159 10 3494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 964 Title A name given to the resource Issues of Learning the Romanian Language as a Foreign Language among Serbian Students Author Author Ursulesku-Milicic, Rodika Spariosu, Laura Janjic, Ivana Abstract A summary of the resource. The aim of this paper is to present the main issues of learning the Romanian language as a foreign language among Serbian students of the Faculty of Philosophy, University of Novi Sad. It is the intention of the authors to detect and discuss the common errors made by students taking the final test. The testing has been done on a sample of thirty students and the target group were A1, A2, B1, B2 level students. The test consisted of reading comprehension, writing and use of language. The language courses have been held twice a week and last ninety minutes each. Based on research results, it could be said that students create their own mental grammar that suffers changes during the whole language learning process. The common errors that occurred on A1 and A2 level are related to writing of the Romanian specific vowels ă, î, â and use of article and preposition; on B1 and B2 level errors are related to use of the enclitic forms of personal pronoun, use of present tense and order of words in sentence. Having in mind the fact that error making could be a strategy in language learning process, the authors believe that these results could be a reliable indicator of the Romanian language learning process as a foreign language. Analysing the errors, it could be concluded that there is a strong influence of both mother tongue and other languages learned before. Furthermore, it could be underlined that a large number of errors are intralingual in nature due to the fact they occured as a resuls of transfer from mother tongue or other foreign language. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/84f52ff262d1731fbc0ef5ab39af1a60.docx a9a4319b72be0cb8c37804178821cadf https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7b39c4bc13a82afac1ea0857a49f3408.pdf 0274a1347fea2452d868a4669d8201a1 PDF Text Text Dr. sci. Dušica Palačković, redovni profesor Pravni fakultet Univerziteta u Kragujevcu, R Srbija ISTRAŽNO NAČELO U PORODIČNIM SPOROVIMA KAO IZRAZ NAJBOLJEG INTERESA DJETETA Utvrđivanje najboljeg interesa deteta bez obzira na primenu istražnog, inkvizitorskog načela u građanskim sudskim postupcima u kojima se rešavaju porodičnopravni sporovi, složen je problem. Za uvrđivanje faktora najboljeg interesa kao pravnog standarda i činjenica kojima se nastoji na otkrivanju istine o ovim faktorima, prednosti istražne maksime su nesporne, ali ni ovakav pristup ne daje dovoljno garantija. Organičenja su (da li i nemogućnost?) brojna, značajna i teško otklonjiva. Zaključak opstaje čak i ako se najbolji interes shvati kao pravo deteta da se utvrdi njegov najbolji interes, kome bi, onda, odgovarala "dužnost" nadležnih tela da ga utvrde, što procesnopravno nosi različite posledice (npr., mogućnosti zaštite u posebnom postupku). Ključne reči: istražno načelo, najbolji interes deteta, faktori, dokazivanje, psihološka ekspertiza 1. Inicijativa za prikupljanje činjeničnog i dokaznog materijala procesnog Primenom jednog od dva funkcionalna procesna načela - istražnog ili raspravnog (ili njihovim kombinovanjem) u građanskim sudskom postupcima,1 odnosno procesnog instrumentarija koji je adekvatan jednom od njih, daje se odgovor na važno pitanje čiji je procesni teret2 prikupljanje i iznošenje činjenica (činjeničnih tvrdnji, navoda o činjenicama 3) i dokaznih sredstava. Dosledna primena istražnog upućuje na inicijativu, odnosno dužnost suda - sud utvrđuje činjenice nezavisno od navoda stranaka,4 dok konzistentna primena raspravnog ovaj teret prebacuje na stranke, ali uz ograničenje na korpus činjenica i dokaznih sredstva na kojima one zasnivaju svoje zahteve. Sama "obaveza" stranaka mora se pratiti u kontekstu nastojanja stranke da ostvari uspeh u sporu pa se i primena raspravnog načela u nauci procesnog prava, a u kontekstu težnje za istinom, opravdava time da se i na ovaj način iznosi sva relevantna činjenična građa i dokazna sredstva - svaka stranka iznosi sve što joj ide u prilog, a parnica podrazumeva antagonizam interesa stranaka.5 Pomenimo, takođe, da se u nauci građanskog procesnog prava primena raspravnog načela povezuje uz dominaciju 1 Dominantna pažnja u ovom radu biće posvećena parničnoj i vanparničnoj proceduri, kao spornim, mada se najbolji interes mora poštovati i, npr., u izvršnom postupku. 2 Poznić, B., Rakić-Vodinelić, V., Građansko procesno pravo, Beograd, 2010, str. 122, koriste ovaj termin. 3 Termin koriste, Triva, S; Dika, M, Građansko parnično procesno pravo, Zagreb, 2004, v. npr., str. 174. 4 Jakšić, A., Građansko procesno pravo, Beograd, 2012, str. 148. 5 Triva; Dika, op. cit, str. 161. 