164 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6bdaf87b3f61d60e0f7c4930bfdbdbe2.docx 01f032d1aa947302c2cfd245233d8a3a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c023d164ba05e32b5993e2d670de79f4.pdf 7937e985e5e45e7372abc83aaa89f7b4 PDF Text Text KIRIM TATAR KÜLTÜR TARİHİNDE “TONGUÇ” İLE “ŞAFAK” RİSALELERİNİN ÖNEMİ Leniyara SELİMOVA Kırım Mühendislik ve Pedagoji Üniveritesi, Kırımtatar ve Türk Edebiyatı Bölümü, Simferopol / Ukrayna Anahtar Kelimeler: İsmail Gaspıralı, Tonguç-Şafak, Kırım, Tatar. ÖZET 1883 yılında ilk Kırım Türkçesiyle süreli yayın “Tercüman” gazetesi yayına başlamıştır. Yayının kurucusu, Türk Dünyasında aydınlatma faaliyetlerinin öncüsü olan İsmail Gaspıralı’nın bu mühim yayını önseci süreli yayın denemeleri olan 2 önemli mecmua “Tonguç” ile “Şafak”’ın meydana geliş tarihleri, muhtevaları vb üzerine yapılan bir çalışmadır. Kırım Türk Tatarcasıyla 1881, 1883’lerde yayınlanan “Tonguç” ile “Şafak” risaleleri Volgaboyu Tatarları, Orta Asya Türk boyları, Kafkas Türkleri vb arasında bilinen içtimai-edebi yayınlardır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2293 Title A name given to the resource KIRIM TATAR KÜLTÜR TARİHİNDE “TONGUÇ” İLE “ŞAFAK” RİSALELERİNİN ÖNEMİ Author Author SELİMOVA, Leniyara Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: İsmail Gaspıralı, Tonguç-Şafak, Kırım, Tatar. ÖZET 1883 yılında ilk Kırım Türkçesiyle süreli yayın “Tercüman” gazetesi yayına başlamıştır. Yayının kurucusu, Türk Dünyasında aydınlatma faaliyetlerinin öncüsü olan İsmail Gaspıralı’nın bu mühim yayını önseci süreli yayın denemeleri olan 2 önemli mecmua “Tonguç” ile “Şafak”’ın meydana geliş tarihleri, muhtevaları vb üzerine yapılan bir çalışmadır. Kırım Türk Tatarcasıyla 1881, 1883’lerde yayınlanan “Tonguç” ile “Şafak” risaleleri Volgaboyu Tatarları, Orta Asya Türk boyları, Kafkas Türkleri vb arasında bilinen içtimai-edebi yayınlardır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fa7459775f35af2658044e319a2264d4.docx 77260123d69ca9aa0cbf2ff1f6e7defc https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3e3d0b3ea418c51899c7a23c0f4c5b92.pdf 2232af2cd63f5f200ee2a38c8e7df352 PDF Text Text KIRIM’IN POLIETNIK ORTAMINDA TÜRK VE SLAV DILLERININ IŞLEVI: KIRIMTATAR, RUS VE UKRAYNA DİLLERİ ÖRNEĞİYLE Ranetta GAFAROVA Kırım Mühendislik ve Pedagoji Üniveritesi, Kırımtatar ve Türk Filolojisi Fakültesi, Simferopol / Ukrayna Anahtar Kelimeler: Alıntı, interferens, onomastik, Polietnik ortam. ÖZET Ukrayna’da çok milletli bölgelerin siyasi ve sosyal sorunlarıyla birlikte farklı dillerin işlevi sorunu üzerinde de araştırmalar yapılmaktadır. Kırım Yarımadası bazı milletlerin diasporası için yerleşke olmuş, bazı halklar içinse köklü ve tarihi yerleşme yeridir. Bununla Kırım çok önemli, bir o kadar da zor bir bölgeyi teşkil eder. Buradaki dil çeşitliliği tabii demografik sayıyla denktir. Rus ve Kırımtatar dilleri ilk sırayı alırken, Ukrain dili üçüncü pozisyondadır. Fakat bu üçü dil durumunu dengelemekten uzaklar. Çalışmamızın maksadı: çokdilli Kırım’da diller işlevinin teorik temelini oluşturulma denemesi. Böyle işleve dil taşıyıcılarının hazır olup olmamalarının tespiti. İnceleme esnasında çokdilli Kırım’da dillerin işlekliği kaydedilmiştir, farklı dil seviyelerinin interferens derecesi ölçülmüştür. Kırım Türk Tatar dilinin leksik zenginliği bölgenin yerli halklarına (aborjinlerine) dostluk münasebeti, refah ve eminlik ortamında hayatını sürdürme olanağını sunmaktadır. Kırım yer adları (kırımtatar toponimisi) Ukrayna’nın güneyini tamamıyla kaplamıştır. Kırımtatar dili ise Rus dilinin halk ibarelerini, deyimlerini almıştır. Tarihi, siyasi veya sosyokültürel etkiye bağlı olarak bir insan bireyi, etnik hüviyeti ne ise, psikolojik olarak değişebilir, farklı kültür etkisinde kalabilir ve anlam dünyası farklı manalarla zenginleşebilir. Kırım’ın Slav halkları Türk asıllı kelimeleri dillerinde alıntı olarak yaygın bir şekilde kullanıyorlar. Türkçeden alıntılar bir çok kategoride toplanabilir: esnaf terminolojisi, diğer profesyonel alanları terim sözler. Aynı süreci Kırımtatar dilinde de görebiliriz. Anadilimiz bu Polietnik(çok milletli) bölgenin aktif oyuncusudur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1868 Title A name given to the resource KIRIM’IN POLIETNIK ORTAMINDA TÜRK VE SLAV DILLERININ IŞLEVI: KIRIMTATAR, RUS VE UKRAYNA DİLLERİ ÖRNEĞİYLE Author Author GARAFOVA, Ranetta Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Alıntı, interferens, onomastik, Polietnik ortam. ÖZET Ukrayna’da çok milletli bölgelerin siyasi ve sosyal sorunlarıyla birlikte farklı dillerin işlevi sorunu üzerinde de araştırmalar yapılmaktadır. Kırım Yarımadası bazı milletlerin diasporası için yerleşke olmuş, bazı halklar içinse köklü ve tarihi yerleşme yeridir. Bununla Kırım çok önemli, bir o kadar da zor bir bölgeyi teşkil eder. Buradaki dil çeşitliliği tabii demografik sayıyla denktir. Rus ve Kırımtatar dilleri ilk sırayı alırken, Ukrain dili üçüncü pozisyondadır. Fakat bu üçü dil durumunu dengelemekten uzaklar. Çalışmamızın maksadı: çokdilli Kırım’da diller işlevinin teorik temelini oluşturulma denemesi. Böyle işleve dil taşıyıcılarının hazır olup olmamalarının tespiti. İnceleme esnasında çokdilli Kırım’da dillerin işlekliği kaydedilmiştir, farklı dil seviyelerinin interferens derecesi ölçülmüştür. Kırım Türk Tatar dilinin leksik zenginliği bölgenin yerli halklarına (aborjinlerine) dostluk münasebeti, refah ve eminlik ortamında hayatını sürdürme olanağını sunmaktadır. Kırım yer adları (kırımtatar toponimisi) Ukrayna’nın güneyini tamamıyla kaplamıştır. Kırımtatar dili ise Rus dilinin halk ibarelerini, deyimlerini almıştır. Tarihi, siyasi veya sosyokültürel etkiye bağlı olarak bir insan bireyi, etnik hüviyeti ne ise, psikolojik olarak değişebilir, farklı kültür etkisinde kalabilir ve anlam dünyası farklı manalarla zenginleşebilir. Kırım’ın Slav halkları Türk asıllı kelimeleri dillerinde alıntı olarak yaygın bir şekilde kullanıyorlar. Türkçeden alıntılar bir çok kategoride toplanabilir: esnaf terminolojisi, diğer profesyonel alanları terim sözler. Aynı süreci Kırımtatar dilinde de görebiliriz. Anadilimiz bu Polietnik(çok milletli) bölgenin aktif oyuncusudur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a634f9d68aa2490bd2850cf1d28971e2.docx 40a5d78a3d012c7295a2f575b688addd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cc14366ec2b7c06b46e6dad86fafc7a4.pdf 186b8539b9e55db66426460672b6b575 PDF Text Text KIRIMTATAR HALK YIRLARININ USLUBİ ÖZELLİKLERİ Zakiya MAMUTOVA Kırım Mühendislik ve Pedagoji Üniveritesi, Kırımtatar ve Türk Filolojisi Fakültesi, Simferopol, Kırım / Ukrayna Anahtar Kelimeler: söz, tasviriy vastalar, dil, üslup, kırım tatar dili. ÖZET Üslübiyette, yani konuşma, kitap usülü ve halk yırlarında, bediy eserleri dilinde Kırım Tatar dilin söz zenginliği, gramer kuruluşu ve fonetik araçlar buyük önem taşır. Üslübiyet hakkında belli şahıs Ömer İpçi şöyle demişti: «Muellifin üslübü onun saçların rengine, gözlerin hareketi, dilin çevirinmesi ve kalbinin atışına benzer; usul burun gibi,her keste farklıdır. Leksikoloji bölümüne ait o tasviriy vastalarla bağlı konular üzerinde yapılan araştırmalara dayanarak konu açıklanıyor; Toplam – Kırım Tatar halk yırlarında mecazın kullanışı. Kırım Tatar dilinde mecaz yirlarin dilinde çok kullanılır. Mecazın kendine has özelliklere sahip, nutkun çeşit inceliklerine yansıyor. Dilde yaygın olan vasıtalar (kıyaslar, mecazlar, kıyaslar, mübalağalar, allegoriler) sanatsal ve edebiy anlamı tamamlamak için hizmet ederler. Yirlarda edebiy sanaat sözlerinin kullanmayı düşündüğü leksik materyali seçtığı basamak en ilginç safhadır, çünkü özellikle leksik materyal tıpkı bir ayna gibi halk yırlarının manasını yansıtır. edebi sanatlarını ifade eden kelimeler problemi hala bugün en esas, hem de aktüel meselelerinden biridir. Dilbiliminde edebi sanatların mahiyetini ve önemini esas alacak olursak, ortaokul ve lise programında konuşma gelişimi sırasında edebi sanatlar (metafor (mecaz), hiperbol (mübalağa), ironi (mizah), kıyas, epifor, grotesk, alegori) öğrenildikçe bunlar hem dilin zenginliği, hem anlam kanunlarının gelişim surecinin sonucu oluyor. . Dilin tasviri vasıtalalrı klasik eski dönemlerden beri kendilerine dikkat çekiyorklar. Onlar retorikte, şiiriyette ve diğer dağlarda etraflı bir şekilde tasvir olunuyor. Onların klasifikasyonu çoktan işlenildi. Tropların mahiyeti sözcüksel biriminin geleneksel kullanımında verilen ve şu birimiyle sanatsal konuşmada özel üslübi fonksiyonunda gelen anlamların karşılaştırmasındadır. Tropların metin yorumlamasında ve anlamasındaki rolü yardımcı olsa bile, çok önemlidir. Leksikoloji bölümüne ait o tasviriy vastalarla bağlı konular üzerinde yapılan araştırmalara dayanarak konu açıklanıyor; genel olarak – Kırım Tatar dilinde mecazın kullanışı. Kırım Tatar dilinde mecaz bediy eserin dilinde, ilmiy usul ile yazılmış metinlerin dilinde çok kullanılır. Mecazın kendine has özelliklere sahip, nutkun çeşit inceliklerine yansıyor. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2165 Title A name given to the resource KIRIMTATAR HALK YIRLARININ USLUBİ ÖZELLİKLERİ Author Author MAMUTOVA , Zakiya Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: söz, tasviriy vastalar, dil, üslup, kırım tatar dili. ÖZET Üslübiyette, yani konuşma, kitap usülü ve halk yırlarında, bediy eserleri dilinde Kırım Tatar dilin söz zenginliği, gramer kuruluşu ve fonetik araçlar buyük önem taşır. Üslübiyet hakkında belli şahıs Ömer İpçi şöyle demişti: «Muellifin üslübü onun saçların rengine, gözlerin hareketi, dilin çevirinmesi ve kalbinin atışına benzer; usul burun gibi,her keste farklıdır. Leksikoloji bölümüne ait o tasviriy vastalarla bağlı konular üzerinde yapılan araştırmalara dayanarak konu açıklanıyor; Toplam – Kırım Tatar halk yırlarında mecazın kullanışı. Kırım Tatar dilinde mecaz yirlarin dilinde çok kullanılır. Mecazın kendine has özelliklere sahip, nutkun çeşit inceliklerine yansıyor. Dilde yaygın olan vasıtalar (kıyaslar, mecazlar, kıyaslar, mübalağalar, allegoriler) sanatsal ve edebiy anlamı tamamlamak için hizmet ederler. Yirlarda edebiy sanaat sözlerinin kullanmayı düşündüğü leksik materyali seçtığı basamak en ilginç safhadır, çünkü özellikle leksik materyal tıpkı bir ayna gibi halk yırlarının manasını yansıtır. edebi sanatlarını ifade eden kelimeler problemi hala bugün en esas, hem de aktüel meselelerinden biridir. Dilbiliminde edebi sanatların mahiyetini ve önemini esas alacak olursak, ortaokul ve lise programında konuşma gelişimi sırasında edebi sanatlar (metafor (mecaz), hiperbol (mübalağa), ironi (mizah), kıyas, epifor, grotesk, alegori) öğrenildikçe bunlar hem dilin zenginliği, hem anlam kanunlarının gelişim surecinin sonucu oluyor. . Dilin tasviri vasıtalalrı klasik eski dönemlerden beri kendilerine dikkat çekiyorklar. Onlar retorikte, şiiriyette ve diğer dağlarda etraflı bir şekilde tasvir olunuyor. Onların klasifikasyonu çoktan işlenildi. Tropların mahiyeti sözcüksel biriminin geleneksel kullanımında verilen ve şu birimiyle sanatsal konuşmada özel üslübi fonksiyonunda gelen anlamların karşılaştırmasındadır. Tropların metin yorumlamasında ve anlamasındaki rolü yardımcı olsa bile, çok önemlidir. Leksikoloji bölümüne ait o tasviriy vastalarla bağlı konular üzerinde yapılan araştırmalara dayanarak konu açıklanıyor; genel olarak – Kırım Tatar dilinde mecazın kullanışı. Kırım Tatar dilinde mecaz bediy eserin dilinde, ilmiy usul ile yazılmış metinlerin dilinde çok kullanılır. Mecazın kendine has özelliklere sahip, nutkun çeşit inceliklerine yansıyor. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/aa1fbf344a42ee23ca060cd987c2e7ec.docx 0590002e9a52a7e303560310fa091b65 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a71415a42c43c9dbf812890dd3a5900a.pdf a717f0347d96bc7f2db3cd5ef3ce06de PDF Text Text Klasični Jezici I Samovrednovanje Visokoškolske Ustanove Milena Jovanović University of Beograd / Beograd, Serbia Key words: klasični jezici, silabusi, Bolonjski proces, autoevaluacija ABSTRACT U radu je reč o nekim elementima samovrednovanja visokoškolske ustanove (Filološki fakultet BU), odnosno o (auto)evaluaciji u ovom slučaju kurikuluma neohelenskih studija i silabusa klasičnih jezika u okviru studijskog programa Jezik, književnost, kultura (skraćeno JKK). Postupak samovrednovanja pripada po definiciji „bolonjskom procesu“, što podrazumeva potom institucionalnu spoljašnu proveru kvaliteta. Iskustvo sa akreditacijom implikuje mnogo birokratskog traćenja vremena, ali ako se taj deo posla prepusti onima koji su za to zaduženi, ostaje onaj bolji deo, a to je dalje unapređivanje rada sa studentima, što podrazumeva i sopstveni rad. