje se na
nasredišnje mjesto ljudskog tijela u konceptualizaciji svijeta. Pri tome ljudsko tijelo
je konceptualizirano na temelju predodžbenih shema SPREMNIKA, NUTRINE,
VANJŠTINE, PREDNJE I ZADNJE, GORNJE I DONJE STRANE I
RAVNOTEŽE. Posebno se ističe povezanost konceptualizacije osjećaja i dijelova
tijela, kao što je slučaj različitih oblika metafore SRCE JE SPREMNIK ZA
OSJEĆAJE.
U tekstovima sevdalinki emocije seuglavnom iskazuju fgurativno, u tom pogledu
metafora predstavlja najkorisnije sredstvo izražavanja, pri tome je srcekao lokalizator
osjećanja,najčešće korištena izvornadomena.Somatizam GLAVA uvijek nosi
konotaciju razuma i razboritosti, s druge strane je SRCE s konotacijom
osjećanja.Pogledom na metaforu kao na kognitivnu sposobnost povezivanja dviju
domena, u sevdalijskom kontekstu uključuje i određena znanja u vezi sa datim
korpusom, koja će omogućiti konceptualnu analizu stihova autohtone
bosanskohercegovačke lirike - sevdalinke. Ta znanja se reflektuju kao sposobnost
povezivanja dviju domena, koja istodobno omogućuje prepoznavanje ustaljenihveza.
Ta se dvostrukost konceptualne metafore ocrtava i na razini kulturei utjelovljenja,
gdje osim uobičajene motiviranosti putem fizičkih čimbenika (tj. utjelovljenjem)
tvrdimo da je i kultura čimbenik koji je istodobno odgovoran za varijaciju i kulturna
ograničenja. Model će biti utemeljen na Langackerovu i Kövecsesovu prijedlogu
107
�Konceptualna metaforizacija stihova sa somatskom sastavnicom srce unutar sevdalinki
središnjeg znanja. Dvostruki karakter metafore vidljiv je i u načinu njezine analize
ponajprije kao ustaljene strukture znanja (u Lakoffovoj i Johnsonovoj prvotnoj teoriji
konceptualne metafore) ili kao povezivanja domena u stvarnom vremenu (putem
konceptualne integracije). U radu se nudi integracija te zagovara središnje rješenje u
kojem se koriste oba modela ovisno o značajkama analiziranog
materijala.(Stanojević, 2009:340)
Dakle, metaforu smatramo kognitivnom sposobnošću koju koristimo u stvarnosti, a
koja nam omogućuje povezivanje dviju domena znanja, i to tako da ciljnu domenu
(ili neke njezine aspekte) shvaćamo pomoću (nekih aspekata) izvorne domene.
Moguća preslikavanja s izvorne na ciljnu domenu ograničena su našim središnjim
znanjima o izvornoj domeni i nekim znanjima o ciljnoj domeni (načelo
nepromjenjivosti). Odnosno, konceptualnu metaforunajlakše je definirati kao
kognitivni mehanizam pomoću kojeg se teško dostupni (apstraktni) entiteti
konceptualiziraju preko lakše dostupnih (konkretnih) entiteta. Primjenimo li to na naš
korpus sevdalinki unutar kojih se naročito tematizuju ljubavne refleksije u produkciji
humora, veselja, ljubavi, tuge, jada i čežnje, pri tome isključivo u domeni
širokogrudnosti i humanosti, lahko nam je zaključiti da čulne entitete
konceptualiziramo konkretnijim entitetima. Važno je naglasiti da se konceptualnom
metaforom povezuju slični elementi dviju različitih domena, izvorne i ciljne. Izvorna
domenapruža osnovne informacije za stupanje u korelaciju s drugom, ciljnom
domenom, koja se treba definirati. Kako bi taj proces bivao izravniji i lakši, izvorne
domene uglavnom bivaju konkretni entiteti, a u sevdalinci to su orijentacija,
materija, temperatura,životinje, biljke, tijelo, dijelovi tijela, primjerice srce što je
unaprijed zadana domena ovoga rada. Ciljna domena, koja je predmetmetaforičkog
preslikavanja i predmet koji se treba objasniti, su većinom apstraktni pojmovi kao
um, emocije (ljubav, čežnja, žalost), namjere i sl. Važno je istaknuti da izvorna
domena pomaže pobliže označiticiljnu, ali ne i obrnuto, jer proces preslikavanja kod
metafore nikadane teče od ciljne prema izvornoj domeni.
Na sljedeći način funkcionira konceptualna metafora unutar lirskog sevdisanja: kad
je netko zaljubljen umire od sevdaha, srce je puno rahatluka, ono gori i od sevdaha
puca,u ašikluk se hodi, pod prstenom se završi. Svaki put kad se upotrijebi koji od tih
konvencionalnih metaforičkih izraza, u umu se odvija proces kognitivnog
povezivanja dviju domena na principu sličnosti, analogijom čije uspostave zapravo
nismo svjesni. Sevdah se kao apstraktan pojam može konceptualizirati preko domene
bolest. Sličnosti koje prepoznajemo svode se na osjećaj povrijeđenosti i boli,
psihičke i fizičke. Konceptualna metafora u pozadini tog konvencionalnog izraza jest
SEVDAH JE BOLEST, pri čemu je bolest izvorna domena preko koje objašnjavamo
teže dostupan pojam, a sevdah je ciljna domena, odnosno pojam koji je na zadatku
konceptualizacije.
108
�Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics
Prepoznavanje konceptualnih metaforičkih tipova i njihovih modela, podredit će se
podjeli koju su koncipirali Lakoff i Johnson (1980), začetnici kognitivne lingvistike
kao zasebne naučne dicipline. Lakoffova teorija konceptualne metafore
podrazumijeva dvodomenski pristup i povezanost prema načelu A je B.
Svaka metafora se sastoji od izvorne domene (engl. source domain) i ciljne domene
(engl.target domain), i pri tome izvorna omogućava shvatanje ciljne domene, dok
među njima postoje brojne motivacijske poveznice (Lakoff, 2004: 7‒14).
JE
A
B
SRCE
EMOCIJA
PREDMET
PROSTOR
Ontološke metafore (ontological metaphors) koje dozvoljavaju da se događaji,
aktivnosti, osjećanja, ideje i sl. shvataju kao entiteti i supstancije,
odnosno nematerijalne stvari se materijalizuju, apstraktne konkretiziraju (Lakoff i
Johnson, 1980: 25‒29). Metafore koje referiraju na apstraktno neki
nazivajureifikacijama(Pérez, 2008: 33). S intencijom konkretizacije srce može biti
dobro i zlo, veliko i malo, hladno i vatreno, ozeblo, ledeno itoplo, kameno i mehko,
lavlje i zečije, hrabro i kukavno, zaljubljeno, viteško,kraljevsko, djevojačko, ludo,
srcemože da boli, igra, kliče, raste, ludi, udara, kuca, (h)lupa, skače, puca, vehne,topi
se, daje, poklanja, gori, hladi, razbija, lomi, čupa, pripada, itd.
Ah, da mi se u cvijet pretvoriti,
ja bih znao gdje bih zimovao!
U njedrima među dukatima.
Dukat zveči, meni srce ječi!
109
�Konceptualna metaforizacija stihova sa somatskom sastavnicom srce unutar sevdalinki
(Blago tebi cvijet karanfile)
Mene boli i srce i glava,
otkad Ahmo u haremu spava!
(Čudna jada od Mostara grada)
Srce traži, aman, srce traži, zaman,
srce traži čista drugovanja,
usne traže pusta sevdisanja.
(Dvore gradi Komadina Mujo)
Čuj kako srce umilno tepa,
ljubim te, ljubim, đaurko l’jepa.
(Đaurko mila)
ja b’ volila kugu bolovati,
nego dragog drugoj pokloniti.
Jer u kugi samo boli glava,
a za dragim i srce i glava.
(Kad Morija mimo Mostar prođe)
Prema arhetipu čovjek-karakter, srce može biti dobro i zlo, vatreno i kameno, lavlje,
zečije, junačko. Metafora SRCE JE HRABROST vezuje srce s određenim vještinama
i time ovaploćuje prisustvo ili nedostatak hrabrosti. Nije isto imati junačko srce
(hrabro i divlje) i kukavno srce:
Ja sam cv’jetak mirisao
kao s tvojih b’jelih grudi.
Bajan miris što ’no pjesme
u junačkom srcu budi.
(Sjećaš li se kad si lani)
Većina ovih konkretizacija ostvaruje se preko shvatanja da srce čine osjećaji, a
osjećaji ako se svedu na materijalno oni se mogu darivati, što definira konceptualni
tip SRCE JE POKLON/PREDMET DARIVANJA:
Srce više nije moje,
tebi, dragi, pripalo je!
(Ah, što ćemo ljubav kriti)
Dala bih mu, mamo,
dala bih mu, joj mamice,
dala bih mu srce iz njedara,
joj mamo, mamice!
(Crven fesić, mamo)
Kao i emocije, srce je osjetljivo i krhko, za posljedicu se lomi i razbija, takva
postavka definira koncept SRCE JE LOMLJIV PREDMET:
110
�Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics
Da sam drvce, puklo bi mi srce,
da sam kamen, bih se rastopio!
(Ašikovah tri godine dana)
Što ti pršte sahat na četvero,
to će naša srca popucati,
rastajuć’ se jedno od drugoga!
(Draga dragom na ruci zaspala)
O moj dragi, živa željo moja,
živom sam te željom poželjela!
Živoj mi je srce ispucalo,
baš k’o zemlja ljeti od sunašca.
(Drino vodo, živa žeđo moja)
Reci meni, Ajko mila, voliš me
da mi srce od sevdaha ne pukne.
(Po mjesečini kraj šimšira)
Sokole, pitom sokole,
puče mi srce na dvoje!
(Široka kita, rakita)
Od sevdaha i žalosti, kraj pendžera svog,
prepuče joj bolno srce, neće za drugog.
(Zmaj od Bosne)
Gledalo je momče preko Drine
Gledalo je, pa je dozivalo:
Sapni puce, dilber udovice,
Sapni puce, puknutće mi srce.
(Nasred Foče studena vodica)
U ovakvoj interpretaciji osjećanja se lokalizuju u srcu kao vrijedonosnome objektu.
Koncept skladišenja prisutan je još od starih vremena. Za Egipćane je srce bilo izvor
cjelokupnog života i mišljenja i vjerovalo se da u njemu boravi ono što se može
nazvati "dušom srca", tj. dušom fizičkog tijela. Babilonci su vjerovali da središte
svih strasti nije srce već jetra i da svaka strast, uzbuđenje ili osjećanje ima svoj
vlastiti, posebni odjeljak u jetri.U Turskoj se, primjerice, lokalizuju u jetri
My liver,my soul (Moja jetra, moja duša).
111
�Konceptualna metaforizacija stihova sa somatskom sastavnicom srce unutar sevdalinki
Konceprualna metafora omeđenog prostora(engl. container metaphors) ima korijene
u sljedećem iskustvu: osjećanja se skrivaju kako bi se zaštitila. Sve što je vidljivo
vanjskome svijetu, odnosno izloženo vanjskim podražajima je u potencionalnoj
opasnosti. Zato se osjećanja skrivaju „pakirajući” ih u posude ili spremnike. Shodno
ovakvome shvatanju očekivana je izrazita frekventnost konceptualne metafore SRCE
JE SPREMNIK OSJEĆANJA. Kako bi se osjećanja skrila i zaštitila od vanjskih
podražaja, potrebno ih je uvući u nutrinu, što dalje od epiderme, zato se
najadekvatnijim lokalizatorom predočava SRCE jer se ono nalazi u samom središtu
tijela. Srce je projicirano kao POSUDA/SKLADIŠTE s jasno definiranim granicama,
limitirano i ograničeno, s unutra prožetim in-out orijentacijama i s vanjskim i
unutarnjim stranama. (Lakoff i Johnson, 1980:29)
Iz Bosne se tužna pjesma čuje,
to djevojka u srcu tuguje,
za lijepo momče Sulejmana,
jer ga voli tri godine dana!
(Iz Bosne se tužna pjesma čuje)
Zbogom, moja sliko bajna,
suzama ću da te rosim,
bolnoj duši zaft da dadnem,
i u srcu da te nosim!
(Što je život, Safvet-beg Bašagić)
Kad mi sanak spokoj dade
i duša se miru sprema,
kroz srce se glasak krade,
što te nema, što te nema?
(Što te nema? Hasan-agin sevdah)
U Omera šargija tambura,
kad god svira u srce me dira.
(Banjaluko i ravnine tvoje)
Konceptualna metafora SRCE JE STROJ počiva na principu on-off kojim
oplodotvorava mentalna iskustva i psihološka stanja kao unutarnji mehanizam, izvor
energije, pogonsko stanje, razinu učinkovitosti i proizvodnje kapaciteta. Ako srce
jače, više ili življe kuca ono je zaljubljeno, veselo i živahno, ako slabo kuca ili
naposlijetku prestane kucati, u tom slučaju srce je na izmaku snage ili mrtvo.
Sreži meni bejzan anteriju
pa mi kiti puca niz njedarca,
česta puca, gđeno srce kuca
(Kad se ženi Ćurčiću Lutvaga)
Još da nije te Velež planine,
112
�Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics
čulo bi se ravnom Nevesinju,
čulo bi se Fazlagića Kuli,
čuo bi ga Ibro Fazlagiću!
Po kucanju sahta od čelika,
on bi čuo kucaj srca moga.
(Falila se Šarića kaduna)
Ljubav i ašikovanje su često nemogući i spriječeni nekim preprekama: daljinom,
porodičnim ili društvenim razlozima. U takvim prilikama ljubav se manifestira kao
najveći jad, a srce trpi bol, podnosi rane i definira se žrtvenikom. S tim u vezi,
strukturnim
tipom
definira
se
konceptualna
metafora
SRCE
JE
PACIJENT/BOLESNIK/ŽRTVENIK:
Ti ne haješ za bolove,
za bolove srca moga.
(Kradem ti se u večeri)
U ruci mu dvije dunje žute,
a na srcu dvije rane ljute.
(Mjesečina, mjesec u oblaku)
Ne bi li mu na srce pa’nula
i na srcu ranu načinila.
(Što sam mlada, da sam voda hladna)
Probiću ti granu na fermanu,
A kroz ferman muhtli koporan,
Kroz koporan svilenu košulju,
Kroz košulju tilo na petero,
A kroz tilo srce na sedmero.
(U Saraj'vu devetera vrata)
Zarobljeno srce moje,
prelazeći br’jeg i do.
Tražilom je ne bi l’ našlo
da ublaži srcu bol.
(Zarobljeno srce moje)
Bejturane, Bog t’ ubio grane,
tvoje grane, po mom srcu rane!
(Bejturane, Bog t’ ubio grane)
U mog babe dosta blaga ima,
ali nema pare carevice.
Carevica na srcu ranica!
Kupuj, ago, srmali kanicu
da zavijem na srcu ranicu!
(Crven katmer niz bezistan sađe)
113
�Konceptualna metaforizacija stihova sa somatskom sastavnicom srce unutar sevdalinki
Dualnost toplo-hladno ima i negativne i pozitivne konotacije. Deignan (1995: 161) ističe da
se toplina uglavnom koristi za razgovor o jakim emocijama, prijateljskim i
pozitivnim, dok su hladna osjećanja također često jaka, ali inegativna. Prema Lakoffu
i Johnsonu (1980) metafore se temelje na ljudskomiskustvu. Primjerice, vrlo
česta metafora PRIVRŽENOST JE TOPLINA pro-izlazi iz ljudskog osjećaja topline
kada nas
netko
zagrli.
Najvjerojatnije,
većini ljudi na svijetu ne bi bilo iznenađujuće:
takvo poimanje
U Stambolu, na Bosforu,
a u silnog cara dvoru,
zaplakala Šećer Đula,
Osman-paše vjerna ljuba:
"Osman-pašo, đe si mori,
za tobom mi srce gori?
(U Stambolu, na Bosforu)
Na jagluku milo ime piše,
Koje ona žarom srca ljubi
I vjeruje da za njega diše.
(Vezak vezla dilber Ernevaza)
Kono mila, plav zumbule
za oči tvoje srce izgorje.
(Po mjesečini kraj šimšira)
Sad se srce grije kraj moje Rabije!
Ja zapalim škiju, poljubim Rabiju,
oj, Bože moj!
(Nema ljepše cure od malene Đule)
Da znaš, dragi, za bol i jad,
doš’o bi mi bar ponekad.
Nemoj, dušo, takav biti,
srcećeš mi zalediti!
(Bere cura plav' jorgovan)
Dok se kod metafora radi o supostojanju dvaju različitih domena, kod metonimije se
radi o istoj konceptualnoj domeni s aktivnim dvama zonama: ciljni koncept, ono na
šta se misli i svi elementi na koje se cilja, koji su istaknuti.
114
�Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics
Metonimija SRCE ZA OSOBU, pripada metonimijskome tipu DIO ZA CJELINU i
sljedeći su tipični primjeri ovoga vida: pripadanje srce srca, davanje srce srcu ili pri
obraćanju srce moje, čime se blago skreće i ka hiperboli.
Gledalo je momče s one strane,
sve gledalo, za njom uzdisalo:
Srce, dušo, Pembo Atlagića,
sedi sene, pogledaj na mene!
(Kolika je viš' Travnika Bojna)
Nju mi nađe Morić Mustaf-aga,
pa je njojzi tiho govorio:
”Srce, dušo, Odundžina Hato,
digni skute bejaz-anterije,
da ja prođem i čibuk pronesem!”
Njemu veli Odundžina Hata:
”Srce, dušo, Morić Mustafaga,
Ti podigni samur-ćurku skute,
da je prođem i kolo provedem!”
(Podigli se mladi Vratničani)
Odgovara Begza Himzagina:
Srce, dušo, Pridor-kapetane,
jagluk ću ti u ruhu donijeti,
a dukate pod bijelim vratom!
(Poručuje Pridor kapetane)
Govorila dilber Ćima mlada:
Mehemede, šta ćeš večerati?
Ćimo, srce, tvoje bijelo lice!
(Razbolje se gondže Mehmede)
Zaključak
Rad se bavi dvama pitanjima: pojavnošću konceptualne metafore i njezinim
postavkama unutar sevdalinki. Iz razloga što je čovjekova somatska dimenzija često
inferiorna emocionalnoj, u radu se nastoji prikazati učestalost metafora sa
somatskim sastavnicama koje su u službi osjećanja. Da bi se definirala stanja likova
koji sevdišu, potrebno ih je maksimalno približiti recipientu, toliko da ih je moguće
osjetiti u prostoru, što se najpodesnije shvata dekodiranjem orijentacijskih metafora
(engl. orientational metaphors), odnosno tipova RACIO JE GORE, EMOCIJE SU
DOLJE. U nastojanju da čulno učini toliko stvarnim i pipljivim javljaju se ontološke
metafore (engl. ontological metaphors), kojima se nematerijalne stvari objašnjavaju
kao materijalne, pa s tim u vezi srce boli i zarobljeno je, ili kuca i lomi se, pri čemu
su definirane konceptualne metafore SRCE JE STROJ ili PREDMET (često lomljiv,
115
�Konceptualna metaforizacija stihova sa somatskom sastavnicom srce unutar sevdalinki
krhak). Metaforom omeđenog prostora (engl. container metaphors) srce postaje
SKLADIŠTE. Najfrekventniji metaforički tip biva strukturalna metafora (engl.
structural metaphors). Univerzalna metaforizacija producira srce paralelno
osjećanjiva, pa je ono uvijek u vezi s ljubavlju, osjetljivo i krhko, za posljedicu se
lomi i razbija. Srce uglavnom biva materijalizirano kao STROJ ili SKLADIŠTE
OSJEĆANJA u funkciji osjećanja spram GLAVE koja je u službi RACIJA.
Definiraju se i konceptualne metafore SRCE JE BOLESNIK/ŽRTVENIK jer u službi
emocija, u kontekstu neuzvraćene ljubavi, srce boli, ranjeno je i podnosi žrtvu, s
druge strane, ako je ljubav uzvraćena definira se koncept PRIVRŠENOST SRCU JE
TOPLINA.
116
�Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics
Literatura
Ćumurija, Ismet: Tumač ibaštenik sevdalinke, Povodom godišnjice smrti Himze
Polovine,Most broj 117-118, Mostar, 1999.
Džibrić, Amila: Leksičko-semantičke varijante leksema u sevdalinkama (metafora i
metonimija), Behar broj 103, Zagreb, 2011.
Gezeman (Gesemann) Gerhard: Prolegomena povodom gramofonskog snimanja
bosanske narodne pesme, Prilozi proučavanju narodne poezije. Knj. IV, Sv. 12, Beograd 1937, 222-240.
Gutiérrez Pérez, Regina, Pablo de Olavide University, Seville, A Cross--Cultural
Analysis of
Heart Metaphors, Revista Alicantina de EstudiosIngleses 21 (2008):
25-56
Kreševljaković, Hamdija: Ahmed Dževdet-pašina pisma o Bosni iz 1864. godine,
Behar broj 109, Zagreb, 2012.
Kulenović, Sena: Sevdah i sevdalinka, razvoj i uloga bosanske gradske pjesme u
životu i kulturi Bošnjaka i BiH, Behar 103, Zagreb, 2011.
Lakoff, George (1987):Women, Fire, and Dangerous Things: WhatCategories Reveal
about the Mind. Chicago: Chicago University Press.
Lakoff, George and Mark Johnson (1980): Metaphors We Live By.Chicago: Chicago
University Press.
Maglajlić, Munib: 101 sevdalinka, Mostar 1978.
Nametak, Alija: Od bešike do motike, Narodne lirske i pripovijedne pjesme
bosansko- hercegovačkih muslimana, Sarajevo, 1970.
Petrović, Bernardina, „Glagoli emocionalnih stanja u kolokacijskim strukturama i
leksikografskom opisu”, u: Srdoč-Konestra et al. (ur.) Riječki flološki dani,
Filozofski fakultet, Rijeka, 2008, str. 589–599.
Prasit Karpklon. 1980. Language and thought. Bangkok: Ramkhamhaeng Printing
Press.
Ruiz de Mendoza Ibánez, Francisco J. (1999): Introductióna la TeoríaCognitiva de
la Metonimia. Granada: Granada Lingvistica y Método Ediciones.
117
�Konceptualna metaforizacija stihova sa somatskom sastavnicom srce unutar sevdalinki
Smajlović-Šabić, Indira: Kolokacijska i konceptualna analiza jedinica sa somatskom
sastavnicom srce, Lingua montenegrina, god. V/2, br. 10, Podgorica, 2012.