143 �dispozitivne maksime, dok je primeni istražnog načela imanentna oficijelnost. Ovaj, svojevrsni dualizam, posledica je pravnopolitičkog stava o stepenu u kome je država ovlašćena da interveniše u građanskopravne odnose.6 Uticaj je, međutim, u svim nacionalnim pravnim sistemima više ili manje ograničen, čak i u onim gde je nivo tolerancije prema osnovnim ljudskim slobodama i pravima izuzetno nizak. Prirodi građanskopravnih odnosa svakako odgovara dispozitivno načelo, pa je favorizovanje istražnog suprotnost njegovom osnovnom, opredeljujućem svojstvu.7 Sa druge strane, ima stavova i da isključiva primena raspravnog načela "isključuje mogućnost pravilnog i potpunog utvrđivanja činjeničnog stanja", 8 Ili je, barem, problematična stoga što sudovima nisu na raspolaganju neophodni procesni mehanizmi u traženju istine, uz posebno potenciranje problema u odnosu na nedozvoljena raspolaganja stranaka.9 Svrsishodna kombinacija ovih načela, njihova koegzistencija, pokazuje se kao najpovoljnija u postupcima zaštite građanskih prava,10 odnosno, ukazuje se na neophodnost ustupaka, otklona od primene jednog od njih, između ostalog i u zavisnosti od vrste prava o kojima se odlučuje.11 Posebno opravdani izuzetak predstavljaju postupci u sporovima iz porodičnopravnih odnosa.12 Lični karakter ovih odnosa nosi pretnju skrivanja istine, pa se primenom istražnog principa nastoji realizovati u najvećoj meri načelo težnje za istinom. 13 I sprečavanje nedozvoljenih stranačkih dispozicija u statusnim sporovima takođe upućuje na inkvizitorska ovlašćenja suda. Kada su u sporove iz porodičnopravnih odnosa involvirana deca ovakva ovlašćenja suda dobijaju dodatnu dimenziju preko 6 Ibidem, str. 174, 175. Videti, npr. Poznić; Rakić-Vodinelić, op. cit., str. 118. 8 Triva; Dika, op. cit., str. 174, 175. 9 Ibidem, 10 Palačković, D, Građansko parnično procesno pravo, Kragujevac, 2004, str. 30. 11 Ibidem, 12 Tako, odredbom čl. 205, Porodični zakon Republike Srbije, Sl. glasnik RS, br. 18/2005, (u daljem tekstu "PZ RS") za sve sporove iz porodičnopravnih odnosa: bračne; o materinstvu i očinstvu; zaštiti prava deteta; lišenju i vraćanju roditeljskog prava; poništaju usvojenja; sporove o izdržavanju i o zaštiti od nasilja u porodici, predviđa da sud može utvrđivati činjenice i kada nisu sporne među strankama, a može i samostalno istraživati činjenice koje nijedna stranka nije iznela; Porodični zakon RCG, Sl. list RCG, br. 12007, , odredbom čl. 318, za parnice u vezi porodičnih odnosa predviđa da sud može utvrđivati činjenice koje nisu sporne među strankama i da samostalno može istraživati činjenice koje nijedna stranka nije iznela; Porodični zakon Federacije Bosne i Hercegovine, dostupno na: http://www.fbihvlada.gov.ba/ bosanski/zakoni/2005/zakoni/25bos.pdf , 20.11.2013, odredbom čl. 274(4), za bračni spor i sporove iz odnosa roditelja i dece predviđa da sud može utvrđivati i činjenice koje stranke nisu iznele, a može i dokazivati činjenice koje su stranke u postupku priznale, osim ako se ne radi o sporazumnom razvodu braka. Dakle, odredbe inkvizitorsku ulogu suda, ipak, predviđaju različito. 13 O odlikama videti, Palačković, D, Procesna prava deteta prema Evropskoj konvenciji o ostvarivanju dečijih prava, PŽ, 2000, br. 12, str. 537., kao i Scott, Elizabeth S. and Emery, Robert E., "Gender Politics and Child Custody: The Puzzling Persistence of the Best Interests Standard" (2011), Columbia Public Law&Legal Theoty Working Papers. Paper 9200, str. 1., dostupno u prevodu na hrvatski jezik na: http://www.udruga-dijete-razvid.hr/wp-content/uploads/EmeryRobert-Scott-Elizabeth-Politika-prema-spolovima-i-skrbnistvo-nad-djecom-neobjasnjivaopstojnost-standarda-najboljeg-interesa-djeteta-2011-web.pdf, 07.09.2013. gde je značajan razlog nemogućnosti provere najboljeg interesa deteta upravo to da je veliki deo informacija o porodici sakriven. 7 144 �"obaveze" suda da utvrđuje najbolji interes deteta, odnosno donosi odluke u skladu sa ovim interesom. 2. Najbolji interes deteta Najbolji interes deteta promoviše Konvencija o pravima deteta, 14 odredbom čl. 3/1. 15 Poznata formulacija ukazuje da je reč o načelu, principu ponašanja odgovornih, od roditelja, preko nadležnih lica ili tela, ali ne i posebno pravo - pravo da se utvrdi najbolji interes. 16 Ovakav konvencijski pristup ima za posledicu da najbolji interes ne može biti i neposredni predmet zaštite u sudskom postupku kada nije utvrđen ili nije na adekvatan način utvrđen. 17 Ima, međutim, sporadičnih pokušaja njegovog formulisanja kao posebnog pravo deteta.18 Čak i u RS nailazimo na ovakav stav, u jednom mišljenju Zaštitnika građana. 19 No, ono nije i ustavno načelo u RS,20 ali i uporednopravno.21 Ali, kroz ukupno zakonodavstvo RS koje se odnosi na decu i njihova prava ono je provedeno, u značenju "rukovodnog principa". Takođe, u literaturi se ne navodi izričito kao načela porodičnog prava, mada je, po pravilu, sadržano u opštim, načelnim odredbama, pa i u PZ RS. I kada se to čini, čini se posredno, podvođenjem pod okrilje načela posebne zaštite dece.22 Literatura prepoznaje probleme utvrđivanja najboljeg interesa kao brojne, složene i teško otklonjive, počev od određivanja njegove pravne prirode, preko njegove sadržine, odnosno faktora koje treba ispitivati da bi se utvrdio, 14 Konvencija o pravima deteta, usvojena rezolucijom Generalne skupštine UN 34/180, od 18. 