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1823 Title A name given to the resource Klasični Jezici I Samovrednovanje Visokoškolske Ustanove Author Author JOVANOVIC, Milena Abstract A summary of the resource. Key words: klasični jezici, silabusi, Bolonjski proces, autoevaluacija ABSTRACT U radu je reč o nekim elementima samovrednovanja visokoškolske ustanove (Filološki fakultet BU), odnosno o (auto)evaluaciji u ovom slučaju kurikuluma neohelenskih studija i silabusa klasičnih jezika u okviru studijskog programa Jezik, književnost, kultura (skraćeno JKK). Postupak samovrednovanja pripada po definiciji „bolonjskom procesu“, što podrazumeva potom institucionalnu spoljašnu proveru kvaliteta. Iskustvo sa akreditacijom implikuje mnogo birokratskog traćenja vremena, ali ako se taj deo posla prepusti onima koji su za to zaduženi, ostaje onaj bolji deo, a to je dalje unapređivanje rada sa studentima, što podrazumeva i sopstveni rad. Publisher An entity responsible for making the resource available IBU Publishing Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-03 Keywords Keywords. Article PeerReviewed https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f3b17949c88579051565e42f6e22fb40.docx 6d3f3b5c544f024993a0406f1ef2c864 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/87706ec99816d93477c6be3dc57b6efd.pdf d3d1dafa29cc251a3ab31cfd3f58a642 PDF Text Text KLASİK TÜRK EDEBİYATINDA HAYÂLLE OLUŞTURULAN EDEBÎ TERİMLERİN KULLANIMLARI İhsan BULUT İshık Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Erbil / Irak Anahtar Kelimeler: Klasik Türk Edebiyatı, Hayâl, Hayâl-i Dakik, Edebî Terim, Tezkire. ÖZET Hayâl kavramı gerek edebî, tasavvufî ve gösteri sanatlarına ait bir terim olarak gerekse gerçek anlamıyla divan şiirinde sıkça kullanılan bir kelime olarak karşımıza çıkmaktadır. Pek çok bilim dalında olduğu gibi klasik edebiyatta da geçmişte kullanılan edebî terimlerin divan ve tezkirelerdeki yüklendikleri manaları tam tespit etme önemli bir problem olarak önümüzde durmaktadır. Bu bağlamda edebî terimler arasında çok önemli bir yer tutan hayâl ve hayâlden müştâk kavramların da kullanımları örneklerle aydınlığa kavuşturulması gerekmektedir. Bildirimizde, divan şiirinde bir edebî terim olarak hayâlin, “şi‘r-i hayâl-engîz, ebyât-ı hayâlengîz, nâzım-ı dakîk-hayâl, hayâlât-ı garîb, hayâl-güster, hayâl-i hâs, rengîn hayâl, muhayyel söz, şebistân-ı hayâl, nâzik hayâl, ince hayâl, kej hayâl, yanlış hayâl, hayâl-i hâm, fânûs-ı hayâl, hayâl-i zıll tamlamalarıyla değişik asırlardan seçilmiş divan ve tezkirelerdeki kullanımlarını ve anlamlarını örnekler üzerinden izah etme amacı güdülmüştür. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2224 Title A name given to the resource KLASİK TÜRK EDEBİYATINDA HAYÂLLE OLUŞTURULAN EDEBÎ TERİMLERİN KULLANIMLARI Author Author BULUT, İhsan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Klasik Türk Edebiyatı, Hayâl, Hayâl-i Dakik, Edebî Terim, Tezkire. ÖZET Hayâl kavramı gerek edebî, tasavvufî ve gösteri sanatlarına ait bir terim olarak gerekse gerçek anlamıyla divan şiirinde sıkça kullanılan bir kelime olarak karşımıza çıkmaktadır. Pek çok bilim dalında olduğu gibi klasik edebiyatta da geçmişte kullanılan edebî terimlerin divan ve tezkirelerdeki yüklendikleri manaları tam tespit etme önemli bir problem olarak önümüzde durmaktadır. Bu bağlamda edebî terimler arasında çok önemli bir yer tutan hayâl ve hayâlden müştâk kavramların da kullanımları örneklerle aydınlığa kavuşturulması gerekmektedir. Bildirimizde, divan şiirinde bir edebî terim olarak hayâlin, “şi‘r-i hayâl-engîz, ebyât-ı hayâl- engîz, nâzım-ı dakîk-hayâl, hayâlât-ı garîb, hayâl-güster, hayâl-i hâs, rengîn hayâl, muhayyel söz, şebistân-ı hayâl, nâzik hayâl, ince hayâl, kej hayâl, yanlış hayâl, hayâl-i hâm, fânûs-ı hayâl, hayâl-i zıll tamlamalarıyla değişik asırlardan seçilmiş divan ve tezkirelerdeki kullanımlarını ve anlamlarını örnekler üzerinden izah etme amacı güdülmüştür. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ecbca39d746e109e5370e2400b730550.docx 310bea2b63ad972a2067033aaab4e8d1 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0c45374bcb7c22fa418fb23f59bad652.pdf 1ce2bd8eb2e0eb2c8ade5c41e5001766 PDF Text Text KLASİK TÜRK EDEBİYATINDA NERGİS Ali Rıza ÖZUYGUN – Hacer MEMİŞEVİÇ International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Klasik Türk şiiri, çiçek, nergis, çağrışımlar. ÖZET Klasik Türk Edebiyatında şairler sevgiliyi tasvir ederken gül, nergis, lale, servi, sümbül gibi birçok çiçek isminden ve bu çiçeklerin özeliklerinden faydalanırlar. Söz konusu çiçeklerden biri de nergistir. Edebiyatımızda en çok göz ile ilgili olarak kullanılmıştır. Taç yaprakları arasındaki sarı nokta nergise yorgun ve uykusuzluk hali verir. Bu yüzden gözün uykulu, mest ve hasta olması nergise benzetilir. Şekil ve renk bakımından piyale, kadeh, şamdan ve sarı taca benzetilmiştir. Çalışmamızda önce nergis hakkında genel bilgi verilmiş, Klasik şiirimizden seçtiğimiz beyitlerle şairlerimizin ne gibi çağrışımlar içinde şiirlerini yazdıklarına değinilmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2226 Title A name given to the resource KLASİK TÜRK EDEBİYATINDA NERGİS Author Author ÖZUYGUN, Ali Rıza MEMİŞEVİÇ, Hacer Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Klasik Türk şiiri, çiçek, nergis, çağrışımlar. ÖZET Klasik Türk Edebiyatında şairler sevgiliyi tasvir ederken gül, nergis, lale, servi, sümbül gibi birçok çiçek isminden ve bu çiçeklerin özeliklerinden faydalanırlar. Söz konusu çiçeklerden biri de nergistir. Edebiyatımızda en çok göz ile ilgili olarak kullanılmıştır. Taç yaprakları arasındaki sarı nokta nergise yorgun ve uykusuzluk hali verir. Bu yüzden gözün uykulu, mest ve hasta olması nergise benzetilir. Şekil ve renk bakımından piyale, kadeh, şamdan ve sarı taca benzetilmiştir. Çalışmamızda önce nergis hakkında genel bilgi verilmiş, Klasik şiirimizden seçtiğimiz beyitlerle şairlerimizin ne gibi çağrışımlar içinde şiirlerini yazdıklarına değinilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/23069ac5e5cf9ecb12143923541ac84d.pdf ecb2486b506c1c2c828e2676aeef5cab PDF Text Text 1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Klâsik Türk Edebiyatı Metinlerindeki ―Efendi/ Sultan (Sevgili) – Kul/ Köle (ÂĢık)‖ Mazmunu Hakkında Bazı Tespitler Gamze DEMĠREL Sùleyman ġah Üniversitesi Tùrk Dili ve Edebiyatı Bôlùmù Ġstanbul-Tùrkiye gdemirel@ssu.edu.tr Özet: BaĢlangıçta sevgiliye ―sahip olmak‖ arzusuyla yola çıkan aĢıkın aĢkı, aĢk yolunda ilerledikçe ilahî bîr boyut kazanmaya baĢlar. Bu zorlu yolda aĢık, sevgiliye ulaĢtığını zannettiği anda, kendisinin bir ―Hiç‖ olduğunu tekrar tekrar anlar. Bu his, aĢıkın ―(…) ruhundaki boĢluğu durmadan bùyùtmektedir (GĠRARD, 2001: 141)‖. AĢık, kendini kaybettiği aynı aĢk denizinde, tekrar kendini bulmaya çalıĢır. AĢk oyununun baĢında, meclisin mumu olan sevgilinin ıĢığını, oyunun sonunda ondan devralacak ve ondan aldığı bu ıĢığı, ilahî olana yônlendirecektir. Dolayısıyla aĢıkın kulluğu hiçbir Ģekilde değiĢmeyecek; baĢlangıçta, efendi (sevgili) sinin kul (kôle) u olan aĢık, sonraları ilahî sevgili (yaratıcı) karĢısındaki kulluğuna devam edecektir. Nesneler değiĢse de aĢıkın gôrevi değiĢmemektedir. Klâsik Tùrk edebiyatı metinlerinde, ―Sevgili-AĢık‖ mazmunu etrafında geliĢen bu tarzda pek çok ôrneğe rastlamak mùmkùndùr. Anahtar kelimeler: Klâsik Tùrk Edebiyatı, Sevgili, ÂĢık, Efendi, Kôle Bùtùn dùnya edebiyatlarında olduğu gibi, Klâsik Tùrk edebiyatı‘nın da ônemli konularından biri olan, bireyin; hayatını anlamlandırıp devam ettirebilmesinde; yetenekleri (sevebilme/ sevilebilme) ni keĢfederek kendini gerçekleĢtirebilmesinde vazgeçilmez bir yere sahip olan aĢkın ve sevginin, baĢlangıç aĢaması ile sonucu arasında bir takım farklılıkların olduğu dikkati çeker. AĢk hikayesinin baĢlangıcında, aĢık, ―ben‖ iyle ve dolayısıyla ―sahip olma‖ arzusuyla hareket etmektedir. Bencil duyguların ôn plana çıktığı bu tarzdaki sevgi ya da aĢk anlayıĢı, edebiyatımızda kabul gôren bir anlayıĢ değildir. Geleneksel edebiyatımızda asıl olan, aĢkın, aĢıka nasıl bir boyut kazandırdığıdır. AĢk, bireyin ―olması‖ nı, yani kendini gerçekleĢtirmesini sağlayan bir aktivite olmalıdır. ―(…) ‗olmak‘, ‗sahip olmak‖ ın, aynı bencillik ve ben‘ ine bağlılığın karĢıtıdır (FROMM, 2003: 96)‖. AĢık, sevgiliye ulaĢmak ve onunla bir ―olmak‖ arzusuyla yola çıkmalıdır; çùnkù sadece somut olarak bir Ģey (ler) e ―sahip olmak‖, aslında ―hiçbir Ģey olmamak/ olamamak‖ demektir. Oysa aĢk, ―sahip olmak‖ fikrinden uzak, ―olmak‖ fikrine yakın; aĢıkın kendini geliĢtirdiği bir duygu olduğunda gerçek anlamını kazanacaktır. Ġlk ônce, ―sahip olmak‖ dùrtùsù ile harekete geçen aĢık, bu duygunun, onu, kendisine ve sevgiliye yabancılaĢtırdığını; kendisini ve sevgiliyi ―ôteki‖ leĢtirdiğini hissettiği andan itibaren, ruhunda bir sıkıntı hissetmeye baĢlar. ―(…) sevgi, ―sahip olmak‖ tùrùnde ele alınacak olursa, kendinin kılmak, denetimi altında tutmak anlamlarına gelecek ve bôylece de canlandırmak ve hareketlendirmek yerine, boğucu, engelleyici ve kıĢkırtıcı bir eylem haline dônùĢecektir. (FROMM, 2003: 73)‖. Oysa aĢk, insanı geliĢtiren bir duygu olmalı; aĢık (lar) ın ―olma/ olgunlaĢma‖ sùrecini tamamlayabilmesine katkı sağlamalıdır. Zirâ, ―Ġnsanlığın kurtulabilmesi için ilk ve tek Ģart, ―sahip olmak‖ ilkesinden ―olmak‖ ilkesine geçmektir (FROMM, 2003: 9)‖. AĢık, yanlıĢ bir yolda ilerlediğini fark eder ve aĢıkın arzuları, zaman içerisinde, farklı bir boyut kazanarak, onun ―yoldan çıkma (yônùnù değiĢtirme)‖ sına; ―sahip olmak‖ arzusundan ve Ģehvet duygularından uzaklaĢarak, gerçeğe yônelmesine vesile olur. Bireyin olabilmesi, onun sevgiyi teorik olarak değil bizzat fiilen yaĢaması, bu vesileyle hem kendisini hem de sevgilisini aktif olarak bu oyuna dâhil etmesi ile mùmkùn olacaktır. ―(…) ―olmak‖ ancak bir hareketlilik, canlılık ve değiĢim içinde anlam kazanacaktır. Canlı olan yapılar (ya da varlıklar) olgunlaĢtıkları zaman ―olmak‖ tadırlar ve ancak değiĢebildikleri sùrece vardırlar. Çùnkù geliĢme ve değiĢme, yaĢam sùrecine sıkı sıkıya bağlı iki temel ilkedir (FROMM, 2003: 49)‖. AĢık, artık ôteki yarısı (sevgili) nı aramalıdır. ―(…), kiĢi aslında kendi farkında olmadığı içsel zorlamaların etkisi ve gùdùsù altındadır (FROMM, 2003: 127)‖. Aslında ―Sevgi bir soyutlamadır. Belki garip bir varlık, belki de kimsenin gôremediği bir Tanrıça. Gerçekte var olan, sevme eylemidir. (FROMM, 2003: 72)‖. Bu sebeple aranan Ģey, aslında sevgili değil sevgidir, aĢktır. AĢık için aĢk oyunu, kendisinin baĢkahramanı olduğu, bir tùr hayata katılma ve hayatı anlamlandırma çabasıdır ve bu oyunda aĢık, kurmaca bir sevgili ùretir. AĢk, ―(…), bir doğurma, bir ùretme sùrecidir ve kiĢi ile ùrettiği Ģey arasında doğrusal bir iliĢki, bir bağ vardır (FROMM, 2003: 128)‖. AĢık, sevgilisine, efendisine ancak kendi istidadı ôlçùsùnde anlamlar yùkleyecek; aĢkını, kendi yeteneği ve gùcù ôlçùsùnde yaĢayacak ve yaĢatacaktır. 487 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Sevgiliyi sevgili yapan ve ulaĢılmaz kılan, aĢıkın, ona yùklediği anlamdır. Sevgili, tanımların ve algımızın dıĢındadır; o, aĢığın algısı ve tanımlamaları ile gôzùmùzde canlanır. BaĢlangıçta aĢık için ―ôteki/ yabancı‖ olan sevgili, yola çıktığı andan itibaren ezelden beri tanıdığına dônùĢmekte; ôzellikle de, aĢığın bilincinde, aĢkının bùyùklùğùne bağlı olarak, diğer bùtùn unsurlar ―ôteki‖ olmaktadır. AĢıkta oluĢan bu yeni bilinç, aĢığı; aĢık ile maĢukun, seven ile sevilenin, efendi ile kulun aslında tek bir bilinç olduğu, ―bir‖ olduğu gerçeği ile yùzleĢtirmektedir. Bir sùre sonra, ―aĢık-sevgili‖ Ģeklindeki tanımlar ortadan kalkmakta; aĢık, sevgili ile bùtùnleĢmekte, ―bir‖ olmaktadır. AĢık için artık, ortada kôle de efendi de yoktur, sadece ―bir‖ vardır ve bir tek kavram vardır; o da her ikisinin etrafını kuĢatan ―AĢk‖ ya da ―IĢk‖. AĢkın filiz verdiği ilk zamanlar ―(…) kôle ile efendi arasında bôlùĢùlen ikizleĢme, Ģimdi tek bir (benlikte) toplanmıĢtır. (…) bu yeni biçim, kendi kendinin çifte bilinci olduğunu bilen bilinçtir; kendini ôzgùrleĢtiren ve değiĢmeyen, kendiyle ôzdeĢ ve kendi baĢını dôndùren, kendini yoldan çıkaran: kendinin bu çeliĢik doğasının bilincidir (GĠRARD, 2001: 15)‖. Bu duygularla yaratılan birey, kaderindeki aĢkı bulmak ùzere yola çıkar ve bôylece―kendini gerçekleĢtirme‖ nin kapısını aralamaya‖ ve ―olma‖ nın yolunu aramaya baĢlar. AĢık, aĢk ile, aĢk için yola çıktığında, sevgili ile aralarında, fiziksel uzaklıktan ziyâde, ruhsal olarak bùyùk bir mesafe olduğunun farkındadır. Çùnkù aĢık ve sevgili birbirine tamamen zıt iki kiĢiliktir. Zaten kainatta yaratılan her Ģey, zıttı ile kâimdir. Ama aĢık―AĢkın uyumsuzluğunda bir yazgı gôrùr (GĠRARD, 2001: 147)‖. Sevgili ile aralarındaki bu farklılıklar; uyumsuzluktaki uyum; zıtların uyumu olarak nitelenmelidir. AĢıkı, sevgiliden vazgeçilmez kılan da zıtlar arasındaki bu gizli çekimdir. AĢık, ruhunun diğer yarısını, zıtlıklarda ararken; sevgili de ―(…), kendisine karĢı koyacak nesneyi aramaktadır (GĠRARD, 2001: 141)‖; ki bu da, aĢıktır. Sevgilinin ―(…) ıĢığını sùzen ve ona (…) ôzgù niteliğini veren hemen her zaman bir kôlenin bilincidir (GĠRARD, 2001: 144)‖. ―Sevmek yaratıcı bir etkinliktir. Sevmek, sevilen insanı (ya da Ģeyi) canlandırmak, onun yaĢam duygusunu arttırmak anlamına gelir. Aynı zamanda, kiĢinin kendisini de canlandıran, yenileyen ve hareketlendiren bir sùreçtir (FROMM, 2003: 73)‖. AĢık, bùtùn dikkatini ve ilgisini sevgilisine yônelterek; kendi gùcùnù ve enerjisini tamamen sevgiliye aktarmakta; bôylelikle onu canlı tutmaya çalıĢmaktadır. ―(…) insan, tùm gùçlerini, kendi yarattığı bu Ģeye yansıtınca, gerçek gùçlerinden uzaklaĢmıĢ olur ve zayıflar. Kendini kendi yarattığı Ģeylere tutsak eden insan, yeniden kendisini bulabilmek için, kendisinin dıĢlaĢıp, yabancılaĢmıĢ bir biçimi olan bu puta daha çok bağlanmak, ona daha çok tutsak olmak durumunda kalır.