Stanojević,
Mateusz-Milan,
2009.
„Konceptualna
metafora
kognitivnojlingvistici: – pregled pojmova“.Suvremena lingvistika, br. 2, str. 339‒369.
u
Stojić, Aneta, Sanela, Murica, „Kolokacije – teorijska razmatranja i primjena u
praksi...“ FLUMINENSIA, god. 22 (2010) br. 2, str. 111‒125.
Ungerer, Friederich and Hans Jörg Schmid (1996): An Introduction toCognitive
Linguistics. London: Longman
118
�
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
2811
Title
A name given to the resource
Konceptualna metaforizacija stihova sa somatskom sastavnicom srce unutar sevdalinki
Author
Author
Smajlović-Šabić, Indira
Nikolić, Marijana
Abstract
A summary of the resource.
Sažetak: Rad će se baviti iznalaženjem odgovora dvama pitanjima: dinamikom mogućeg udjela metaforiziranih stihova sevdalinke sa somatskom sastavnicom srce, u kognitivnoj perspektivi, s jedne strane, i pojavnošću odgovarajućih konceptualnih modela, s druge strane. Kognitivna lingvistika u ovom smislu obuhvata teoriju pojmovne metafore kao sredstava da se konceptualizuje svijet, ali i uže specifično, kao sredstvo perspektivizacije i usmjeravanja pažnje s dvojakim ciljem: da se naglase željeni stavovi, pogledi i mišljenja i da se odagnaju nebitni i nepoželjni aspekti ostalih pojava. Na taj način sevdalinka konceptualizuje svijet oko sebe, svijet primarno bošnjačko-muslimanski, sa mnogim socijalnim netrpeljivostima koje u ovoj perspektivi bivaju odagnane, jer ne umire se od njih već od sevdaha. Ključne riječi: sevdalinka, sevdisanje, kognitivna lingvistika, konceptualna metafora i metonimija, domene izvora i cilja Abstract The purpose of the study will be to explore the following questions: the dynamics of the possible contribution of metaphorical lyrics in sevdalinka song with the heart as a somatic component, in a cognitive perspective, on the one hand, and the occurrence of corresponding conceptual models, on the other hand. In this sense, cognitive linguistics covers the theory of conceptual metaphor as means of conceptualizing the world, but also in the narrow sense specifically, as means of perspectivisation and directing the attention with a twofold purpose: to emphasize the desirable attitudes, views and opinions, and to dispel unimportant and undesirable aspects of other phenomena. In this manner, sevdalinka conceptualizes the world around it, primarily a Bosniak-Muslim world, with many social animosities being dispelled in this perspective because one dies, in figurative sense, because of sevdah and not because of them. Keywords: sevdalinka, sevdah, cognitive linguistics, conceptual metaphor and metonymy, domains of source and purpose
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2015-04-12
Keywords
Keywords.
Article
PeerReviewed
P Philology. Linguistics,PG Slavic, Baltic, Albanian languages and literature
-
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1596cd8384641e37c1768cabdca3958a.pdf
b9dd32f5e8c3d4c81ad7e24d0adaf7e5
PDF Text
Text
��
�
�
��
����
���
���
�
��FR
3000.00
CG
2500.00 BiH-FBiH
2210.00
BiH-RS
2000.00
SR
HR
SLO
Njem
495.00
480.00
378.00
1500.00 460.00370.00410.00
400.00487.00
1265.00
1000.00
500.00
0.00
razlika
Iznosa PIO
Neto pl.
�FR
3000.00
2500.00
BiH-FBiH BiH-RS
CG
SR
HR
2210,00
2000.00
741,05
1500.00
1265,00
1000.00
460.00 417.40
721.60
Njem
SLO
726.00
651.85 649.33
511.75
500.00
0.00
Razika
Iznos pio
Neto Plata
��
��
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e6a433bce7e76a1b251a29965ac1b8ea.docx
a77ead0f8727afaa3df6ebf3dc912f61
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
3087
Title
A name given to the resource
Konkurentnost bosanskohercegovačke ekonomije sa aspekta opterećenja plata porezima i doprinosima
Author
Author
KRNJIĆ, Zijad
Abstract
A summary of the resource.
U našoj državi, Bosni i Hercegovini, od 1996.g., kao rezultat Ustava prihvaćenog Dejtonskim mirovinim sporazumom, sistem penzijskog i invalidskog osiguranja provode dva nosioca u dva entiteta: u FBiH FZ MIO/PIO a u RS Fond PIO RS. Takvo rješenje, naravno nije proizišlo po principu racionalnosti i funkcionalnosti, već kao politički kompromis. U međuvremenu to rješenje je zaživilo i funkcionira na način koji je prilično poznat široj javnosti. U cijelom tom periodu su se i propisi iz oblasti fiskalne politike u entitetima razvijali u različitim i neusklađenim pravcima, što znači različite visine i strukturu doprinosa na i iz plata. Međutim, zajedničko je to što su se stope doprinosa održale na relativno niskom nivou, naročito u Republici Srpskoj, a sve pod pritiskom nekonkurentnosti poslovnog sektora i dijagnoza „iz rukava“ o opterećenju doprinosima kao najvećem, a po nekima i jedinom, uzroku te nekonkurentnosti.Ovaj rad ima namjeru da, prvenstveno ekonomistima, a i drugima koji utiču na kreiranje poslovnog ambijenta u Bosni i Hercegovini, posebno u kreiranju porezne politike, prezentira egzaktne podatke o opterećenosti bruto plata doprinosima i ostalim davanjima na i iz plata, koja u nekim pravnim sistemima imaju drugo ime, u državama u okruženju i nekim državama EU. Sistemi socijalnog osiguranja, naročito zdravstvenog osiguranja, se značajno razlikuju u raznim državama Evrope. Razlike između anglosaksonskog i ostalih sistema su tolike da ovaj prvi nećemo niti porediti, jer bi trebalo uraditi poseban rad da se objasne razlike i geneza tih razlika, što nije namjera ovog rada. Razlike u sistemu penzijskog osiguranja, kod država „Stare Evrope“ i zemalja u tranziciji, prvenstveno u Jugoistočnoj Evropi, se svode na dvije: • neke države su djelimično prešle na sistem kapitalizirajućih doprinosa, dok su druge u cjelini u sistemu međugeneracijske solidarnost, • gotovo svaka država ima različit nivo potpore finansiranju isplate penzija iz budžeta, tj. iz poreznih prihoda, U zadnjem dijelu će se ove razlike pokušati „nivelirati“ da bi se vidjela slika opterećenja plata doprinosima za PIO.Kod zdravstvenog osiguranja su razlike u sistemima raznih država mnogo veće, toliko da su gotovo neuporedivi finansijski pokazatelji. Sve te razlike proizilaze iz različitog nivoa dobrovoljnog zdravstvenog osiguranja i različitog nivoa obavezne zdravstvene zaštite. U suštini te razlike se poklapaju sa razlikama u nivou razvijenosti. Kod komparacije opterećenosti plata - nadnice porezima i doprinosima za države nastale iz bivše SFRJ će podaci biti uporedivi za ukupne doprinose, dok će za „stare“ države EU, uz poređenje, biti data objašnjenja. Svrha ovog istraživanja je da eliminira, ili pokuša eliminirati, zabludu da je visina stopa doprinosa na plate osnovni, po nekima jedini, uzrok nekonkurntnosti bosanskohercegovačkog poslovnog sektora na svjetskom tržištu. Ovo istraživanja će dati naznake kakvo kretanje stopa doprinosa, primarno doprinosa za PIO, se može očekivati u skoroj budućnosti. Na kraju će biti iskazana tvrdnja, koja će biti dokazivana ovim istraživanjem, iako zvuči jeretički, da povećano izdvajanje za doprinose, a naročito sadašnje, u poređenju sa drugima i niže, nije uzrok nekonkurentnosti poslovnog sektora u BiH, te da uzroke treba tražiti na drugim mjestima. U prvom dijelu rada je objašnjen predmet istraživanja, te osnovni pojmovi, kroz uvod. U drugomom dijelu su prezentirani podaci o bruto platama, doprinosima na plate i struktura neto plata i doprinosa u oba entiteta u Bosni i Hercegovini. U trećem dijelu su obrađeni podaci o bruto platama u zemljama u okruženju: Srbija, Hrvatska, Slovenija, Crna Gora koje imaju nasljeđen sličan sistem međugeneracijske solidarnosti iz bivše Jugoslavije, te nekoliko država „starijih“ članica EU: Francuska, Njemačka. U četvrtom dijelu su upoređeni podaci za te države i bosanskohercegovačke entitete, svedeni na istu metodologiju, te prezentirani rezultati komparacije. Na kraju istraživanja, kroz peti dio, dati su zaključci o opterećenju bruto satnice doprinosima, kao jednom od uvjeta za konkurentnost realnog sektora.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Keywords
Keywords.
Article
PeerReviewed
K Law (General)
-
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
3510
Title
A name given to the resource
KONTEKST KORIŠĆENJA STRANIH REČI U ZEMLJAMA U TRANZICIJI - KVALITATIVNI INDIKATOR SAMODEFINIŠUĆEG KULTURNOG IDENTITETA
Author
Author
Vučurović, Milica
Abstract
A summary of the resource.
Anаlizа rečnikа osobа (kаo i kognitivnih shema) kаko bi se odredilа njihovа ubeđenjа i identitet u odnosu nа "spoljаšnji svet" nije novа stvаr, ne sаmo zа lingviste i kognitivne nаučnike, već i zа klаsične i sаtirične pisce, nаročito kаdа je potrebno dа se predstаve nečijа stereotipnа rаzmišljаnjа o "globаlnom" „zаpаdnom“ kulturnom modelu . Ali upotrebа strаnih i pozаjmljenih reči u kontekstu koji ponekаd ne odgovаrа njihovom etimološkom znаčenju tаkođe pružа drаgocene podаtke zа lingvističke i аntropološke studije jer predstаvljа određen doprinos koji se odnosi nа kulturno okruženje. Ako tаkаv kontekst deli određenа populаcijа preko lokаlnih medijа, ili nа neki drugi nаčin, ondа je ispunjen uslov zа postojаnje rаzličitih podkulturnih grupа. Cilj ovog rаdа je dа pronаđemo kvаlitаtivne rаzloge koji stoje izа upotrebe određenih terminа u Srbiji i nekim drugim zemljаmа u trаnziciji, bilo od strаne nаsumičnih ljudi ili u mаsovnim medijimа. Štа je globаlno, а štа je lokаlno kulturno uslovljeno, štа nаdkulturnа а štа lokаlnаkulturnа pojаvа? Kojа grupа koristi koje termine pri određivаnju svog identitetа ili identitetа neke druge grupe, kаo što je nа primer korišćenje reči „trаnspаrentno“ umesto „jаvno“ , ili reči „nаcionаlizаm" u pohvаlnom ili pogrdnom znаčenju. Ključne riječi: Identitet, pozаjmljenice, etimologijа, kognitivnа lingvistikа, kognitivnа аntropologijа, globаlizаcijа, nаcionаlizаm
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Keywords
Keywords.
Conference or Workshop Item
PeerReviewed
PE English
-
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/02fc2b413cac5ce45cc2e6a172cef892.pdf
6321d4de758356c96a7bfe7f58ce323e
PDF Text
Text
��������������������
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/26875f8a986167e7a0b21b760b12b261.docx
c57791beb74cb94330686fa2fadfc028
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
3096
Title
A name given to the resource
Kontumacione presude u pravima nekih europskih zemalja i Sjedinjenih američkih država
Author
Author
CIMIROTIĆ, Muhamed
Abstract
A summary of the resource.
U svim epohama historijskog razvoja građanskog suđenja bilo je prisutno pasivno držanje stranaka u postupku, a naročito tuženika. S obzirom na štetan uticaj pasivnosti stranaka na tok i okončanje postupka suđenja, to se oduvijek pred zakonodavce postavljalo pitanje kako reagovati na pasivnost stranaka - kako je preventirati ili sankcionisati, odnosno kakav smisao presumirati njihovom pasivnom držanju, a ponajprije držanju tuženika. Jedan od procesnih instrumenata za rješavanje toga „problema“ je upravo mogućnost donošenja kontumacione presude. U radu su izloženi tipovi ove presude u pravu nekih europskih zemalja i Sjedinjenih Američkih Država sa naglaskom na pretpostavke za njihovo donošenje i pobijanje, te procjena u kojoj mjeri ova sudska odluka u domaćem pravu udovoljava njenoj zamišljenoj svrsi i da li je djelotvoran propisani način njenog pobijanja u pravu Federacije BiH.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2014
Keywords
Keywords.
Article
PeerReviewed
K Law (General)
-
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
825
Title
A name given to the resource
Konuşulan Saf, Sade, Terkipsiz ve Tabii Türkçe İle Ilk Defa Güzel Şiir Yazan Ali Canip Bey’in Milli Dil Fikri ve Yapmak İstedikleri
Author
Author
Ay, Ferudun
Abstract
A summary of the resource.
Ali Canip Yöntem, Yeni Lisan hareketinde yer alan ve Türk Edebiyatında bir dönüm noktası olan dönemde yaşayan ve şahitlik eden şahsiyetlerden biri olmuştur. Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin ve Ali Canip Yöntem üçlüsü dilde sadeleşme, milli dil ve buna bağlı olarak Türk Edebiyatındaki milli değişimi gerçekleştirmeyi amaçlamışlardır. Anacak bu üç önemli muharrirlerin şahsiyeti ve eserleri hakkında yapılan araştırmalara bakıldığında Ali Canip Yöntem’e hakettiği itibarın ve ilginin gösterilmediği kanati hasıl oldu.Doğal olarak saf, terkipsiz ve milli dilin gelişmesi için yapmış olduğu mücadele ve çalışmalar bilinmemektedir. Milli Türkçe için yaptığı mücadelesini, ülkenin o dönem içerisindeki şartları da göz önüne alındığında nekadar zor bir ortamda büyük bir başarıya imza attıklarını görüyoruz. Ali Canip Yöntem dil hakkındaki savunduğu fikirlerini eserleriyle de desteklemiştir. Büyük bir bölümünü aruz vezni ile yazdığı şiirleri Milli Edebiyat hareketi içinde aruzun da dilde sadeleşme içerisine dahil edilebileceğini ortaya koymuştur. Ali Canip Yöntem, şiir yazmakla kalmamış bizzat dilde sadeleşmenin neferleri olan muallimlere ve talebelere hitaben ilk batılı edebiyat kitapları anlamında liseler için Türk edebiyatı kitabını yazmıştır. Edebiyat dersi öğretimi ve halk edebiyatının sade bir dille nasıl işleneceği konusunda yöntem vermek adına çalışmalar yaparak bu kitabını yayınlamıştır.Böylelikle dilde sadeleşme ve millileşme hareketini tabana indirmeyi amaçladığını görmekteyiz. Ali Canip Yöntem hakkında yapmış olduğumuz çalışmalar ve araştırmalar neticesinde Türk diline verdiği önem fikirlerinin ehemmiyetiyle karşımıza çıkmıştır. Dilin sadeleşmesi ve sade-saf dilin kaynağı olan halk edebiyatına değer kazadırmaya çalıştığı kanaatine vardık. Edebiyatın dil ve içerik olark millileşmesi konusunda yaptığı çalışmaları inceledik. Elde ettiğimiz bilgiler ışığında muharririn dil hakkındaki fikirlerini vermeye çalıştık.
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2012-05
Keywords
Keywords.
Conference or Workshop Item
PeerReviewed
P Philology. Linguistics
-
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6be136695b21ea2f49d727045dd590be.pdf
8f3e1bf45f199291444751e5836e855c
PDF Text
Text
Konya Basin Agriculture-Environment Relationships and Sustainability
Ramazan Topak
Selçuk University, Agricultural Faculty,
Farm Buildings and Irrigation Department, Konya-Turkey
rtopak@selcuk.edu.tr
Bilal Acar
Selçuk University, Agricultural Faculty,
Farm Buildings and Irrigation Department, Konya-Turkey
biacar@selcuk.edu.tr
Abstract: Soil and water resources have to be used efficiently due to the having
agricultural potential in Konya Basin. In this study, soil and water potential of Konya
Basin, its use in agriculture and problems resulted from the agriculture and
sustainability were analyzed with detail. Nowadays in such basin, some problems have
observed about the sustainable agriculture, water resources and environmental
sustainability issues. The reason is excess water uses in agriculture. Agriculture
performed in the present form has led to the excess water uses in agriculture. The most
important cause of excess water use is increase of the planting areas of highly water
consumption crops and adding highly water consumption new crops to the crop pattern.
In this study, it has estimated that irrigation areas in basin have increased by unplanned
and senseless, available water potential of basin is insufficient for these areas and
unavailable ground water potential of 1.4 billion m3 has extracted. In the other word, for
irrigation areas, usable water resources are not enough. To solve the problems related to
water and sustainable water resources; excess water uses from the basin resources
should be stopped and only consumable water potential must be used. In addition, use of
waste water and drainage water, developing crop varieties resisted to the drought and
salinity conditions, establishment of new irrigation techniques and use of irrigation
technologies that are highly efficient are necessarily prerequisite.
Keywords: Agricultural Production, Water Use, Irrigation-Environment Relationships,
Sustainability, Konya Basin.
Introduction
Arid and semi-arid climates are more dominated in the world and consist of 26.3% of the total
continents. The arid and semi-arid climates account of 12.1% and 14.2%, respectively (Akman 1992).
Drought is one of the most common environmental stresses that may limit agricultural production
worldwide. However, in many countries as a consequence of global climate changes and environmental
pollution, water use for agriculture is reduced. Water resources are limited for irrigation worldwide;
therefore, there is a need for water-saving irrigation practices to be explored. Agriculture is the largest
single user of water with 70% of freshwater being currently used for irrigation worldwide (Gerbens-Leenes
& Nonhebel 2004). In some cases, it draws up to 90% of the total water available (Allan 1998). Water
resources are declining worldwide (Shahnazari et al. 2007) and are already scarce in nearly 80 countries
with more than 40% population of the world (Qadir et al. 2003). Projections for 2030 indicate that water
withdrawal for irrigation will increase by about 14% because of the increase in the irrigated area from 18%
to 34% worldwide (Anonymous 2006). Planning and management for an accurate estimation of irrigation
demand by agriculture at a large scale have thus become a main issue worldwide (Maton et al. 2005).
Increasing the efficiency of water use within agricultural systems could, therefore, be a necessity for
sustainable agricultural development on the global, regional and national level.
204
�Annual rainfall is almost 672 mm in Turkey and semi-arid climate region is presence. Annual
available water potential of Turkey is 1540 m3 per capita and according to this, Turkey is a water poor
country. Konya closed basin, average annual 378 mm rainfall, has almost arid climate. Therefore, total
semi-arid lands of the world are 14.2% and land potential of Konya basin is within semi-arid lands of the
world. In the near past (10-15 year before), the water potential of basin was 900 m3, but it has reduced from
this value in recently.
Under present conditions, 88% available water potential has allocated for agriculture (Anonymous
2007) and currently agriculture has 90% of total water consumption in basin. However, present irrigated
agriculture has resulted excess uses of basin water resources (Topak et al. 2008; Anonymous 2007; Göçmez
et al. 2008).
In this study, soil and water resources potentials of Konya basin, irrigation and water use status in
agriculture were analyzed with detail by considering present problems and some projections about
sustainability were discussed.
The Konya Basin
Location
There are 25 main river basins in Turkey (Figure 1). Konya Closed Basin is 4th biggest basin
according to its precipitation area which is 53850 km2 (approximately 7% of Turkey’s area) (Figure 2).
Some characteristics of the basin have been given below. Konya Closed Basin consists of two closed subbasins that known as Tuz Lake Basin and Konya Basin (Figure 2). These are two of several drainless areas
of the Central Anatolian Plateau, which is itself also a closed basin (De Meester 1971).
Each of the basins is characterized by the presence of a large lake, respectively Tuz Lake and
Beyşehir Lake (see Figure 2). Tuz Lake is fed by three major rivers, several ephemeral streams, one manmade drain channel (Camur & Mutlu 1995) and groundwater. Konya basin is fed by rivers and
groundwater coming mainly from the south and by melt water and rainfall from the mountain range
bordering the basin in the south (Fontunge et al. 1999). Besides the two large lakes, numerous smaller fresh
water bodies, wetlands and salt steppes are present.
Figure 1. Basin in Turkey and position of Konya Closed Basin
205
�Figure 2. Konya Closed Basin (Schipper & Schot, 2004)
Climate and Drought
LONG TERMS
The annual precipitation varies from 280 mm to 350 mm in most parts of the Konya Basin and is the
second grade drought region of Turkey according to the rainfall amount. This area is in Southern part of
Middle Anatolia Region within curve of Konya, Karaman and Ulukışla provinces. Rainfall amounts in
some important agricultural locations within this curve are given in Table 1.
MONTHS
6
7
Stations
1
2
3
4
5
Seydişehi
r
Beyşehir
125.
0
68.6
45.1
Cihanbey
li
Ereğli
31.2
Çumra
36.8
Karapına
r
Konya
29.0
Karaman
36.0
62.
7
50.
4
51.
0
43.
1
44.
0
44.
0
36.
5
39.
5
34.
6
25.5
42.8
73.
9
46.
4
36.
1
32.
4
30.
3
32.
9
26.
5
26.
5
33.
9
46.4
Kulu
91.
1
49.
2
33.
4
30.
8
25.
8
28.
5
23.
5
24.
1
36.
2
30.0
34.8
8
9
10
11
12
10.2
11.5
14.7
55.3
23.5
8.6
8.8
15.1
42.3
101.
1
60.9
142.
4
76.0
48.6
28.9
12.9
6.9
12.5
28.7
40.8
51.4
37.4
23.7
7.6
5.1
9.9
27.1
36.1
37.1
38.2
23.9
5.3
3.9
6.6
22.6
28.7
35.2
39.2
19.0
5.9
3.3
7.5
31.6
35.3
42.5
36.1
26.2
5.6
3.1
7.1
20.5
29.2
36.5
43.5
21.9
7.9
5.5
10.0
32.4
36.1
41.4
37.8
25.3
3.3
7.2
7.3
22.1
24.8
42.5
206
Tota
l
759.
8
494.
9
394.
0
321.
0
294.
5
326.
5
278.
8
323.
6
311.
0
�Niğde
32.8
Evaporati
on
-
33.