12. 1989, Službeni list SFRJ - Međunarodni ugovori, br. 15/1990. (u daljem tekstu "Konvencija") 15 " U svim aktivnostima koje se tiču dece, bez obzira da li ih preduzimaju javne ili privatne institucije socijalnog staranja, sudovi, administrativni organi ili zakonodavna tela, najbolji interes deteta biće od prvenstvenog značaja". 16 Videti, npr., odredbe čl. 6, 7, 8. Konvencije 17 Posredna zaštita ostvaruje se kroz sistem pravnih lekova protiv odluka donesenih u postupcima u kojima najbolji interes nije ili nije adekvatno utvrđen. Interesantno je, međutim, da je u RS predviđena posebna zaštita prava na izražavanje mišljenja deteta u sudskom postupku,, u posebnom postupku u sporu za zaštitu prava deteta (odredbe čl. 261-273. PZ RS), a mišljenje je samo jedan od faktora utvrđivanja najboljeg interesa deteta. 18 Tako, npr., Ustav Južnoafričke republike, iz 1996, u Sekciji 28(2), videti Davel,T, In the best interests of the child / Conceptualisation and guidelines in the context of education, dostupno na: http:www.cedol.org/wp-content/uploads/2012/02/222-226-2007.pdf, 08.11.2013. Videti, za Poljsku, napomenu br. 30. u ovom radu. 19 Videti mišljenje Zaštitnika građana u predmetu br. 14-1546710, OD 12.08.2011, kojim se konstatuje da je "povređeno pravo deteta na održavanje ličnih odnosa sa roditeljem sa kojim ne živi i "pravo na poštovanje njegovih najboljih interesa", dostupno na: http://pravadeteta.com/attachments/167_14_1546-10%20od%2012.08.12.doc, 15.11.2013. 20 Videti odredbu čl. 64. Ustava RS, Sl. glasnik RS, br. 98/2006. 21 Videti napomenu br. 16. u ovom radu. 22 Tako, Ponjavić, Z., Porodično pravo, Kragujevac, 2011, str. 15., dok kod Draškić, M., Porodično pravo i prava deteta, Beograd, 2009, str. 31, 179, 180, iz konteksta, može da se tumači da je ono obuhvaćeno načelom posebne zaštite porodice i poštovanja porodičnog života i posebna načela pravnog uređenja odnosa roditelja i dece. 145 �sve do načina na koji se to čini u procesu dokazivanja.23 Stoga je, pre svega, neophodno učiniti pokušaj da se odrede faktori relevantni za utvrđivanje i način kako se to čini. Njegovo utvrđivanje se, pri tome, mora razumeti kao "dužnost", a ne "rukovodni princip", ne samo kao "izjava težnje".24 Takva odrednica u zakonima potencirala bi aktivnu ulogu suda,25 što upućuje na njegova inkvizitorska ovlašćenja. Ili, inicijativa da se on utvrdi ne mora poticati od stranaka (ili dece?),26 o tome ne mora postojati spor među strankama (osporavanje aktivnosti, ponašanje ili mera, sa aspekta najboljeg interesa deteta), nije pretpostavka da bi se utvrđivao ponašanje stranaka ili učesnika kontra ovakvom interesu. Na ovaj način treba tumačiti i opštu odredbu čl. 6/1. PZ RS. Čak i priznate činjenice27 bi se morale dokazivati. Treba, ipak, reći, da ima situacija u PZ RS kada je predviđeno upravo kao "obaveza" suda: u oceni da li je sporazum supružnika o vršenju roditeljskog prava u najboljem interesu deteta kada se brak razvodi po sporazumu (čl. 225/1 PZ RS); zatim, da li sporazum o zajedničkom vršenju roditeljskog prava kada roditelji ne vode zajednički život ispunjava ovaj uslov (čl. 75/2 PZ RS); da li je ograničenje prava deteta da živi sa roditeljima u njegovom najboljem interesu (čl. 60/2 PZ RS), kao i da li je ograničenje prava deteta na održavanje ličnih odnosa sa roditeljem sa kojim ne živi u njegovom najboljem interesu (čl. 61/2 PZ RS).28 No, ostaje konstatacija literature da je najbolji interes i dalje na nivou proklamacije, da nije "utkan" u prava i obaveze roditelja ni drugih koji postupaju, da mu nije određena sadržina, lista faktora prema kojima se 23 Videti, npr., Rozzi, E, The evaluation of the best interests of the child in the choice between remaining in the host country and repatriation: a reflection based on the Convention on the Rights of the Child, str. 2-4., dostupno na: http://www.childmigration.net/files/Best_Interests- Child.pdf, 14.11.2013, kao i Skivenes, M, Judging the Child´s Best Interests - Rational Reasoning or Subjective Presumptions?, Acta Sociologica, 52(4), dostupno na: http://asi.sagepub.com/content/53/4/339.full.pdf+html 24 Nije, dakle, reč, ni o pravnom načelu za donošenje odluka o staranju o deci, Mnookin, R., Child Custody Adjudication:Judicial Functions in the Face of Indeterminacy - Parnice za skrbništvo nad djecom: Funkcije suda suočene s neodređenošću, 39 L & CONTEMP.PROBS.226 (ljeto 1975), navedeno prema: Scott, Elizabeth S. and Emery, Robert E., op.cit., str. 3. 