‖ (FROMM, 2003: 70)‖. Her an sevgilinin yanı baĢında olup, onun eĢiğini beklemek; tùm dikkatini ve kalan gùcùnù onun ùzerine yônlendirmek, aĢığın vazifesidir adetâ. AĢk oyununda ―Kôleliğe doğru bu yôneliĢ (…) yapının temel bir ilkesidir (GĠRARD, 2001: 144)‖. Sevgili efendidir ve ―Tanrının verdiği hakla imparator olmak, urbi et orbi(Ģehre ve dùnyaya) kendi iradesini ilan etmek ve tùm evreni ona boyun eğmeye zorlamak ister (GĠRARD, 2001: 141)‖. Bunu aĢıklarına kabul ettirebilmek için çeĢitli tutum ve davranıĢlar içerisine girer: Nâz u niyâz eder, istiğnâ eder, aĢığı dıĢlar, kùçùmser v.s. Fakat, aĢıklar ―(…) aranmaya o kadar alıĢkınlardır ki kendilerinden kaçan biri onlara Anka kuĢu gibi gôrùnùr (GĠRARD, 2001: 143)‖. Gerçekte kaçan, sevgili gibi gôrùnse de, asıl kaçan aĢıkın arzularıdır ve aĢık da aslında arzularının peĢinden koĢmaktadır. Sevgilinin, aĢıka naz yapması, ona ilgisizmiĢ gibi davranması ―(…), fiziksel Ģiddetin olmadığı bir evrende bilinçlerin çatıĢmasının yeni biçimidir (GĠRARD, 2001: 101)‖. ―(…) arzu uğruna çilecilik evrensel bir zorunluluktur (GĠRARD, 2001: 143)‖. AĢık, bu bilinçle yola çıkmıĢtır ve sevgili uğruna çile çekmeye razıdır. Evren, ―Psikopatolojik (GĠRARD, 2001: 144)‖ tir; zirâ orada mutluluktan çok acının yaĢanıyor olması aslında âlemdeki yaĢamın bir imtihandan ibaret olduğu gerçeğini gôstermektedir. ―(…) acı çok gùçlù olduğunda beceriksiz davranıĢlara atarız kendimizi, yazarız, birisini araya koyarız, gidip gôrùrùz, sevdiğimiz kiĢiden vazgeçemeyeceğimizi kanıtlarız (GĠRARD, 2001: 144)‖. AĢık da, bir sùre sonra, sevgili karĢısındaki çaresizliğini kabullenecektir. Bu durumda, efendi, vazgeçilemeyecek kadar sevildiğinden tam anlamıyla emin olacak; ―(…) oynanan oyunu açığa vurmadan ilgisizlik gôsterisinde (GĠRARD, 2001: 142)‖ bulunacaktır. Ona her baktığında ―Özgùr, ilgisiz ve mağrur (GĠRARD, 2001: 144)‖ bir sevgili ile karĢılaĢan aĢık, daha fazla harekete geçecek, sevgiliye ulaĢabilmenin tùrlù yollarını deneyecektir. AĢığı baĢarıya gôtùren de, sevgilinin bu tarzdaki davranıĢlarıdır. ―(…) her parlak baĢarı gerçek ya da yapmacık bir ilgisizliğin ùrùnùdùr (GĠRARD, 2001: 142)‖. AĢıkın, aĢk ile imtihan edilerek cezalandırıldığı dùĢùnùlse de, asıl cezalandırılan ve daimi kadere mecbur bırakılan efendi (sevgili) dir. Zirâ, çekilen her sıkıntı sonunda bir ıĢıkla sonlanacaktır. AĢığın gerçek ve daimi sevgiye ulaĢma ihtimali, efendiye gôre daha yùksektir; çùnkù ―Kôleliğin efendiliğin geleceği olduğunu biliyoruz (GĠRARD, 2001: 144)‖. Oysa, aĢk oyununda, ―(…),kendine hâkimiyet hep arzusunu en iyi saklayan tarafın ôdùlùdùr (GĠRARD, 2001: 43)‖. AĢık, bir nev‘î ―nefs sınavı‖ diye de adlandırabileceğimiz aĢk oyununu, kurallarına gôre oynayarak, baĢlangıçta hep acı çeken ve kaybeden tarafmıĢ gibi gôrùnmesine rağmen sonraları kazanan taraf olacaktır. Dùnyayı ve tùm yaratılanları, efendi gôzùyle seyreden sevgili, ―(…) her zaman kendi yıkımına doğru yùrùyordur (GĠRARD, 2001: 142)‖; çùnkù ondaki bu ―(…) mutlak-gùç arzusu da baĢarısızlığının tohumlarını içinde taĢımaktadır (GĠRARD, 2001: 142)‖ ve bu bùyùklenmeci tutum, onu evrene katılmaktan; evrende var olan Ģeylerle içselleĢmekten alıkoymaktadır ve geliĢimine engel olmaktadır. Bu durumda ―(…) efendi de amacından kôle kadar uzaktadır. (GĠRARD, 2001: 140)‖. Uğruna her Ģeyin gôze alındığı sevgili, ônceleri, ĢanslıymıĢ gibi gôrùnse de, her zaman ―(…) hayal kırıklığına ve can sıkıntısına mahkømdur. (GĠRARD, 2001: 141)‖. Ġlk bakıĢta, 488 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo aĢık, esir; efendi, ôzgùr gibi gôrùnse de aslında durum bôyle değildir. Sevgili ―(…) hapishaneden çıktığını sanır ama bir azizin halesi gibi hapishanesini de beraberinde gôtùrùr. Bôylece sùrdùrecektir o kederli ve sonu gelmez gerçeklik arayıĢını (GĠRARD, 2001: 141)‖. AĢık, arzu ùreten sevgilisini kendisi seçer; onu adetâ bir puta dônùĢtùrùr ve bu ―(…), arzusunun dônùĢtùrdùğù bir dolayımlayıcıya mıhlanıp kalır. Bu kiĢiyi arzulayarak bireyselliğini elde ettiğini sanır, ama aslında onu yitiriyordur çùnkù herkes aynı yanılsamanın kurbanıdır (GĠRARD, 2001: 147)‖. AĢık, ―Nesneyi elde eder ama bu nesne elde edilmesine izin verdiği için tùm değerini yitirir (GĠRARD, 2001: 140)‖; o andan itibaren, peĢinde koĢtuğun Ģeyin gerçek olmadığını fark eder ve ―(…), nesneyi eline geçirdiğinde yalnızca boĢluğu kucakladığını gôrùr‖ (GĠRARD, 2001: 140)‖; ―(…) arzunun anlamı ùzerinde dùĢùnùr ve sonuç bôlùmùnde tutkudaki gùlùnç ve acı yanlıĢ anlamanın altını çizer (GĠRARD, 2001: 147)‖. Sevgiliye duyduğu arzu, aslında yaratıcıya duyduğu aĢkın yansımalarıdır. AĢık, iĢte tam da o anda, tam anlamıyla ―ôzgùrleĢmekte‖ dir. Bu aslında aĢığın ―kendini bil‖ diği andır ki, bôylelikle ona Rabbini bilmenin yolu da açılmıĢ olur. Bu noktada aĢık (kul), beĢerî aĢktan sıyrılarak, ilahî olana yônelmeye baĢlar. BeĢerî olana duyulan aĢkın altında, ilahî olana ait izleri aramanın, insanın yaĢama sebebini anlamlandırma içgùdùsùnùn bir sonucu olduğu gôz ardı edilmemelidir. Asıl amaç ―(…) tùm engelleri aĢıp, tùm ilgi ve istekleri yok edip, çıplak ve açık bir biçimde Tanrı‘ ya koĢmak ve ona ulaĢıp, bir olmaya çalıĢmaktır. (Franz Pfeiffer‘ den alıntı.) (FROMM, 2003: 68)‖. Özetleyecek olursak, AĢık; efendisini aramak ùzere yola koyulan bir kuldur. Gerçeğe ulaĢamadığı ve madde aleminde kaybettiği her an için acı çekmektedir. Sevgiliye ulaĢtığını zannettiği anda, oyunun en baĢına dônmekte ve bu aĢk denizinde, yeniden, kendisini kaybetmeye; aslında kaybolduğu bu denizde kendisini tekrar bulmaya çalıĢmaktadır. AĢık ―(…) zaferin tam ortasında kendisinde hiçbir Ģeyin değiĢmediğini keĢfeder ve bu onu ùmitsizliğe iter. Hâlâ ele geçiremediği bu tanrısallığın bir yansımasını baĢkalarının bakıĢlarında yakalamak ister. (GĠRARD, 2001: 141)‖. AĢık, her arayıĢla birlikte ve her baĢarısızlıkla beraber, ―Hiç‖ olduğunu tekrar tekrar anlar. Bu his, aĢıkın ―(…) ruhundaki boĢluğu durmadan bùyùtmektedir (GĠRARD, 2001: 141)‖ AĢık, sevgiliye ―sahip olmak‖ arzusuyla yola çıkar; ancak yolda, aĢkı ilahî bîr boyut kazanır. AĢk oyununun baĢında, meclisin ıĢığı, sevgili iken; oyunun sonunda, ıĢığı; aĢık temsil etmektedir. O halde, aĢıkı ―olmak‖ kelimesiyle tanımlamak mùmkùndùr. ―Olmak‖, yùzeysel gôrùntùleri aĢıp, onların ardındaki gerçeği kavramakla gerçekleĢebilir ancak (FROMM, 2003: 138)‖. Klâsik Tùrk edebiyatı metinlerinde, ―sevgili-aĢık‖ mazmunu etrafında geliĢen bu tarzda pek çok ôrneğe rastlamak mùmkùndùr. References FROMM, ERĠCH, Sahip olmak ya da Olmak, çev.: Aydın Arıtan, Ġst. 2003 GĠRARD, RENE, Romantik Yalan ve Romansal Hakikat - Edebi Yapıda Ben ve Öteki, çev.: Arzu Etensel Ġldem, Ġst. 2001 489 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 73 Title A name given to the resource Klâsik Türk Edebiyatı Metinlerindeki ―Efendi/ Sultan (Sevgili) – Kul/ Köle (ÂĢık)‖ Mazmunu Hakkında Bazı Tespitler Author Author DEMiREL, Gamze Abstract A summary of the resource. BaĢlangıçta sevgiliye ―sahip olmak‖ arzusuyla yola çıkan aĢıkın aĢkı, aĢk yolunda ilerledikçe ilahî bîr boyut kazanmaya baĢlar. Bu zorlu yolda aĢık, sevgiliye ulaĢtığını zannettiği anda, kendisinin bir ―Hiç‖ olduğunu tekrar tekrar anlar. Bu his, aĢıkın ―(…) ruhundaki boĢluğu durmadan bùyùtmektedir (GĠRARD, 2001: 141)‖. AĢık, kendini kaybettiği aynı aĢk denizinde, tekrar kendini bulmaya çalıĢır. AĢk oyununun baĢında, meclisin mumu olan sevgilinin ıĢığını, oyunun sonunda ondan devralacak ve ondan aldığı bu ıĢığı, ilahî olana yônlendirecektir. Dolayısıyla aĢıkın kulluğu hiçbir Ģekilde değiĢmeyecek; baĢlangıçta, efendi (sevgili) sinin kul (kôle) u olan aĢık, sonraları ilahî sevgili (yaratıcı) karĢısındaki kulluğuna devam edecektir. Nesneler değiĢse de aĢıkın gôrevi değiĢmemektedir. Klâsik Tùrk edebiyatı metinlerinde, ―Sevgili-AĢık‖ mazmunu etrafında geliĢen bu tarzda pek çok ôrneğe rastlamak mùmkùndùr. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9a2595210228c17f2a5288511d2abc62.pdf dd0def422181f630ea31380c8534847c PDF Text Text Klasik Türk Edebiyatında Eğitim Bağlamında Behiştî’nin “Heşt Behişt” Mesnevisi Nurgül ÖZCAN∗ Edebiyat toplumun aynasıdır. Şairler yaşadığı toplumun sözcüleri konumundadırlar. “Şairin işi içinde yaşadığı, kendisinin de bir parçası olduğu kültürü dile getirmek ve eleştirmektir.”22 Şairlerin bakışı ve tespiti kendi dönemleri ve sonrası için değer taşır. Edebi metinlerin, estetik ve sanatsal işlevi yanında bir görevi de halkı eğitmektir. Sonuçta edebiyat, şeklinde eğlendirirken düşündüren eğiten bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır. Tanzimat’tan günümüze, klasik Türk edebiyatına, toplumdan kopuk bir hayal edebiyatı olduğu gerekçesiyle epey eleştiri yapılmıştır. Son dönemlerde araştırmacılar, bu görüşün aksine, divan şairinin malzemesini toplumdan, toplumun maddi ve manevi her türlü yaşamından aldığına dair çalışmalarda bulunmuştur. İlk anda bir hayal edebiyatı olarak öne çıkan Klasik Türk Edebiyatı dikkatle incelendiğinde bütün edebiyatlar gibi onun da toplum hayatının bir çok bölümüne ayna tuttuğu görülecektir. Yapılan bazı çalışmalar Klasik edebiyatın sosyal hayatla ilişkisi üzerinde ciddi tespit ve sonuçlar ortaya çıkarmıştır.23 Zaman içinde bu açıdan bakılan çalışmalar “Klasik edebiyatımızın tarih, felsefe, din, tasavvuf, sosyal antropoloji, bilim ve gündelik hayatın tezahürleri ile oluşturduğu ortak alanların tespitidir. Bu alanların klasik edebiyatımız ile kesişme noktalarının tespiti, kültür tarihimiz bakımından son derecede önemli gerçeklerin ortaya çıkışını sağlayacaktır."24 Altı asır devam eden ve toplumun bütün kesimleri tarafından kabul gören bu edebiyatta elbette insanı ilgilendiren, ona yön veren her şey mevcuttur. Klasik edebiyat deyince şüphesiz ilk akla gelen divanlardır. Divanlarda ise en hacimli bölüm gazellere ayrılmıştır. Gazeller bölümü, divanın asıl bölümü olarak değerlendirilir. Şair, kişisel şairlik gücünü ve hayat felsefesini ilk önce gazellerde sergiler. Şairlerin edebi kimliğinin değerlendirilmesinde ağırlıklı olarak gazellerden yola çıkılması, bu edebiyatın semboller ve mazmunlar içinde dönüp dolaşan bir hayal edebiyatı olduğu kanaatini doğurmuştur. Bunun başka bir sebebi de çalışmaların çoğunun klasik edebiyatın sanatsal yönünde yoğunlaşmasıdır. Toplumun nazarında, klasik edebiyatta, sanki Harnâme25, Şikâyetnâme26 vb. birkaç eser ile Nâbî’nin öncülüğünü yaptığı hikemî tarzın27 dışında sosyal içerikli fazla eser kaleme alınmamış izlenimi vardır. Söz konusu sebeplerden dolayı, asırlar boyu devam etmiş bu edebiyatta, divanların sosyal yönü ile divanlar dışında kalan diğer ürünler maalasef gölgede kalmıştır. Sözgelimi, divan şiirinde redifler incelendiğinde rediflerin de dönemleri ile ilgili bir belge niteliği taşıdığı görülür. “Redif olarak seçilen kelimeler, şairlerin ve aynı zamanda içinde yaşadıkları toplumun psikolojisini yansıtırlar.”28 “Şairler, içinde yaşadıkları muhit ile mensup oldukları milletle o kadar alakadardırlar ki, divanları dolduran ince ve musanna beyitler arasında uzun uzun araştırdıktan sonra belki mahalli bir renge , milli bir hususiyete tesadüf olunabilir.”29 Halbuki klasik edebiyatta manzum ya da mensur, kişisel ve toplumsal konuları içeren, nasihatname, pendname, surname, siyasetname, kıyafetname vb. sayısız eser kaleme alınmıştır. Bu tarz eserlerin çoğunda en fazla tercih edilen nazım şekli “mesnevi” nazım şeklidir. “Her beytin ayrı kafiyeli olması yüzünden mesnevide bir yazma kolaylığı vardır. Destanlar, uzun halk hikâyeleri, şehr-engizler, öğretici dinî ve ahlâkî konuların hep mesnevî şeklinde yazılmaları bu yüzdendir.”30 Divan şairi izah gereken geniş mevzularda dar bir çerçeveye hapsolmaktan kaçınmış, mesnevinin sunduğu özgürlükten istifade etme yoluna gitmiştir. İnancın önemli bir etkiye sahip olduğu Osmanlıda nasihat ve mesaj içerikli didaktik metinlerin çoğunda bu durum söz konusudur. ∗ Fatih Üniversitesi Fen Eebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi T.S ELİOT; Şiirin Toplumsal Görevi, Türk Dili, Eleştiri Özel Sayısı, Çev: Nur DERİŞ, Ank. 1971. 23 Ahmet Atilla Şentürk: Klasik Osmanlı Edebiyatı Işığında Eski Adetler ve Günlük hayattan Sahneler I-II Türk Dili Dergisi, 1993, Ayrıca Cem Dilçin “Türk Kültürünün Kaynağı Olarak Divan Şiiri”, Türk Dili S.571,1999, 24 Muhammed Nur DOĞAN: I. Uluslar arası Klasik Türk Edebiyatı Sempozyumu İstanbul 1999. 25 F. Kadri TİMURTAŞ; Harnâme, Makaleler (Dil ve Edebiyat Yazıları), AKMY, Ank. 1997, s. 174. 26 Abdülkadir KARAHAN; Fuzûli’nin Mektupları, TDED, C.2, İst. 1948, s. 3-4, 27 Ali Fuat BİLKAN; Nâbî Hikmet-Şair-Tarih, Akçağ Y, Ank.1998. 28 Cemal KURNAZ; Divan Şiirinde Belge Redifler, Yedi İklim X/67 (Ekim), S.65-68. 