2
-
38.
6
-
47.
8
94.
9
40.8
24.6
4.1
6.0
10.8
28.7
25.2
39.2
161.
0
216.
0
277.
0
255.
0
184.
0
107.
0
24.4
3.1
330.
0
1322
.4
Table 1. Long Term Rainfall in Some Important Locations in Second Drought Lands
at Konya Basin (mm) (Topak et al. 2008).
Following results may be obtained by considering the rainfall records in basin:
• Semi-arid climate is dominated.
• Annual rainfall distribution is not uniform in different seasons.
• In general, rainfall reduces at the end of the spring and almost none precipitation is observed in
summers.
• The rainfall is insufficient and not uniformly distributed during the crop growth period.
• In Konya Closed Basin, severe agricultural drought may be seen for all agricultural crops.
• Irrigation is a necessarily prerequisite for agricultural production under these conditions.
Konya basin has the arid climate due to the geographical position, rainfall amount and not uniform
distribution. It is the special region due to having agricultural drought. As we all know that agricultural
drought is not recently occurred in such basin. In recently, the increase of the cultivated land used for high
water consumption in Konya plain, transition to the new crop cultivation such as maize and senseless water
uses have accelerated the excess water uses. This situation has resulted water level depletion in
groundwater so that hydrological drought has observed in Konya basin.
Agricultural Potential of Basin
Soil and Water Potential
Most parts of Konya, Karaman, Niğde and Aksaray cities belong to the Konya basin. Total arable
land potential of those cities is 3.158 million hectare and accounts of 12.2% of total arable land of Turkey.
The 72.5% of total amount is Konya plain. On the other hand, it has the 2.5% of total available water
potential of Turkey (Table 2). Water resources of basin are mostly groundwater and very scant.
Agricultural Land
Available Water Potential
(million ha)
%
(million ha)
%
Basin (Konya, Karaman,
Aksaray, Niğde)
3.158*
12.2
2.74**
2.5
TURKEY
26.0*
100
110
100
Table 2. Arable and Available Water Potential in Both Konya Basin and Turkey
*:Anonymous 2008
**:Anonymous 2007
Annual available water potential is 1540 m3/person in Turkey and almost 900 m3/person in Konya
basin. The water potential, available water for irrigation and drinking-residential usage, allocated amount
for usage and estimated usage in present condition are presented in Table 3.
Water
Resources
Surface
Annual Potential
General Basin
5.949
Available Water Potential
Finally Available
Open for Usage
Agriculture
Residential
Agriculture
Residential
1.000
0.069
0.900
0.047
207
�Groundwater
Total
1.671
7.620
1.360
2.360
0.311
0.380
1.408
2.308
0.263
0.311
Table 3. Water potential and Available Water potential in Konya Basin (billion m3 /year ) (Topak et al.
2008)
It is possible to make some evaluations by analyzing the Table 3. These are as follows;
• Available water potential of basin is 2.74 billion m3 and 2.36 billion m3 (86.1%) of it is allocated
for agriculture,
• Available groundwater potential of Basin is 1.671 billion m3 and 81.4% of this is allocated for
agriculture,
Crop Patterns of Basin
According to the Turkish Statistical Organization (TUIK) records, in general of basin, the fallowing
and field crops cultivated lands are 40% and 60%, respectively. Cereals are mostly dominated. The most
common cereals are wheat (57%) and barley (33%). The 17.2% of the agricultural land of basin was
opened to the irrigation but, dry farming has been performed in other parts. In dry areas, winter sowing
cereals, chickpea and lentil crops etc. have growth. Although agricultural drought is very serious in basin,
10% of the total wheat production is obtained from such basin. The sugar beet cultivation land and
production in basin are 21% and 35% of Turkey, respectively. Therefore, industry fed by agricultural
production is common in such basin. For instance, there are 6 sugar beet factories in basin and 4 of them
are in Konya province. The crops types and patterns of Konya basin are presented in Table 4.
Area
Cereals
ha
%
1567910
79.1
Field crops
Grain
Oil crops
Legumes
StarchSugar
crops
154000
7.8
160000
8.0
15000
0.8
Forage crops
Vegetable
41000
2.0
45000
2.3
Table 4. The Fallowing Lands and Crop Patterns in Konya Basin *(% ) (Topak et al. 2008)
*:2000-2006 (7 years mean)
Irrigation and Structure of Irrigated Agriculture
The irrigated land with project or without project of basin is almost 542118 ha. The irrigated land
with project of 370000 ha is in Konya plain. According to the TUIK records of 7 years means (2001-2007),
crop patterns in irrigated lands of basin are given in Table 5.
Crops
Area
Winter
wheat
Sugar
beet
Beans
ha
203,836
111,130
%
37.6
20.5
Maize
(grain+silage)
Potato
Sunflower
Vegetable
Alfalfa
Others
33,174
28,413
42,541
14,920
43,739
31,448
33,677
6.1
5.2
7.8
2.7
8.1
5.8
6.2
Table 5. Crop Patterns in Irrigated Lands of Konya Basin, % (Topak et al. 2008)
According to the Table 5;
• The 85% of the winter cereals are not irrigated (production is performed under rainfed conditions).
• The winter cereals production area is 37.5% of the irrigated lands of Basin.
208
�•
In irrigated lands, the major crop is sugar beet (20.5%) and the percentages of production of
vegetable, potato, dry bean, maize, alfalfa-sainfoin and others are 8.1%, 7.8%, 6.1%, 5.2%, 5.8%,
8.9%, respectively with a total of 62.5%.
Irrigation Water Requirement and Water Use
In a study conducted by Topak et al. (2008), crop patterns in irrigated conditions, net water
requirement and water amounts used in irrigation are present in Table 6.
Crops grown in irrigated-area
Area
Winter
wheat
Sugar
beet
ha
203,836
111,130a
%
37.6
20.5
Net water
499
783
requirement
1167
Water used 815
(Billion
m3/year
Total water use(Billion m3/year)
Basin General Irrigation
Efficiency
Beans
Maize
(grain+silage)
Potato
Sunflower
Vegetable
Alfalfa
Others
33,174
6.1
158.8
28,413
5.2
177.8
42,541
7.8
228.2
14,920
2.7
73.2
43,739
8.1
309.5
31,448
5.8
314.4
33,677
6.2
168.0
158.8
177.8
228.2
73.2
309.5
314.4
168.0
3.69
73%
Table 6. Crop Pattern, Crop Water Consumption, Net Water Requirement and Total Water Use
in Konya Basin (Topak et al. 2008)
According to the Table 6, in basin general (Topak et al. 2008);
• In the exception of winter cereals, it is impossible to growth crops without irrigation.
• The largest cultivated lands of high evapotranspiration crops in basin are 33% (sugar beet) and
vegetable (13%), respectively
•
Sugar beet is the most water consumption with a value of 1.167 billion m3.
• In basin irrigated lands, net irrigation water requirements of crops are 2.707 billion m3.
• In present estimation, annual consumed water in agriculture for basin is almost 3.690 billion m3.
• In basin, irrigation efficiency is 73% and this value is quite good. The reason of high irrigation
efficiency is that irrigation water is mainly obtained from groundwater and sprinkler irrigation
system has been intensely used.
• A remarkable example is that only water consumption of maize crop (227 million m3) is 1.5 fold
of water that will be obtained from Bağbaşı Dam.
Evaluation of Present Case
In order to evaluate the water uses in arable lands of basin, water potential allocated for use, amounts
of potential according to resources, net water requirement for present irrigated areas, amount of water uses
in present irrigated area and distribution of water used according to resources should be known. These are
presented in Table 7.
Resources
Surface
Finally Available
Water Potential *
(billion m3)
Total
Agriculture
1.509
1.390
Present Available Water
Potential*
(billion m3)
Total
Agriculture
0.947
0.900
209
Net Water
Requirement in
Present
Irrigated Area
**
(billion m3)
Present Water
Uses in
Agriculture**
(billionm3)
0.900
�Groundwater
Total
1.671
3.180
1.360
2.750
1.671
2.618
1.408
2.308
2.707
2.790
3.690
Table 7. Available Water Potential of Basin, Net Water Requirement of Irrigated Lands
and Water Uses in Irrigated Areas.
*: Anonymous 2007
**:Topak et al. 2008
According to Table 7, net irrigation water requirement of crops in basin is almost 2.707 billion m3
for present open the irrigation area of 542000 ha. This is 0.4 (2.707-2.308= 0.4) billion m3 higher than
present water potential allocated for irrigation (2.308 billion m3). Irrigation water used basin agriculture is
estimated as 3.690 billion m3. However, according to DSI 4th Central Directorate records, the water
allocated for agriculture and residential uses are 2.308 billion m3 and 0.263 billion m3, respectively.
According to the data, annual 1.382 billion m3 (3.690-2.308=1.382) more basin water resources have been
used in agriculture. A total of 3.690 billion m3 water is used in basin agriculture and 2.790 billion m3 of
groundwater and 0.9 billion m3 of surface water resources. To use the water from the surface resources,
planned water conveyance and distribution networks are necessary. In currently, available water potential
of surface water resources conveyed by irrigation networks is almost 0.9 billion m3 in basin (Anonymous
2007). It is obviously seen that the used excess water of 1.382 billion m3 (3.690-2.308=1.382) in basin
agriculture is obtained from groundwater resources. However, groundwater potential allocated for
agriculture is limited as 1.408 billion m3 but ground water potential used in basin agriculture is 2.790
billion m3 in present condition and is two fold of water potential allocated for utilization.
Reasons of excess water use
Crop Patterns and Size of The Irrigation Area
Although the safely available water potential of basin is 2.308 billion m3, net irrigation water
requirement of irrigated area is 2.707 billion m3 under present condition. This is the main and maybe the
most important reason of excess water uses in basin. It means that net water requirement of irrigated area is
notably greater than the available water potential of basin. There are two reasons; firstly maize crop having
high water consuming has added to present crop patterns of basin so that irrigated land of those crops has
increased. Second is the most important reason that the cultivated land of high water consuming crops has
increased by two fold. In summary, land of high water consuming crops has increased in last 5-6 years.
Irrigation Efficiency
The low irrigation efficiency is an indicator of excess water utilization. In present study, general
irrigation efficiency is almost 73% (Table 7) and can be acceptable as good value. This 73% irrigation
efficiency shows that farmers in basin do not apply excess water and the effect of farmer’s irrigation on
excess groundwater uses is very little. The high irrigation efficiency may be resulted from two main
reasons. The first, sprinkler irrigation systems are very common in Konya plain and others or second, the
farmers have applied irrigation water with required amounts. By using the groundwater in sprinkler systems,
irrigation efficiency may be reached up to the 85% under well planned and operated systems (Keller&
Bliesner 1990; Clemmens &Dedrick 1994; Topak 1996; Topak et al. 2005). There are 200780 sprinkler
systems in Turkey and 46589 (23.2%) of them are in Konya basin (Anonymous 2008). However there are
95000 open wells in basin and this shows that the number of the sprinkler systems are higher than 46589
(75000-8000). Thus, irrigation efficiency may be increased up to 83-85% and 10% water saving in
groundwater potential will be realized under such conditions. In previous study conducted in Konya Plain
results also showed that irrigation efficiency could be increased from 73% to 85%. According to a research
carried out in Konya-Çumra Plain, water application efficiency and evaporation losses were found as 80%
and 10%, respectively in sprinkler systems (Topak 1996; Topak et al. 2005). It is possible to increase the
irrigation efficiency by organizing the education program for farmers related to the irrigation program and
210
�proper design and operation of sprinkler systems. Nowadays, the effect of farmer irrigation applications on
excess groundwater uses in basin irrigation is very low (10%).
Importance of water in Society
People especially in rural areas and other whole society are senseless about the importance of
water resources and dangers of drought. The main reason is poor organization of the civil society
organization (CSO).
Reliable projections in basin: sustainability
Total safely available water potential of basin agriculture for current conditions has allocated as
2.308 billion m3 (Anonymous 2007). In respect to the sustainability of water resources, water use in
agriculture has to be limited by available safely water potential of 2.308 billion m3/ year. On the other hand,
new solutions about the more efficient available water use in water allocated to the agriculture must be
studied. Projections about solutions are summarized as follows.
Present Crop Pattern and Remain of Current Irrigation Applications
In this condition, allowed water in agriculture for basin is 2.308 billion m3/ year and this can irrigate
340 000 ha land. Under this condition, 200 000 ha of total 542 000 ha, opened the irrigation, will be
reduced. This projection can not be accepted as a solution. Thus, some alternative solutions must be
developed for irrigation land size of 542 000 ha.
Improvement of Irrigation Efficiency in Accordance of Current Crop Patterns
It possible to increase irrigation efficiency from 0.73 to 0.85. Especially in sprinkler irrigation
water is directly obtained from groundwater and irrigation efficiency can be as 85% in well design and
managed systems ( Keller & Bliesner 1990; Clemmens & Dedrick 1994; Topak 1996; Topak et al. 2005 ).
Under same conditions, efficiency will be also over 85% in drip irrigation. In such case, 384 000 ha land
size will be irrigated by 2.308 billion m3 available water potential. This means that current irrigation land
size is reduces as 30%. This shows that obtaining target irrigation efficiency is not only solution for
improvement of current situation.
Changes in Crop Patterns
Changes of crop patterns in irrigated areas of basin is necessary prerequisite for sustainability. Land
size of high water consuming crops can be reduced and land size of low water consuming crops may be
increased or alternative crops can be included to the patterns. However, it is necessary rigid radical
decisions to change the crop patterns for preventing the excess water uses in basin under present conditions.
High water consuming crops in basin are sugar beet, potato and maize. It can be overcome this problem by
50% land size reduction of such crops even grain maize completely can be count out from the pattern.
New Irrigation Techniques Use Result More Low Water Use and Improvement in Irrigation
Efficiency Under Present Crop Patterns
Beside use of conventional irrigation techniques, application of full crop water requirement, new
deficit irrigation techniques, not resulted significant yield reduction, must be applied. These techniques are
prerequisite in water shortage and large land size conditions and some studies show that these are suitable
for mainly sugar beet and then potato, maize, wheat, sunflower, bean and some vegetables. For instance, if
we make a 25% deficit in present consuming water of basin, water amount will be 2.75 billion m3 instead
of 3.69 billion m3 and it means that there is a 0.925 billion m3 more low water use from ground water
resources. Irrigated land will still remain as 542 000 ha.
211
�Conclusion
In summary, irrigated agriculture results in two fold more irrigation water uses than amount of
groundwater potential allocated safely uses under present conditions. The main reason of excess water uses
is that crop patterns in basin are high water consuming crops and the cultivated lands of those crops have
increased. The utilization of water in agriculture is 92.2% under present conditions at basin. If this trend
continues, groundwater potential of basin will be wiped out in near future. Thus, irrigated agriculture in
basin accelerates the wipe out of the groundwater resources in current conditions. In basin, irrigation
agriculture should be performed by allocated water amount and this is necessary prerequisite for
sustainability.
References
Akman, Y. (1992). Đklim ve Bioiklim. Palme Yayın Dağıtım, Ankara (in Turkish).
Allan, J.A. (1998). Virtual water: a strategic resource, global solutions to regional deficits. Ground Water 36, 545–546.
Anonymous. (2006). Water: A Shared Responsibility. The United Nations World Water Development Report 2.
http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001444/144409E.pdf (accessed 19 January 2010).
Anonymous. (2007). Present Water Resources of Konya Basin, Facing problems, Preferential Projects and Turn out
Solution Proposals. General Directotare of State Hydraulic Works, 4 th Reginal Directorship, Konya.
Anonymous. (2008). htttp://www.tuik.gov.tr
Camur M.Z. & Mutlu H. (1995). Major-ion geochemistry and mineralogy of the salt lake (Tuz Gölü) basin,Turkey.
Chemical Geology, 127, 313-329.
Clemmens, A.J & Dedrick, A. R. (1994). Irrigation Techniques and Evaluation, Tanji, K. K., Yanon, B (Eds.),
Advances in Series in Agricltural Sciences, Springer, Berlin, 64-103.
Fontunge M., Kuzucuoğlu M., Karabiyikoğlu, C., Hatté C & Pastre J.F. (1999). From Pleniglacial to Holocene: a 14C
chronostratigraphy of environmental changes in the Konya Plain, Turkey. Quaternary Science Reviews 18, 573
– 591.
Gerbens-Leenes, P.W & Nonhebel, S. (2004) Critical water requirements for food, methodology and policy
consequences for food security. Food Policy, 29, 547–564.
Göçmez, G., Dıvrak, B.B & Đş, G. (2008). A Research Summary Report on Determination of Groundwate Changes in
Konya Closed Basin. WWF- Turkey (in Turkish).
Keller, j & Bliesner, R. D. (1990). Sprinkle and Trickle Irrigation. AVI Book. Van Nostrand Reinhold. Ne York.
Maton L., Leenhardt D., Goulard M., & Bergez J.-E. (2005) Assessing the irrigation strategies over a wide
geographical area from structural data about farming systems. Agricultural Systems, 86, 293–311.
De Meester, T. (1971). Highly Calcareous Lacustrine Soils in the Great Konya Basin, Turkey. Centre for Agricultural
Publishing and Documentation, Wageningen.
Qadir, M., Boers Th.M., Schubert S., Ghafoor, A & Murtaza, G. (2003) Agricultural water management in waterstarved countries: challenges and opportunities. Agricultural Water Management, 62, 165–185.
Schipper, AM & Schot, PP. (2004). A Water Balance Model for Konya Closed Basin (Turkey).
http://www.ru.nl/contents/pages/34390/websitemk-reportaschipper.pdf
Shahnazari, A., Liu, F., Andersen, M.N., Jacobsen, S.E & Jensen C.R. (2007) Effects of partial root-zone drying on
yield, tuber size and water use efficiency in potato under field conditions. Field Crops Research, 100, 117–124.
212
�Topak, R., Süheri, S., Çiftçi, N & Acar, B. (2005). Performance evaluation of sprinkler irrigation in a semi-arid area.
Pakistan Journal of Biological Sciences, 8 (1), 97-103.
Topak, R. (1996). Application Problems in Konya-Çumra Plain Sprinkler Irrigated Lands. PhD Thesis Konya
(Unpublished).
Topak, R., Süheri, S., & Acar, B. (2008). Đklim-Tarımsal Kuraklık-Sulama ve Çevre Etkileşimi Yönünden Konya
Havzası. Konya Kapalı Havzası Yer altı Suyu ve Kuraklık Konferansı, 11-12 Eylül 2008, Bildiri Kitabı, Konya,
67-76 (in Turkish).
213
�
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
388
Title
A name given to the resource
Konya Basin Agriculture-Environment Relationships and Sustainability
Author
Author
Topak, Ramazan
Acar, Bilal
Abstract
A summary of the resource.
Soil and water resources have to be used efficiently due to the having agricultural potential in Konya Basin. In this study, soil and water potential of Konya Basin, its use in agriculture and problems resulted from the agriculture and sustainability were analyzed with detail. Nowadays in such basin, some problems have observed about the sustainable agriculture, water resources and environmental sustainability issues. The reason is excess water uses in agriculture. Agriculture performed in the present form has led to the excess water uses in agriculture. The most important cause of excess water use is increase of the planting areas of highly water consumption crops and adding highly water consumption new crops to the crop pattern. In this study, it has estimated that irrigation areas in basin have increased by unplanned and senseless, available water potential of basin is insufficient for these areas and unavailable ground water potential of 1.4 billion m3 has extracted. In the other word, for irrigation areas, usable water resources are not enough. To solve the problems related to water and sustainable water resources; excess water uses from the basin resources should be stopped and only consumable water potential must be used. In addition, use of waste water and drainage water, developing crop varieties resisted to the drought and salinity conditions, establishment of new irrigation techniques and use of irrigation technologies that are highly efficient are necessarily prerequisite.
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2010-06
Keywords
Keywords.
Conference or Workshop Item
PeerReviewed
Q Science (General)
-
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4585a45a4da42d7f26469ead5ccd6162.docx
1cf9a1b872fcd3860b4bf5597c3f2099
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7ad6c97323c1e2df3ed848642ce8d571.pdf
34f570808bafc40c99d635d3d5c1436f
PDF Text
Text
KÖŞE YAZARLARININ KALEMİNDEN ÇAĞDAŞ TÜRK BASINININ EVLİYA
ÇELEBİ ALGISI: CUMHURİYET VE MİLLİYET GAZETELERİ ÖRNEĞİ
Eminalp MALKOÇ
İstanbul Teknik Üniversitesi, Atatürk İlkeleri Ve İnkılâp Tarihi Bölümü, İstanbul / Türkiye
Anahtar Kelimeler: Basın, Cumhuriyet Gazetesi, Evliya Çelebi, Milliyet Gazetesi,
Seyahatname.
ÖZET
Tarihsel, coğrafi, etnik ve teknik açılardan başka kaynaklarda kolay karşılaşılamayan
bilgilerle dolu olan amatör seyyah Evliya Çelebi’nin eserinde pek çok insan, yer ve olaya
rastlanmaktadır. Evliya Çelebi, 17. yüzyıl tarihli Seyahatnamesi’nin renkliliğinin paralelinde
çizgi filmlerden belgesellere uzanacak düzeyde farklı projelere esin kaynağı olmuş ve günümüze
kadar etkisini sürdürmüştür. Evliya Çelebi ile Seyahatnamesi, Türk basınının da kullandığı
temalar arasında yer almış; hatta gazete köşelerinin ön planda tutulan fenomenlerinden biri
olmuştur. Cumhuriyet ve Milliyet gibi gazetelerin dünden bugüne uzanan panoramaları içinde
Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, M. Turhan Tan, Burhan Felek, Refii Cevat Ulunay, Melih Aşık,
Taha Akyol gibi birçok köşe yazarı tarafından gazete sütunlarına taşınmıştır. Köşe yazarlarının
başvuru kaynakları arasına giren Seyahatname, coğrafya, tarih, folklor ve birçok alan ya da
disiplinle ilişkili olarak değerlendirilmiştir. Evliya Çelebi ile eserinin geçtiği gazete pasajları,
Seyahatname’nin Türkiye’de basılması çalışmalarından, çok gezen siyasilerin meşhur seyyahla
özdeşleştirilmesine, turizme, spora, iktidarda bulunanlardan geçinmeyi alışkanlık haline
getirenlere, 20. yüzyıl sonlarında Balkanlarda yaşanan politik sorunlara ve aslında daha birçok
farklı konuya yayılacak şekilde geniş bir yelpaze oluşturmaktadır. Yazarların Evliya Çelebi ve
Seyahatname eksenli aktarım ya da yorumları, ünlü gezgin ile eserini, günümüz yaşantısına ve
değerlerine ulaşabilmek, bunlara tanı koyabilmek veya karşılaştırma yapabilmek açısından bir
çıkış noktası haline getirmektedir. Bu bağlamda Seyahatname’deki anlatı, nerden nereye
gelindiğini göstermek, son döneme yönelik olguları somutlaştırabilmek ve bir takım sonuçlar
çıkarabilmek için bir kriter haline dönüşmekte ya da dönüştürülmektedir. Böylece günümüze
yönelik algıyı etkilemektedir. Diğer yandan yayın organlarında ulaşılan bulgular, medyanın
Evliya Çelebi’yi nasıl algıladığını gösterirken aynı zamanda kamuoyunun algılama şekline
yönelik fikir vermektedir. Bu çalışma, Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi’nin iki gazetenin köşe
yazarları aracılığı ile basın düzlemine nasıl taşındığını ve ünlü gezginin modern Türk basını
üzerindeki etkisini örneklemek amaçlıdır.