25 Ali i svih drugih, pa o tome, npr., videti Mere za otklanjanje nepravilnosti u vršenju poslova smeštaja dece i omladine u ustanove socijalne zaštite, koje je odredio ministar rada, zapošljavanja i socijalne politike RS, od 03.11.2006, str. 6, gde se kao egzaktni pokazatelji najboljeg interesa pominju: naučno utvrđene činjenice o dugoročnim ireverzibilnim posledicama smeštaja u ustanovu na razvoj deteta, posebno kod dece niskog kalendarskog uzrasta, da se prethodno razmotri primenljivost drugih mera podrške roditeljima i detetu, npr, hraniteljstva kao altentantivnog oblika smeštaja, da se detetu, u skladu sa godinama i zrelošću, obezbedi učešće u ovom postupku, str. 9, dostupno na: http://www.zavodsz.gov.rs/PDF/mere/Mere%20za% 20otklanjanje%20nepravilnost.doc, 03.09.2013. 26 Ovo je pitanje procesnog položaja deteta i načina na koji ga ono realizuje, ali je to sasvim poseban problem o kome ovom prilikom neće biti reči zbog ograničene teme i obima rada. 27 Vidi napomenu br. 12. u ovom radu 28 Ili, identična je obaveza nadležnih organa i u nizu drugih situacija, vezanih uz usvojenje, usvojenje od stranog državljanina pre roka predviđenog zakonom, zasnivanja i raskidanja hraniteljstva, postavljanja više lica za staratelja više štićenika, videti o ovome odredbe čl. 89, 103/3, 111. i 122/3, kao i 129. PZ RS 146 �utvrđuje.29 Stoga on "...ostaje apstraktna konstrukcija koja, kao takva, nema dovoljno obavezujuću snagu, a posledice su neujednačena praksa i nemogućnost ocene postupanja državnih organa i roditelja u svetlu ovog načela". 30 Međutim, i kada postoji lista faktora za procenu, teškoće su broje. Pre svega, svi faktori su istog ranga (važnosti), a, onda, "stranke u postupku često ne mogu dokazivati kvalitativne čimbenike koje je zakonodavstvo odobrilo kao oznake najboljeg interesa", oni su međusobno neuporedivi, otežana je, često nemoguća njihova proverljivost. 31 Čak i u uslovima primene inkvizitorskog načela ovi problemi su teško otklonjivi, pa se opravdano postavlja pitanje da li je i istražno načelo u odabiru faktora, otkrivanju činjenica relevantnih za svaki faktor pojedinačno i njihovom potvrđivanju dokazivanjem, dovoljno, s obzirom na složenost, osetljivost i raznovrsnost porodičnih odnosa. Ipak, moraju se iskoristi njegove prednosti. 3. Faktori za utvrđivanje najboljeg interesa deteta PZ RS ne predviđa posebne kriterijume, odnosno faktore posredstvom kojih bi se najbolji interes utvrđivao,32 ali je u RS u fazi donošenja poseban Zakon o pravima deteta.33 Odredba čl. 18. Nacrta ovog propisa predviđa jedan 29 U SAD, npr, jedan broj država predviđa zakonsku listu faktora koje sudovi treba da razmatraju, dok druge ne nude u tom cilju nikakve smernice, već samo politiku "dobrobiti i najboljeg interesa deteta", Scott, Elizabeth S. and Emery, Robert E., op.cit., str. 7. (napomena br. 27.u navedenom radu), kao i Determining the Best Interests of the Child, Child Welfare Information Gateway, Novembar, 2012, str. 3., dostupno na: http://childwelfare.gov/systemwide/laws_policies/statutes/best _interests.pdf, 20.11.2013. 30 Primena Konvencije o pravima deteta u Srbiji, Koalicija nevladinih organizacija iz Srbije, Centar za prava deteta, Beograd, 2008, str. 18, dostupno na:http://www.astra.rs/sr/pdf/AlternativniSrpski.pdf, 05.09.2013. 31 Da li je, npr., psihološka veza između roditelja i deteta više ili manje važna od mentalnog i fizičkog zdravlja roditelja, Scott and Emery, op. cit., str.7., za proverljivost videti str. 1. 32 Videti npr., Determining the Best Interests of the Child, Child Welfare Information Gateway, op. cit., str. 3., jedan broj faktora koji su uopšteno prihvaćeni u američkim saveznim državama koje su opredeljene za pokušaj njihovog nabrajanja: emotivna veza i odnos deteta i roditelja, srodnika, članova porodice i drugih koji se brinu o njima, mogućnosti roditelja da obezbede sigurnost i adekvatne uslove života - hrana, odeća, medicinska zaštita; obezbeđivanje mentalnog i psihičkog razvoja (stabilnosti) deteta, ali i roditelja, kao i postojanje nasilja u domu. Videti, npr., za Australiju, kriterijume koje koristi Family Law Court, dostupno na: http://www.familylawcourts.gov.au/wps/wcm/connect/FLC/Home/Family+Law+Principles/Parent ing+casses+%E2%80%93+the+best+interests'of+the+child, 20.11.2013., a koji podrazumevaju: mišljenje deteta; faktore koji ga formiraju; odnose deteta sa roditeljima i drugim licima; kontinuitet odnosa sa roditeljem; verovatne efekte odvajanja deteta od lica sa kojim je živelo; praktične teškoće i troškove koji nastaju u vezi boravka i komunikacije sa roditeljem; sposobnosti roditelja ili drugih da osiguraju zadovoljenje potreba deteta; porodično nasilje - nad detetom ili drugim licima i niz drugih. O različitim, potencijalnim faktorima videti i Collins, Tara; Pearson Landon, What does the "best interests of the child" mean?, dostupno na: http://03559de.netsolohost.com/htmfiles/hill/17_htm_files/Committee-e/Tara-ABestInterests.pdf, 20-11-2013, str. 5. 