22 29 A. Sırrı LEVEND; Divan Edebiyatı, Kelimeler ve Remizler‐ Mazmunlar ve Mefhumlar, Enderun Kitabevi, İst. 1984, s.638. 30 Haluk İPEKTEN; Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz, İst. 2008, s.59. 328 �Özellikle Tasavvufi eserlerde şiir, amaç olmaktan ziyade insanı eğitme amacıyla kullanılan bir araç olarak karşımıza çıkar. Şair, okuyucuya, insan ruhunun safîleşmesi, tekâmülü için öneriler getirir. Bu eserler, dervişe, mensup olduğu yola göre kişisel ve toplumsal gelişim metotlarının izah edildiği metinlerdir. Klasik Türk edebiyatına bu gözle baktığımızda insan eğitiminde kullanılacak bir çok malzemenin var olduğu fark edilecektir. Gelişmiş ülkelerde son dönemlerde, eğitimde edebi metinlerin kullanılması ile ilgili çalışmalar hız kazanmıştır. “Özellikle 1990’lı yıllarda, sayıları gittikçe artan sosyal bilgiler eğitimcilerinin, edebi çalışmaların sosyal bilgiler öğretimine önemli katkılarının olduğunu kabul etmeye başladıkları görülmüştür. ABD’de bir çok eyaletin eğitim programlarında yer alan rehber ilkelerinde, özellikle ilköğretimde, edebiyat ve sosyal bilgiler arasındaki güçlü ilişki vurgulanmıştır.31 Farklı kesim ve kültürlere hitap edilen Osmanlı İmparatorluğundaki metinlerden faydalanılması elbette günümüz eğitimine katkı sağlayacaktır. Bu bağlamda çalışmamızda, Behiştî’nin tasavvufi bir metin olarak kaleme aldığı, okuyucuya baştan sona iyi insan olma konusunda öğütler verdiği “Heşt Behişt” adlı mesnevisine dikkat çekmek istiyoruz. Bu örnekten hareketle amacımız, başta mesnevi türü olmak üzere, Klasik Türk edebiyatın eğitimde kullanabilirliğine vurgu yapmaktır. 16. asırda yaşayan Behiştî, tezkirelerde yer alan devrinin önemli şairlerindendir. “Eski Türk edebiyatında Behiştî mahlasını kullanan altı şairden birisi olan Vize’li Ramazan Behiştî’nin asıl adı Ramazan, babasının adı da Abdü’l-muhsin’dir. Doğum tarihi hakkında bilgimiz yoktur, ancak bütün kaynaklar şairin Vize’li olduğunu belirtirler. Halvetîliğe intisap etmiş, Merkez Efendi’nin yanında seyr ü sülûkunu tamamladıktan sonra hilafet göreviyle Çorlu’ya yerleşmiştir.32 Behiştî, öncelikle alim bir şairdir. Kuvvetli bir İslam kültürüne sahiptir. Arapçası, bu dildeki kaynaklara vâkıf olacak ve eser yazacak seviyededir. Şairin en önemli meziyetlerinden biri de dile olan hâkimiyetidir.33 Heşt Behişt’te nasihat-name türünden tebliğ amacına yönelik didaktik eserlerde çoğu kez rastladığımız kuru ifade değil; akıcı, canlı, tasvirlerle ve söz sanatlarıyla zenginleştirilmiş bir anlatım hâkimdir. Özellikle hikâyeler anlatılırken, gereksiz uzatmalara yer vermeden ve monotonluğa düşmeden; adeta olayı görmüş birinin gözlemlerini aktarırcasına gerçekçi, aynı zamanda şairane tasvirler ve olay kahramanlarının duygularını anlatmadaki tabiîlik Behiştî’nin güçlü bir şair olduğunu göstermektedir.34 Behiştî, eserini bölümlere ayırırken insan eğitimde önemli gördüğü davranışlara göre bir tasnif yapmıştır. Bölümlerde verilmek istenen mesajlar İslâm tarihinden bazı hadiselerin tahkiye edilmesiyle aktarılmış; bu vesileyle anlam daha da güçlendirilmiştir. Şair, bölümlerin başında, anlatacağı hikayeye girmeden önce, insan eğitiminde önemli gördüğü kavramları vurgulamak için kısa bir giriş yapmayı uygun görmüştür. Beyitlerde kavramların anlamı açıklanmış, faziletleri hakkında genel bir bilgi verilmiştir. Eserin bölümlerinde, eğitim açısından önem arz eden beyitlerden bazılarının değerlendirilmesi şöyledir: Heşt Behişt’te şair, bölümlere geçmeden evvel “Matla’” başlığı altındaki bölümde zamanın (dünyanın) geçiciliği ve insanın varlığının mahiyeti ile ilgili değerlendirmeler yaparak okuyucunun zihnini psikolojik açıdan nasihat almaya hazırlar: Geçer âhir zamân-ı nâ-müsâ‘id Türâba halt olur her sâk u sâ‘id (137)35 Zaman kavramının insan hayatındaki yeri ortadadır. Burada şair “ahir zaman” kavramıyla zamanın geçiciliğine ve varlığın sona yaklaşmış olmasına dikkat çekmektedir. İnsan ve kainat arasında bir bağlantı kurarak insana hem kendi sonunu hem de kıyameti hatırlatmıştır. Günümüzde insan psikolojisi ile ilgilenen bazı bilim adamları da; ruh sağlığı açısından, insanın ölüm gerçeğini yok saymasını değil, onunla yüzleşmesini önermektedirler. Mesela; psikiyatrist Dr. Irvin Yalom, hem kendisinin hem de hastalarının deneyimlerinden ve edebiyat, felsefe gibi çok çeşitli alanlardan yakaladığı ipuçlarının izini sürerek, ölümle doğru bir biçimde yüzleşilir ise, insanın yaşam kalitesini artırabileceği ve güçlü bir ‘uyanış’ yaşanacağı konusunda kendisinden çok emindir. Hatta bu uyanışa dair çeşitli klinik vakalardan ve edebiyattan verdiği örnekler, oldukça ilgi çekicidir. Örneğin Dostoyevski’nin idama mahkûm edilip tam kurşuna dizilecekken affedilmesinin, yani ölümle yüzleşip kendi uyanışını sağlayacak bir deneyim yaşamasının, dünya edebiyatını etkileyecek o romanları yazabilmesinde ne kadar etkili olduğuna dikkat çekiyor.36 31 MC GOVAN, T. GUZZETTİ, B; “ Edebiyat Temelli Sosyal Bilgiler Öğretimi”, Çev: Ahmet DOĞANAY, Çukurova Ünv. Türkoloji Araştırmaları Merkezi, http://turkoloji.cu.edu.tr. 32 Emine YENİTERZİ; Yeniterzi: Behiştî’nin Heşt Behişt Mesnevisi, Kitabevi yayınları,İstanbul 2001.s. 29. 33 Emine YENİTERZİ; a.g.e, s. 53. 34 Emine YENİTERZİ; a.g.e, s. 91. 35 Örnek olarak alınan beyitlerin sonundaki numaralar Emine Yeniterzi’nin “Behiştî’nin Heşt Behişt Mesnevisi” adlı çalışmasındaki beyit numaralarıdır. 36 Irvin D. YALOM; Güneşe Bakmak Ölümle Yüzleşmek. (çev: Zeliha İyidoğan Babayiğit) Kabalcı Yay. 329 �Zaman, metinde “dünya” yerine de kullanılmıştır Yukarıdaki beyitlerde zaman hızlı geçmesi münasebetiyle, akarsuya benzetilmiştir. Behiştî, muhataplarını yapılması gerekenlerin vaktinde yapılması konusunda uyarmaktadır. Önce dünyanın geçiciliğine işaret ederek bu kavramın olumsuz yönünü öne çıkarmasının hemen ardından dünyanın bir ganimet yeri ve fırsat mekânı olmasına dikkat etmesi eğitim açısından manidardır. “Psikolojide yer alan Zaman Yönetimi kavramından amaç da bireylerin zamanlarını etkin biçimde kullanmalarını sağlayarak verimliliklerini arttırmaktır.”37 Akar su gibidür hâli zamânun Geçürme çagın ol âb-ı revânun (143) Bilenler didi ahvâl-i cihânı Ganîmet mâlıdur fursat zamânı (144) Birinci Behişt: İlk bölüm ağırlıklı olarak ihlâs konusuna ayrılmıştır. İhlas kelimesi lügatte; “Halis, temiz doğru sevgi, gönülden gelen dostluk samimiyet doğruluk, bağlılık.”38 anlamlarıyla açıklanmıştır. İhlasın bir başka anlamı da; kulun Allah dışında hiç kimsenin rızasını gözetmeden riyasız, sadakat ile kulluğunu yerine getirmesidir: Eger ihlâs ile olursa tâ‘at Senündür iki ‘âlemde sa‘âdet (173) Şaire göre, iki cihanın saadetini kazanmak, ibadeti ihlas ile yapmaya bağlıdır. Virüp tohm anlara hüsn-i ‘amelden Didi koman bunı ölince elden (159) Burada “hüsn-i ‘amelden” maksat kulun ameline kötü olan hiçbir şey karıştırmaması ve davranışlarında daima iyi olana yönelmesidir. Başka bir deyişle insan hem kendisi hem de başkası için daima iyi olanı istemelidir. “İyi isteme, etkilerinden ve başardıklarından değil, yalnızca isteme olarak, yani kendi başına iyidir.39 “Bir kimsenin kendisi ile ilgili algılamaları ve kanaatleri onun benlik bilincini oluşturur. Olumlu benlik bilinci için koşulsuz sevgi (unconditioned love) gereklidir. Koşulsuz sevgi birey ne yaparsa yapsın onun sevgi ve saygıya layık olduğunun kabulüdür. Bu tür sevgi içinde büyüyenlerin benlik anlayışları, güçlü ve olumludur.”40 Beyite göre, Allah insanın mahiyetine güzel amelin tohumunu yerleştirmiştir. Kullarına ölünceye kadar bundan ayrılmamalarını tavsiye eder. Şair, yaratıcının kulundan beklentisini hatırlatmış, insanın kendinde gizli olan güzelliklerin farkına varmasını amaçlamıştır. Metnin devamında: Bunun cennetdedür hüsn-i simârı Tehî görme sakın bu kesb ü kârı (161) Beyiti ile “hüsn-i amel” in sonunda elde edilecek ödül açıklanır. Ödül cennet ve cennetteki “hüsn-i simârı” dır. yani engüzel cennet meyveleridir. Dünya gelip geçici bir mekan olduğundan insanın burayı vatan tutması doğru değildir. Ona bağlanmamak, nimetleri karşısında sarhoş olmamak, dünyayı mağlup etmek Hakk’ın buyruğudur : Ne lâzım biz vatan tutmak bu yurdı Anı ütmek gerek kim Hak buyurdı (162) Metnin devamında “amel” kavramı üzerinde durulur. Amel, kelime anlamık olarak; iş, amacı olan eylem anlamına gelir. Dini terminolojide ise amel, kişinin inancı doğrultusunda hareket etmesi, ibadetlerini İst. 2008. s. Atilla TEZEREN; “Zamanı Etken Kullanma”, Verimlilik(Aylık Bülten). Ank. 1988 C. 7, S.5, s. 8-12. 38 Ferit DEVELİOĞLU; Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Ank. 1986, s. 498. 39 Immanuel KANT; Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi, Çev: İonna Kacuradi, Ank. 1982, s.8. 40 C.R.ROGERS; “A theory of therapy, personality and interpersonal relationships, as developed in the clientcentered framework.” In S. Koch (ed.). Psychology: A study of science. Mc Graw Hill. New York, 1961, pp. 184-256. 37 330 �yerine getirmesidir. Heşt Behişt’te “amel” konusunda zayıf olan kişi “müflis” yani her şeyini yitirmiş, olarak nitelendirilir. Böyleleri, ecel vakti geldiğinde zorluk çekecektir: Eger müflis be-kâr isen ‘amelde Göresin hâlüni rûz-ı ecelde (165) Eserde, İslâm’ın beş şartını yerine getirmenin önemi ve şartları yerine getirirken neye dikkat edilmesi gerektiği açıklanır. Kişi namaza girmeden önce dualarla abdest almalı, zihnini arındırmalı, namazı kuru bir şekil olarak değil samimi bir şekilde eda etmelidir: Du‘âlarla vuzûnı eyle tâze Hulûs ile şürû‘ eyle namâza (166) Zekat verilirken dikkat edilmesi gereken en önemli husus ise zekatın fakire “hüsn-i iltifat” edilmesidir. Zekat veren kişi muhatabını incitmeden zekatını vermeli, fakire iyi muamelede bulunmalıdır: Çıkarup virdügün vaktin zekâtı Fakîre eyle hüsn-i iltifâtı (166) Aşağıdaki beyitte, yapılacak yardımın riyasız yapılması gerektiği vurgulanarak yardımlaşmanın başka bir yönü üzerinde durulmuştur. Şair; “riyasız verilen yarım dilim ekmek, yardım edenin, devasız derde müptela olmuş hastasına deva vesilesi olur”,diyor. Meseleye hassas bir açıdan yaklaşarak sosyal yardımlaşmayı teşvik ediyor: Fakîre nîm nân virsen riyâsuz İrişür hastene sıhhat devâsuz (180) “Psikolojide Altruizm; kişiye maddi ya da manevi bir yük getirmesine rağmen diğerleri için gönüllü yardımlarda bulunması anlamına geliyor. Kendinden bir şeyler feda ederek diğerlerine yardımlarda bulunma davranışı içeriğinde genellikle empati barındırıyor. Empati, diğerlerinin duygularını anlayabilme ve olaylara onların penceresinden bakabilme anlamı taşıyor. Daha açık ifade edecek olursak, yardıma ihtiyacı bulunan kişilerin hissettiklerini anlayabilen ve kendisini onların yerine koyabilen birey, büyük yüklerin altına girme pahasına bile olsa onlara yardım etmeye devam ediyor.”41 Oruç tutan kişiye edilen tavsiye ise, dilini dedikodudan, gözünü de namahremden uzak tutması yönündedir: Oruc tutsan sakın gıybet sözinden Gözün hem sakla nâ-mahrem yüzinden (166) Hac ile ilgili tavsiyeler ise şöyledir. Ka’be ancak “safâ-yı hâtır” ile gidilecek bir mekandır. Lugatte safâ; gönül şenliği, ferahlık, hatır da; zihin, gönül, değer anlamına gelir. “safâ-yı hâtır” zihnin ve fikrin huzurlu olması, kaygı ve endişeden azade bulunması anlamında kullanılmıştır. Eğer bir kişi Kâbe’ye gitmeye niyet ederse önce zihnini temizlemeli, duru bir gönülle oraya gitmelidir. Gönlünde dünya endişesi taşımamalıdır: Tavâf-ı Ka‘beye niyyet idersen Safâ-yı hâtır ile git gidersen (169) “Birey, inandığı ve güvendiği aşkın varlığa karşı yaklaşma ve O’nunla bir iletişim kurma isteği içerisindedir. Bunu da ancak dinî davranış olarak dua, ibadet ve bir takım ayin ve törenlerle gerçekleştirebilir. Ünlü psikolog W. James’e göre; ihtiyaç anlamında duanın ortaya çıkması, bireyin psikolojik yapısındaki sosyal benliğiyle de ilgilidir. Bu bağlamda duada; kullanılan sözlerin o andaki ruh haline karşılık gelmesi ile kendini ilahi huzurda hissetme halinin elde edilmiş olması gibi iki önemli nokta vardır. Şayet bunlardan, sadece sözlerle ilgili olan kısım yerine getirilirse, bu büyü ve sihirle eş değer bir kategoride değerlendirilir. Oysaki duada asıl olan, bireyin aşkın varlıkla özel bir iletişim kurmasıdır.”42 Behiştî de eserinde muhataplarına bu doğrultuda öğütler verir. Onları, “salihat” a yani ibadet etmeye davet eder. “sâlihât” kavramı yapılan güzel işler, dine uygun ameller karşılığında kullanılmıştır. Şair “sâlihât” ı, sırasıyla; ilim, oruç ve namaz olarak açıklanmıştır. İlmin oruç ve namazdan önce kullanılmış olması ilme verilen değeri gösterir. Mesaj ibadetin ilmim ışığında yani bilerek 41 42 Tübitak Bilim ve Teknik Dergisi-Psikoloji Köşesi http://www.biltek.tubitak.gov.tr/gelisim/psikoloji/insan.htm Mustafa KOÇ; Ergenlik Döneminde Dua ve İbadet Psikolojisi Üzerine Teorik Bir Yaklaşım, Cumhuriyet Ünv. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sivas,200. 