�
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/010d01c9e024462c71e39bb6c6ef35d5.doc
314bef2ab49ae679fae1bcd842afbe80
https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/384ac0551ba1ca09ed1555d19c8fd302.pdf
6c5e6e681f5c04d8c585ad75f049dd72
PDF Text
Text
KÖġE YAZARLARININ KALEMĠNDEN ÇAĞDAġ TÜRK BASINININ EVLĠYA
ÇELEBĠ ALGISI
Cumhuriyet ve Milliyet Gazeteleri Örneği
Eminalp MALKOÇ1
Özet
Tarihsel, coğrafi, etnik ve teknik açılardan başka kaynaklarda kolay karşılaşılamayan
bilgilerle dolu olan amatör seyyah Evliya Çelebi‟nin eserinde pek çok insan, yer ve olaya
rastlanmaktadır. Evliya Çelebi, 17. yüzyıl tarihli Seyahatnamesi‟nin renkliliğinin paralelinde
çizgi filmlerden belgesellere uzanacak düzeyde farklı projelere esin kaynağı olmuş ve
günümüze kadar etkisini sürdürmüştür. Evliya Çelebi ile Seyahatnamesi, Türk basınının da
kullandığı temalar arasında yer almış; hatta gazete köşelerinin ön planda tutulan
fenomenlerinden biri olmuştur.
Cumhuriyet ve Milliyet gibi gazetelerin dünden bugüne uzanan panoramaları içinde
Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, M. Turhan Tan, Burhan Felek, Refii Cevat Ulunay, Melih
Aşık, Taha Akyol gibi birçok köşe yazarı tarafından gazete sütunlarına taşınmıştır. Köşe
yazarlarının başvuru kaynakları arasına giren Seyahatname, coğrafya, tarih, folklor ve birçok
alan ya da disiplinle ilişkili olarak değerlendirilmiştir. Evliya Çelebi ile eserinin geçtiği gazete
pasajları, Seyahatname‟nin Türkiye‟de basılması çalışmalarından, çok gezen siyasilerin
meşhur seyyahla özdeşleştirilmesine, turizme, spora, iktidarda bulunanlardan geçinmeyi
alışkanlık haline getirenlere, 20. yüzyıl sonlarında Balkanlarda yaşanan politik sorunlara ve
aslında daha birçok farklı konuya yayılacak şekilde geniş bir yelpaze oluşturmaktadır.
Yazarların Evliya Çelebi ve Seyahatname eksenli aktarım ya da yorumları, ünlü gezgin
ile eserini, günümüz yaşantısına ve değerlerine ulaşabilmek, bunlara tanı koyabilmek veya
karşılaştırma yapabilmek açısından bir çıkış noktası haline getirmektedir. Bu bağlamda
Seyahatname‟deki anlatı, nerden nereye gelindiğini göstermek, son döneme yönelik olguları
somutlaştırabilmek ve bir takım sonuçlar çıkarabilmek için bir kriter haline dönüşmekte ya da
dönüştürülmektedir. Böylece günümüze yönelik algıyı etkilemektedir. Diğer yandan yayın
organlarında ulaşılan bulgular, medyanın Evliya Çelebi‟yi nasıl algıladığını gösterirken aynı
zamanda kamuoyunun algılama şekline yönelik fikir vermektedir. Bu çalışma, Evliya Çelebi
1
İTÜ. Dr.; malkocem@itu.edu.tr
1
�ve Seyahatnamesi‟nin iki gazetenin köşe yazarları aracılığı ile basın düzlemine nasıl
taşındığını ve ünlü gezginin modern Türk basını üzerindeki etkisini örneklemek amaçlıdır.
Anahtar Kelimeler: Basın, Cumhuriyet Gazetesi, Evliya Çelebi, Milliyet Gazetesi,
Seyahatname.
Abstract
The work of amateur traveler Ewliya Chelebi, which is full of information that cannot
be historically, geographically, ethnically or technically encountered in other sources,
includes many people, places, and occasions. Being effective as of today with his travel book
(Seyahatname) dated 17th century, Ewliya Chelebi has been an inspiration for various
projects reaching to cartoons and documentaries. Ewliya Chelebi and his travel book have
been among the themes used by the Turkish media; in fact, it has been one of the phenomena
prioritized in the newspaper columns.
Within the panorama of newspapers like Cumhuriyet and Milliyet from past to today,
Ewliya Chelebi and his travel book have been reflected on the newspaper columns many
times by several columnists such as M. Turhan Tan, Burhan Felek, Refii Cevat Ulunay, Melih
Aşık, and Taha Akyol. Being among the reference guides of columnists, Seyahatname has
been analyzed in relation to geography, history, folklore, and many branches or disciplines.
Newspaper paragraphs including Ewliya Chelebi and his work form a broad fan that spreads
over the attempts of printing Seyahatname in Turkey; identification of globe-trotting
politicians with the famous traveler; tourism; sports; those who are used to leeching off
people with power; political problems in the Balkans at the end of the 20th century; and over
many more issues.
The narrations or comments of the authors about Ewliya Chelebi and his Seyahatname
make this famous traveler and his work a starting point in order to reach, diagnose or compare
and contrast today‟s standards and values. In this respect, the narration in Seyahatname has
transformed or has been transformed to a criterion for demonstrating the progress,
materializing recent concepts, and drawing some conclusions. Therefore, it affects today‟s
perception. On the other hand, data gathered from the media organs both show the media‟s
perception of Ewliya Chelebi and give an idea about how the society perceives him. This
study aims to exemplify how Ewliya Chelebi and his Seyahatname are reflected on the media
by means of the columnists of the two newspapers and the impact of the famous traveler on
modern Turkish media.
2
�Key Words: Cumhuriyet Newspaper, Ewliya Chelebi, Media, Milliyet Newspaper,
Seyahatname(Book of Travels)
GiriĢ
Evliya Çelebi, Cumhuriyet dönemi basınında üslubuyla çağına damgasını vurmuş bir
yazar, Osmanlı tarihi ile sosyolojisine kaynaklık eden Türk gezi edebiyatının en büyük
temsilcisi olarak tanımlanmıştı. Ünlü seyyah gezilerinde folklor, sanat, edebiyat ve mimari2
gibi çeşitli açılardan değerlendirilebilecek incelemeler yaptığından Seyahatnamesi, 17.
yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu‟nun gerçek yüzünü yansıtan bir tablo niteliğinde
görülecekti3(M.18 Şubat 1982:13;Türk Büyükleri, 1982:101).
Tarihsel, coğrafi, etnik ve teknik açılardan başka kaynaklarda kolay karşılaşılamayan
bilgilerle dolu olan Evliya Çelebi‟nin eserinde pek çok insan, yer ve olaya rastlanmaktadır4.
Seyahatnamesi‟nin renkliliğiyle farklı projelere esin kaynağı olan ve günümüze kadar etkisini
sürdüren Evliya Çelebi, Türk basınının da kullandığı temalar arasında yer almıştı. Gazete
yapraklarının ön plandaki fenomenleri arasına girmeyi başaran seyyah ve eseri, M. Turhan
Tan, Refii Cevat Ulunay, Burhan Felek, Melih Aşık, Taha Akyol gibi birçok yazar tarafından
günlük yazılara taşınmıştır.
Seyahatname, Cumhuriyet ve Milliyet gibi gazetelerin dünden bugüne uzanan
panoramaları içinde köşe yazarlarınca başvuru kaynağı olarak kullanılmış ve siyaset,
coğrafya, tarih, kültür gibi birçok alan ya da disiplinle ilişkili olarak değerlendirilmiştir.
Gazetelerin böyle pasajları, Seyahatname‟nin basılması çalışmalarından, çok gezen siyasilerin
seyyahla özdeşleştirilmesine, turizme, spora, iktidarda bulunanlardan geçinmeyi alışkanlık
haline getirenlere, 20. yüzyıl sonlarında Balkanlarda yaşanan politik sorunlara -ve daha birçok
konuya- yayılacak şekilde geniş bir yelpaze oluşturmaktadır.
2
Binaların ölçülerini adımlarıyla hesaplamıştı. Ancak bazı binaların ölçülerinin onun aktardıklarına uymaması
Seyahatname‟nin doğruluğu hakkında şüpheler doğuracaktı.
3
Cumhuriyet Bilim Teknik‟te bilgisizliğin karşısında olduğu, böyle insanlarla alay ettiği belirtilmişti(CBT, 7
Ekim 2011:11). Milliyet ise anlatacaklarının hoş karşılanmayacağını düşündüğünde Evliya Çelebi‟nin rüya
yöntemine başvurduğunu değerlendirmişti. Devrin eleştirisi niteliğindeki imparatorluğun gerileyiş sebepleriyle
bu rüyalarda karşılaşılmaktadır. Bazı basın organlarınca seyyaha “Osmanlı ülkesinin ilk Grotesk yazarı” gözüyle
bakılmıştı. Seyyah abartmaya dayanan üslubuyla Grotesk‟te olduğu gibi, değerleri gerçekteki boyutlarına göre
çizmişti. Yani Grotesk ressamları nasıl bir kralı çocuk boyunda tutup bir balıkçıyı dev gibi çizerek onlara
verdikleri değerleri anlatmaya çalışmışlarsa Evliya da zamanın ünlü kişilerini, eğer değersiz iseler abartma yolu
ile küçültmüş, oradaki sade birinin değeri varsa onu da yine aynı yolla gerçek çizgilerine oturtmuştu (M.18 Şubat
1982:13;Türk Büyükleri, 1982:101). Orhan Koloğlu, rüyalara kutsallık karıştırma eğilimine tarih kitaplarıyla
siyasal eylemlerde fazla rastlandığını ve bunların içinde en etkililerinin Hazreti Peygamber‟in de içinde
bulunduğu rüyalar olduğunu belirtmişti. Yazar bunların “Beni rüyada gören ancak beni görür, zira şeytan benim
şeklime giremez” içerikli hadise dayandığını, zafere, şifaya ve huzura delalet ettiklerine inanıldığını yazmıştı.
Evliya Çelebi‟nin 19 Ağustos 1630 gecesindeki rüyasına da yer vermişti (Koloğlu, 30 Ocak 2000:12).
4
Deri diken karıncalar anlatımıyla bile basına konu olmuştu(CBT, 12 Ocak 1991:1,12). Ayrıntı için Bkz.:(Önler,
2009:293-305).
3
�Yayın organlarında ulaşılan bulgular, bir yandan medyanın Evliya Çelebi‟yi nasıl
algıladığını gösterirken bir yandan da kitle iletişim araçları üzerinden ünlü seyyahın
kamuoyuna nasıl sunulduğu/algılatıldığı hakkında fikir vermektedir. Bu çalışma, Evliya
Çelebi ve Seyahatnamesi‟nin iki gazetenin köşe yazarları kanalıyla basın düzlemine nasıl
taşındığını ve ünlü gezginin modern Türk basını üzerindeki etkisini örneklemek amaçlıdır.
Refii Cevat’ta Seyahatname’nin Basılması Beklentisi
1980‟lerin başında Milliyet, “17’nci yüzyılın bu büyük belgesi, hala tozludur ve bütün
çizgileriyle gün ışığına çıkarılmamıştır” yaklaşımıyla Seyahatname üzerinde derinlemesine
bir çalışma yürütülmediğini vurgulamıştı(M.18 Şubat 1982:13;Türk Büyükleri, 1982:101)5.
Bu eleştiriyi karşılamamakla beraber Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, oldukça uzun süredir
basına konu olmaktadır.
Refii Cevat Ulunay, Evliya Çelebi ve Seyahatnamesini ön planda tutan ve gazete
sütunlarına yoğun yansıtan köşe yazarlarındandı (Ulunay, 21 Nisan 1960:3). Hatta kendisinin
1950‟li ve 1960‟lı yıllarda her fırsatta Evliya Çelebi referansını kullanarak köşe yazarları
arasında farklı bir yer kazandığı söylenebilir. Zaten kendisi de “Bizde her okumuş yazmış
adamın bazı candan dostları, muhibleri, vardır, bunlar kitap sevenlerin hususi raflarında
kemal-i azametle otururlar” dedikten sonra bu listenin başına Seyahatname‟yi oturtmuş ve
eseri “… Osmanlı İmparatorluğunun 4’üncü Murat, 4’üncü Mehmed devirlerinin hususi
hatıraları üzerine bina edilmiş tarihdir” ifadesiyle tanımlamıştı(Ulunay, 1 Mart 1967:2).
R.Cevat‟ın yazılarına kronolojik bir çerçeveyle yaklaşıldığında seyyah ve eseriyle
ilgili değerlendirmeleri, Seyahatname‟nin Türkiye‟de basımı hakkındaki söylemleriyle
başlatılabilir. Nitekim 1950‟lerin başlarında “…daha doğru dürüst bir Evliya Çelebi
seyahatnamesi basılmamıştır”6 diyerek “Bugün bir Evliya Çelebi seyahatnamesi edinmek için
hem etek dolusu para vermek, hem de sıra beklemek lazım” eleştirisini getirmişti(Ulunay, 7
Ekim 1953:2). Bir Amerikalı yayıncının Seyahatname‟yi basma arzusu gündeme geldiğinde
ise “Evliya Çelebi, eskiliğine rağmen üslubunun sadeliği, tasvirlerinin renkli ve canlı oluşu
itibariyle pek güzel bir eserdir. Fakat bir klasik? Asla… Anlaşılan bu zat bol resimli bir kitap
basmak istiyor. Eh… Evliya Çelebi, bu işe elverişlidir. Fakat bu eser resimlenecekse o devrin
gravürlerini hatırlatacak surette tasvirlendirilmeli” yaklaşımını savunmuştu. Ayrıca alay
edercesine böyle kitaplar arasında bir Türk klasiğinin bulunmasını Türk edebiyatı açısından
5
1982‟de MEB‟nin çıkardığı bir yönetmelikte Seyahatname‟nin öğrencilere okutulması istenmişti (M.28 Ocak
1982:12)
6
1975‟te Cumhuriyet, Evliya Çelebi‟nin bilimsel yayını olmadığından şikayetçiydi(C.3 Mayıs 1975:2).
4
�bir kazanç olarak değerlendirirken “...Evliya Çelebi Seyahatnamesi…bu edisyonda çıkınca
Türk edebiyatına gün doğdu demektir…Bunlar olmasa zavallı Türk edebiyatı fakr ü zaruret
içinde sönüp gidecekti” diyecekti(Ulunay, 21 Ağustos 1955:3).
1950‟lerin sonlarında R.Cevat, Evliya Çelebi‟nin “koca koca ciltler şeklinde intişar
eden” Seyahatnamesi‟nin “İkdam gazetesi sahibi, hocam Ahmet Cevdet merhum vasıtasıyle
basılmış, Necib Asım beyin7, Ahmet Mithat efendinin takrizleri, münazaraları ile tahlil edilmiş
ve nihayet kitabı yine bir baskı makinesinde” ilk kez bastıklarını anlatmıştı(Ulunay, 5 Ekim
1958:3)8. 1960‟da ise yine “Evliya Çelebi’nin eseri yeni harflerle basılarak genç neslin
istifadesine arzedilemiyor” diyordu(Ulunay, 21 Nisan 1960:3)9. 1963‟te Milliyet‟teki
köşesinde Server İskit‟in Evliya Çelebi hakkındaki seçmelerden oluşan kitabını tanıtmıştı.
Ona göre “Evliya Çelebi Seyahatnamesi, monoton yolculukta kıymetli bir yol arkadaşı
olur”du(Ulunay, 8 Şubat 1963:3).
1960‟ların sonlarında Seyahatname‟nin değerini “Milli irfanımıza, büyük tarihimize
mühim hizmetlerde bulunan eserlerden biri vardır ki, Türkiye’de onsuz kütüphane mevcud
değildir. Okunmasına doyulmayan bu eser, meşhur Evliya Çelebi Seyahatnamesi’dir. Bugün
tam bir takım belki 1000 liraya bulunmaz. O ölü benizli Maarif Klasikleri, şimdiye kadar gün
geçtikçe nadirleşen bu mühim eseri Türk klasiği olarak yeniden bastırmış olsa idi, bugün pek
çok kitab meraklıları bu mahrumiyetten kurtulmuş olurlar” sözleriyle belirleyecekti(Ulunay, 3
Nisan 1968:2). Seyahatname bulmanın güçlüğünün yanında “Maarif Vekaleti Klasik
Tercümeler diye yanlış kitaplara etek dolusu para sarfeder de bir Evliya Çelebi, bir Şeyh
Galip, bastırmaz” gibi sözleriyle eleştirilerini sıralamış ve gençlerin bu eserleri
okuyamadıklarından
“memleketin
tarihini”
öğrenemediklerini,
öğrenmelerinin
teşvik
10
edilmediğini ileri sürmüştü (Ulunay, 1 Mart 1967:2;24 Nisan 1968:2). Okurlarının
Milliyet‟in Seyahatnameyi basarak okuyuculara kazandırması önerisine ise MEB‟nin bu
sorumluluğu üstlenmesi gerektiği karşılığını verecekti(Ulunay, 16 Nisan 1968:2).
Yazarların Evliya Çelebi ve Seyahatname Yorumları
7
Necip Asım, tanıtımın başına “Bilmez efendi çok yaşayan, çok gezen bilir” yazmıştı.
1967‟de Seyahatname‟nin takımının 1000 lira olduğunu kendisinde ise 5 cildin bulunduğunu aktaran Ulunay,
“Ahmed Cevdet, Evliya Çelebi’nin yazma nüshasını tab ettirdi, neşretti, bugün memlekete tarih bakımından,
harikulade eser kazandırdı” diyecekti(Ulunay, 1 Mart 1967:2). Ahmed Cevdet‟in Seyahatname‟yi bastırması
Cumhuriyet‟te 1931 ve 1935 yıllarında konu edilmişti(C.30 Ocak 1931:2;29 Mayıs 1935.7). Seyahatname‟nin
1896‟dan itibaren basılması hakkında Bkz.:(Albayrak, 2011:14-37).
9
1979 yazında Cumhuriyet, Kültür Bakanlığı‟nın Orhan Şaik Gökyay‟ın katkılarıyla eseri basacağını haber
yapmıştı(C.21 Temmuz 1979:8).
10
Böyle düşüncelerini 1953 ve 1956‟da tekrarlayacaktı (Ulunay, 7 Ekim 1953:2;1 Şubat 1956:3).
8
5
�Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, Cumhuriyet ve Milliyet gibi yayın organlarının köşe
yazarlarınca
çeşitli
şekillerde
tanımlanmışlardı/yorumlanmışlardı.
Ünlü
seyyahın
dönemindeki Türkiye için “dasitanî ve kahraman” kelimelerinden başka bir özellik bulmanın
zor olduğunu ileri süren Ahmet Hamdi Tanpınar, resmi vakanüvislerin sayfalarını dolduran
vezir katli, vali ve ocak isyanları gibi siyasi gelişmelerin yanında “bütün cemiyet hayatına
hükmeden idealile, içinde bulunduğu imkansızlığı yenmek için” mücadele eden asil bir “XVII
nci asır daha vardır” dedikten sonra Evliya‟yı Erzurum‟dan Üsküp‟e, buraların
meyvelerinden kitabelerine, kadınlarının güzelliğinden tezgahlardaki işçilerine kadar bu
yüzyılı günümüze aktaran bir yazar olarak değerlendirmişti11(Tanpınar, 27 Haziran 1942:2).
Evliya hakkında en ilginç yorumların altında R.Cevat‟ın imzası bulunmaktadır.
R.Cevat, görevlerini başarıyla tamamladığını belirttiği seyyahın özelliklerini sıralamış
(Ulunay, 21 Nisan 1960:3;8 Şubat 1963:3) ve “püblisist” olduğunu söylemişti12. R.Cevat,
meslektaşı olarak gördüğü Evliya Çelebi‟yi “… Türkiye’nin yetiştirdiği en büyük gazetecidir.
Ne yazık ki, onun Gazeteciler Cemiyetinde temsili olsun bir heykeli yoktur” ifadeleriyle
tanımlamış, bir resim ya da kitabesinin Gazeteciler Cemiyeti‟nde bulunmamasını eleştirmişti.
Ulunay‟a göre Evliya, bazen mübalağa yapmışsa da bunlar o zamanın röportajlarıydı.
Üstelik eserindeki olaylara farkında olmadan gazetecilik çerçevesinden bakmıştı. Görüşünü şu
cümlelerle aktarmıştı:“Evliya Çelebinin gördüğü memleketler, şehirler ve kasabalar hakkında
verdiği malumatın bugün için kıymeti yoktur, asıl ehemmiyeti olan kısım, rastladığı hadiseler,
yani -gazeteci tabiri ile- yaptığı (Röportaj)lardır. Mesela, Dördüncü Murat gibi darblı bir
padişaha intisabı, Melek Ahmet paşanın şahsiyeti hakkında verdiği malumat, sadrazamların
hüviyetleri, Celali isyanları, çomar bölükbaşılar, cehennem bölükbaşılar, sarıcalar,
sekbanlar…Köprülü Mehmet paşanın icraatından çekinen Kaya Sultanın, Evliya vasıtasiyle
zevcine gönderdiği gizli nameler, İbşir Mustafa paşanın Üsküdar vakası…Neler yoktur ki!