33 Tekst Prednacrta Zakona o pravima deteta dostupan je na:http://www.ombudsman/rs/attachments/ 147 �broj faktora: pol, uzrast, druga lična svojstva, prethodno iskustvo i životne okolnosti deteta; potrebe fizičkog, saznajnog, emocionalnog i socijalnog razvoja i zaštite života i zdravlja deteta; potrebe osiguranja bezbednosti deteta; 34 značaj obezbeđenja stabilnosti, kontinuiteta odnosa sa roditeljima, porodicom i sredinom iz koje potiče ili u kojoj boravi, sredine i načina života deteta; kvalitet odnosa koje je dete uspostavilo sa roditeljem ili drugom osobom i neposredni i dugoročni efekti održavanja tog odnosa;35 potreba očuvanja porodičnih odnosa, posebno odnosa sa braćom i sestrama; detetove kulturne, rasne, etičke, jezičke i religijske pripadnosti ili nasleđe; mišljenje i želja deteta; uvažavanje detetovog doživljavanja vremena i posledica koje odlaganje donošenja odluke može imati na dete i sve druge okolnosti, lična svojstva i stanja koja mogu da utiču na dobrobit deteta. Već i površan pogled na ovu listu ukazuje na moguće teškoće u utvrđivanju većine nabrojanih, ali i svih drugih - nabrajanje, naime, nije, i ne sme biti taksativno. Uzrok je njihova nedovoljna egzaktnost (npr, emocionalni, saznajni i socijalni razvoj, iskustvene okolnosti deteta, kvalitet odnosa sa roditeljima i drugim osobama, efekti uspostavljenih odnosa ili doživljaj vremena). Odnosno većinski su, na različite načine, problematični za utvrđivanje. I sam odabir ključnih faktora in concreto upitan je i može uslovljiti neujednačenu praksu sudova, zatim ograničenja u prikupljanju relevantnih činjenica za svaki od njih, kao i dokaznih sredstava, ali i ocena izvedenih dokaza. Utvrđivanje najboljeg interesa komplikuje i to da se deca, po pravilu, već nalaze u posebnom emotivnom stanju, najčešće stresu, uslovljenom uzrocima koji dovode do određenog sudskog postupka. Primer je, svakako, postupak razvoda braka roditelja koji uslovljava ozbiljne emotivne reakcije, i Nacrt%2009.11.11.doc, 05.09.2013. Prema izveštaju koji je Biblioteka Narodne skupštine RS sačinila za potrebe poslanika na temu: Zakon o zaštiti prava deteta, niz država ima posebne propise koji se odnose na dečija prava, odnosno njihovu zaštitu, npr., Bugarska (2000), Island (2002), Letonija (1999), Litvanija (1996), dok Poljska u Ustavu postavlja osnovne principe za regulisanje prava dece, zatim Porodičnim i starateljskim zakonom, Zakonom o sprečavanju nasilja u porodici, zakonom o ombudsmanu za decu i dr., Ujedinjeno kraljevstvo ima veoma obimno i kompleksno zakonodavstvo u oblasti prava dece, pri čemu je osnovni propis Zakon o deci iz 1989, a Republika Hrvatska je 2003 donela Zakon o pravobranitelju za djecu. Izveštaj je dostupan na: http://www.parlament.gov.rs/upload/archive/files/lat/dov/istrazivanje/Zakon%20o%20zastiti%20p rava%20deteta%20lat.doc, 09.09.2013., sa navedenim sajtovima preko kojih se pomenuti propisi mogu preuzeti. 34 Može se zaključiti da se ovim otvara, pored benignijih, koji se mogu svrstati u neispunjavanje roditeljskih dužnosti, i problem uticaja nasilja u porodici na odluku o poveravanju dece. 35 Ovo je, zapravo, terminološki modifikovana formulacija tzv. standarda aproksimacije, kao preciznijeg načela za donošenje odluke o staranju o deci, a koju je definisao American Law Institut , Principles of the Law Family Dissolution ("ALI"), dostupno na: https://www.ali.org/index.cfm? fuseaction=publications.ppage&node_id=97, 06. 11. 2013, prema kome briga o detetu u prošlosti predstavlja ključni faktor budućeg staranja, odnosno toga kome će dete biti povereno. O tome videti više i kod Scott, Elizabeth S. and Emery, Robert E., op. cit., str. 6, 8. i dr, kao i o prevashodnom značaju zajedničkog staranja na temelju načela aproksimacije koje dodeljuje staranje prema modelu staranja roditelja dok je porodica bila na okupu. 148 �inače, ali i u zavisnosti od uzrasta dece. 36 Problem je već i tumačenje pojma "najbolji interes deteta" od strane stručnih tela uključenih, uporednopravno, u postupke odlučivanja o deci. Takođe, njihovo tumačenje odredaba o potrebi (ili obavezi) utvrđivanja mišljenja deteta i značaju koje mu treba dati, a složen je i sam način njegovog utvrđivanja.37 Problemi su potencirani u situacijama kada deca moraju biti smeštena u ustanovu socijalne zaštite,38 kao i u izvršenju sudskih odluka. 39 Načelo hitnosti postupanja konfrontira se, često, težnji utvrđivanja relevantnih faktora na pravi način. Posebni faktori pojavljuju se i pri donošenju odluke o održavanju odnosa sa roditeljem sa kojim dete ne živi. 40 Ili, svaki sudski postupak, svaka aktivnost, svaka porodica, roditelj, dete, posebni su, zahtevaju individualan pristup, da "... se prepozna određena djetetova potreba i da se na najbolji mogući način zadovolji".41 36 Videti rezultate istraživanja kod Laklija, M., Pećnik, N., Sarić, R., Zaštita najboljeg interesa djeteta u postupku razvoda braka roditelja, str. 6., dostupno na: http://www.google.rs/search?hl=sr&source= hp&q=utvrdjivanje+najboljeg+interesa+deteta+u+sudskim+postupcima&gbv=2&oq=utvrdjivanje +najboljeg+interesa+deteta+u+sudskim+postupcima&gs_|=heirloomhp.3...16016.36610.0.37766.61.10.0.51.8.0. 