3C.VII / 1, s. 373-397 331 �yapılması konusunda yoğunlaşmıştır. İbadet konusunda önerilen başka bir husus da kendini zora sokmadan, özenle –ciddiyetle- , geçiştirmeden ibadet edilmesidir: Gücünce ihtimâm it sâlihâta Eger ‘ilme eger savm u salâta (171) Buraya kadar amelin önemi üzerinde duran Behiştî, okuyucunun dikkatini ameli tamamlayacak başka bir yöne çeker. Şaire göre, İnsan için sadece amel etmek yeterli değildir. Amel önemlidir ama onun yanında kişinin verdiği sözde durması, sözü yerinde, değerinde kullanması ve az konuşması da önemlidir: ‘Amel eyle ‘amel sözün söz olsun Çog olmaz ise az olsun öz olsun (172) İkinci Behişt: Bu bölümde edep konusu ele alınmıştır. Metinde edebin izahına girilmeden önce tekrar “iyilik” kavramının önemi hatırlatılır. İyilik eden iyilik bulur, güzel davranan güzel davranışla karşılanır, diyerek “edeb”in sadece kişinin kendine değil, topluma da faydalı olduğuna değinilir: İdenler eylük eylük bulı gelmiş Cezâ ihsâna ihsân olı gelmiş (294) Allah’a gerçek anlamda şükredenler ancak edep sahibi olanlardır. Edepsiz olan kişiler Allah indinde kovulmuş, dönek durumundadır. Dünyada edep ile hareket edenler hem dünyada hem de dünyada başarılı olacaktır: Edeb terk itmeyendür ana şâkir Olur merdûd edebsüz olsa zâkir (306) Edeb üzre olan fânî cihânda Muzaffer oldı hem bunda hem anda (307) Üçüncü Behişt: Cömertlik konusunun işlendiği bu behiştte vermenin önemine işaret edilmektedir. Bölüm Allah’ın “Cevâd” isminin vurgulandığı bir beyit ile başlar. Behiştî, sehâ yani cömertliği açıklarken “insan tabiatının yaratılışının zineti süsü” tabirini kullanır: Sehâ kim zînet-i tab‘-ı beşerdür Anun cûdı ziyâsından eserdür (414) Tüm kutsal dinlerde emredilen sabır, fedakarlık, cömertlik gibi duygular hayatın acı ve ızdıraplarını hafifleten, yaşam gücünü besleyen motive edici güçler olarak kişiyi psikolojik olarak koruyabilmekte43 ve bireyde mesuliyet duygusunu geliştirerek şahsiyet bütünlüğü sağlanmasına yol açmaktadır.44 Bu dünya üzerinde övgüye layık pek çok vasıf olabilir ama bu vasıfların en güzidesi en seçkini cömertliktir. Cömertlik kişiye dünyada toplum içinde itibar kazandıran bir özelliktir. Ahirete bakan yönüyle ise cömertlik, cennet bağlarında biten bir ağaç gibidir: Egerçi çokdur evsâf-ı hamîde Kamusından sehâvetdür güzîde (416) Sehâ kim halk içinde mu‘teberdür Cinân bâgında bitmiş bir şecerdür (418) Eserde insana cömertliğin önemi anlatılırken onu vermekten alı koyan makam-mansıp sevgisi ve gurur gibi olumsuz duygulara dikkat çekilir. Ölümün varlığı hatırlatılarak bunların değersizliği pekiştirilir: 43 Veysel UYSAL; Din Psikolojisi Açısından Dini Tutum, Davranış ve Şahsiyet Özellikleri, Marmara Ünv. Yayınları, İst. 1996, s. 123. 44 Amiran KURTKAN; Bilgiseven, Din Sosyolojisi, Filiz Kitabevi, İstanbul 1985, s. 18. 332 �Heves itme gurûr-ı tâc u tahta Gerekmez sana illâ iki tahta (424) İnsanoğlunu en fazla endişelendiren duygulardan birisi şüphesiz ayrılıktır. “Her insan sevdiği kişi ve mekanlardan ayrılmaktan korkar. Şair bu duygunun gücünü kullanarak cömertliğin önemini öne çıkarır: Kimün tab‘ında kim râsih ola cûd Firâk odına yakmaz anı Ma‘bûd (434) Aşağıdaki beyitte ayrılık-cömertlik münasebetinin başka bir yönü işlenmiştir. Behiştî, Allah ecel vakti geldiğinde, hayatını cömertlik ile geçiren kişinin kalbinde -dünyadan ayrılma ile ilgili- bir hasret bir acı bırakmaz, diyerek etkili bir anlatım ile muhataplarını cömertliğe yönlendirir: İrüp rûz-ı ecel itdükde rıhlet Sehâ anun komaz kalbinde hasret (437) Eserde, cömertlik vasfına sahip olanlara “bey gibi dirlik” verileceğini söylenerek, kişiye, verdiklerinden dolayı malının eksilmeyeceği bilakis daha da artacağı müjdesini verilir. Burada eğitim açısından “dirlik” kelimesinin özenle seçildiği aşikardır. Dirlik kelimesi, varlıklı olmak yanında sağlıklı ve huzurlu olma gibi pek çok pozitif anlamı da içerir: Şu kim ana sehâ vasfı virildi Cihânda beg gibi dirlik dirildi (438) Dördüncü Behişt: Melik oldur ki mülkidür bu ‘âlem ‘İbâdıdur anun evlâd-ı Âdem (521) Beyiti bu bölümün ilk beyitidir. Beyit Alah’ın “Melik” Malın gerçek sahibi, padişah sultan anlamına gelen ismiyle başlar. Behiştî, devamında dünyanın geçiciliğine işaret eder. Uyanık olan kişi bu alçak dünyanın sundukları karşısında sarhoş olmaz, onun büyü ve hilesine kanmaz, der: Cihâna geldi niçe merd-i huşyâr Yolında itmedi mestâne reftâr (524) Fenâsın anladı dünyâ-yı dûnun Zebûnı olmadı mekr ü füsûnun (525) Daha sonra kişiye tevekkülde sebat edip iradesini kullanması tavsiye edilir. Böylece insanın özü imanın nuru ile aydınlanır: Tevekkülde sebât üstine oldı Derûnı nûr-ı îmân ile toldı (529) Beşinci Behişt: Beşinci bölümde; sıkıntılar karşısında insanın nasıl bir tavır takınacağı ve bunların nasıl aşılacağı izah edilir. Metne göre Allah’ın celali içinde cemali gizlidir. Kış mevsiminden sonra muhakkak bahar gelecektir. Hakikat yoluna girenler hadiselerin arkasındaki hikmete nazar eder : Celâlinde cemâlin gizlemişdür Sülûk erbâbı anı izlemişdür (646) Şitâsınun sonında var bahârı Güle râgıb olan anar mı hârı (648) Dünya musibetleri aslında bir imtihandan ibarettir. Allah lütfuna mazhar etmek için imtihanı bahane eder: Çeker bir bendesini imtihâna İder eltâfına anı bahâne (649) 333 �Altıncı Behişt: Bu bölümde; ölümsüzlüğün sadece Allah’a mahsus olduğundan, onun dışında var olan her şeyin gelip geçici olduğundan bahsedilir. İnsan ne kadar yaşasa da eninde sonunda yaşlanacak ve hayata veda edecektir: Beşer etfâl iken âhir olur pîr Nazar kıl var ise idrâk ü tedbîr (762) Gülün evrâkı olmaz mı perîşân Anunçün eylemez mi bülbül efgân (763) Yedinci Behişt: Bu dünyada gerçek mutluluğa ulaşmak Allah’ın emrine itaat edip, emrine hizmet etmekten geçer: Sa‘âdet ana hıdmet eylemekdür Her emrine itâ‘at eylemekdür (861) Erenler masivadan uzaklaşıp, gönüllerinden hırsı uzaklaştırır ve nefsin arzularını terk ederler: Gönül geçmek gerek hırs u hevâdan Erenler el çeküpdür mâ-sivâdan (866) Aşağıdaki beyitte insan, için dünya lezzetlerinden dolayı gurura kapılmaması, konusunda ikaz edilir: Gurûra virmesün lezzât-ı dünyâ Sakın bu çâhdan oldunsa bînâ (866) Dünya gibi kısa ve geçici bir mekan için zahmet çekmek, üzülmek gereksiz bir uğraştan ibarettir: Biş on yıl ‘ömre aldanmak gereksüz Anunçün odlara yanmak gereksüz (875) Sekizin Behişt: Şair, eserin son bölümü olan bu bölüme çalışmanın önemi vurgulayarak başlar: Kişi dünyâda sa‘y itmek gerekdür Yolun togrısına gitmek gerekdür (988) Bölümde ağırlıklı olarak işlenen konu ise peygamber sevgisi ve ona tabi olmanın önemidir : Mahabbet itdi her kim enbiyâya Mukayyed olmadı sûrî gınâya (994) Kişi, peygamberi sahabe gibi aşk ile sevmelidir. Çünkü onu seven hiç kimse bu dünyada rahmetten mahrum olmamıştır: Olup dîdâra ‘âşık âb gibi Resûlu’llâhı sev ashâb gibi (994) Behiştî; “Hâtimetü’l Kitâb” bölümünde şiirinde sanata ve süse önem vermediğini, eseri yazmadaki asıl amacının şöhret değil nasihat etmek olduğunu, söyler. Yazdıklarında suretten yani sanat yapmaktan daha çok anlama önem verdiğini vurgular: Hudânun fazlıdur bu nazm u tertîb Buna lâzım degüldür nakş u tezhîb (1097) Nasîhatdür garaz şöhret degüldür Gereklü ma‘nîdür sûret degüldür (1098) 334 �Sonuç olarak; “Gerek Türk edebiyatı tarihi, gerekse divan edebiyatı hakkında yapılacak ilmî araştırmaların sıhhati öncelikle bu edebiyatı meydana getiren edebî eserlerin sağlam metinlerinin kurulmasına bağlıdır. Titizlik ve sabır gerektiren bu çalışmaların bir hayli zaman süreceği ve hala bilinmeyen birtakım eski eser ve nüshaların ortaya çıkmakta olduğu düşünülürse, divan edebiyatı hakkında son sözü söylemenin, isabetli hükmü vermenin henüz erken olduğu daha da açıklık kazanır.45 Altı asır hüküm süren klasik edebiyatın divanları yanında farklı eserler de incelenmeli, bu edebiyat her yönüyle ele alınmalı ve bir bütün olarak değerlendirilmelidir. Sadece Arap ve Acem taklidi olarak zihinlerde yer eden eski edebiyatımız yeni nesillerin zihninde ancak o zaman hak ettiği değeri bulacaktır. Klasik edebiyat metinleri hakkında, disiplinler arası çalışmalar hız kazanmalı, metinler mutlaka ilgili disiplinlerin dikkatine arz edilmelidir. Böylece bilim dalları, tarihte kendilerini ilgilendiren meselelerden ve gelişmelerden haberdar olacaktır. Geçmişin zenginliklerini yansıtan bu çalışmalar, aynı zamanda yeni nesle mensup oldukları kültür adına özgüven kazandıracaktır. Çalışmamıza konu olan Behiştî’nin “Heşt Behişt” mesnevisi de birçok açıdan günümüzde kullanılabilecek geçerliliği olan nasihatlere sahip önemli bir edebi eserdir. “Heşt Behişt” Klasik Türk edebiyatının eğitimle, dolayısıyla hayatla içiçeliğine güzel bir örnek teşkil etmektedir. Bu eser, eğitimde rahatlıkla kullanılabilecek niteliktedir. Eserde, psikoloji, sosyoloji, felsefe vb. bir çok bilimin konusuna giren meselelere çözüm önerileri getirilmiştir. Eserden edebiyatçılar dışında, başta eğitimciler olmak üzere, psikolog ve sosyologların da yararlanabileceği söylenebilir. Kaynakça BİLKAN, Ali Fuat; Nâbî Hikmet-Şair-Tarih, Akçağ Y, Ank.1998. BORA, Aykut; Tübitak Bilim biltek.tubitak.gov.tr/gelisim/psikoloji/insan.htm ve Teknik Dergisi-Psikoloji Köşesi http:// www. DEVELİOĞLU, Ferit; Osmanlıca- Türkçe Ansiklopedik Lugat, Aydın Kitabevi, Ank. 1986. DOĞAN, M. Nur; I.Uluslar arası Klasik Türk Edebiyatı Sempozyumu İst. 1999. ELİOT, Thomas Stearns; Şiirin Toplumsal Görevi, Türk Dili, Eleştiri Özel Sayısı, Çev: Nur DERİŞ,Ank. 1971. GOVAN, MC, T. GUZZETTİ, B; “ Edebiyat Temelli Sosyal Bilgiler Öğretimi”, Çev: Ahmet DOĞANAY, Çukurova Ünv. Türkoloji Araştırmaları Merkezi http://turkoloji.cu.edu.tr. İPEKTEN, Haluk; Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz, İst. 2008. KANT, İmmanuel; Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi, Çev: İonna Kacuradi, Ank. 1982. KOÇ, Mustafa; “Ergenlik Döneminde Dua ve İbadet Psikolojisi Üzerine Teorik Bir Yaklaşım”, Cumhuriyet Ünv. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sivas,2003. KURNAZ, Cemal; Divan Şiirinde Belge Redifler, Yedi İklim X/67 (Ekim), Ank.1995. KURTKAN, Amiran; Bilgiseven, Din Sosyolojisi, Filiz Kitabevi, İst. 1985. LEVEND, A. Sırrı; Divan Edebiyatı Kelimeler ve Remizler Mazmunlar ve Mefhumlar, Enderun Kitabevi, İst. 1984. ROGERS, Carl Ransom; “A theory of therapy, personality and interpersonal relationships, as developed in the clientcentered framework.” In S. Koch (ed.).Psychology: A study of science. Mc Graw Hill., New York, 1961. ŞENTÜRK, Ahmet Atilla; Klasik Osmanlı Edebiyatı Işığında Eski Adetler ve Günlük Hayattan Sahneler I-II Türk Dili Dergisi, 1993, Ayrıca Cem Dilçin “Türk Kültürünün Kaynağı Olarak Divan Şiiri”, Türk Dili S.571,1999,; Asra Kadar Anadolu Sahası Mesnevilerinde Edebî Tasvirler, Kitabevi Y., İst. 2002. TEZEREN, Atilla; “Zamanı Etken Kullanma”, Verimlilik(Aylık Bülten). Ank. 1988. TİMURTAŞ, F.Kadri; Harnâme, Makaleler (Dil ve Edebiyat Yazıları), AKMY, Ank. 1997. 45 A.Atilla ŞENTÜRK; XVI. Asra Kadar Anadolu Sahası Mesnevilerinde Edebî Tasvirler, Kitabevi Y., İst. 2002, s. XV. 335 �UYSAL,Veysel; Din Psikolojisi Açısından Dini Tutum, Davranış ve Şahsiyet Özellikleri, Marmara Ünv.Yayınları, İst. 1996. YALOM, Irvin. D.; Güneşe Bakmak Ölümle Yüzleşmek. (çev: Zeliha İyidoğan Babayiğit) Kabalcı Y. İst. 2008. YENİTERZİ, Emine; Behiştî’nin Heşt Behişt Mesnevisi, Kitabevi Yayınları, İst. 2001. 336 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 386 Title A name given to the resource Klasik Türk Edebiyatında Eğitim Bağlamında Behiştî’nin “Heşt Behişt” Mesnevisi Author Author ÖZCAN, Nurgül Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed L Education (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/25e2d4d048f60ab8f98b84070fa989f0.pdf 63cdcbb19063db15dd82bb2e9351dbaa PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE HAYÂL İhsan BULUT Ishik Üniversitesi / Irak Anahtar Kelimeler: Hayâl, imge, imaj, mazmun, hayal-i dakîk. ÖZET Klasik Türk Şiirine yapılan eleştirilerin önde gelenlerinden biri de “hayâl mahsûlü bir şiir” olmasıdır. Oysaki Türk şiirinde üslubu meydana getiren unsurların başta gelenlerinden biri de şüphesiz ki hayaldir. Ve mısraların arka planında yatan bu hayalin anlaşılması klasik şiirimizi anlamada hayâtî bir öneme sahiptir. Bu kavram aynı zamanda pek çok şaire “Hayâlî” mahlasını verdirecek kadar büyük bir önemi haizdir. Hayal kavramı gerek edebî, tasavvufî ve gösteri sanatlarına ait bir terim olarak gerekse gerçek anlamıyla divan şiirinde sıkça kullanılan bir kelime olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu arada hayâle dayanan birçok edebî sanatın varlığını da ifade etmek gerekmektedir. Bununla birlikte hayâl kelimesinin imaj (imge) kavramıyla aynı manada kullanılması bu kavramların içinde bulunduğu bir anlam kargaşasını da beraberinde getirmektedir. Bu durum da ister istemez Klasik Türk Edebiyatı için de bir sorun teşkil etmektedir. YABANCILARA TÜRKÇE ÖĞRETİMİNDE FİİLİMSİLERİN ÖĞRETİMİ VE HALK EDEBİYATI ÜRÜNLERİNDEN FAYDALANMA Hüseyin YILMAZ Anahtar kelimeler: Fiilimsiler, halk edebiyatı unsurları, yabancılara Türkçe öğretimi. ÖZET Türkçe artık dünyanın dört bir tarafında binlerce insana öğretilen bir dildir. Özellikle son yirmi - yirmi beş yıl içinde dünyada birçok insan Türkçe öğrendi. Türkoloji bölümleri, kültür merkezlerinin yanısıra Anadolu insanının gayretleri neticesinde dünyanın dört bir bucağında açılan ‘Türk okulları’nda Türkçe öğretilmektedir. 