Bütün bunlar, tarihimizin tamamlayıcı malumatıdır”. R.Cevat “…baştanbaşa tarihi, siyasi,
askeri, içtimaî, coğrafi malumat ile dolu olan” ünlü seyyahın eserinin “…bizlere bıraktığı
ciltler Seyyahatname değil, onun yaşadığı devirde temas eylediği şahsiyetlerin hüviyetinden o
devirlerin mühim vak’alarından bahseden bir siyasetname” olduğunu savunmuştu. Ona göre
11
Tanpınar şunları yazmıştı: “İşte Evliya Çelebi’de şimdi bizi en ziyade saran ve şaşırtan taraf, etrafındaki
herşeye kendi ruhunun büyüklüğünü geçirtmesini bilen, tarlasının ve oturduğu kasabanın emniyetini ihlal eden
haydudları bile bir efsane kahramanı yapan bu dasitani halk ruhunu bize olduğu gibi vermesi ve geniş
imparatorluğu yer yer kasaba kasaba onun aydınlığında tanıtmasıdır”. Makalenin yayınlandığı eserler:Ahmed
Hamdi Tanpınar (1992), Edebiyat Üzerine Makaleler, (Yay. Zeynep Kerman), İstanbul, Dergah Yayınları
(s.169-173); Doğumunun 400. Yılında Evliyâ Çelebi (2011), (Editörler:N.Tezcan-S.Tezcan,) Ankara, TC Kültür
Bakanlığı Yayınları (s.612-616).
12
Püblisist, edebiyattan, hattatlıktan, spordan, müzikten anlayan; “her taşın altından kalkacak umumi malumat
sahibi” anlamında kullanılmıştı.
6
�seyyahtan çok “vak’a nüvis” olan Evliya Çelebi‟yi olayların tasviri ve yazdığı maceralar
okutuyordu. Gazetecilikle uyuşmayan yönünü ise “Onun gazetecilikle uzlaşmayan tek tarafı
istifadesini biraz fazla düşünmüş olmasıdır” ifadesiyle vurgulayacaktı13(Ulunay, 5 Ekim
1958:3;8 Şubat 1963:3).
Seyahatname‟deki aktarımların doğruluğu ya da doğruluk derecesi hakkında da
R.Cevat‟ın birkaç sözü vardı. Yazar, 1953 sonbaharında Evliya Çelebi aşığı olarak
tanımladığı Cumhuriyet yazarlarından Fahri Celal‟in Ekim başlarındaki yazısına atıfta
bulunmuştu. R.Cevat kendisinin çok sık kullandığı Sadi‟nin “Cihan dîde bisyâr gûyed dürûğCihan görmüş olan çok yalan söyler” sözünden seyyahı aklamak için F.Celal‟in “İspanya
sefirinin hareket boruları ile alessabah yollara düştüğünü söylemesi güç söylenir bir
yalandır” yazdığını aktarmıştı. Evliya‟nın bazen kolay yalan söylediğini ancak bunların
yazdıklarının tuzu biberi olduğunu ileri süren R.Cevat, F.Celal‟in “Evliya Çelebiyi Avrupa
salonlarında yaşamış buluvermek yarınki Üniversitemizde teşkil edilecek Evliya Çelebi
Enstitüsünün belli başlı keşfi olur inşallah” sözünden yola çıkarak, ünlü gezgini
tanımadığımız [hatta tanıtamadığımız] argümanı üzerinden kendimizi tanımadığımızı ileri
sürecekti (Celal:4 Ekim 1953:3;Ulunay, 7 Ekim 1953:2).
R.Cevat, Evliya‟nın bazı inanılmayacak gelişmeleri aktardığını hatırlatırken İran şairi
Sadi‟nin meşhur sözünden hareketle bazı olayların anlatımını “hem vallahi, hem billahi!” diye
yeminle bitirdiğini vurgulamıştı(Ulunay, 5 Ekim 1958:3;21 Nisan 1960:3). 1956‟daki bir
yazısında da seyyahın anlattıklarını perçinlemek için yemin etme ihtiyacı duyduğunu
aktarmıştı(Ulunay, 1 Şubat 1956:3).
Yorumlarını sürdüren R.Cevat, 1960‟da biraz Evliya Çelebici bir tavırla “…Evliya
Çelebi’yi[nin] yalancılıkla itham etmesi[edilmesi] doğru değildir, fakat hadiselerle geçen
seyahatnamesine biraz hayali tuz biber baharat ilave ederek lezzetini arttırmak istemişse
buna yalancılık diyemeyiz…Evliya Çelebi bu eseriyle yalnız gezdiği gördüğü memleketleri
değil, yaşadığı devrin tarihini de yazmıştır. Evliya Çelebinin asıl kıymeti de budur…Ciltler
dolduran bu yazılarda biraz mübalağa olursa buna:‘Yalancılık’ denilemez” yaklaşımını
savunmuştu(Ulunay, 21 Nisan 1960:3). Nitekim İstanbul‟un kışları hakkındaki bir yazısına
seyyahtan bir kış yalanı ekleyecekti14(Ulunay, 20 Ocak 1963:3). Daha sonra Silahtar Kara
13
R.Cevat seyyahın hediyelerle zenginleştiğini söylemiş ve “…Fakat Evliya Çelebi Seyahatnamesi bence tatlı
mübalağaları, zararsız yalanları ile sanatlı röportajlardır…Ola Ola Melek Ahmet Paşa gibi cahil, ahmak bir
vezire dalkavuk olabilmiş ve o zamanda kimse onun inceliğini anlayamamış” değerlendirmesini yapmıştı.
Seyyah IV. Murat‟ın damadı Melek Ahmet Paşa ile akrabaydı ve hayatının bir kısmını onun yanında
geçirmişti(Ulunay, 21 Nisan 1960;6 Ağustos 1958:3).
14
Kış yalanından önce 1957‟de bahsetmişti(Ulunay, 8 Aralık 1957:3). Hasan Pulur‟un 2003 Nisanındaki
yazısında da geçmektedir. Bkz:Pulur, H.(2000), “Yağdanlıklar sırada bekliyor”, Milliyet, 10 Nisan 2000, s.3.
7
�Murtaza Paşa Sivas valisi iken Karaova köyünde bir kadının fil yavrusu doğurduğunu anlatan
seyyahın “hem vallahi hem billahi” diye yemin etmediğine işaret etmişti15(Ulunay, 15
Ağustos 1965:2).
R.Cevat, “Bir Başka Alem”16 adlı dizisinde de seyyahtan alıntı yapmış hikayeler
anlatmıştı(Ulunay, 6 Ocak 1959:4). Zaten genelde olduğu gibi 1960‟larda da her fırsatta
Evliya Çelebi referansını kullanmış görünmektedir. Nitekim 1966 baharında, Edirne Müze
Müdürü Sabahattin Türkoğlu‟nu Pehlivan Tekkesi hakkında Seyahatname üzerinden
bilgilendirdiğini yazmıştı17(Ulunay, 10 Mart 1966:2). R.Cevat, seyyahı referans olarak
kullananları eleştirmekten geri kalmamıştı. 1960‟ların sonlarındaki seyyahla ilişkili bir radyo
programını eleştirmiş ve konu hakkında konuşanların yetersizliklerinin altını çizmişti(Ulunay,
1 Mart 1967:2). Yine o yıllarda “Radyoda bile onun tarihe temas eden sergüzeştleri bir
senaryo şeklinde veriliyor” diyecekti(Ulunay, 3 Nisan 1968:2).
Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi‟nin farklı yönleriyle gazete sütunlarına taşınmasında
Burhan Felek‟in de payı bulunmaktadır. Felek, 1970‟lerin ortalarında seyyahın hem genel
hem de gazetelerdeki konumunu “…tarihi hadiseleri yazmakla vazifeli resmi, ‘Vak’a
Nüvis’ler yani ‘Olanları Yazar’lar yıla, düne ait muamelat ve hadiseleri; mesela harp, sefer,
isyan, yangın gibi şeyleri yazmıştır da halkın nasıl geçinip neler yaptığını asla kaleme
almamıştır. Bunu biraz Evliya Çelebi’de buluruz”18 yaklaşımıyla gerekçelendirmişti(Felek, 20
15
Bu konu Seyahatname üçüncü kitapta geçmektedir (Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 1,
2013:3/165-166). Cumhuriyet‟te ise 1936 ve 2001‟de yazılmıştı(Tan, 11 Eylül 1936:5;Erinç, 26 Mayıs 2001:7).
16
Bir Başka Alem‟in kitap olarak Ak Yayınevi/İstanbul 1964 ve Arba Yayınevi/İstanbul 1995 baskıları
bulunmaktadır.
17
“…Edirne’deki pehlivan tekkesi Fatih tarafından kurulmuş…Mesela…Tarihte kaydı yoktu ama, Fatih de cihan
pehlivanı idi, dünyayı yenmişti… Mesela Evliya Çelebi diyor ki:“Tekkenin zemini yağdan o hale gelmiş ki, orada
yürümesini bilmeyenler ayaklarını basar basmaz tepe aşağı giderler. Her gün en aşağı 80 çift pehlivan selevat
getirerek güreşirler”(Ulunay, 10 Mart 1966:2). Ulunay, 1966 yazında güreşleri seyretmeye gittiğinde köşesinde
yine Evliya Çelebi‟den alıntı yapacaktı. Seyyahın Defterzade Mehmet Paşa‟nın çadırında bütün paşaların
huzurunda Baki Paşa ile Seydi Ahmet Paşa‟nın güreşlerini anlatışını ve diğer paşalar hakkında verdiği bilgileri
aktarmıştı(Ulunay, 23 Haziran 1966:3). Bu güreş sahnesini 1954 ile 1968 yılı Haziran aylarında da gündeme
getirmişti(Ulunay, 1 Haziran 1954:2; Ulunay, 8 Haziran 1968:2). Pehlivan Tekkesi gazetelere yansıdığında
Seyahatname kaynak olarak basının gündemine gelmektedir. Dolayısıyla Kırkpınar güreşleri nedeniyle seyyahın
adı başka yazılarda da geçecekti(Benekay-Ercan, 6 Haziran 1969:8;Menemencioğlu, 4 Haziran 1982:16).
Pehlivan Tekkesi, “Tekye-i Küşte-gîran ya‘ni Güreşçiyân” başlığı ile Seyahatname‟de geçmektedir(Evliya
Çelebi Seyahatnamesi 3, 1999:252-253).
18
R.Cevat, Burhan Felek‟i doğrular bir örnek sunmaktadır. 1968‟de bir esnaf bayramı düzenlenmesi dolayısıyla
yazdığı makalesinde Seyahatname referansına başvurmuş ve İstanbul esnafının resmi geçitleri hakkındaki
bilgileri hatırlatmıştı(Ulunay, 3 Nisan 1968:2). İstanbul esnafının geçit resmi, Rüştü Şardağ tarafından da
değerlendirilmişti. 1990‟ların ortalarındaki siyasi-dış politik konjonktürü yorumlarken fazla karamsarlığa gerek
olmadığını ileri sürerek şunları yazmıştı: “4.Murad, Bağdad fethine çıkarken eşrafın her türünü geçit resminde
görmek ister…‘Bu geçide ise yankesiciler, hırsızlar, Osmanlı tarihinin en büyük celladı Kara Ali de giriyor’.
Kara Ali’yi şöyle tanımlıyor Evliya Çelebi:‘Bazularını sıvamış, kılıcını kemerine bağlamış, işkence edici,
boğarak öldürücü aletlerini, kemerbendliğine asmıştı. İşkence aleti olan kelpedan (kerpeten), burgu, çivi, yaka
yırtacak ve deri yüzecek tentıraş puladkası, türlü türlü zehirli aletler el ve ayak kırmaya özgü baltaları iki yanına
takıştırmış…’ Evliya Çelebi şöyle bağlar:‘Neüzübillah! (Allaha sığınırım) hiçbirinin yüzünde nur kalmamış
adamlar! Pezevenkler, büyücüler, ölü yıkayıcılar, kör, çıplak, sağır, ayaksız sürünen dilenciler de var.’ Yani
8
�Temmuz 1975:14). Üstelik 1972 sonlarında R.Cevat‟a benzer bir yaklaşımla “Meşhur seyyah
ve röportajcı Evliya Çelebi” tanımlamasını yapacaktı. Burada seyyahın tutkunu olduğunu
belirtirken Ercümend Ekrem tarafından da mizah dünyasına Yeni Evliya Çelebi (Evliya-yı
Cedit) tiplemesinin kazandırıldığını hatırlatacaktı(Felek, 27 Aralık 1972:2). Hatta Ercümend
Ekrem‟in seyyahı taklit ederek yazılar yazdığını söyleyecekti(Felek, 3 Haziran 1977:2).
İskender Pala, B.Felek‟in sözlerine yakın bir yaklaşımla seyyahın eserini “Ansiklopedi desem
değil… Tarih desem değil… Anı desem değil… Gezi tomarları desem değil… Hepsini birden
ifadelendirecek bir sözcük bulunduğunda işte o Seyahatname olacaktır” şeklinde
tanımlamıştı(MKS, 06 Mart 2003:4). Feyza Hepçilingirler ise seyyah için Ş.Haluk Akalın‟dan
“…hem bir tarihçi, hem bir dilbilimci, hem sanatçı, hem şikemperest(gurme)… hem bir halk
bilimcidir” tanımını aktarmıştı(CKE, 15 Eylül 2011:27).
Evliya hakkında farklı bir yorumu Hasan Pulur yapmaktadır. “Yağdanlıklar sırada
bekliyor” başlıklı yazısında Türkiye‟de iktidarda bulunanlardan geçinmeyi alışkanlık haline
getirenleri eleştiren Pulur, yazısını seyyahın anlattıkları üzerinden somutlaştırmıştı19. Orhan
Erinç‟in “Şu Bizim Enayi Defteri” kitabından hareketle Evliya Çelebi‟nin de bir ara Melek
Ahmet Paşa‟nın yanına kapılandığını yazan Pulur “Ol zaman bildim ki cemi (bütün) vüzera
(vezirler) ve erbabı devlet (devletin ileri gelenleri) huzurunda müdane (yalakalık) ve hoşamed kelam (hoşa gidici sözler) lazım imiş” cümlelerini aktararak savunduğu görüşe açıklık
getirmeye çalışmıştı(Pulur, 10 Nisan 2000:3).
Tarih, Seyyah ve Yazarlar Üçgeni
Gazetelerdeki Osmanlı odaklı tarihsel yazılarda Evliya Çelebi ile Seyahatnamesi‟ne
sık sık rastlanmaktadır. Bunlar, İsmail Hami Danişmend‟in “Arap ve Türk efsanelerine göre
eski
İstanbul
seferleri”
başlıklı
makalesinde
olduğu
gibi
referans
niteliğindeydiler(Danişmend, 3 Ekim 1952:2). Reşad Ekrem Koçu da 1950‟lerin ortalarında
bizim, eli tabancalılarımız bu kadar korkunç değil elbet!.. ” (Şardağ, 28 Temmuz 1994:18). Seyahatname‟nin bu
bayrama yönelik tasvirleri başka yazılarda da geçmişti (Tan, 21 Haziran 1936:5;Alpman, 15 Eylül 1996:1).
Esnaf Alayı hakkında Bkz.:(Dağlı, 2009:91-108).
19
Hasan Pulur‟un aktarımı: “Bir sohbet sırasında, İmam Yahya Efendi, Revan seferinde olan Murtaza Paşa’ya
yardım etmek için Erzurum’dan Tabanıyassı Mehmet Paşa ile yola çıktıklarını, yolda tipiye yakalandıklarını iki
bin altın bulunan kemeri, gökteki bir bulutu işaretleyerek gömdüklerini anlatır, daha doğrusu atar, sallar!
Aradan altı ay geçer, karlar erir, aynı yere, aynı bulutun altına gelirler, toprağı kazarlar, içi altın dolu kemeri
bulurlar! Bu palavrayı Murtaza Paşa onaylayınca, Evliya Çelebi dayanamaz; hele o Murtaza Paşa, Revan
seferine bile, katılmadığı halde… Evliya Çelebi, ‘Be hey cahiller!’ dercesine onlara çıkışır:‘Bütün mavi bulutlar
gökyüzünde hareket halinde, dönüp dolaşmak için yaratılmışlardır. Hiç öyle yerinde duran bulut olur mu?’
Dalkavuklar, yağdanlıklar, yalakalar hemen kılıfı uydururlar:‘Öyle bir kış oldu ki, bulutlar dondu’ Murtaza
Paşa da Evliya Çelebi'yi haşlar:‘Sen Kutup yıldızını bilmez misin? Niye öyle yerinde durur? Çünkü kuzeyde
olduğundan, o da donup kalmıştır!’ Evliya Çelebi bakar ki pabuç pahalı, o da bir palavra atar, Azak Kalesi'nden
bakınca, güneşin yedi yerden doğup battığını, ballandıra ballandıra anlatır, başta Paşa herkes bu yalanı
doğrular.”
9
�“Ecdadımızın Balkanlar, Yunan, Macaristan, Dalmaçya ve Polonya fütuhatının öncüsü
akıncılar olmuştur” diyerek, akıncıların tasvirini yaparken seyyaha başvurmuştu20(Koçu, 30
Aralık 1954:2-3). Burhan Felek, İstanbul‟un fethedilmesi hakkındaki yazısında Evliya‟nın
aktarımlarından hareket etmiş ve kuşatma sayısı gibi detaylarda Seyahatname‟den
yararlanmıştı(Felek, 3 Haziran 1977:2). Diğer yandan Dördüncü Uluslararası Yemek
Kongresi‟nde konuşma yapan TDK Başkanı Hasan Eren‟in Seyahatname‟yi referans alarak
boza hakkında anlattıklarının Melih Aşık‟ın köşesine yansıması, basının seyyahın eserine ne
kadar geniş bir yelpaze içinde yaklaştığını gösteriyordu(Aşık, 5 Eylül 1992:11).
1980‟lerin sonlarında Kaya Erginer‟in kaleme aldığı “Bilmediğimiz Nasreddin Hoca”
başlıklı yazıda da Evliya Çelebi‟nin araştırmalardaki can alıcı noktalara etkisi görülmektedir.
Yazıda Fuat Köprülü‟nün Nasreddin Hoca hakkındaki araştırmaları değerlendirilmişti.
Gerçekte Ahmedi ile Timur arasında geçen bir diyaloğun Evliya Çelebi‟yle değişerek
Nasreddin Hoca ile Timur arasında yaşanmış bir hale dönüştüğü vurgulanmıştı. Ayrıca
İbrahim Hakkı Konyalı‟nın Nasreddin Hoca‟nın türbesinde Evliya Çelebi‟nin izlerini ararken
14. yüzyıl sonlarına ait bir veriye ulaştığının altı çizilmişti(Erginer, 16 Nisan 1989:13).
Milliyet‟te Nasrettin Hoca‟yla ilgili bir başka çalışma, 1954‟te Hüsniye Balkanlı tarafından
yayınlanmıştı. Balkanlı,
Hoca‟dan Evliya‟nın
nasıl
bahsettiğini
anlatmıştı. Çeşitli
araştırmalarda seyyahın kaynak kullanıldığını belirten Balkanlı, bazı araştırmacıların meşhur
seyyahın Nasrettin Hoca‟yla ilgili anlatımlarına eleştirel yaklaştıklarını yazmış hatta biraz da
bu eleştirileri eleştirmişti(Balkanlı, 12 Mayıs 1954:2).
Seyahatname’nin Bölgesel ve Mekansal Yansımaları
Çoğunlukla Evliya Çelebi, gezdiği yerlerle mekanlar hakkında anlattıklarıyla
gazetelerin sütunlarına taşınmıştı. Dolayısıyla basının coğrafya, turizm, mimari ve şehircilikle
ilişkilendirilebilecek yazılarında kullanılan veri ya da referanslar arasında Seyahatname‟yle
sık karşılaşılmaktadır. Nitekim Reşad Ekrem Koçu gazete eklerinden birinde Lüleburgaz
Kervansarayı‟nı anlatırken seyyahı izlemişti(Koçu, 12 Ocak 1955:2). Ayrıca 1955 başlarında
Milliyet‟teki “Günün Işığında Tarih” adlı köşesinde Topkapı Sarayı‟nı tanıttığı “Topkapı
Sarayında Kırk Gün” başlıklı yazı dizisinin dokuzuncu bölümünün bir kısmını Evliya
Çelebi‟den anlatmıştı(Koçu, 12 Şubat 1955:5).
20
“Mehametli ve şeci askerlerdir.. Başlarına samur ve kaplan postundan kalpak ve taç koyup arkalarında bebr,
kurt, ayı postları var…Koltukları altlarından karakuş kanatları bağlıdır, ellerinde kurt derisi sarılı olup
nicesinin alût ve silâh levazımı kendisini garip ve acîb şekle koyar. Korkunç ve düşmana belâyı âsümâni misal
bir askeri zafer peykedir”.
10
�N.Sırrı Örik‟in Kayseri, Kırşehir ile Kastamonu gezilerini anlattığı kitabını, 1950‟lerin
ortalarında turizmle ilişkilendirerek köşesine taşıyan R.Cevat, bölgelerin “hususiyetlerini,
fıkralarını, efsanelerini tatlı dille, tatlı kalemle” anlatmayı savunmuş ve “geçmiş asırların en
usta bir röportaj muharriri…hadiseleri okutmasını bilmekle tarif edersek bugünkü
gazeteciliğin piri ve üstadıdır” sözleriyle Evliya‟yı övmüştü. Onun şöhretini bu tarz yazılarla
bulduğunu ileri sürmüştü(Ulunay,1 Şubat 1956:3). R.Cevat, Necmi Onur‟un Doğu Anadolu
ve sorunlarına yönelik Milliyet‟te yayınladığı birkaç günlük araştırma dizisi nedeniyle kaleme
aldığı yazısında yine Evliya‟ya atıfta bulunmuş ve “Türkiyenin en büyük röportaj
muharririnin seyahatnamesini karıştırıyorum…Evliya Çelebinin yazdıkları da aşağı yukarı
Necmi Onur’un röportajından farklı değil” yorumunu yapmıştı(Ulunay, 4 Ağustos 1962:3).
R.Cevat, kaleme aldığı gezi yazılarında da Seyahatname‟den alıntılara başvurmuştu.
Hatta Çengelköy‟ü anlattığı yazısında seyyah üzerinden bir kurgu denemişti(Ulunay, 12
Mayıs 1954:2). 1963 Eylülünde müzik ve folklorla ilgili yazısının sonlarında “Çorum’un
(Karakız)ı, ne kadar meşhur ise, Yozgat’ın (Çakır kızı) da öyle imiş. Bu havaliye Evliya
Çelebi’nin (Medinet-ül-uşşak:Âşıklar beldesi) demesi yerindedir” diyecekti(Ulunay, 16 Eylül
1963:3). Burhan Felek ise turizm konulu bir yazısında Evliya Çelebi‟nin gezgin olmasına
neden olan meşhur rüyayı argüman olarak kullanacaktı(Felek, 29 Aralık 1975:2).