297.1252.0;....0...1ac.1.24.heirloom-hr..48.13.1236.c4Xn6sGDg, 20.11.2013., gde su navedene najznačajnije emotivne reakcije dece na razvod braka roditelja: strah od napuštanja, zabrinutost za roditelje, osećaj tuge, usamljenosti i odbačenosti, konflikt lojalnosti, bes i agresija, kao i same rezultate istraživanja čiji je cilj bio "upoznati obeležja primene načela najboljeg interesa deteta i načela poštovanja mišljenja deteta u kontekstu razvoda braka roditelja i donošenja odluke o poveravanju dece", str. 11-30. 37 Ibidem, str. 9. 38 Videti, npr., Mere za otklanjanje nepravilnosti u vršenju poslova smeštaja dece i omladine u ustanove socijalne zaštite, koje je donelo Ministarstvo rada, zapošljavanja i socijalne politike 03.11.2006, br. 560-03-619/2006-14, dostupno na: http://www.zavodsz.gov.rs/PDF/mere/Mere%20za% 20otklanjanje%20nepravilnosti.doc, 30.10.2013. 39 Za izvršenje videti probleme prepoznate za postupak izvršenja u pogledu uloge organa starateljstva u ovim postupcima, Vulević, D., Uloga starateljstva u postupcima izvršenja odluka iz oblasti porodičnog prava - predaja i oduzimanje maloletnog deteta, dostupno na: http://www.bgcentar.org.rs/index.php?option=com_content&view=article&id=335:uloga-organastarateljstva-u-postupcina-izvrsenja-odluka-iz-oblasti-porodicnog-prava-predaja-i-oduzimanjemaloletnog-deteta-pravnik-dragan-vulevic&catid=83, 01.11.2013., gde se ukazuje na to da sudovi i organi starateljstva pokazuju nerazumevanje svrhe postupka izvršenja sa aspekta najboljeg interesa deteta, da postupku pristupaju formalizovano (postupak radi postupka), da nemaju jasno definisane uloge i granice postupanja, da ne ostvaruju neophodnu saradnju za nesmetano i svrsishodno izvršenje odluka o predaji dece, da ne postupaju blagovremeno, odnosno da postupaju neplanirano i situaciono. 40 Videti odluku Gž2 189/12, Apelacionog suda u Beogradu, od 01.03.2012, koji nabraja uzrast deteta, školske obaveze, radne obaveze roditelja, nepostojanje adekvatne komunikacije između ropditelja i saradnje, potrebu utvrđivanja dinamike viđanja koja treba da se poštuje od oba roditelja, kvalitete odnosa sa roditeljem sa kojim ne živi, učešće roditelja u rastu i razvoju deteta u cilju uspostavljanja bolje emotivne relacije i stvaranje uslova za duži samostalan boravak za vreme raspusta i dr. , dostupno na: http://www.bg.ap.sud.rs/cr/articles/sudska-praksa/pregled-sudskeprakse-apelacionog-suda-u-beogradu/gradjansko-odeljenje/parnica/porodicno-pravo/gz2-18912.html, 20.11.2013. 41 Alinčić i sur, Obiteljsko pravo, Zagreb, 2001, Narodne novine, sit. prema Pećnik, Sarić, Zaštita najboljeg interesa deteta u postupku razvoda braka roditelja, s. 2, dostupno na: 149 �Konačno, u ova razmatranja moraju se uključiti konvencijska prava dece, posebno pravo deteta na participaciju, uz prethodno pravo na informisanje, što, takođe, dodatno komplikuje poziciju suda u primeni istražnog načela. Naime, sudovi imaju, s obzirom na pravo participacije, dvostruku, ako ne i višestruku ulogu. Oni su u situaciji, kada je reč o deci do određenog, nacionalnim pravom utvrđenog uzrasta,42 da procenjuju i da li je dete sposobno da izrazi svoje mišljenje, ali i da samo mišljenje, ako je dete sposobno da ga izrazi, procenjuju sa aspekta onoga što jeste najbolji interes deteta. U situacijama kada je reč o deci preko određenog uzrasta, koja imaju pravo da izraze svoje mišljenje, ostaje im ovaj drugi zadatak. Drugi zadatak znači i dovođenje stava deteta u interakciju sa svim drugim faktorima utvrđivanja najboljeg interesa, upoređenje svih sa aspekta važnosti i međusobnih uticaja, a sve to podrazumeva otkrivanje relevantnih činjenica (za svaki faktor pojedinačno) i, naravno, najčešće i dokazivanje takvih činjenica. Skoro da se može zaključiti da je misija sudova ako ne nemoguća, onda svakako teško ostvariva. 4. Problemi utvrđenja najboljeg interesa i primenom istražnog načela Mada je niz problema već pomenut, spisak nije i konačan. Nešto konkretnije gledano, može se prepoznati i: a) (Ne)sposobnost suda da prepozna faktore od kojih zavisi odluka o tome šta je najbolji interes in concreto - Bez obzira da li postoji ili ne lista faktora, ona nikada, prvo, nije i konačna, i drugo, relevancija faktora varira od slučaja do slučaja. To sudu stavlja u zadatak složen problem odabira što, opet, podrazumeva prethodna znanja suda o porodičnim prilikama, odnosima, emocionalnim vezama i drugim relevantnim činiocima, a on ih, uglavnom, nema, ili nema dovoljno. Pred njim je tužba za razvod braka, poništaj braka, sporazum o vršenju roditeljskog prava, koji ne daju dovoljno informacija. Stoga se sud najčešće kreće "u zatvorenom krugu" iz koga izlazi poveravajući stručnim telima ocenu praktično svih faktora, odnosno tražeći od njega mišljenje kom roditelju dete treba da se poveri, dakle