173 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2692 Title A name given to the resource KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE HAYÂL Author Author BULUT, İhsan Abstract A summary of the resource. Klasik Türk Şiirine yapılan eleştirilerin önde gelenlerinden biri de “hayâl mahsûlü bir şiir” olmasıdır. Oysaki Türk şiirinde üslubu meydana getiren unsurların başta gelenlerinden biri de şüphesiz ki hayaldir. Ve mısraların arka planında yatan bu hayalin anlaşılması klasik şiirimizi anlamada hayâtî bir öneme sahiptir. Bu kavram aynı zamanda pek çok şaire “Hayâlî” mahlasını verdirecek kadar büyük bir önemi haizdir. Hayal kavramı gerek edebî, tasavvufî ve gösteri sanatlarına ait bir terim olarak gerekse gerçek anlamıyla divan şiirinde sıkça kullanılan bir kelime olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu arada hayâle dayanan birçok edebî sanatın varlığını da ifade etmek gerekmektedir. Bununla birlikte hayâl kelimesinin imaj (imge) kavramıyla aynı manada kullanılması bu kavramların içinde bulunduğu bir anlam kargaşasını da beraberinde getirmektedir. Bu durum da ister istemez Klasik Türk Edebiyatı için de bir sorun teşkil etmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6c27b744294aee04afbef60b3cbbfaca.docx fd79e2d2c5756196a1ad974bd198ef27 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e44fa6655ffb3069901bbd32b8b9f1cd.pdf ca65a4c860176f10ddd20b5e607db352 PDF Text Text KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE KİŞİLERE YAZILAN GAZELLER Murat ÖZTÜRK Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van / Türkiye Anahtar Kelimeler: gazel, methiye, Rumeli şairleri, nazım şekli. ÖZET Klasik Türk şiirinde edebi türlerle nazım şekilleri arasında standart bir ilişki yoktur. Bununla beraber bazı konular daha çok belirli nazım şekilleriyle yazılmıştır. Söz gelimi sosyal konular ve mersiyeler daha çok terkib-i bend; aşk hikâyeleri, mesnevi; önemli olaylara veya yapılara tarih düşürme kıt’a; hikmet ve felsefe içerikli fikirler ise rubai nazım şekilleriyle yazılmıştır. Gazel nazım şekli ise daha çok sevgili, aşk, işret ve tasavvuf konuları etrafında yazılmıştır. Gazelde konular genellikle soyuttur ve kurgu ise bu soyutluk üzerine inşa edilmiştir. Gazel nazım şeklinde ele alınan konu, düşünce ve hayaller etrafında edebi geleneğe uygun olarak belirli mazmunlar ve tipler işlenmiştir. Divan şiirinde geleneksel içerik ve işlevinin dışında, doğrudan kişilere hitap eden gazeller de yazılmıştır. Başta Rumeli şairleri olmak üzere gerçek kişiler için yazılan bu gazellerin kurgusu da farklıdır. Soyut konu ve kişiler yerine ismiyle anılan ve övülen bazen de yerilen kişiler şairin muhatabıdır. Bu tarz gazeller, farklılıkları nedeniyle üslup, folklor ve tarih açısından da malzeme sunmaktadırlar. Bu bildiride kişi adları anılarak yazılan gazellerin üslup, tür ve içerik açısından incelemesi yapılmış, edebiyat tarihimiz içindeki özel durumu belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca bu gazellerin genel olarak hangi edebi tür ve zeminde yazıldıkları üzerine değerlendirmeler yapılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fdd506f4606a9bff999398dbfe8e4683.docx 77344ded3b6a15d922ce989b6b0dc09d https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/65536962813872e2c22d0eece67fe089.pdf f01945c642754f02776c8975ab3c4e88 PDF Text Text 1 KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE KİŞİLERE YAZILAN GAZELLER Murat ÖZTÜRK1 Özet Klasik Türk Ģiirinde edebi türlerle nazım Ģekilleri arasında standart bir iliĢki yoktur. Bununla beraber bazı konular daha çok belirli nazım Ģekilleriyle yazılmıĢtır. Söz gelimi sosyal konular ve mersiyeler daha çok terkib-i bend; aĢk hikayeleri, mesnevi; önemli olaylara veya yapılara tarih düĢürme kıt‟a; hikmet ve felsefe içerikli fikirler ise rubai nazım Ģekilleriyle yazılmıĢtır. Gazel nazım Ģekli ise daha çok sevgili, aĢk, iĢret ve tasavvuf konuları etrafında yazılmıĢtır. Gazelde konular genellikle soyuttur ve kurgu ise bu soyutluk üzerine inĢa edilmiĢtir. Gazel nazım Ģeklinde ele alınan konu, düĢünce ve hayaller etrafında edebi geleneğe uygun olarak belirli mazmunlar ve tipler iĢlenmiĢtir. Divan Ģiirinde geleneksel içerik ve iĢlevinin dıĢında, doğrudan kiĢilere hitap eden gazeller de yazılmıĢtır. BaĢta Rumeli Ģairleri olmak üzere gerçek kiĢiler için yazılan bu gazellerin kurgusu da farklıdır. Soyut konu ve kiĢiler yerine ismiyle anılan ve övülen bazen de yerilen kiĢiler Ģairin muhatabıdır. Bu tarz gazeller, farklılıkları nedeniyle üslup, folklor ve tarih açısından da malzeme sunmaktadırlar. Bu bildiride kiĢi adları anılarak yazılan gazellerin üslup, tür ve içerik açısından incelemesi yapılacak, edebiyat tarihimiz içindeki özel durumu belirlenmeye çalıĢılacaktır. Ayrıca bu gazellerin genel olarak hangi edebi tür ve zeminde yazıldıkları üzerine değerlendirmeler yapılacaktır. Anahtar kelimeler: gazel, methiye, Rumeli Ģairleri, nazım Ģekli. GHAZALS WRITTEN ABOUT PERSONS IN CLASSICAL TURKISH POEM Abstract 1 Yrd. Doç. Dr., Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, muratozturk8@gmail.com �2 There is not a standard relation between forms of poetry and literary genre in classical Turkish poetry. Nevertheless some topics have been written by a certain versification. For example, social topics and dirges generally had been written with the form of “terkib-i bent”; stories of love with mathnawi, record of date for important events and buildings with kıt‟a and philosophical ideas with rubai. Ghazals were written much more related to love, jamborees and sufistic subjects. Subjects in ghazals were generally abstract and fiction was constructed upon abstract concepts. Subjects studied in a ghazal were typical in terms of subject, fiction and ideas. In divan poetry, against the traditional subjects and content, ghazals related to real person were also written. Fiction of ghazals related to a person were differentiated. Instead of fiction, real people were subjects of these kinds of ghazals. These kinds of ghazals were helpful in terms of method, folklore, and history. In this study, ghazals related to a specific person will be analyzed in terms of method, content and sort. Also, the environment of these kinds of ghazals will be clarified, while discussing these typs of ghazals. Key Words: ghazal, laudatory poem, poets of Balkans, poetry form. Giriş Gazel kelimesi Arapçada “kadınlarla sevgi üzerine konuĢmak, söyleĢmek” anlamına gelmektedir. Asıl konusu aĢk ve sevgilidir. Sevgili ile ilgili olarak Ģarap ve tabiattan da söz edilir (Ġpekten 1994; 7). Gazelin “nisvan ile âĢıkane latifeye ve horataya dinür ve masdar olur zenan ile alüftelik vechiyle konuĢmak ma‟nâsınadır.” “Güzel avretler sözi ve mehdi hadisü‟n-nisâi‟l-hisân ma‟nâsına ve dahi avretler musâhabetin sevmek…” gibi tarifleri de vardır (Dilçin 1986; 78). Gazelin muhtevası daha çok yukarıdaki tanımlara uygun Ģekilde aĢk, kadın (sevgili), ıstırap, Ģarap gibi konular etrafında yoğunlaĢmıĢtır. Ne var ki divan Ģiirinde gazelin bu kadar sınırlı bir içeriğe sahip olduğu iddia edilemez. Zira gerek divanlardaki gazellerin etraflı Ģekilde incelenmesi gerekse gazel üzerine yapılan çalıĢmalara göz atıldığında gazelin muhtevasının hayli geniĢ ve çeĢitli olduğu görülmektedir. AĢk, Ģarap ve sevgili konuları üzerine yazılmıĢ konular dıĢında tasavvuf, hikmet, Ģehir tasviri, Ģehir �3 övgü ve hicivleri, kiĢi övgü ve yergisi, hikmet de ele alınan konular arasındadır (Turan 2000; 99). Gazel nazım Ģekli baĢlangıçta kasidelerin baĢında daha çok aĢktan ve sevgiliden söz eden bölümlere verilen addır ve nesib karĢılığında kullanılmıĢtır. Kasideyi Arap edebiyatından alan Ġranlılar nesib kısmını zamanla kaside nazım Ģeklinden ayrı ve müstakil bir nazım Ģekli olarak iĢleyip yazmaya baĢlamıĢlardır. Gazel nazım Ģekli bu haliyle Türk edebiyatına geçmiĢ ve asırlar boyunca edebiyatımızda en çok yazılan nazım Ģekli olmuĢtur (Ġpekten, 1996:442). Neredeyse bütün divanlarda en hacimli kısım gazeliyat bölümüdür. ġairlerin asıl Ģiir kudreti gazelle ölçülür. Bu sebeple pek çok Ģairin Ģiir üzerine değerlendirmelerinde gazel kelimesi Ģiir yerine kullanılmıĢtır. Gazelin Ģairlerce bu denli yaygın tercihine ve tenkitçilerce Ģiirle eĢdeğer görülmesine rağmen bir nazım Ģekli olarak üzerinde yapılmıĢ kapsayıcı çalıĢmaların sayısı sınırlıdır. Bu durum gazelle ilgili bilinenlerin tekrarına sebep olmuĢ, divan Ģiirinin teĢekkülünden son dönemlerine kadar gazel nazım Ģeklinin muhtevasını, iĢlevini, geçirdiği değiĢimleri, üzerine yapılan değerlendirmeleri veya farklı cephelerini iĢleyen bütünlüklü çalıĢmaların yapılmasını da gerekli kılmıĢtır. Gazel nazım Ģeklinin doğuĢu, geliĢimi ve genel özelliklerine dair bazı makaleler kaleme alınmıĢtır (Turan 2007 ;155196). Gazel nazım Ģeklinin kapsamlı Ģekilde ele alındığını tespit ettiğimiz tek çalıĢma Selami Turan tarafından Gazi Üniversitesi‟nde hazırlanan “Erken Dönem Türk ġiirinde Gazel” baĢlıklı doktora tezidir. Bu çalıĢmada Turan, kiĢiler üzerine yazılan gazellere de değinmiĢ ve bazı örnekler vermiĢtir (Turan 1994;111-113). Turan‟ın çalıĢmasına konu ettiği divanlar 14 ve 15. asırlarda yaĢamıĢ Ģairlere aittir. Biz bu çalıĢmamızda Turan‟ın verilerini ve örneklerini de dikkate almakla beraber sonraki yüzyıllarda yazılmıĢ bazı divanları taramamız neticesinde kiĢiler için yazılmıĢ gazelleri tespit ederek konuyu daha geniĢ bir Ģekilde ele almayı ve iki çalıĢmanın verilerini karĢılaĢtırmayı amaçladık. ÇalıĢmamızda 16, 17 ve 18. asırlarda yaĢamıĢ on iki Ģairin toplam 3370 gazeli incelenmiĢtir. Bu Ģairlerin bir kısmı Rumeli bir kısmı Anadolu sahasında yetiĢmiĢtir. Bu �4 divanlardaki örnekler dıĢında bazı çalıĢmalardan tespit edip derlediğimiz gazeller de çalıĢmaya dahil edilmiĢtir. Taranan divanlarda kiĢi adları anılarak yazılan Ģiir sayısı 106 olarak tespit edilmiĢtir. Bu gazellerden beĢi naattir. Yine bu gazellerden 62‟si müzeyyel gazeldir. Kişilere Yazılan Gazeller Divan Ģiirinde genel olarak âĢık-sevgili ve rakip üzerine kurulu bir kurgu vardır. Bu kurgu içindeki sevgili âĢığın veya Ģairin muhatabı, seslendiği kiĢidir. AĢk, hikmet, sevgili, rintlik gibi konularda yazılan gazellerde genel olarak soyut bir sevgili ve anlatım vardır. Rakip ise muhatabın durumuna göre bir mahiyete sahiptir. Örneğin sevgili üzerine bir soyutluk varsa bu durum rakip için de geçerli olur. Bilhassa aĢk ve rintlik üzerine yazılan Ģiirlerin önemli bir kısmında sevgilinin cinsiyeti veya kimliği de belirsiz olup farklı ve zengin çağrıĢımlara açıktır. Bu sevgilinin beĢeri bir yanı olabileceği gibi dinî veya tasavvufi bir tarafı da olabilir. “Bu sevgiliye ait vasıfların büyük bir kısmının peygamber için söylenmiş na’tlerde ve Peygambere yakın din adamları vasfındaki manzumelerde çok rahmanileşmiş şeklinde, hükümdar, vezir ve şeyhülislam kasidelerinde şuhluk çizgisi tamamiyle hür iradeye, kahramanlığa ve hikmete, bilgiye geçmek şartiyle hemen hemen ayniyle bulunur. XVI ve XVII. asırlardaki büyük şairlerimizin bir çok gazellerinde-bilhassa Bakî ve Sabrî’de hakiki muhatabın sevgili ve hükümdar olmasında âdeta tereddüde düşülmesi bazen da aynı gazelin içinde birinden öbürüne şairini sözü hiç kırmadan geçmesi bu ayniyet ihtimalini kuvvetleştirir.” (Tanpınar, 1997; 10). KiĢilere yazılan gazellerin bir kısmında da benzer durumu görmek mümkündür. ġairin genellikle bir erkek, bazen rütbece kendisinden daha üst düzeydeki birinin adını redif edinerek yazdığı gazellerde sevgiliye dair ifade edilenler bir kadın için yazıldığı izlenimi veren Ģiirlerden farklı değildir. Bu durum gazellerin genel olarak soyut bir sevgili imajını taĢımasıyla alakalıdır. �5 KiĢilere yazılan gazeller içinde baĢta hiciv içerikli olanlar olmak üzere gazellerin genelinde gördüğümüz bu soyut kimlikli muhatap daha reel ve somut haliyle karĢımıza çıkar. ġairin bazen ilk beyitte adını zikrederek veya adını redif olarak ifade ettiği muhatabı gerçek bir kiĢiliktir. Övgü veya yerginin muhatabı bellidir. Klasik gazel tarzında karĢılaĢılan ve etrafında rakip/lerin olduğu ulaĢılmaz sevgili yerine çoğunlukla sıcak bir dost, bir mahbup veya alaya alınacak kadar hafifsenmiĢ bir muhatap (rakip) bulunur. Kişilere yazılan gazellerde kişi adlarının yer alışı a) KiĢi adları gazelin redifi olur. Bu durumda her beyitte genellikle sürekli bir övgü, nadiren yergi, dile getirilir ve ifade kiĢi adı etrafında döndüğü için gazelde konu bütünlüğü (yek-âhenk) tamamen korunmuĢ olur. Âh kim derd ile oldum mübtelâsı Hurrem‟üñ DüĢdi nâgeh göñlüme zülfi hevâsı Hurrem‟üñ „Îd-i vaslı Ģevkı içün rûze-i gam çekmiĢem Tâ nasîb ola diyü bir merhabâsı Hurrem‟üñ SarmaĢup her Ģeb kuçar ol serv-kaddi al ile Néce nâzügdür görüñ gül-gûn kabâsı Hurrem‟üñ Ne sorarsın kandadur déyü göñül Âb-ı Hayât Mürdeye yetmez mi la„l-i cân-fezâsı Hurrem‟üñ Olmağ isterseñ cihân içinde ÂHÎ pâdiĢâh Sa„y édüp var ol iĢiginde gedâsı Hurrem‟üñ (Ahî, G-61)( Kaçalin, Ahî Divan, www.ekitapkulturturizm.gov.tr eriĢim: 25/04/2103) Diğer örnekler için Cinânî Divanı: 21-24-39-117-107 