Salah
Birsel
“İstanbul’un
Gizli
Tarihi”
dizisinde
Kağıthane‟yi
anlatırken
Seyahatname‟ye başvurmuştu. Seyyahın “Bütün çamaşır yıkayanlar gömlek ve sarıklarını
buradaki derede yıkar…Nice bin dilberler, soyulmuş pembe badem gibi nazlı bedenlerini
mavi ibrişim futalara sarıp, balıklar gibi suya dalarlar. Saz ve sözün hesabı yok” gibi
ifadeleriyle Kağıthane‟yi anlatmıştı21(Birsel, 5 Ocak 1983:7).
1980‟lerin başlarında Teoman Erel, Ankara‟nın hava kirliliği sorunuyla ilgili, tarihsel
verilerle süslenmiş yazısında, ismini belirtmediği bir meslektaşı üzerinden Evliya‟nın
“Ankara güzel şehirdir ama iki vadi ortasındadır. Burada büyük şehir olmaz” sözünü
aktarmış; bu sözün seyyaha ait olup olmadığının belirlenmesinin soruna tarihsel derinlik
kazandıracağını ileri sürmüştü(Erel, 15 Ocak 1982:8,12). Halit Çapın ise İstanbul‟un
yazlıkçılarıyla ilgili dizisinde Küçükçekmece‟yi anlatan Evliya‟dan yararlanmış, kendi
değerlendirmelerini de biçim ve üslup açısından seyyaha benzetmişti. Eleştiri/taşlama
içeriğindeki
yazıda
Seyahatname‟deki
aktarımlar
1980‟lere
uyarlanarak
dönemin
Küçükçekmece‟siyle adeta alay edilmişti(Çapın, 29 Temmuz 1982:3). Ancak farklı
örneklerden birini Haldun Taner vermişti. 1983 Ekimindeki “Müzikle Terapi” başlıklı
21
Cumhuriyet‟te seyyahın Kağıthane alemleri hakkında yazdıkları 1968‟de yayınlanmıştı(C.12 Kasım 1968:6).
11
�yazısıyla Seyahatname‟deki Edirne Darüşşifası ile ilgili anlatılanları gazete sütunlarına
taşımıştı22(Taner, 9 Ekim 1983:2).
Zeynep Oral‟ın “Karadeniz’in Doğusu” başlıklı yazı dizisinde Trabzon‟un adının
kaynağı hakkındaki referanslar arasında Seyahatname23 geçmişti(Oral, 11 Mart 1989:11).
1990‟ların başlarında Jak Deleon, Hasköy hakkındaki dizisinde seyyahın tasvirlerinden yola
çıkmıştı(Deleon, 2 Nisan 1991:15;3 Nisan 1991:15). Beyazıt Meydanı‟nın geçmişi gazete
satırlarına yansıdığında Seyahatname yine kaçınılmaz kaynaklardan biri oluyordu(Gönültaş, 3
Ocak 1991:11). Fikret Otyam, seyyahın Tokat hakkındaki “Halkı zevk ehlidir. Gariplerle
dostturlar, hile bilmezler” ifadeleriyle seyyahın bölge-halk tanıtımlarının başka bir örneğini
sunmuştu(Otyam, 18 Ağustos 2000:1,4). Can Dündar, Malatya‟yı anlattığı yazısında
Seyahatname‟ye dayanarak “Evliya Çelebi 17. yüzyılda Malatya’nın erkeği ile kayısısını
övmüştü:…7 tür kayısısı olur ki, her biri 40-50 dirhem gelir’” derken şehirde 350 yıl içinde
fazla bir şeyin değişmediği görüşündeydi(Dündar, 31 Ağustos 2003:17).
Evliya Çelebi‟nin Süleymaniye Camii‟nin küçük minarelerinden sağdakini “Cevahir
Minaresi” diye adlandırdığı gazetelere yansımıştı. Seyyah, adlandırma gerekçesini
Kanuni‟nin, İran Şahı‟nın gönderdiği mücevherlerden en büyüğünü minarenin taşları arasında
kullanmasına bağlamıştı(Aytul, 8 Şubat 1976:16). Seyahatname, Mostar Köprüsü hakkında
günümüze önemli bilgiler taşıdığından24 köprüyle ilgili basın haberlerinde/analizlerinde
seyyaha atıfta bulunulmuş25; hatta adeta böyle bir zorunluluk ortaya çıkmıştı. 1993‟te Melih
Cevdet Anday, bu köprüyü gördüğünde çok etkilendiğini; ayrıca Evliya‟nın köprüyü Mimar
Sinan‟ın yaptığını yazsa da bunun yanlış olduğunu anlatmıştı(Anday, 29 Ekim 1993:2).
Evliya, gazetelerde yayınlanan turizm amaçlı yurtdışı yazılarının ya da gezi notlarının da
referanslardandı. Nitekim Seyahatname‟yi turizm açısından değerlendirmeye çalışan Durukal,
Yakovalı Hasan Camii hakkında seyyahın tasvirlerini kullanmıştı(Durukal, 29 Mart 1974:8;11
Ekim 1975:8). Orhan Duru, “Tuna’dan bu yana…” adlı yazı dizisinde özellikle Viyana‟yı
22
“…Merhum ve mağfur Bayezid Veli Hazretleri vakıfnamesinde, hastalara deva, dertlilere şifa, divanelerin
ruhuna gıda ve def’i sevda olmak üzere, on adet hanende ve sazende gulam tahsis etmiştir ki, üçü hanende, bir
neyzen, biri kemani, biri musikarı, biri santuri, biri çengi, biri çeng santuri, biri udi olup haftada üç kere gelerek
hastalara, delilere musiki faslı verirler. Bi-emr-i Hayy-i Kadir, nicesi avaz-ı sazdan hoş hal olurlar. Cümle saz
ve makamlarda ruha gıda vardır”.
23
“Evliya Çelebi’ye göre, kentin kurucusu ‘zevk ehli neşeli bir kadın’ olduğundan adına neşeli kadın anlamında
‘Tarab-zen’ ya da havası ve suyu hoş olduğundan ‘Tarab-ı efzun’ dendiğini söylüyor. Yine Evliya Çelebi’ye göre
Fatih Sultan Mehmet, burayı aldığında sikke bastırıyor ya, sikke değiştiren anlamında ‘Tuğra Bozan’ deniliyor
ve ‘Tuğra Bozan’ zamanla Trabzon’a dönüşüyor”.
24
Seyahatname‟nin farklı bölümlerinde köprüden bahsedilse de detaylar 6. Kitap‟ta geçmektedir(Evliya Çelebi
Seyahatnamesi 3, 1999:109,237,259;Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 5/2, 2010:746;Günümüz
Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 6/2, 2010:626-629).
25
Evliya, Mimar Sinan hakkında yazdıkları nedeniyle de basının gündemine girmişti. 1930‟lu yıllarda Mimar
Kemalettin, seyyahın Selanik‟teki Beyazkule‟yi Sinan‟ın yaptığını yazdığını aktarmıştı(Mimar Kemalettin, 31
Mart 1932:3).
12
�anlatırken seyyahın sözlerinden yola çıkarak karşılaştırmalar yapmıştı(Duru, 30 Eylül
1983:11).
Seyahatname Penceresinden Balkanlara BakıĢ
Basın düzleminde Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, hem Balkan coğrafyasının genel
yapısı hem de Osmanlı-Balkanlar ilişkisi için yararlanılan kaynaklar arasında yer almış ve bu
niteliğini korumuştur. Zaten üç asır kendisinden bahsettirebilen Evliya Çelebi‟yi göz önüne
almadan Balkanları yorumlamanın ve anlamanın zor olacağı aşikardır26. Balkanlıların bunu
kavradıkları araştırmalarında Seyahatname‟ye yer vermelerinden anlaşılabilmektedir. Nitekim
Balkanlardaki akademik çalışmalara konu olması ya da bunlar için kaynak olarak
görülmesinden dolayı Evliya Çelebi farklı dönemlerde gazete yapraklarına taşınmıştı.
F.Celal, dili hatalı ve üslubu sorunlu olsa da Almanya ve Macaristan‟da Evliya
üzerinde çalışıldığını ve Dr. Ronoş gibi isimlerin onun verdiği rakamlara müracaat ettiklerini
belirtmişti. Böylece 1950‟lerde F.Celal, tanınmış gezginin Balkanlarla farklı düzeyde
ilişkisini kurmuş ve onun bölge açısından önemini vurgulamıştı. Yazar “Evliya Çelebi
ehemmiyet
verdiği
kalelerin
etrafını
mutlaka
adımlar
elindeki
doksan
dokuzluk
tesbihle…Hatta pek beğendiklerine; İnşallah islama nasib olur der. İstonibelgırad hisarının
Badaloşka toplarını methetmekle bitiremez” cümleleriyle araştırmacıların Seyahatname‟yi
kullanma sebeplerinden birine açıklık getirmişti(Celal, 2 Ağustos 1953:3,6).
Milliyet‟in Rumeli hakkındaki bir yazı dizisinde, Makedon belge ve çalışmalarında
seyyahın gözlemlerine yer verildiği aktarılmış; çalışmanın Makedonya kısmında seyyahın
Üsküp‟ü nasıl tanımladığı üzerinde durulmuştu27. Balkanlar ve Evliya Çelebi ilişkisi hakkında
bir başka ipucuyla Balbay‟ın yazılarında karşılaşılmaktadır. Manastır‟a gittiğinde Ressam
Mustafa Asım ile karşılaşmış ve O‟nun aracılığı sayesinde Maryan Malbasiç‟le görüşmüştü.
Bu bölümdeki bazı veriler, Prof. Dr. Ali İhsan Gencer‟in anısına düzenlenen ve yayım aşamasında olan
armağan kitabındaki “Evliya Çelebi’nin Anlatısı Üzerinden Modern Türk Basınının Balkanlar Algısı:Cumhuriyet
ve Milliyet Örnekleri” adlı çalışmada da kullanılmıştır.
26
Örneğin; Pire‟deki meşhur aslana ait tasviri eserinde aktarması makalelere konu olmuştur (Jarring, Ekim
1978:775-779; Doğumunun 400. Yılında Evliyâ Çelebi, 2011:311-314). 1668-1671 yıllarında Makedonya ve
Tesalya üzerinden Mora‟ya ulaşan seyyahın buradaki Benefşe‟ye (Menekşe) yönelik aktarımları hakkında da
makale yazılmıştır(Akyay, 2011:129-154).
27
“70 mahalleden oluşan Üsküp’te 11.060 hane var. Hepsi de tek veya iki katlı bu evlerin çoğu taştan yapılmış
ve çatıları kırmızı kiremitlerle kaplı. Sokakları temiz ve düz. Çarşı Latin, Fransız, Macar ve diğer milletlerden
insanlarla dolu. Üsküp’ün çevresi üzüm bağlarıyla çevrili”(Yurtsever, 4 Şubat 1992:2,14). Yazıda seyyahın
1469‟daki şehri tanımladığından bahsedilmişti. Ancak tarihte hata yapılmıştır. Seyyah, Melek Ahmet Paşa ile
birlikte 15 Kasım 1660‟da Rumeli‟ye doğru yola çıkmıştı. Haberdeki 11.060 hane sayısı da yanlıştır.
Seyahatname‟de verilen sayı 10.060‟dır(Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 5/2, 2010:765-779;
Doğumunun 400. Yılında Evliyâ Çelebi, 2011:25-27).
13
�Malbasiç, Evliya Çelebi‟yi Sırpça çevirisinden okuduğunu28 ve “biri Sarajevo, öteki Bitoli[a]”
adlı iki yerleşim yerinden seyyahın şehir diye söz ettiğini dile getirmişti(Balbay, 12 Eylül
1997:1,10).
Türk basını ise Balkanların geçmişine yönelik Seyahatname‟nin verilerinden,
Belgrad‟ın 17. yüzyıl yapı ve mekanlarına kadar yararlanmıştır. Mostar Köprüsü‟nün, Evliya
Çelebisiz anlatılamaması bu açıdan örnek niteliğindedir. Öte yandan 20. yüzyılın sonlarında,
yüzyılın başlarında olduğu gibi Balkanlar sorunlarıyla Dünya gündemini belirlemeye
başladığında Türk basınında Seyahatname‟nin özellikle bu coğrafyayı kapsayan kısımları
temel bir kaynak işlevi görecekti.
1930‟lar gibi erken bir dönemde İsmail Habip şunları yazmıştı: “…Evliya Çelebi
Bükreşin nasıl kurulduğunu öğrenmiş29:…Cebele…Hıristiyanlığı kabul ederek, Bizans
Kayserliğine iltica eder ve Kudüste yerleşir. Ömer orayı alınca bizim Müslüman
kaçkını,…oğullarile beraber Bizanstaki Cineviz krallığına sığınır. Kral onun oğullarından her
birine bir memleket verir, Kureyş nam oğlunu da Tunanın ötesine göndermiştir. Şehri kuran
bu oğul babasına hürmeten oraya Ebu Kureyş diyor sonra bu Bukreş oluyor! Masala pek te
gülmemeli”(Habip, 31 Temmuz 1934:3). Aynı dönemin farklı bir örneği Cumhuriyet yazarı
M.Turhan Tan üzerinden verilebilir. Tan, Tuna Türklerinin kayak yapmakla ne ölçüde
ilgilendiklerini, köşesinde seyyahın anlattıklarıyla göstermişti30(Tan, 20 Mart 1936:5).
Tan, 1930‟larda “Viyana Dönüşü” adlı tefrikasında seyyahtan yoğun alıntılar yapmıştı.
Dizisinde hem seyyah hakkında31 hem de Viyana‟ya kadar uzanan güzergahın Balkanlar
bölümü hakkında çeşitli bilgileri kamuoyuna ulaştırmıştı. Bunlar, seyyahın dönemini
yansıtmasının yanında tarihsel verilerle yüklüydü(Tan, 7 Mayıs 1936:2;8 Mayıs 1936:2;10
Mayıs 1936:2;6 Haziran 1936:2). Yazar, 1930‟ların sonlarında ise iktisatçı Kemal Ziya ve
28
1970‟lerin ortalarında Veselin Masleşa adlı yayınevi Seyahatname‟nin Yugoslavya‟yı kapsayan kısmını
okurlarına sunmuştu. Yapıtı baskıya Hazim Şabanoviç hazırlamıştı(C.2 Nisan 1974:6). Seyahatname‟nin ilgili
ciltleri, 1960‟lardan itibaren Rus, Ermeni ve Gürcü dillerinde yayınlamıştır. Dr. Anastasiia Zherdieva aracılığıyla
ulaşılan çeviri kitapları kaynakçada sıralanmıştır (Evliya Çelebi Kniga puteshestviya. N.1:1961; Evliya Çelebi
Kniga puteshestviya. N.2:1979; Evliya Çelebi Kniga puteshestviya. N.3:1983; Evliya Çelebi Kniga
puteshestviya. 1967; Evliya Çelebi Kniga puteshestviya. 1971; Evliya Çelebi Kniga puteshestviya. 2008).
29
Seyahatname 7. Kitap‟ta anlatılmıştı(Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 7/2, 2011:399-400).
30
“Evet, garb spor tarihine Ski karışmadan evvel Türklerde kayak vardı. Bunu Evliya Çelebinin seyahat
kitabından da anlıyoruz…‘Tuna eşbehleri buz üstünde büyük hünerler gösterirler. Nicesi şakıyıp giderken buz
üzerinde duran akçeyi alıp geçer. Nicesi yıldırım gibi uçarken bir ayağını kaldırıp Mevlevi gibi öyle sima’ eder
ki yüzü asla görünmez, lakin çiftesi de bozulmaz. Bir takımları kayıp giderken yol üstüne uzanıp yatıveren
kimseleri çifte bozmadan sıçrıyarak geçerler. Bir kısmı ok, ve bir kısmı tüfek atarak, bir takımı çubuk içerek
kayarlar…Tuna şehbazlarından bir takımı arkalarına ağır yükler alarak ve ayakları altına iki pare sığı kemiği
koyarak ellerinde birer değnek olduğu halde mücella buz üzerinde beş, altı konak yeri bir günde aşarlar.’
Görülüyor ya, Kayak bizde eskiden beri varmış…”(Tan, 20 Mart 1936:5). Seyahatname‟nin 3. cildinde
geçmektedir(Evliya Çelebi Seyahatnamesi 3, 1999:190-191).
31
Nitekim 7 Mayıs‟ta gazetede Evliya Çelebi‟nin Kara Mehmed ile Halkalıpınar‟da tanıştığı ve seyyahın bir
şekilde Viyana‟ya giden Elçi Paşa kafilesine katıldığı, kafilenin ikinci durağının Çatalca olduğu aktarılmıştı.
14
�Nuri Demirağ gibi isimlerle birlikte trenle gerçekleştirdikleri Avrupa seyahatini yazıya
dökecekti. Seyahatin Sofya etabı onların yolunu yine Evliya Çelebi‟yle kesiştirmiş ve Vitoş
dağı
görüldüğünde
Seyahatname‟de
geçen
Talih
Çeşmesi
hikayesini32
anlatarak
eğlenmişlerdi(Tan, 4 Haziran 1938:2).
3 Ağustos 1963 tarihinde Makedonya civarında 42 Türk‟ün hayatını kaybettiği büyük
bir deprem meydana gelmişti. Depremin ertesi günü A. Süheyl Ünver, bu coğrafya ile ilgili
bir yazı kaleme alarak Yahya Kemal‟in düşüncelerindeki Üsküp şehrini anlatmaya çalışmıştı.
Ünver, yazısında Seyahatname‟den de yararlanılarak şehir hakkında büyük bir eserin
hazırlanmasını önerecekti(Ünver, 4 Ağustos 1963:2).
1960‟ların ortalarında seyyahı, Yılmaz Çetiner basının gündemine getirecekti. O
yıllarda, uzun bir Balkanlar gezisine çıkan Çetiner “Şu Bizim Rumeli” başlıklı yazı dizisini
Cumhuriyet‟te yayınlamıştı. Yazar, araştırmasında Bulgaristan‟da Osmanlı idaresinin beylerin
zulmüne son vererek yüzyıllardır süren sınıf ayrılığını ortadan kaldırdığını belirtmiş; diğer
yandan aynı bölgede yaşanan bir olayı Evliya kanalıyla aktararak 17. yüzyıl Osmanlısını
yavaş yavaş çöküşe sürükleyen unsurlardan bir örnek ortaya koymuştu33(Çetiner, 28 Eylül
1966:5). Rotasındaki mevkilerin istatistiksel verilerini Seyahatname‟den başlatmış34(Çetiner,
6 Ekim 1966:5) ve Yugoslavya kısmında seyyahın mahkeme kayıtlarından Belgrad‟da
bulunan mimari eserlere yönelik 217 camii ve mescit, 270 okul, 9 medrese ile 26 çeşme
sayısına ulaştığını aktarmıştı(Çetiner, 12 Ekim 1966:5).
Balkanlardaki spor organizasyonları münasebetiyle bile gazetelere konu olan
seyyah(Yalım, 28 Nisan 1982:15-16) bölgedeki din, inanç/inanç kurumları gibi konular
açısından da referans durumundaydı35. Nitekim Taha Akyol, İstanbul‟da toplanan Uluslararası
2. Ehl-i Beyt Kurultayı‟ndan yola çıkarak kaleme aldığı “Bektaşilik ve Osmanlı şemsiyesi”
başlıklı yazıda seyyaha atıf yapmıştı36. Akyol, Balkanlarda Bektaşiliği değerlendirirken
seyyahın 17. yüzyıl ortalarında Osmanlı İmparatorluğu‟nda 700 kadar Bektaşi tekkesinin
faaliyet gösterdiği yönündeki anlatımını hatırlatmış ve bu sayıyı abartılı bulan Prof. Halil
32
Vitoş dağı ile “çeşme-i tâli ya‘ni mutalsamât-ı çeşme-sâr-ı Eflatun-ı İlâhi” Seyahatname 3. Kitap‟ta
geçmektedir(Evliya Çelebi Seyahatnamesi 3, 1999:228-230). Bulgaristan‟daki bazı kültür merkezlerinin 17.
yüzyıldaki tarihi ve kültürel yapıları hakkında, genellikle Seyahatname‟den alıntılara dayanan bir çalışma
yapılmıştır(Coşkun-Ensar-Aydın, 2001:11-64).
33
Evliya, 1683 Avusturya seferi sırasında Bulgaristan‟da geçen bir olayı anlatmıştı. Bulgaristan‟ın Gabrova
bölgesi sadrazama ayrılmıştı ve görevlendirilen ağa toplanan yıllık vergiyi sadrazama yollamaktaydı. Köprülülü
Fazıl Ahmet Paşa‟nın adamı ise Bulgarlara kurdurduğu çetelerle halkı soydurmuştu. Bu çete, seyyahın kafilesine
bile saldırmıştı. Sonra bu ağa görevinden alınacaktı.
34
Seyyah, Balçık‟ta 5 mahalle, 500 ev, 150 dükkanla 5-6 camii bulunduğunu yazmıştır.
35
Seyahatname‟nin verileriyle Arnavutluk‟ta Bektaşiliği inceleyen bir çalışma için Bkz.:Can, B. Bülent, (2002),
“Tarihyazımında Kaynak Olarak Seyahatname:Evliya Çelebi‟de Arnavut Bektaşiliği”, Toplumsal Tarih, Ocak
2002, S.97, s.32-41.
36
1997‟de benzer içerikte yazılar kaleme almıştı(Akyol, 3 Eylül 1997:17;4 Eylül 1997:17).
15
�İnalcık‟ın Balkanlarda İslam‟ın yayılmasına, Bektaşilerin öncülük ettiği yönündeki analizine
yer vermişti(Akyol, 3 Mayıs 1998:7).