odluku, i bezrezervno usvajajući takvo mišljenje. Pri tome se, čini se, mešaju uloga suda i stručnog tela od koga se zahteva mišljenje - nije stručno telo to koje ima obavezu da odredi relevanciju faktora. b) Prevelika diskreciona prava suda u odabiru faktora relevantnih in concreto, bez obzira na postojanje liste. Da bi utvrđivao relevantne činjenice sud mora prethodno da odredi faktore najboljeg interesa relevantne u toj pravnoj http://www.google.rs/search?hl=sr&source=hp&q=utvrdjivanje+najboljeg+interesa+deteta+u+sud skim+postupcima&gbv=2&oq=utvrdjivanje+najboljeg+interesa+deteta+u+sudskim+postupcima& gs_I=heirloomhp.3...16016.36610.0.37766.61.10.0.51.8.0.297.1252.0;3;3.6.0....0...1ac.1.24.heirloomhp..48.13.1236. c4Xn6sbsGDg, 02.09.2013. 42 Videti za RS, PZ RS, čl. 65., odnosno postavljena je granica sa 10 navršenih godina života. 150 �stvari, krajnje individualnim pristupom.43 Faktori su brojni, i nenabrojivi, uz to nisu zakonski rangirani uporednopravno. Da li sudovi imaju dovoljno stručnih znanja za prepoznavanje, selekciju, da li su "posebna znanja iz oblasti prava deteta" 44 dovoljna? v) Različitost faktora za utvrđivanje najboljeg interesa uslovljava i raličitost metoda kojima se dolazi do saznanja o činjenicama relevantnim za svaki pojedinačno. Za pretežan broj, već je konstatovano, sudovi nemaju neophodna stručna znanja da bi mogli sami i neposredno da ih utvrđuju. Uloga sudova, u okviru istražne maksime obuhvata pored odabira relevantnih faktora i angažovanje, po službenoj dužnosti, stručnih organa, u okviru zakonskih mogućnosti. Oni, pak, treba da utvrde sve relevantne činjenice za svaki od faktora, odnosno, da izvrše procenu stanja primenom naučnih saznanja i iskustava. U literaturi se, međutim, u vezi stručnih ekspertiza ukazuje na problem, čak "iluziju"45 o vrednosti stručnih, posebno psiholoških ekspertiza u sporovima o staranju o deci. Prednosti angažovanja stručnih timova su, naravno, nesporne,46 a sud nema ni alternativu. No, dešava se da "stručna" lica nemaju dovoljno znanja potrebnih za proveru verodostojnosti svojih zaključaka (oni samo utvrđuju činjenice primenom odabranih naučnih metoda, koje, takođe, ne moraju biti i jedine i najbolje), niti za povezivanje rezultata odabranih naučnih metoda koje su koristili sa kvalitativnim pokazateljima najboljeg interesa, za ocenu važnosti svakog od pokazatelja, a posebno za međusobno upoređenje različitih faktora najboljeg interesa. Stoga su njihove preporuke o podobnosti jednog od roditelja (najboljem interesu), kojima, kako je već rečeno sudovi poklanjaju veru i na osnovu toga odlučuju (pominje se proces "delegiranja funkcije suda stručnjacima za mentalno zdravlje"),47često problematične. 48 Dodatni problem, u uslovima ekonomski nerazvijenih država u tranziciji, svakako je i kadrovski potencijal centara za socijalno staranje, organa starateljstva i dr. kojima se ove ekspertize poveravaju, edukovanost, koja zavisi od kvaliteta obrazovnog sistema, kao i permanentne edukacije i niz sličnih faktora. 43 Videti više o ovome i UNHCR Guidelines on Formal Determination of the Best Interests of the Child, May 2006, dostupno na: http://www.google.rs/search?hl=sr&source=hp&q=unhcr+guidelines+on+ formal+determination+of+the+best+interests+of+the+child+may+2006&gbv=2&oq=UNHCR+gui delines+on+formal+&gs_l=heirloomhp.1.1.0i22i30l2.2219.38579.0.42594.88.38.0.7.7.2.453.5689.2-10j6j2.18.0.... 0...1ac.1.24.heirloom-hp..67.21.4673._AqoWaQz0Fw, 20.11.2013, str. 30. o izboru najprimenljivije solucije i pravog vremena za to. 44 Videti čl. 35/4. Zakona o parničnom postupku RS, Sl. glasnik RS, br. 72/2011. 45 Scott; Emery, op. cit., str. 35. i dalje. 46 Govori se o prednostima u edukacionom smislu, prilici koju imaju stručni timovi za interakciju sa porodicama u okruženju koje je pogodnije za pribavljanje informacija i stručnosti za dijagnostifikovanje mentalnih oboljenja na osnovu uočenog ponašanja, Scott, Elizabeth S. and Emery, Robert E., op. cit., str. 38. 47 Ibidem, str., 35, 36. 48 Ibidem, 151 �Takođe, nejasna je i procesna pozicije stručnih organa ili tela kojima se sud obraća.49 U pogledu pravne kvalifikacije ove uloge u sudskim postupcima u literaturi izdvajamo stav da je reč o "pomoćnim (istražnim) tijelima suda", čiji je položaj najbliži "specifičnom veštaku"50 koji na osnovu posebnih stručnih znanja daje mišljenje o tome sa kojim roditeljem dete treba da živi, odnosno o roditeljskom staranju.51 Ali, govori se i o "učesnicima sui generis" u interesu deteta.52Pitanje je da li je njegovo mišljenje obavezno za sud!?! Regulativa odgovara da nije, time što izričito ne usvaja stav da jeste, ali je dopuna i to da sud ne sme u celini prepustiti zadatak stručnim telima, već i sam, po istražnom načelu, treba da saznaje činjenice o relevantnim faktorima i da ih dokazuje. Inače se postupci o deci svode na rad stručnih organa, a ne sudski postupak. 