vd. gazeller. (Okuyucu 1994) b) Gazelde kiĢi adı ilk beyitte geçer bundan sonra gazel boyunca o kiĢiye ait özellikler zikredilmiĢ olur. Bu durum kiĢiyle Ģair arasındaki iliĢkinin özelliğine göre olumlu veya olumsuz bir içerik taĢıyabilir. �6 Yâ resûlullah kamer alnın yüzündür âftâb Kim göre Ģekl-i cemâlin ola âlî-cenâb Lutf idüp didi Hudâ çün rahmeten lil-âlemîn Na‟t-ı pâkinle dolu nâzil olupdur dört kitâb ……….. (Ġsen-Bilkan 1997; s. 182) (Bahtî) Hâfızâ Bağdâda imdâd etmege er yok mudur Bizden istimdâd edersin sende asker yok mudur DüĢmânı mât etmeğe ferzâneyim ben der idin Hasma karĢı Ģimdi at oynatmağa yer yok mudur ………… Murâdî (Ġsen-Bilkan 1997; 195) c) Önceki beyitlerde hitap edilen ancak ismi zikredilmeyen kiĢinin adı son beyitte söylenir. Zehî cây-ı ferah-bahĢ safâ-güster hayât-efzâ Nebâtından yese bir mürg ola ol tûtî-i gûyâ BehiĢtün kıt‟ası dirdüm velî reĢk-i behiĢt olmuĢ Kudûm-ı pâdiĢâh ile bu nüzhetgâh-ı bî-hemtâ Suyın kevser diyü nazmında ögmüĢ ol Ģeh-i „âdil HoĢâ pâkîze-nazm-ı rûh-bahĢ âb-ı letâfet-zâ Ġlâhî Hazret-i Sultân Murâd'a `ömr-i sermed vir Musahhar ola ana tâ ebed dünyâ vü mâ-fihâ Diye ihlâs ile yerde beĢer gökde melek âmîn Du‟â itdükçe ol Ģâh-ı cihâna sıdk ile Yahyâ (ġ. Yahya G-15) (Ertem 1995; 32) d) KiĢi adı mahlas beytinden sonra müzeyyel beyitlerde söylenir. Bu tip gazellerde çoğu defa asıl gazel kısmı ile müzeyyel beyitlerdeki konu bütünlüğü farklı olur. “Gazelin zeyl kısmı, muhteva bakımından, övülen kiĢilerin mevkileri ve özellikleri göz önünde bulundurularak düzenlenmiĢtir. Ģairler, övdükleri kiĢilerin, adalet, cömertlik, iyilikseverlik, iyi huylu oluĢ, üslûbunun mükemmelliği gibi vasıflarını ön plana çıkarmıĢlardır.” (Turan 2008; 165). �7 ………… Olur mu böyle bir rûz-ı mübârek dahi ey Nef‟î Ki hem nevrûz ola hem lutf-ı ĢâhenĢâh ola rûzı Ol ĢâhenĢâh-ı dâna-dil ki olmuĢdur âdaletle Mühim-sâz-ı cihân akl-ı selîm-i dâniĢ-endûzı ġeh-i Cem-rütbe Sultân Ahmed-i ferhûnde tal‟at kim Bahâr-ı bâğ-ı devletdür cemâl-i âlem-efrûzı (Nef‟î G-134/1) (AkkuĢ 1993; 345) Bazı müzeyyel gazellerde ise Ģair önce belirli bir derdini dile getirir sonra adını zikrettiği kiĢiden sıkıntısıyla ilgili medet umduğunu belirtmiĢ olur (Nef‟î G-28). Müzeyyel gazellerin bir kısmında Ģair birden fazla kiĢinin adını zikreder. Bu durumla ilgili karĢılaĢtığımız en çok örnek ġeyh Galib Divanı‟ndadır. ġey Galib‟in müzeyyel gazellerinde Mevlâna, ġems-i Tebrizî, Hüsameddin Çelebi, Selahaddin Zerkub gibi isimler birlikte anılır. e) Bazı gazellerde ise birkaç kiĢinin adı birden anılır ve beyitlerde ismi belirtilen kiĢilerin vasıflarından söz edilir. Bu tür gazeller daha çok Ģehrengiz özelliği taĢır (Turan 1994; 203-422, Nizami g. 72, Sadi g. 258, Mesihi g.338) KiĢi adlarının zikredildiği bu gazellerde Ģairlerin kimlerle dostluk ve arkadaĢlık kurdukları, kimleri sevmedikleri ve kimlere hayranlık duyup kimlerden medet umdukları gibi hususlar dikkat çekmektedir. Bu Ģiirlerdeki bilgiler diğer kaynaklardaki veya nazım Ģekillerindeki bilgilerle birleĢtirildiğinde Ģairin hayatı ve faaliyetleriyle ilgili bilgi hacmi geniĢlemektedir. Örneğin Cinânî Divanı‟nda adları çokça anılan isimler Ģairin münasebetine dair bilgi verir. Aynı Ģekilde ġeyh Galib‟in gazellerinin pek çoğunda müzeyyel gazeli tercih etmesi ve zeyl beyitlerde Mevlevi tarikatına dair Ģahısları anması onun tarikata olan bağlılığına ve Ģiirini oluĢturan temel dokuya dair bilgi vermektedir. Adlarına gazel yazılan kişilerin meslekleri ve özellikleri �8 Dostlar ve arkadaşlar: KiĢiler için yazılan gazellerin önemli bir kısmı Ģairlerin sevdikleri dostları ve arkadaĢları için yazılmıĢtır. Bu gazellerde üslup daha samimi ve daha senli benlidir. Dostlar için yazılan gazellerin önemli bir kısmında görülen ifade özellikleri Ģiirin mahbup vasfında söylendiği izlenimi verir. ġiirlerde söz konusu edilen ve adı anılan kiĢilere adeta bir sevgili övgüsü yapılır. Bu durum bu tür gazellerin ve Ģehrengizlerin genel özelliklerini bilmeyenlerce yanlıĢ yorumlanmaya açıktır. Oysa Divan Ģiiri geleneği ve kadın Ģairlerin bile aynı ifade ve övgü dilini kullanmaları ve gelenek çerçevesindeki klasik sevgiliye dair anlatımı tercih etmeleri dikkate alındığında bu Ģiirlerde sevgili imajının çok daha farklı olacağı görülür. Kadın Ģairlerden Sırrî Rahile Hanım‟ın kızkardeĢi Ġffet Hanım için yazdığı gazelde kardeĢin kardeĢe özrü dile getirilmiĢtir. Bu gazelde sanki bir âĢığın sevdiğine karĢı duyduğu dayanılmaz hasret, güzelliğine ettiği iltifat ve bununla birlikte dilediği insafa dair duygular mevcuttur. Nedir bu hicr oduna cismimi yakmak her ân „Ġffet Olursa bakmazam sensiz cihân hep gülsitân „Ġffet Ba„îd itmek revâ mı cismi cândan eyleyip vahĢet Ne mümkün gizlemek dildir derinde pâs-bân „Ġffet Semâ-yı dilde bir mihr-i münevversin niçe yıllar Dönüp devr etse de bulmaz nazîrin âsumân „Ġffet Ne lâyık lâ‟ubâli meĢrebe bu nükteler cânâ „Ġmâret mi kalır dilde bir insâf et „Ġffet Sakın tîr-i sühanla dil-figâr etme bu Ģeydâyı O meydân-ı hakîkatde seninle hem-„inân „Ġffet ……………. Edeble hâk-i pâyin bûsa geldi Sırrî hem-Ģîren Kusûrun „afv kıl kadrini etme râyegân „Ġffet (Açıl 2005; 204) Cemâlî‟nin Fatih Sultan Mehmet‟in övgüsünü yaptığı gazelinde bir padiĢaha değil de adeta bir sevgiliye sesleniyormuĢ havası bu türden övgü ve ifadelerin mahiyetinin �9 anlaĢılması bakımından hayli açıklayıcıdır. Cemâlî övgü faslından sonra kasidelerdeki girizgâha benzer Ģekilde övgüsünü yaptığı kiĢinin adını vereceğini belirtir: Serverâ âlemde bir sencileyin server mi var Rûyı mehveĢ buyı dil-keĢ kâmeti ar‟ar mı var …. Senden ayru bir nazar kılmağa ben divâneye Ser-firâz u server ü serdâr u ser-defter mi var ……. Sâkî mey sun ol nigâr aduna kim misli anun Haddi zibâ kaddi ra‟nâ sözleri Ģeker mi var Hazret-i Sultân-ı âdil-dil Muhammed Han gibi Bir Tehemten-ten muzavfer fer Sikender der mi var ĠĢiginde bende çok likin Cemâlî hem-seri „ÂĢık-ı sâdık muvâfık çâker-i kem-ter mi var (Turan 1994; 90) Nev‟î tarafından Sultan Üçüncü Mehmet vasfında yazılan murabbada da Ģair, sultanın cemaline ve boyuna olan hayranlığını dile getirir. Bu Ģiirde “Sultan Mehemmedün” ifadesi yerine yâr, cânân, sevgili gibi kelimelerden biri konsa muhatap farklı anlaĢılabilir ancak öz tamamen aynı kalır. AĢüfteyüz cemâline Sultan Mehemmedün Dil-besteyüz nihâline Sultan Mehemmedün Ġrmezse el visâline Sultân Mehemmedün Var kani' ol hayâline Sultan Mehemmedün Lutf itmeyüp ol Ģâh dilâ ben gedâsına Fursat düĢüp kârîn olamazsam likâsına Ġtmezse göz uciyle nazar mübtelasına Kurbân olam hilaline Sultan Mehemmedün (ġentürk 358) �10 Klasik Ģiir geleneğini bilmeden ve anlamadan bu Ģiirleri yorumlamaya kalkıĢmak kuĢkusuz sağlıksız sonuçlar alınmasına neden olur. Bir Ģairin bir sultana bu Ģekildeki hitabının ve iltifatlarının eĢcinsel bir yöneliĢ olarak düĢünülmesi imkânsızdır. Klasik Ģiirdeki sevgiliye dair Ahmet Atilla ġentürk‟ün youmunu konuyu tamamlayıcı mahiyette eklemeyi uygun bulduk. “Şiire konu teşkil eden ve çoğu zaman şairin sohbet arkadaşı, hocası yahut öğrencisi, evlatlarından biri vb. olabilecek erkekler ise bu gazelde olduğu gibi saf ve menfaatsiz bir sevginin muhatapları olacaklarından her zaman isimleri açıkça verilerek övülmüşlerdir. Eğer bunda ayıp olsaydı en azından Kemâl Paşazade ve Şeyhülislam Yahya gibi önde gelen din bilginleri yahut Fatih veya Kanûnî gibi cihân hükümdarları yazdıkları bu şiirleri gizleyip saklama ihtiyacı duyarlardı” (ġentürk 2004; 41) Ahî‟nin aĢağıdaki gazeli arkadaĢlara yazılan gazellere örnektir. Bu Ģiirde herhangi bir gazelde gördüğümüz sevgiliye ait fiziksel özellikler ve tavırlar ve bu özellikler karĢısındaki çaresiz ve edilgen âĢıka dair izler görmek mümkündür. BaĢum çevürüp zülf-i semen-sâsı Memî‟nüñ Sihr itdi baña nergis-i Ģehlâsı Memî‟nüñ Misk ile çeküpdür iki „unvân-ı melâhat „Unvân-ı cemâle kaĢı tuğrası Memî‟nüñ Bir bend ile aldı dil-i dîvânemi benden Bend itdi baña zülf-i semen-sâsı Memî‟nüñ Sünbülleri reyhânın añup sahn-ı çemende Dik geldi çınâra kad-i bâlâsı Memî‟nüñ Vasf itmek içün gül yüzini olmaya hergiz ÂHÎ gibi bir bülbül-i Ģeydâsı Memî‟nüñ (Kaçalin; 28, www.ekitapkulturturizm.gov.tr eriĢim 25/04/2013) Sultanlar: Gazelin, kasidenin bir bölümü olan nesib kısmının zamanla müstakil Ģiir mahiyeti kazanmasıyla doğduğuna yukarıda iĢaret edildi. Ancak zamanla övgünün yapıldığı nazım Ģekillerinin çeĢitlilik göstermesiyle ve bu nazım Ģekillerine gazelin de eklenmesiyle kiĢiler için yazılan gazeller kasidenin iĢlevini de yüklenmeye baĢlamıĢtır. �11 Pek çok Ģair gazel nazım Ģekliyle devrinin padiĢahına veya diğer devlet adamlarına övgüde bulunmuĢ, bazen sıkıntılarını dile getirmiĢlerdir. Bu Ģairlerden Nef‟î dokuz müzeyyel gazelde 4. Murat‟ı bir müzeyyel gazelde de I. Ahmet‟i övmüĢtür (AkkuĢ 1993). Oğullar: BaĢta Osmanlı sultanları olmak üzere bazı Ģairler çocuklarına devlet yönetimi hakkında öğüt vermek veya hayat tecrübelerini aktarmak üzere gazel nazım Ģeklinde Ģiir yazmıĢlardır. Bu gazellerin hâkim üslubu pendnamedir. Sultanların oğulları için yazdıkları gazellerin sahihliği tartıĢmalı olup bu Ģiirler bazı tarih kroniklerinde yer alır. Bu Ģiirlerin sultanların kendileri tarafından yazılmayıp Osmanlı hanedanının Ģiire düĢkün oldukları tezini kuvvetlendirmek için onların ağızlarından yazıldıkları düĢüncesi kabul görmektedir (Ġsen-Bilkan 1997; 42). Oğullar için yazılan gazellere örnek olarak Keçecizade Ġzzet Molla Divanı‟da Ģairin oğlu ReĢat‟a hitap ettiği gazeli örnek verilebilir (Ceylan-Yılmaz 2005; 364) Düşmanlar ve Rakipler: ġairler kimi gazellerinde sevmedikleri, hazzetmedikleri kiĢilerin adlarını anmıĢ; onların olumsuz gördükleri özelliklerini dile getirmiĢlerdir. Bu gazellerin bir diğer önemli özelliği ise Ģairlerin münasebetlerinin oldukları kiĢilerin adlarının zikredilmesi ve Ģairin sanatını oluĢturmasındaki etkisini göstermesidir. Edebiyat kaynaklarında araları hoĢ olmayan Ģairler arasında TaĢlıcalı Yahya ve Hayalî‟nin adı da geçer. Yahya Divanı‟nın 428. gazeli Hayâlî‟ye hicivdir. Mostarlı Ziyâ‟î de 458. gazelde Cevrî hakkında bir gazel nazmederek hicve müracaat etmiĢtir. Şeyhler ve Tarikat Büyükleri: Kimi Ģairler müntesibi oldukları tarikatin ulularına gazel nazım Ģekliyle methiye üslubunda Ģiir yazmıĢlardır. Ġncelediğimiz divanlar arasında en çok ġeyh Galib Divanı‟nda tarikat ileri gelenleri için yazılmıĢ gazellere tesadüf ettik. ġeyh Galib, yirmi altı müzeyyel gazelde Mevlânâ, ġems, Hüsameddin Çelebi, Zerkub, Sakıb Dede, Rusuhî Efendi, ve Sultan Veled‟i anmıĢtır (KalkıĢım 1994). Peygamber: Naat türü edebiyatımızda en çok ele alınan türlerden biridir. Divanların büyük çoğunluğunda tevhit ve münacatlardan sonra ilk sıralarda yer alan ve �12 mesnevilerin önemli bir kısmında da giriĢ kısmında Ģairlerce ele alınan naat türüne ait gazel örneği diğer nazım Ģekillerine nazaran daha azdır. Bazı Ģairler Muhammed, yâ Muhammed, ya Resulallah, Ahmed gibi rediflerle Hz. Peygambere karĢı hislerini dile getirmiĢlerdir. Devlet adamları: ġairler padiĢah dıĢındaki devlet adamlarını da gazellerde anmıĢlardır. Bu gazellerin bir kısmı müzeyyel gazeldir. Bu gazellerde de tıpkı padiĢahlara yazılan gazellerde olduğu gibi Ģairler hem devlet büyüğünü över hem de meramlarını arz ederler. Nef‟î‟nin Hafız Ahmet PaĢa‟yı anıp övgüsünü yaptığı sonra da yardım istediği gazeli buna örnektir: ……… Hâl pek müĢkil eğer etmez ise ey Nef’î Himmet-i Asâf-ı sahib-dil-i âgâh meded Hâfız-ı genc-i kerem hazret-i Ahmed PaĢa Ki eder ehl-i recâya geh ü bîgâh meded Kaldım ayakda perîĢân u mükedder ahvâl Dest-gîr ol bana ey Âsâf-ı Cem-gâh meded Böyle dermândelerin derdine dermân et kim Her iĢinde sana da eyleye Allah meded (AkkuĢ 1993; 294) Nef‟î Divanı‟nda Vezir Ali PaĢa (G-78) ve adı anılmayan bir baĢka vezir için yazılmıĢ iki müzeyyel gazel daha mevcuttur. Nef‟î gibi kaside üstadı bir Ģairin meramını müzeyyel gazelle dile getirmesi belki de müzeyyel gazellerin hasseten kaside yazılmayı gerektirmeyecek isteklerin dile getirilmesi için tercih edilme sebeplerinden biri olabileceğini düĢündürmektedir. Sultan 4. Murat da Hafız Ahmet PaĢa‟ya sitemli ve mektup tarzında sayılabilecek bir gazel yazmıĢtır. Bu gazel Hafız Ahmet PaĢa‟nın mektubuna ve isteğine cevaptır. (Ġsen-Bilkan 1997; 195) Üslup Özellikleri: �13 KiĢilere yazılan gazellerde daha çok medih (övgü) üslubu dikkat çeker. Bahsi edilen kiĢinin vasıflarının sıralanıĢı, bir sevgili özelliğini taĢıması gibi hususlar övgüye dayalı anlatımı doğurur. Bu övgü esnasında mübalağa ve tensiku‟s-sıfat gibi edebi sanatlara baĢvuran Ģairler bir bakıma memduh olarak addedilecek muhataplarının olumlu özelliklerini betimlerler. Methiye üslubunda tasvir ve tavsif de kendisini hissettirir. ġair övdüğü kiĢinin fiziksel veya ruhsal tasvirini yapar. ġairlerin övgüsünü yaptıkları kiĢiler Ģayet devlet ileri gelenlerinden biri ise övgüde, kasidelerde görülen üslup öne çıkar. ġair övgüsünü yaptığı kiĢiyi devlet adamında olması istenen özellikleri itibariyle över. Bu kiĢiyi divan Ģiirinde telmih kaynağı olmuĢ tarihi Ģahsiyetlerle kıyaslayıp onlardan üstün tutar. KiĢilerin söz konusu edildiği bu gazellerde görülen bir diğer üslup özelliği ise hiciv (yergi) ve