Balkanlarda inanç konusunu seyyahla ilişkilendirerek farklı şekilde işleyen bir yazı da
Cumhuriyet‟in yazarlarından Orhan Erinç‟in kaleminden çıkmıştı. Hurafe turizmi yapıldığını
ileri sürdüğü yazısında, ağalar, şeyhler, şıhlar üzerinde durduktan sonra seyitlikle bağlantılı
olarak sürecin geçmişini Evliya Çelebi‟ye indirgemiş ve Seyahatname‟den Şumnu emirinin
Melek Ahmet Paşa‟nın huzurunda seyitliğini ilan etmesi örneğini vermişti37. Başka bir
örnekle Milliyet‟te Naim Güleryüz‟ün Yahudilerin göçü hakkındaki yazı dizisinde
karşılaşılmaktadır. Yazıda İstanbul‟un fethinden itibaren Mora, Selanik gibi bölgelerden şehre
Yahudi ailelerin göç ettikleri belirtilmiş ve seyyahın bu konuyu ele alarak Seyahatname‟de
eski başkent Edirne‟den gelenlerin “el Mahallet ul-Yahudiyin el-Edirneviyin” adı verilen
semte yerleştirildiklerini kaydettiği aktarılmıştı(Güleryüz, 19 Eylül 1989:11).
Gazetelerin
faydalanılmıştı38.
politik
Özellikle
sorunlar
20.
hakkındaki
yüzyılın
yazılarında
sonlarındaki
Balkan
seyyahla
sorunlarıyla
eserinden
birlikte
Seyahatname gazete köşelerinde ağırlığını gösterecekti. Nitekim Çetiner, 1980‟lerin
ortalarında Bulgaristan‟ın Türk azınlığa yönelik politika ve uygulamalarını seyyahla
ilişkilendirerek değerlendirmişti. Bu arada “O Niğbolu ki, o sıralar (1966), 100 kadar dükkanı
vardı…Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde ise; 1000 dükkan, 4000 ev, 11 İslam mahallesi,
6 Hıristiyan mahallesi, 20 okul, 26 mihrap ve bir de bedesten olduğu yazılıyor…Ve yine
Türklerin kurdukları vakıf yönetimleri her yıl öğrencilere bayram harçlığı, yiyecek ve giyecek
veriyordu. Sadece Niğbolu sancağındakiler bunlar!...Ya bütün Bulgaristan, bütün Rumeli
Osmanlı İmparatorluğu’nun devlet a[n]layışı ile ihya olmadı mı?...” ifadeleriyle 1960‟lı
yıllardaki gezisinin sonuçları ile Evliya‟nın istatiksel anlatımlarını yan yana koyarak
37
Günümüzü anımsatan olayların yanında tarz ve anlatımından dolayı Evliya‟ya köşesinde oldukça çok yer
veren (Erinç:18 Aralık 2010:7) Erinç “Çelebi…Şumnu emirinin Melek Ahmet Paşa huzurunda seyyitliğini ileri
sürerek bir vakfın kendisine ait olduğu iddiasını ortaya attığını” belirttikten sonra şunları aktarmıştı: “Gınai
Efendi eydür-Adam, siz yeni emir olmuşa benzersiz. Zira tezvir (yalan) davaya yapıştın dedikte hemen: -Behey
efendi, Sultan Osman kişi Hotin Seferi’ne buradan geçerken Nakibüleşraf Gulami Efendi’den üç yüz kile arpa
verip emir kapısına çıkıp on bir kişi şecere aldık. On bir kişiden yedisi kaldı. Hani benim gibi eski emir, deyince
paşa: -Ya öbür emir yoldaşların kandedir? (nerede) Anları kande bulalım? dedikte: -İşte bunlardır, diye beş
kişiyi gösterip beşini dahi ve kendiyi asla söyletmeyip hasedip, hanelerin basıp, sahte şecerelerini (soyağacı
belgeleri) getirip başlarından destarların (sarıklarını) alıp, ahalii vilayetten ahvalleri (durumları) sual
olundukta ikrarları üzere müteseyyitlikleri ispat olunup (seyyitlik tasladıkları kanıtlanıp)...reaya kaydolundular.
Bu güna (kadar) müteseyyidi çok şehir Şumnu’dur”. Seyyah “Huda ıslah ede” şeklinde sözlerini bitirmişti(Erinç,
26 Ağustos 2004:7). Seyahatname‟nin 3. cildinde geçmektedir(Evliya Çelebi Seyahatnamesi 3, 1999:178-179).
38
Örneğin Orhan Koloğlu, Çeçenlerin Grozni‟deki direnişleriyle ilişkilendirerek hazırladığı yazısında Evliya‟nın
Kafkasya yorumlarını şöyle aktarmıştı: “Bu Çerkes milleti gayet şiddetli ve gazaplı melun adamlar olup amma
gayretle bahadır, cesur ve yararlı namdar yiğitlerdir…Dağıstanlıların hepsi seçkin, pür silah askerlerdir. Çadır
ve evleri yoktur, fakat askeri çoktur. Bu Dağıstan savaşçıları çok cesur olup defalarca Acem Şahı’nın askerlerini
bozguna uğratıp kırıp geçirmişlerdir…Yiğit insanlardır!”(Koloğlu, 23 Ocak 2000:7).
16
�yorumlamıştı. Yazısında Niğbolu‟da konuştuğu 76 yaşındaki Zehra Nine‟nin39 Bulgaristan‟da
sahip olduğu topraklarına yönelik duygularını aktaracaktı(Çetiner, 16 Aralık 1985:9,11).
Seyahatname‟den çok yararlanan yazarlardan Taha Akyol, 1993 başlarında Deniz
Baykal, Ertuğrul Günay gibi siyasi şahsiyetlerin Bosna-Hersek‟e gidişlerini yazısına konu
yapmış ve onların anlatımlarıyla bölgeyi değerlendirmişti. Bölgeyle bağların güçlü bir
örneğini şöyle aktarmıştı:“Baykal ve arkadaşları, en kanlı çarpışmaların olduğu Gradadçaç
cephesine gidiyorlar. Kendilerini ‘Atatürk’ün partisinin yöneticileri’ olarak tanıtıyorlar.
Cephedeki ‘gaziler’, Boşnakça bir türkü söylemeye başlıyorlar. Baykal ve arkadaşları bu
türkü içinde sadece iki kelimeyi anlıyorlar:Kemal Paşa!. Türkü bitince tercümanlar çeviri
yapıyor:Kemal Paşa, bizim paşa. Sana kurşun işlemez, sen ölmezsin.” Sırpların BosnaHersek‟teki camileri tahrip ettikleri yönündeki açıklamaları kamuoyuna taşıyan yazar, sanat
tarihçisi Filiz Yenişehirlioğlu‟nun “Türkiye Dışındaki Osmanlı Mimari Yapıtları” adlı
çalışması üzerinden “Evliya Çelebi’nin 17. yüzyılda verdiği listeler ve vakfiyelerin
incelenmesi sonucunda, Yugoslavya’da 6 bin 941 Osmanlı yapıtı olduğu belirlenmiştir”
bulgusunun altını çizmişti(Akyol, 9 Ocak 1993:11).
Akyol, 1994 başlarında ise Başbakan Tansu Çiller‟le Bosna-Hersek‟e gidişlerinden
bahsederken olağanüstü şartlar içinde Boşnakların 2.5 milyon nüfustan 200 bin şehit ve 200
bin kişilik bir ordu çıkardıklarını belirtmişti. Boşnakların kahramanlığını anlatmış ve bu
halkın Türkiye‟nin Balkan siyasetinin önemli dayanaklarından birini oluşturduğunu
savunmuştu. Yenişehirlioğlu‟nun verilerini burada tekrarlayan Akyol, bölgedeki Osmanlı
eserlerinin tahrip edildiğini vurgulamış40 ve gelinen noktayı “Şimdi Sırplar ve son bir yıldır
Hırvatlar da ‘etnik temizlik’ barbarlığına, Osmanlı mimari eserlerini yok etme vandalizmini
eklemişlerdir” şeklinde tanımlamıştı(Akyol, 2 Şubat 1994:21).
1994‟ün sonlarında Akyol, Balkanlardaki Sırp zulmüyle ilgili bir başka yazıyı kaleme
almış ve burada Saraybosna‟yı Evliya Çelebi‟nin “Yeryüzünde saray isimli birçok şehir
39
Çetiner, Zehra Anne‟yle röportajını 27 Eylül 1966‟da Cumhuriyet‟te yayınlamıştı. Yazısında seyyahtan detaylı
bir döküm aktarırken daha o dönemde eğitime verilen önemi vurgulamıştı(Çetiner, 27 Eylül 1966:1,5). Çetiner,
“Şu Bizim Rumeli” adlı kitabında buradaki pasajlara yer vermişti(Çetiner, 1994:1-13). Niğbolu hakkında
bilgilere, Seyahatname‟nin çeşitli ciltlerinde rastlanmaktadır(Evliya Çelebi Seyahatnamesi 3, 1999:181-189;
Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 7/2, 2011:s.396-398). Niğbolu, Günümüz Türkçesiyle Evliya
Çelebi Seyahatnamesi 5. Kitap‟ta da geçmektedir.
40
1994 Şubatında Yenişehirlioğlu‟nun Milliyet‟teki “Türkiye Dışındaki Osmanlı Mimari Yapıtları:CamilerYugoslavya” başlıklı yazısında “Yugoslavya’da Osmanlı mimari yapıtlarının bulunduğu bölgeler Bosna-Hersek,
Makedonya, Kosova ve Sırbistan’dır. Günümüze kadar en fazla korunabilmiş ve en bakımlı Osmanlı yapıtları,
Yugoslavya’da bulunmaktaydı. Ancak Bosna’daki saldırıda pek çoğu yıkıldı… Günümüze kadar korunabilmiş
Osmanlı yapılarının en çok bulunduğu yerler: Üsküp, Saraybosna, Banyaluka, Manastır, Travnik, Poçitel,
Mostar, Kalkandelen, İştip, Blagay ve Foça’dır…” deniliyordu(M.28 Şubat 1994:28). Yenişehirlioğlu,
Yunanistan‟a yönelik “Evliya Çelebi ve vakfiyelerin incelenmesinden, Yunanistan’daki Osmanlı yapılarının 3756
olduğu belirlenmiştir(Ayverdi)” bilgisini naklettikten sonra günümüzde korunabilmiş eserlerin yerlerini
sıralamıştı (Batı Trakya, Yenişehir, Yanya, Girit ve Rodos adaları).(M.27 Şubat 1994:26).
17
�vardır… Ama bu Saray-ı Bosna [Bosna sarayı] hepsinden gelişmiş bir şehirdir…Halkı gayet
uzun ömürlü olup çok çocuk yaparlar...Allah arttırsın. 1080 adet pazar misali dükkanı vardır.
Bütün Hind, Sind, Arap, Ace, Leh ve Çek malları bulunur. Ağırcanlı, marifetsiz adamları asla
sevmezler. Ben bura halkını eli açık, sofra sahibi ve garip dostu buldum” cümleleriyle
anlatmıştı(Akyol, 29 Kasım 1994:17). 1995‟teki yazısında seyyahın bu tasvirlerini büyük
ölçüde tekrarlayarak “… Hergün muhtesip ağa defteriyle 600 bin ekmek yenir. Sene başında
40 bin koyundan pastırma yaparlar…İnsanları heybet, cesaret ve celadette Sam ve Neriman
sıfatlı bahadırlardır…Caddelerinde ve mahallelerinde çocuktan geçilmez” gibi ifadelerine yer
vermişti41. Bu yazıda da Yenişehirlioğlu‟nun Seyahatname kaynaklı saptamaları ön planda
tutulmuştu(Akyol, 28 Mayıs 1995:17). Akyol, bölgenin geçmişteki barış mozayiğini ise yine
seyyahtan “Halkı Boşnakça, Türkçe, Sırp, Latin, Hırvat ve Bulgarca konuşur…Çanlı
manastırları yoktur. Sırp ve Latin Hıristiyanlarının kiliseleri güzeldir. Frenk ve Rumlar da bu
kiliselerde
ayin
yaparlar.
Yahudilerin
bir
sinagogları
vardır…”
cümleleriyle
anlatırken(Akyol, 29 Kasım 1994:17) ilerleyen yıllarda İlber Ortaylı, Bosna‟nın doğası kadar
halkının nitelik ve güzellikleriyle Evliya‟yı büyülediğini yazacaktı42.
Akyol‟un yazılarında 20. yüzyılın sonlarında bölgenin ulaştığı çizgiyi seyyahla
ilişkilendirerek
kamuoyuna
yansıtan
örnekler
de
bulunmaktadır.
1997‟de
eski
cumhurbaşkanlarından Süleyman Demirel‟e Zagreb Üniversitesi tarafından fahri doktora
ünvanı verilmesini anlatırken “Balkanlar’daki dostlarımızla aramızda bir alfabedaşlık da var.
Balkanlar ve Balkanlar’daki dostlar Türkiye için fevkalade değerlidir” yorumunu yapmış ve
gezinin Dubrovnik bölümünü Evliya üzerinden değerlendirmişti. Seyyahın Dubrovenedik
dediği bölge için Akyol, Seyahatname‟den “kafiristanın en tüccar ve barışcı milleti…Her
evde ve kiliselerde pek çok irili ufaklı çanlar asılmıştır. Pazar gecesi, Sarı Saltuk, Esved
Nikola, Hızır İlyas, Kasım, Meryem Ana geceleri ve Hıristiyan bayram günleri bu çanlar
çalındığı vakit sesinden deccal çıktı zannedilir…” ifadelerini aktarmıştı(Taha, 25 Eylül
1997:17).
Mostar Köprüsü, Bosna-Hersek‟te yaşanan insanlık suçunun sembollerinden biri
durumuna geldiğinde, köprüyle ilgili basın değerlendirmelerinde Evliya Çelebi‟ye atıfta
bulunulmuştu. Derya Sazak da seyyahın gökkuşağına benzettiği Mostar Köprüsü‟nü
41
Seyahatname 5. Kitap‟ta anlatılmaktadır(Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 5/2, 2010:578599).
42
Ortaylı, seyyahın bazı gelenekleri aktardığını yazmıştı. Bunlara göre Bosna halkı, kaç-göçten uzak yaşamı
yanında tutucu adetlere de sahipti. Ortaylı‟nın satırlarında, geçmiş asırlarda kullanılan ve Arap harfleriyle
yazılan dilin Türkçe olduğu ifade edilmiştir. Bu vesileyle Arapça, Farsça deyim kazanarak adeta Boşnakça
denilecek bir yapılanmanın başladığını vurgulamıştı. Ayrıca Ortaylı, bu dilin Hırvatlarla Sırpların konuştuğunun
aynısı olduğunu da belirtecekti.http://www.milliyet.com.tr/2004/07/18/pazar/yazortay.html
18
�onarmadan insanlığı onarmanın mümkün olmadığını ileri sürdüğü köşe yazısında, dramın
sembolü köprüyü merkez alarak Balkanlar coğrafyasında yaşananlardan sonra yaraları sarma
çabalarını değerlendirecekti(Sazak, 29 Mart 1998:18). Mustafa Balbay, köprünün yeniden 23
Temmuz 2004‟te açıldığını belirtirken, seyyahın gökkuşağı nitelemesini yineleyerek “…bu
hakir Evliya, bu ana gelinceye kadar 16 padişahlık yer gezdim, böyle bir büyük köprü
görmedim. Bir kayadan bir kayaya gökkuşağı gibi atılmış uzunluğu tam 100 germe
adımdır…Bu köprüdeki letafeti ve zarafeti ve mimarlık sanatını bundan evvelki mimarlardan
hiç biri yapmamıştır. Şehrin birçok cüretli çocukları, köprüden aşağı sıçrayıp ırmağa düşer
ve güya kuş gibi uçar…”43 sözlerini yazısına yansıtmıştı(Balbay, 1 Ağustos 2004:1,8).
Evliya Çelebi‟yi çağının çizgilerinden ayıran farklı yönlerinin günümüze etkisini,
Prof. Dr. İlber Ortaylı örneklemişti. Girit‟teki tarih çalışmalarını ele alan yazısında “Evliya
Çelebi merhumun, ‘Ecine kavmi, Afrika’dan gelmişlerdir’ diye bahsettiği Minoslular yani eski
Girit kültürü, cin gibi bir seyyah olan Evliya Çelebi’nin gözünden kaçmadı…Evliya Çelebi’ye
gülümseyelim ama kesinlikle eski Girit halkının ve kültürünün üzerindeki bunca tetkikten
sonra, hala bir takım yarım yamalak bilgiler var. Evliya Çelebi’nin bu cin üsluplu tarifinin
zamanımızda pek geçildiği söylenemez. Bu Ecine Giritliler gerçekten nereden geldiler?
Evliya’dan daha tutarlı bir bilgi sahibi değiliz” sözleriyle eleştirel yaklaşsa da ünlü seyyahı
değeriyle birlikte konumlandırmıştı(Ortaylı, 19 Ocak 2003:6).
Sonuç
Evliya Çelebi yaşamıyla ve eserlerinde anlattıklarıyla zaman zaman Türk basınının
gündemine girmiş; hatta basın açısından zengin bir malzeme oluşturmuştu. O‟nun aktardığı
tarihsel verilere doğrudan ya da dolaylı referans olarak başvurulmuştu. Yazarların Evliya
Çelebi ve Seyahatname eksenli aktarım ya da yorumları, ünlü gezginle eserini, günümüz
yaşantısına ve değerlerine ulaşabilmek, bunlara tanı koyabilmek veya karşılaştırma
yapabilmek açısından bir çıkış noktası haline getirmektedir. Bu bağlamda Seyahatname‟deki
anlatı, nerden nereye gelindiğini göstermek, son döneme yönelik olguları somutlaştırabilmek
ve bir takım sonuçlar çıkarabilmek için bir kriter haline dönüşmekte
ya da
dönüştürülmektedir. Böylece günümüze yönelik algıyı etkilemektedir. Ancak basın bir yandan
43
Cumhuriyet Dergi‟nin makalesinde, köprünün yapılışına düşülmüş “kudret kemeri”ndeki (H.974, M.1566-67)
tarihin ünlü seyyahın bilgilerini haklı gösterir nitelikte olduğu vurgulanmıştı(CD, 6 Kasım 1994:2). Köprüyle
ilgili Seyahatname‟deki anlatımlar, Doğumunun 400. Yılında Evliyâ Çelebi‟de yayınlanmıştır. Ayrıca burada
köprünün 9 Kasım‟da Hırvatların saldırısıyla yıkıldığı ve 2002-2004 yıllarında yeniden inşa edilerek Dünya
Kültür Mirası listesine alındığı belirtilmişti(Doğumunun 400. Yılında Evliyâ Çelebi, 2011:315-318).
19
�O‟nun aktarımlarına başvururken bir yandan da yazdıklarının doğruluğunu sorgulanmıştı44 ki
kuşkusuz bu bir ikilemin dışa vurumuydu.
Modern Türk basınının panoraması içinde Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, M. Turhan
Tan, R.Cevat Ulunay, Burhan Felek, Orhan Erinç, Taha Akyol gibi yazarlarca gazetelerin
sütunlarına taşınmıştı. R.Cevat gibi Evliya referansına sık başvuran köşe yazarları üzerinden
bir genellemeye gidilirse; onların Seyahatname‟den yaptığı aktarımlar hem Evliya Çelebi‟nin
gündemde kalmasını hem de baskısının sınırlı sayıda bulunduğu ya da Latin alfabesiyle
basılmış
baskısının
olmadığı
dönemlerde
Seyahatname‟nin
içeriğinin
kamuoyuna
tanıtılmasını sağlamıştı. Bu, bir boşluğu dolduran basının kültür hayatına katkısını ifade
ediyordu.
Evliya Çelebi, bulmaca, reklam vs bütün sütunlar dahil -ekleriyle birlikte- günümüze
kadar Milliyet‟te yaklaşık 1.400 kez geçerken bunların 400‟e yakını geniş tutulmuş köşe
yazısı tanımı içine alınabilir. Yine köşe yazısı çerçevesi geniş tutulduğunda Cumhuriyet‟te ekleriyle beraber- bu oran yaklaşık 1100/500 yani yarı yarıyadır. İdeolojik açıdan sol çizgide
duran Cumhuriyet‟te hem doğrudan seyyahla ilişkili hem de bilimsel nitelikteki yazılarla daha
fazla karşılaşılmaktadır. Bu sonuçlar, Seyahatname‟nin basın düzleminde farklı konu ve
özellikleriyle ne ölçüde tanıtıldığını örneklemektedir. Seyyahla eserinin gazetelerde birçok
farklı konuda bahsinin bu derece çok geçmesi toplum yaşantısının içine ne kadar girmiş
olduklarının da göstergesiydi.
Öte yandan 20. yüzyıl (ve 21. başları için) Türk kamuoyundaki Evliya Çelebi algısının
değerlendirilmesine son noktanın aslında 1953 yazında konulduğunu söylemek yanlış
olmayacaktır. Zira Fahri Celal şöyle yazmıştı: “Bir takım tafsilat ki haydi alakalıları kendine
çeksin, fakat üç yüz sene sonra, bakınız, gene koca sanatkardan bahsetmek ihtiyacını
duyuyoruz, üstelik sizler de okumaktasınız. Evliya Çelebi bütün doldurma hissini veren
sahifelerine rağmen yaşayıp duruyor. Kendi tabirile:Hamd-i Huda”(Celal, 2 Ağustos 1953:3).
Özetle, 1980‟lerin ortalarında Cumhuriyet‟te belirtildiği gibi “Aradan yüzyıllar geçtiği halde
44
Sinan Korle “…Evliya Çelebi ‘Akropol’ün kuzey tarafındaki son sütunundan 25 kadem ilerisinde bir kuyu ve
incir ağacı vardır’ demiş. Büyükelçiyle gidip, adımladık ve Çelebi’nin sözlerinin hakikat olduğunu gördük” diye
yazıyordu (M.15 Ocak 1988:9). Nitekim Suraiya Faroghi “Evliya’nın anlattıklarını arşiv kaynaklı kanıtlarla
karşılaştıran çalışmalar çoğu kez onun aslında doğru bilgiler verdiğini gösterdi” demektedir(Dankoff, 2010:23).
Duman ise “Evliya Çelebi yalancı mıydı?” sorusunu, eserin “milletin tarihi” tanımlamasıyla değerlendirilmesi
gerektiğini, böylece anlatılan kişi, mekan ve olayların doğru anlaşılabileceğini söyleyerek
cevaplandırmaktadır(Duman, 2011:171-187).
20
�Evliya Çelebi’nin modası geçme”mişti45 ki Türkiye‟nin ilk yazar-gezeri sayılabilecek Evliya
Çelebi, birçok konuda ilk kaynak olmayı sürdürmektedir(C.18 Aralık 1984:7).
Kaynakça
Süreli Yayınlar
Cumhuriyet-C:
Cumhuriyet, 30 Ocak 1931, s.2.