mizahtır. Hiciv veya hicviye üslubunda dikkati çeken zemmetme çekiĢtirme veya sövme gibi hususların yanı sıra mizahi anlatım da dikkati çeker. ġairler yerdikleri kiĢinin eksik yanlarına iĢaret ederler. O zâlim kim tahallus eylemiĢdür kendüye Cevrî Cefâsı hâtır-ı virânede boynumdadır cevri Ne dil kurtuldu derdinden ne mahlas buldu cevrinden Anun kim mahlası Cevrîdürür cevr ü cefâ tavrı (Gürgendereli 2002; 458) Kimi gazellerde tamamen didaktik bir hava hâkim olup Ģair pend-name üslubuyla muhatabını aydınlatmaya çalıĢır. Muhatap Ģaire göre daha alt makamda olan oğul, mürit veya öğrenciler olabilir. Bu durumda Ģair daha yukarıdan bir bakıĢla ve bir hoca veya rehber edasıyla öğüt verir. Nasihatnamelerin üslubunda görülen telkin ve terbiye edici, yol gösterici tavır emir, istek, tenbih ve yasaklama ifadelerini içerir. KiĢilere yazılan gazellerde dikkati çeken bir diğer üslup özelliği Rumeli Ģairlerinin Ģiirlerinde görülen genel ifade özellikleridir. Bilhassa 16. asırda yetiĢtirdiği pek çok Ģairle divan Ģiirinin tekamülünde esaslı rolü olan Rumeli coğrafyası akıncıların �14 ve tasavvufi coĢkuyu ve müstağni hali benimseyen sufi akımların mekanı olmuĢtur (Macit 2006; 43). Bu coğrafyada yetiĢen Ģairlerin Ģiirinde halk ağzından pek çok ifade hatta zaman zaman argo, teklifsiz ve aldırıĢsız konuĢma cümlecikleri Ģiir dilinde yer bulmuĢtur (Çeltik 2008; 148). KiĢilere yazılan gazellerde de konuĢma dilinin ve laubali tavrın örneklerini görmek mümkündür: Ey Bâğ-ı dilde serv-i revânım Memiciğim Olsun revan yoluna revânum Memiciğüm AĢkın Ģarabın içeli olmıĢ durur benüm Meyhâneler bucağı mekânım Memiciğüm (Çeltik 2008; 170-174, Hayretî)) …….. Söz mi bu yâ dem-i Ġsâ mı Memi Bâliciğüm Göz mi bu nergis-i Ģehlâ mı Memi baliciğüm (Çeltik 2008; 170-174, Hayretî) Cânımı la‟lün âbına kandur Afocuğum benüm Ben ölicek susuz sana kandur Afocuğum benüm (Çeltik 2008; 170-174, Hayretî) Toprak baĢına sürh-serüñ Ģehlüğüne yûf Ger hâk- pâyuñ etmeye efser Kayacuğum (Turan 1994; 178) Kişilere Yazılan Gazellerin Türler açısından Değerlendirilmesi Arz-ı hal:: Bu gazellerden bir kısmında ismi zikredilen muhatap padiĢah, vezir gibi devlet mekanizmasında hiyerarĢik olarak üst makamlarda bulunur. ġair, kiĢisel taleplerini veya sıkıntılarını muhatabına iletir. Bu gazellerin dikkat çekici bir özelliği bilhassa kaside veya mesnevi, kıt‟a-i kebire ve terkib-i bent nazım Ģeklinde yazılan arz-ı hallerin yerini almasıdır. ( AkkuĢ 1993; 294); (Batislam 2008; 209-219). Naat, KiĢilere yazılan gazeller içinde Hz. Peygamber söz konusu edilerek yazılanları naat türüne örnektir. Bu gazellerin redifleri daha çok ya resulullah, ya Muhammed gibi ifadelerdir (Ġsen-Bilkan 1997; 239). Naat türünde yazılan gazellerde �15 naatlerde görülen Ģefaat isteği, günah itirafına bağlı olarak acziyet bildirme gibi özellikler dikkat çeker. Hz. Peygambere yazılan gazellerle ilgili dikkati çeken bir durum da sultan ve Ģehzade Ģairlerin pek çoğununun gazel nazım Ģekliyle naat yazmalarıdır. Dünyevi makamına bağlı olarak bazı padiĢahlar Hz. Peygamberden düĢmanların kahredilmesi için medet dilerler. Örneğin Cem Sultan, Adlî (II. Bayezıd), Muhibbî (Kanûnî), Selimî (Yavuz Sultan Selim), Bahtî (I. Ahmed), Fârisî (II. Osman) Necîb (III: Ahmed), Ġlhâmî (III. Selim), (Ġsen-Bilkan). Mevlîd: Bahtî mahlaslı Sultan I. Ahmet gazel nazım Ģekliyle mevlid yazmıĢtır. Bu gazelde Ģair nevrula Hz. Peygamberin doğum gününün aynı zamana rastladığına iĢaret ederek bu mutlu zamandan dolayı Allah Teala7dan Hz. Muhammet hatırına Ġslam ordularının zaferi için yardım diler. (Ġsen-Bilkan 1997; 176) Mersiye: Mersiye türüne örnek olmak üzere kiĢiler için yazılan gazel sayısı son derece sınırlıdır. Bu türe Hâmî‟nin, kızı Hatice için ve Ahmed mahlaslı Sultan I. Ahmet‟in, babası III. Mehmet için yazdıkları gazeller örnektir. Ahmed‟in gazelinde babası için Allah‟tan af ve mağfiret isteği, ahrette de cennet dileği vardır. Hamî‟nin gazelinde ise kızı Hatice‟nin ölümünden duyulan üzüntüyle beraber kızının bu dünyadan göçüp bir daha gelmeyecek olmasının sızısı vardır (Ġsen 1994; 488). Bu türle yazılan mersiyelere Cem Sultan‟ın oğlu Oğuz için yazdığı mersiyeyi de ilave etmek mümkündür. Zira Cemal Kurnaz‟ın tespitine göre Cem Sultan‟ın felek redifiyle yazdığı ve “felek kasidesi” olarak bilinen Ģiiri üç ayrı gazelden oluĢur ve ayrıca vasıta beyti eklenmek suretiyle terci-i bende de dönüĢtürülebilir (Kurnaz 1997; 415-421) Nasihatname: Babaların çocuklarına, Ģeyhlerin müritlerine sultanların Ģehzadelere yazdıkları gazeller nasihatname türünün örnekleri arasındadır. Bu gazeller hacim olarak daha geniĢ yer tutan mesnevi gibi nazım Ģekillerine göre muhteva bakımından hayli sınırlıdırlar. Ele alınan konular genellikle tektir. Bu gazellerin bir örneği Keçecizade Ġzzet Molla Divanı‟nda mevcuttur. ġairin oğlu ReĢat‟a seslendiği gazelde konuĢma adabı ve sözün önemi üzerine öğütler verilir: Dâ‟imâ bir söyleyip iki sükût et kıl edeb Bir zeban virdi sana Nutk-âferînin iki leb �16 ……. Söyleme ol lafzı kim muhtâc ola kâmûsa halk Olsa Kânûnu‟l-Edeb her harfi Bâ-Aksa‟l-Ġreb ….. Sengi hârâdan eder „Ġzzet gehî cevher zuhûr Ma‟den-i esrâr-ı Monlâdır sözüm bâ-feyz-i Râb Çünki cevherdir biraz ağır da gelse ey ReĢâd Kurta-i gûĢ eyle kim fikrinde kalsın nush-ı eb (Ceylan-Yılmaz 2005; 364) Sıhhatname: Sıhhatname olarak yazılan gazel örneği Necatî Bey Divanı‟nda mevcuttur. Bu gazelde Necatî devrin sultanının hastalıktan kurtuluĢunu sevinçle karĢılamakta ve bu durumu adeta kutlamaktadır (Turan 1994; 273). Nevruziye: KiĢiler için yazdığı gazellerinin tamamı müzeyyel gazel olan Nef‟î adını vermediği iki vezirle sultan 4. Murat‟a nevruz tebriği olarak gazeller yazmıĢtır. Nef‟î hüsn-i talil sanatıyla baharın Sultan 4. Murat‟ın meclisini süslemek üzere geldiğini belirtir: Nef‟î yaraĢır bu gazeli eylese taksîm Bülbül gibi bir mutrıb-ı mu‟ciz-dem-i nevrûz Bezm-i Ģehe bu nazm ile olsan güher-efĢân Guyâ ki gülistâna düĢer Ģebnem-i nevrûz ÂrâyiĢ içün bezmini Sultân Muradın EriĢdi bahâr oldu yine hemdem-i nevrûz (AkkuĢ 1993; 302) Nevruziye ile ilgili diğer iki örnek için bkz. (Nef‟î Divanı 121 ve 123. gazeller) Beldenâme: Yaptığımız incelemeler sonucunda beldename türünde yazılmıĢ tek gazel örneğine Nef‟î Divanı‟nda rastladık. Nef‟î‟nin Edirne Ģehri vasfında yazdığı gazelin zeyl kısmında Sultan 4. Murat‟a övgü vardır. Divanlarda kişilere yazılan gazeller ve gazel numaraları �17 Nef’î: 4. Murat (müzeyyel gazeller): 15, 31, 45, 46, 78, 96, 107, 118, 125; 1.Ahmet 134/1 (mg); Vezir Ali PaĢa: 67 (mg); Hafız Ahmet PaĢa: 28 (mg) Hasan Ziyaî: 4. Murat 53; Cevrî 458; naat 50, 232, 331 Sükkerî: Ahmet PaĢa 28 (mg) Taşlıcalı Yahya: Hasan Balî 23; Ferruh 47; Ahmed ġah 365, 410; Hayâlî 428; Hasan 405; naat 213 Cinânî: ġeh Mehemmed (Sarrac) 9, 25, 120, 212, 150 (mg); Salih 21; Vâhid 24; Ömer 39; Halim 54, 107; Sunuk 96; Âbid 140, 147; Ali 128; Ahmed 133, 134; Musli ġah 220; Solakzade 244; ġâmî 278; Ġbrahim Kazzaz 288; Sultan 3. Murat 304 (mg) Şeyh Galib (tamamı müzeyyel gazel): Mevlânâ-Yusuf Sineçâk 14; Mevlânâ ve Zerkub 46; Mevlânâ 56, 60, 65, 108, 173, 176, 209, 235, 269; ġems-i Tebrizî 161, 175, 205, 236, 250, 307, 310; Sakıb Dede 134, 206; ġarih Ġsmail Rasûhî 200; Mustafa ReĢid 279, 274; 3. Selim 300; Sultan Veled 278; Kays 131; naat 279 Haşmet: Avni Efendi 213 (mg) Ahî: Hasan Bali 6; Latîf 44; Mustafacık 46; Memi 57; Hurrem 61; Ahmed 66 Kanî: ġahin Giray 71; Şeyhülislam Yahya: 4. Murat 15, 43, 74, 139; müzeyyel gazeller: 124, 134, 153, 184, 202, 249, 295, 361; 1. Ahmet 18, 298, 441; II. Osman 352; müzeyyel gazeller 53, 105, 245, 317, 337, 341, 388; Kays 156. Lebib-i Âmidî: Selâmî-Fennî-Hüsâmî 103; Hidiv 46 (mg); ġeyhi Efendi 88 (mg); Vezir 95 (mg); Ġsmail PaĢa 122 (mg). Bursalı Rahmi: -Sonuç KiĢiler için yazılan gazeller farklı bir özellik ve içerikle gazelin genel tanımının dıĢında kalmaktadır. Gerek Selami Turan‟ın çalıĢmasında gerekse bizim yaptığımız incelemelerde kiĢilerin söz konusu edildiği gazellerin divanlardaki gazellerin tamamına �18 oranı yaklaĢık % 2 ila 3 düzeyindedir. Bu gazellerin önemli oranını müzeyyel gazeller oluĢturmaktadır. KiĢiler için yazılan gazellerde hâkim üslup methiyedir. Bu sebeple bu gazeller kimi zaman arz-ı hâl niteliğinde olsalar bile kasidenin iĢlevini taĢımıĢlardır. KiĢilere yazılan gazellerde çok sayıda kiĢi adının zikredilmesi edebiyat tarihi ve biyografi yazımı için önem arz etmektedir. ġairlerin muhatap aldıkları ve haklarında olumlu ve olumsuz özelliklerini dile getirdikleri isimlerden hareketle Ģairin iliĢki biçimi, hayatı ve yaĢadığı döneme ait bazı ayrıntılara ulaĢılmaktadır. Müzeyyel gazellerde adları anılan ve genellikle övülen kiĢiler Ģairin hayatı ve sanatıyla ilgili bilgiler oluĢturulurken kasideler ve kıt‟alarda adları geçen kiĢilerle karĢılaĢtırılabilir ve böylelikle nazım Ģekillerinin paralel özelliklerinden istifade edilebilir. Kaynakça AÇIL Berat, (2005) Sırrî Rahile Hanım ve Divanı, Boğaziçi Üniversitesi SBE, Master tezi. Ġstanbul. AKKUġ Metin, (1993) Nef‟î Divanı, Ankara, Akçağ Yay. ARSLAN Mehmet - AKSOYAK Ġ. Hakkı, HaĢmet Külliyatı, www.ekitapkulturturizm.gov.tr (eriĢim 15/05/2013). CEYLAN Ömür – YILMAZ, Ozan; (2005), Hazana Sürgün Bahâr Keçecizade Ġzzet Molla ve Divân-ı Bahâr-ı Efkâr, Ġstanbul, Kitapsarayı yay. ÇAVUġOĞLU Mehmed, (1977), Yahya Bey Dîvan Tenkitli Metin, Ġstanbul, Ġstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi yay., ,. ÇELTĠK Halil, (2008), Divan Sahibi Rumeli ġairlerinin ġiir dünyası, Ankara, MEB yay. DĠLÇĠN Cem, (1986), Türk Dili Dergisi, Divan ġiirinde Gazel, yıl 36, c. LII S 415-416-417 Temmuz-Ağustos-Eylül, Ankara, TDK yay,. EROL Erdoğan, (1994), Sükkerî Hayatı, Edebî KiĢiliği ve Divanı, Ankara, AKM yay., ERTEM Rekin, (1995), ġeyhülislam Yahya Divanı, Ankara, Akçağ yayınları. �19 GÜRGENDERELĠ Müberra, (2002), Hasan Ziyâ‟î Hayatı-Eserleri-Sanatı ve Divanı (Ġnceleme-Metin), Ankara, KB yay, ĠPEKTEN Haluk, (1994), Eski Türk Edebiyatı Nazım ġekilleri ve Aruz, Ġstanbul, Dergah yay. ĠPEKTEN Haluk, (1996), Gazel, TDV Ġslam Ansiklopedisi, c. 13, s. 442-443, Ġstanbul. ĠSEN Mustafa, (1994), Acıyı Bal Eylemek Türk Edebiyatında Mersiye, Ankara, Akçağ yay. ĠSEN Mustafa, (1997), Ötelerden Bir Ses Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Türk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Ankara, Akçağ yay. ĠSEN Mustafa-BĠLKAN Ali Fuat, (1997) Sultan ġairler, Ankara, Akçağ yay. KAÇALĠN Mustafa S., Ahî Divan, www.ekitapkulturturizm.gov.tr (eriĢim: 25/04/2103) KADIOĞLU Ġdris, (2003), Lebîb-i Âmidî, Hayatı, Edebî KiĢiliği, eserleri ve Divanı‟nın Tenkitli Metni, Dicle Ünv., SBE, doktora tezi,. KALKIġIM Muhsin, (1994), ġeyh Galib Divanı, Ankara, Akçağ yay. KURNAZ Cemal, (1997), Divan Edebiyatı Yazıları, Ankara, Akçağ yay. MACĠT Muhsin, (2006), Türk Edebiyatı Tarihi, c. II, Editör: Talat Sait Halman, Ġstanbul, KTB yay., OKUYUCU Cihan, (1994), Cinânî Hayatı Eserleri Divanının Tenkitli Metni, Ankara, TDK yay. TANPINAR, Ahmet Hamdi, (1997), 19. Asır Türk edebiyatı Tarihi, Ġstanbul, Çağlayan yay. TURAN Selami, (2007), AĢkın Terennümü: Eski Türk Edebiyatında Gazel, Türkiye AraĢtırmaları Literatür Dergisi, Cilt 5, Sayı 10, s. 155-196. TURAN Selami, (1994), Erken Dönem Türk ġiirinde gazel, Gazi Ünv., SBE, doktora tezi,. YAZAR Ġlyas, (2010), Kânî Dîvânı Tenkitli Metin ve Tahlil, Libra yay. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2228 Title A name given to the resource KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE KİŞİLERE YAZILAN GAZELLER Author Author ÖZTÜRK, Murat Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: gazel, methiye, Rumeli şairleri, nazım şekli. ÖZET Klasik Türk şiirinde edebi türlerle nazım şekilleri arasında standart bir ilişki yoktur. Bununla beraber bazı konular daha çok belirli nazım şekilleriyle yazılmıştır. Söz gelimi sosyal konular ve mersiyeler daha çok terkib-i bend; aşk hikâyeleri, mesnevi; önemli olaylara veya yapılara tarih düşürme kıt’a; hikmet ve felsefe içerikli fikirler ise rubai nazım şekilleriyle yazılmıştır. Gazel nazım şekli ise daha çok sevgili, aşk, işret ve tasavvuf konuları etrafında yazılmıştır. Gazelde konular genellikle soyuttur ve kurgu ise bu soyutluk üzerine inşa edilmiştir. Gazel nazım şeklinde ele alınan konu, düşünce ve hayaller etrafında edebi geleneğe uygun olarak belirli mazmunlar ve tipler işlenmiştir. Divan şiirinde geleneksel içerik ve işlevinin dışında, doğrudan kişilere hitap eden gazeller de yazılmıştır. Başta Rumeli şairleri olmak üzere gerçek kişiler için yazılan bu gazellerin kurgusu da farklıdır. Soyut konu ve kişiler yerine ismiyle anılan ve övülen bazen de yerilen kişiler şairin muhatabıdır. Bu tarz gazeller, farklılıkları nedeniyle üslup, folklor ve tarih açısından da malzeme sunmaktadırlar. Bu bildiride kişi adları anılarak yazılan gazellerin üslup, tür ve içerik açısından incelemesi yapılmış, edebiyat tarihimiz içindeki özel durumu belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca bu gazellerin genel olarak hangi edebi tür ve zeminde yazıldıkları üzerine değerlendirmeler yapılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548