Cumhuriyet, 29 Mayıs 1935, s.7
“Dört duvar içine kapatılmış bir açıkhava anıtı”, Cumhuriyet, 29 Ekim 1993, s.2.
“Evliya Çelebi‟nin Seyahatnamesi Yugoslavya‟da yayımlandı”, Cumhuriyet, 2 Nisan 1974,
s.6.
“Karadeniz Kıyılarından Avrupaya-Bükreş bizde iken”, Cumhuriyet, 31 Temmuz 1934, s.3.
“Kültür Bakanlığı Evliya Çelebi Seyahatnamesi‟nin tamamını yayınlayacak”, Cumhuriyet, 21
Temmuz 1979, s.8.
“Olaylar ve Görüşler-Fetih Nesline Sesleniş”, Cumhuriyet, 3 Mayıs 1975, s.2.
“Şenlik-Havalar mı değişti”, Cumhuriyet, 18 Aralık 1984, s.7.
“Turistlerin en büyüğü Evliya Çelebi‟den Kağıthane alemleri”, Cumhuriyet, 12 Kasım 1968,
s.6.
Balbay, M. (1997), “Gündem-İki Sırpla Sohbet”, Cumhuriyet, 12 Eylül 1997, s.1,10.
Balbay, M. (2004), “Gündem-Mostar Köprüsü…”, Cumhuriyet, 1 Ağustos 2004, s.1,8.
Benekay, Y-Ercan, Ş. (1969), “Er Meydanı Kırkpınar”, Cumhuriyet, 6 Haziran 1969, s.8.
Celal, F., “Haftadan Haftaya”, Cumhuriyet, 2 Ağustos 1953, s.3,6.
Celal, F.,“Haftadan Haftaya”, Cumhuriyet, 4 Ekim 1953, s.3.
Çetiner, Y (1966), “Şu Bizim Rumeli”, Cumhuriyet, 12 Ekim 1966, s.5.
Çetiner, Y (1966), “Şu Bizim Rumeli”, Cumhuriyet, 27 Eylül 1966, s.1,5.
Çetiner, Y (1966), “Şu Bizim Rumeli”, Cumhuriyet, 28 Eylül 1966, s.5.
Çetiner, Y (1966), “Şu Bizim Rumeli”, Cumhuriyet, 6 Ekim 1966, s.5.
Erinç, O, “Geçmişten Geleceğe”, Cumhuriyet, 26 Mayıs 2001, s.7.
Erinç, O, “Geçmişten Geleceğe”, Cumhuriyet, 26 Ağustos 2004, s.7.
Erinç, O, “Geçmişten Geleceğe”, Cumhuriyet, 18 Aralık 2010, s.7.
45
2012 başlarında 2011 yılının Evliya Çelebi Yılı olarak ilanına rağmen Türkiye‟de gazete-dergi yazılarından
başka şey yapılmadığı eleştirilirken “…okunan yapıtı ve ilgi çeken yaşamıyla Evliya Çelebi yaşamaya devam
ediyor” deniliyordu(CKE, 9 Şubat 2012:18).
21
�Mimar Kemalettin (1932), “Mimar Koca Sinan…Ve Türk san‟atı”, Cumhuriyet, 31 Mart
1932, s.3.
Tan, M.Turhan (1936), “Köşe Penceresinden-Kayak”, Cumhuriyet, 20 Mart 1936, s.5.
Tan, M.Turhan (1936), “Viyana Dönüşü-Tarihi Tefrika:25”, Cumhuriyet, 7 Mayıs 1936, s.2.
Tan, M.Turhan (1936), “Viyana Dönüşü-Tarihi Tefrika:26”, Cumhuriyet, 8 Mayıs 1936, s.2.
Tan, M.Turhan (1936), “Viyana Dönüşü-Tarihi Tefrika:28”, Cumhuriyet, 10 Mayıs 1936, s.2.
Tan, M.Turhan (1936), “Viyana Dönüşü-Tarihi Tefrika:54”, Cumhuriyet, 6 Haziran 1936, s.2.
Tan, M.Turhan (1936), “Köşe Penceresinden”, Cumhuriyet, 21 Haziran 1936, s.5.
Tan, M.Turhan (1936), “Köşe Penceresinden”, Cumhuriyet, 11 Eylül 1936, s.5.
Tan, M.Turhan (1938), “Avrupa Notları 3-Sofya’ya gidiyoruz…”, Cumhuriyet, 4 Haziran
1938, s.2.
Tanpınar, A. Hamdi (1942) “Şahıslar ve Eserler-Evliya Çelebi ve İmparatorluk”, Cumhuriyet,
27 Haziran 1942, s.2.
Ünver, A.Süheyl (1963), “Günün Konuları-Yahya Kemal‟in Üsküb‟ü”, Cumhuriyet, 4
Ağustos 1963, s.2.
Cumhuriyet Ekleri:
“Dört asırlık gezgin”, Cumhuriyet Kitap Eki(CKE), 9 Şubat 2012, s.18.
“Evliya Çelebi”, Cumhuriyet Bilim Teknik(CBT), 7 Ekim 2011, s.11.
“Evliya Çelebi ve deri diken karıncalar”, Cumhuriyet Bilim Teknik(CBT), 12 Ocak 1991,
s.1,12.
“Gökkuşağına benzerdi tarihi Mostar Köprüsü”, Cumhuriyet Dergi(CD), 6 Kasım 1994, s.2.
Hepçilingirler, F.(2011), “Türkçe Günlükleri”, Cumhuriyet Kitap Eki(CKE), 15 Eylül 2011,
s.27.
Milliyet-M:
“Birleşmiş Milletler‟de Bir Türk-Sinan Korle‟nin Anıları 6”, Milliyet, 15 Ocak 1988, s.9.
“Her öğrenci Atatürk ile ilgili en az bir kitap okuyarak sınıfta anlatacak”, Milliyet, 28 Ocak
1982, s.12.
Akyol, T. (1993), “Barbarlık ve Medeniyet”, Milliyet, 9 Ocak 1993, s.11.
Akyol, T. (1994) “Bihaç ve Batı”, Milliyet, 29 Kasım 1994, s.17.
Akyol, T. (1994)“Bosnalı Kahramanlar”, Milliyet, 2 Şubat 1994, s.21.
Akyol, T. (1995) “Facia ve İnsan”, Milliyet, 28 Mayıs 1995, s.17.
Akyol, T. (1997), “Gül Baba”, Milliyet, 3 Eylül 1997, s.17.
Akyol, T. (1997), “Hırvatlar ve Türkler”, Milliyet, 25 Eylül 1997, s.17.
Akyol, T. (1997)“Macar dostluğu”, Milliyet, 4 Eylül 1997, s.17.
22
�Aşık, M. (1992) “Boza‟nın kudreti”, Milliyet, 5 Eylül 1992, s.11
Balkanlı, H. (1954), “Nasrettin Hoca, Hayatı ve Hikayeleri-Nasrettin Hocanın hayatına toplu
ve kısa bir bakış”, Milliyet, 12 Mayıs 1954, s.2.
Birsel, S. (1983), “İstanbul‟un Gizli Tarihi-Kağıthane‟nin hiçbir dile benzemez aşk dili
vardı”, Milliyet, 5 Ocak 1983, s.7.
Çapın, H. (1982), “İstanbul‟un Burnu Dibi Yazlıkçılar…”, Milliyet, 29 Temmuz 1982, s.3.
Çetiner, Y (1985), “Şu nankörlüğe bakınız!”, Milliyet, 16 Aralık 1985, s.9,11.
Danişmend, İ.Hami (1952), “Makale-Arap ve Türk efsanelerine göre eski İstanbul seferleri”,
Milliyet, 3 Ekim 1952, s.2.
Deleon,J. (1991), “Haliç‟te Bir Gezinti Geçmişten Günümüze Altın Boynuz 1-Unutulmuş Bir
Semt: Hasköy”, Milliyet, 2 Nisan 1991, s.15.
Deleon,J. (1991), “Haliç‟te Bir Gezinti Geçmişten Günümüze Altın Boynuz 2-Unutulmuş Bir
Semt: Hasköy”, Milliyet, 3 Nisan 1991, s.15.
Duru, O., “Tuna‟dan bu yana…”, Milliyet, 30 Eylül 1983, s.11.
Durukal, H. (1974), “Turizm-Turizmin Dünü Bugünü Yarını…”, Milliyet, 29 Mart 1974, s.8.
Durukal, H. (1975), “Turizm-Gezi Notları:Macaristan”, Milliyet, 11 Ekim 1975, s.8.
Dündar, C. (2003), “Ekşili köfte:1 Hamburger:0”, Milliyet, 31 Ağustos 2003, s.17.
Erel, T. (1982), “Teleks-Polonya‟dan Kalkan Gemi”, Milliyet, 15 Ocak 1982, s.8,12.
Erginer, K. (1989), “Bilmediğimiz Nasreddin Hoca”, Milliyet, 16 Nisan 1989, s.13.
Felek, B. (1972), “Kes Kısa Kısa!”, Milliyet, 27 Aralık 1972, s.2.
Felek, B. (1975),“Türkiye”, Milliyet, 29 Aralık 1975, s.2.
Felek, B. (1977), “İstanbul‟un Fethi”, Milliyet, 3 Haziran 1977, s.2.
Gönültaş, G. (1991), “3. Tepenin Kamburu, Ulemanın Geçit Resmi… Beyazıt Meydanı‟nın
Yaşam Öyküsü 3”, Milliyet, 3 Ocak 1991, s.11.
Güleryüz, N. (1989), “500 Yıllık Göç-4: Fatih‟ten Yahudilere davet”, Milliyet, 19 Eylül 1989,
s.11.
Koçu, R.Ekrem (1955), “Günün Işığında Tarih-Topkapu Sarayında Kırk Gün: 9”, Milliyet, 12
Şubat 1955, s.5.
Menemencioğlu, O., “Şu Kırkpınar‟da bari güreşleri ciddi tutun…”, Milliyet, 4 Haziran 1982,
s.16.
Milliyet, 18 Şubat 1982, s.13.
Milliyet, 27 Şubat 1994, s.26.
Milliyet, 28 Şubat 1994, s.28.
23
�Oral, Z. (1989), “Karadeniz‟in Doğusu 8-Trabzon birikimler kenti”, Milliyet, 11 Mart 1989,
s.11.
Pulur, H. (2000) “Yağdanlıklar sırada bekliyor”, Milliyet, 10 Nisan 2000, s.3.
Sazak, D. (1998), “Siyaset Günlüğü-Unutulan Mostar”, Milliyet, 29 Mart 1998, s.18.
Şardağ, R. (1994), “O kadar karamsar olmayın”, Milliyet, 28 Temmuz 1994, s.18.
Taner, H. (1983), “Devekuşuna mektuplar”, Milliyet, 9 Ekim 1983, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1953), “Evvela kendimizi tanıyalım”, Milliyet, 7 Ekim 1953, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1954), “Boğaz Gezintisi 5”, Milliyet, 12 Mayıs 1954, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1954), “Kırk Pınar”, Milliyet, 1 Haziran 1954, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1955), “Amerikalının „Klasik‟ Mefhumu”, Milliyet, 21 Ağustos 1955, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1956), “Memleketi tanımak, tanıtmak”, Milliyet, 1 Şubat 1956, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1957), “Kış yalanları”, Milliyet, 8 Aralık 1957, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1958), “Bir Meslekdaşın Hakkı”, Milliyet, 5 Ekim 1958, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1958), “Kalemin Hakkı”, Milliyet, 6 Ağustos 1958, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1959), “Bir Başka Alem”, Milliyet, 6 Ocak 1959, s.4.
Ulunay, R.Cevad (1960), “Evliya Çelebi hakkında”, Milliyet, 21 Nisan 1960, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1962), “Utandım”, Milliyet, 4 Ağustos 1962, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1963), “Evliya çelebi komprimesi”, Milliyet, 8 Şubat 1963, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1963), “Kara Kış”, Milliyet, 20 Ocak 1963, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1963), “Musikisiz millet”, Milliyet, 16 Eylül 1963, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1965), “Bir Garibe ve Evliya Çelebi”, Milliyet, 15 Ağustos 1965, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1966), “Fatih‟in Edirnesinde”, Milliyet, 23 Haziran 1966, s.3.
Ulunay, R.Cevad (1966), “Pehlivan Müzesi”, Milliyet, 10 Mart 1966, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1967), “Candan Dostlar”, Milliyet, 1 Mart 1967, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1968), “Edebiyata Mersiye”, Milliyet, 24 Nisan 1968, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1968), “Esnaf Bayramı”, Milliyet, 3 Nisan 1968, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1968), “Kırkpınar”, Milliyet, 8 Haziran 1968, s.2.
Ulunay, R.Cevad (1968), “Okuyucularımla”, Milliyet, 16 Nisan 1968, s.2.
Yalım (1982), “Çarşambayı Sel Aldı Zaten Eskilerden Kim Kaldı-Balkan Basketbol
Şampiyonası üzerine Yarı ciddi, yarı şaka”, Milliyet, 28 Nisan 1982, s.15-16.
Yurtsever, A.Haydar, “Rumeli‟den selam var-5:Makedonya‟da Türk izleri”, Milliyet, 4 Şubat
1992, s.2,14.
Milliyet Ekleri:
24
�Akyol, T. (1998) “Bektaşilik ve Osmanlı şemsiyesi”, Milliyet-Gazete Pazar, 3 Mayıs 1998,
s.7.
Alpman, N. (1996), “Erotizm Gerillası”, Milliyet ve Pazar Hobi, 15 Eylül 1996, s.1.
Aytul, T. (1976), “Şu Bizim Türkiye”, Milliyet Magazin, 8 Şubat 1976, s.16.
Felek, B (1975)., “Geçmiş zaman olur ki…-O devrin kadınları”, Milliyet Magazin, 20
Temmuz 1975, s.14.
Koçu, R.Ekrem (1954) Türk Zaferleri-Milliyet Gazetesinin Büyük Tarih İlavesi 14, 30 Aralık
1954, s.2-3.
Koçu, R.Ekrem (1955), “Lüleburgaz Kervansarayı”, Milliyet Halk Gazetesi Haftalık İlave, 12
Ocak 1955, s.2.
Koloğlu, O., “Kafkasya‟nın umudu”, Milliyet Gazete Pazar, 23 Ocak 2000, s.7.
Koloğlu, O., “Siyaset aracı olarak rüya”, Milliyet Gazete Pazar, 30 Ocak 2000, s.12.
Milliyet-Kültür Sanat (MKS), 06 Mart 2003, s.4.
Ortaylı, İ. (2003), “Girit Adası‟nda tarih”, Milliyet Pazar, 19 Ocak 2003, s.6.
Otyam, F. “Alevi Dünyasını yazdı-4”, Milliyet 2000, 18 Ağustos 2000, s.1,4.
Türk Büyükleri-Milliyet, 18 Şubat 1982, s.101.
Kitap ve Makaleler
Akyay, B. (2011), “Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre Benefşe (Menekşe)”, Türk Dünyası
İncelemeleri Dergisi, Kış 2011, S.XI/2, s.129-154.
Albayrak, M. (2011), “Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nin Baskı Serüveni”, Evliya Çelebi
Konuşmaları/Yazılar, (Hazırlayan: M.Sabri Koz), İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2011, s.1437.
Can, B.Bülent (2002), “Tarih yazımında Kaynak Olarak Seyahatname:Evliya Çelebi‟de
Arnavut Bektaşiliği”, Toplumsal Tarih, Ocak 2002, S.97, s.32-41.
Coşkun,E-Ensar,F-Aydın, A (2001), “Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesinde Bulgaristan‟daki Bazı
Kültür Merkezleri/Bulgaristan Araştırma Gezisi”, Hacı Bektaş Velî Dergisi, S.17, s.11-64.
Çetiner, Y. (1994), Şu Bizim Rumeli, İstanbul, Milliyet Yayınları, 1994.
Dağlı, Y. (2009), “Evliyâ Çelebi Seyahatnâmei‟ndeki İstanbul Esnaf Alayı”, Çağının Sıradışı
Yazarı Evliyâ Çelebi, (Hazırlayan:Nuran Tezcan), İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2009, s.91108
Dankoff, R. (2010), Seyyah-ı Alem Evliya Çelebi’nin Dünyaya Bakışı (Çeviren: Müfit
Günay), İstanbul, Yapı Kredi Yayınları.
Doğumunun 400. Yılında Evliyâ Çelebi (2011), (Editörler:Nuran Tezcan-Semih Tezcan),
Ankara, TC Kültür Bakanlığı Yayınları.
25
�Duman, M. (2011), “Evliya Çelebi Yalancı mıydı?”, Evliya Çelebi Konuşmaları/Yazılar,
İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2011, s.171-187.
Evliya Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi, (2013), 1.-6. Kitaplar-1.
Cilt, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları.
Evliya Çelebi Kniga puteshestviya (1961), N.1. Zemli Moldavii i Ukraini, Moskova, İVL.
Evliya Çelebi Kniga puteshestviya (1979), N.2. Zemli Severnogo Kavkaza, Povoljya i
Podoniya (A. Jeltyakov) Moskova, Nauka.
Evliya Çelebi Kniga puteshestviya, (1983) N.3 Zemli Zakavkazya i sopredelnih oblastey
Maloy Azii i İrana (A. Jeltyakov) Moskova, Nauka.
Evliya Çelebi Kniga puteshestviya (1967). (A.H. Safrastiyan), Erevan.
Evliya Çelebi Kniga puteshestviya (1971). (G. Purigze), Tbilisi.
Evliya Çelebi Kniga puteshestviya (2008). Krım i sopredelniye oblasti (E. Bahovskiy)
Simferopol Dolya.
Evliya Çelebi Seyahatnamesi Topkapı Sarayı Bağdat 305 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini
(1999), 3. Kitap, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları.
Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi (2010), 5. Kitap-2. Cilt, İstanbul, Yapı
Kredi Yayınları.
Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi, (2010), 6. Kitap-2. Cilt, İstanbul, Yapı
Kredi Yayınları.
Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi, (2011), 7. Kitap-2. Cilt, İstanbul, Yapı
Kredi Yayınları.
Jarring, G. (1978), “Evliya Çelebi ve Pire‟deki Mermer Aslan”, Belleten, Cilt:XLII, Ekim
1978, S.168, s.775-779.
Önler, Z. (2009), “Evliyâ Çelebi‟nin Viyana‟dan Aktardığı Cerrahiye İlişkin Üç Gözlem”,
Çağının Sıradışı Yazarı Evliyâ Çelebi, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2009, s.293-305.
Tanpınar, A. Hamdi (1992), Edebiyat Üzerine Makaleler, Yay. Zeynep Kerman, İstanbul,
Dergah Yayınları.
Ulunay, R.Cevad (1964), Bir Başka Alem, İstanbul, Ak Yayınevi.
Ulunay, R.Cevad (1995), Bir Başka Alem, İstanbul, Arba Yayınevi.
Ġnternet Siteleri
http://www.milliyet.com.tr/2004/07/18/pazar/yazortay.html
26
�
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Extent
The size or duration of the resource.
2266
Title
A name given to the resource
KÖŞE YAZARLARININ KALEMİNDEN ÇAĞDAŞ TÜRK BASINININ EVLİYA CUMHURİYET VE MİLLİYET GAZETELERİ ÖRNEĞİ
Author
Author
MALKOÇ, Eminalp
Abstract
A summary of the resource.
Anahtar Kelimeler: Basın, Cumhuriyet Gazetesi, Evliya Çelebi, Milliyet Gazetesi, Seyahatname. ÖZET Tarihsel, coğrafi, etnik ve teknik açılardan başka kaynaklarda kolay karşılaşılamayan bilgilerle dolu olan amatör seyyah Evliya Çelebi’nin eserinde pek çok insan, yer ve olaya rastlanmaktadır. Evliya Çelebi, 17. yüzyıl tarihli Seyahatnamesi’nin renkliliğinin paralelinde çizgi filmlerden belgesellere uzanacak düzeyde farklı projelere esin kaynağı olmuş ve günümüze kadar etkisini sürdürmüştür. Evliya Çelebi ile Seyahatnamesi, Türk basınının da kullandığı temalar arasında yer almış; hatta gazete köşelerinin ön planda tutulan fenomenlerinden biri olmuştur. Cumhuriyet ve Milliyet gibi gazetelerin dünden bugüne uzanan panoramaları içinde Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi, M. Turhan Tan, Burhan Felek, Refii Cevat Ulunay, Melih Aşık, Taha Akyol gibi birçok köşe yazarı tarafından gazete sütunlarına taşınmıştır. Köşe yazarlarının başvuru kaynakları arasına giren Seyahatname, coğrafya, tarih, folklor ve birçok alan ya da disiplinle ilişkili olarak değerlendirilmiştir. Evliya Çelebi ile eserinin geçtiği gazete pasajları, Seyahatname’nin Türkiye’de basılması çalışmalarından, çok gezen siyasilerin meşhur seyyahla özdeşleştirilmesine, turizme, spora, iktidarda bulunanlardan geçinmeyi alışkanlık haline getirenlere, 20. yüzyıl sonlarında Balkanlarda yaşanan politik sorunlara ve aslında daha birçok farklı konuya yayılacak şekilde geniş bir yelpaze oluşturmaktadır. Yazarların Evliya Çelebi ve Seyahatname eksenli aktarım ya da yorumları, ünlü gezgin ile eserini, günümüz yaşantısına ve değerlerine ulaşabilmek, bunlara tanı koyabilmek veya karşılaştırma yapabilmek açısından bir çıkış noktası haline getirmektedir. Bu bağlamda Seyahatname’deki anlatı, nerden nereye gelindiğini göstermek, son döneme yönelik olguları somutlaştırabilmek ve bir takım sonuçlar çıkarabilmek için bir kriter haline dönüşmekte ya da dönüştürülmektedir. Böylece günümüze yönelik algıyı etkilemektedir. Diğer yandan yayın organlarında ulaşılan bulgular, medyanın Evliya Çelebi’yi nasıl algıladığını gösterirken aynı zamanda kamuoyunun algılama şekline yönelik fikir vermektedir. Bu çalışma, Evliya Çelebi ve Seyahatnamesi’nin iki gazetenin köşe yazarları aracılığı ile basın düzlemine nasıl taşındığını ve ünlü gezginin modern Türk basını üzerindeki etkisini örneklemek amaçlıdır.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
International Burch University
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2013-05-17
Keywords
Keywords.
Article
PeerReviewed
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
ISSN 2203-4548