53 Nalaz je nešto što sud mora prihvatiti jer sam nema stručnih znanja da do njega dođe. Ali ako je stručno telo učesnik sui generis u interesu deteta, sud mora verovati i njegovom nalazu i mišljenju jer je poseban zadatak ovih tela da se u najvećoj meri brinu o deci. No, ni ovakva obaveza suda ne proističe iz regulative. Ako ovaj nalaz i stručno mišljenje, pak, moraju sadržati sve elemente procene najboljeg interesa,54 kako prihvata praksa, onda su zamenjene uloga suda i stručnog tela, pa pri ovakvom stanju regulative ne čudi da je na delu ovakva zamena i da se odluke praktično zasnivaju isključivo na proceni stručnih timova. Pomenuta nejasna procesna pozicija vodi nedefinisanom stavu zakonodavstava o tome kakva je posledica povrede zakonskog pravila o njihovom angažovanju sa aspekta sudske procedure i odluke koja je donesena. Ako sud ima "dužnost" angažovanja, a to, npr., sledi iz odredbe čl. 270. PZ RS, 55 za jedan broj posebnih parničnih postupaka, dakle mora pribaviti njihov nalaz i mišljenje, onda propustom sud vrši povredu procesne norme, 56 ali se prepoznaje i problem nepotpunog utvrđenja činjeničnog stanja. 49 Tako se, npr., Opštim protokolom za zaštitu dece od zlostavljanja i zanemarivanja, koji je donela Vlada RS 2005, str. 2., dostupno na: http://www.minrzs.gov.rs/doc/porodica/zlostavljanje/Opsti %20protokol%20zlostavljanje%20i%20zanemarivanje%20deca.pdf, 20.11.2013., kao glavne prepreke za efikasniju zaštitu dece prepoznaju nedovoljno jasni koraci u procesu zaštite deteta kao i nejasne uloge među učesnicima u tom procesu. 50 U ovom smislu izjašnjava se i Delibašić, Z., Prava deteta u sporu za zaštitu prava deteta i u sporu za vršenje odnosno lišenje roditeljskog prava, str. 6., dostupno na: http://www.google.rs/search?hl=sr&source=hp&q=sudske+odluke+o+najboljem+interesu+deteta+ u+srbiji&gbv=2&oq=sudske+odluke+o+najboljem+interesu+deteta+u+srbiji&gs_l=heirloomhp.12 ...2391.15891.0.17937.52.15.0.31.1.1.672.2627.23j1j2j1.7.0....0...1ac.1.24.heirloomhp..46.6.1706. 1d4g4_U1fwE, 20.11.2013. 51 Scott; Emery,, op. cit., 35, 36. 52 Poznić; Rakić-Vodinelić,op. cit., str. 105. 53 U PZ RS nailazimo, tako, u odredbama o sporu za zaštitu od nasilja u porodici (čl. 284.), da organ starateljstva i pokreće postupak, a njegovi timovi, ili pojedinci treba sudu da daju i nalaz i mišljenje o faktorima najboljeg interesa, što procesnoppravno može biti problematično. 54 Videti Delibašić, op. cit., str. 6. 55 Prema odredbi čl. 270. PZ RS, sud je "dužan da zatraži nalaz i stručno mišljenje od organa staarteljstva, porodičnog savetovališta ili druge ustanove specijalizovane za posredovanje u porodičnim odnosima. 56 Triva; Dika, op. cit., str. 248. , međutim, nedvosmisleno govore o apsolutnoj povredi odredaba parničnog postupka samo u slučaju kada sud nije omogućio raspravljanje ovim organima, a u 152 �g) Problem suda u prikupljanju dokaza po službenoj dužnosti - "Dokazi o najboljem interesu prikriveni (su) u privatnosti obiteljskog života te se sudovi suočavaju sa značajnim (često nepremostivim) poteškoćama u dobivanju točne informacije o funkcionisanju obitelji";57 d) Isti problem, međutim, imaju i specijalizovani timovi, službe ili stručnjaci, ali se on jednim delom svakako prevazilazi različitim tipovima psiholoških ekspertiza koje im stoje na raspolaganju kao naučni instrumentarij, uz činjenicu da im se ostavlja neophodno (da li dovoljno?) vreme da u okruženju koje je pogodnije od sudnice prikupljaju informacije;58 đ) Heterogenost faktora procene najboljeg interesa uslovljava teškoće, često nemogućnost, upoređivanja, određivanja težine, značaja ili vrednosti svakog od njih u odnosu jednih prema drugima;59 e) Problem proverljivosti dokaza koje iznose stranke,60 pre svih roditelji, a to je obaveza suda. Svaki roditelj, na osnovu prethodnog zajedničkog života, zna kakvog je kvaliteta odnos deteta i drugog roditelja - koliko pažnje mu poklanja ili kakav je njihov emocionalni odnos, npr., ali, većina, ili svaki, tvrdi suprotno stvarnom stanju. Uz to "i najiskrenija uvjerenja o interakcijama i odnosima mogu se radikalno razlikovati", iskazi se svode na "rekla-kazala", a postoji i problem "uvjerljivosti predočavanja tih informacija sudu". 61 Ni angažovanje stručnjaka ovde nije od pomoći s obzirom na kratko vreme u kome bi oni morali obaviti posmatranje, istraživanje, a pomenute relacije i odnosi nastaju, razvijaju se, neguju u dugom periodu vremena. Tek kada postoji "ekstremna nezainteresovanost", egzaktnost utvrđenja je obezbeđena. Tako, npr., upozorenja organa starateljstva na nedostatke u vršenju roditeljskog prava62 mogu uputiti na nezainteresovanost, ali i druge faktore koji vode nepodobnosti jednog, ili oba roditelja. U ovom kontekstu otvara se i rigidniji problem - problem nasilja u porodici i njegovog uticaja na odluku o poveravanju, a u kontekstu najboljeg interesa deteta. Pitanje je, naravno, da li svako nasilje jednog roditelja prema detetu, drugom roditelju ili drugom članu porodice istovremeno znači i njegovu diskvalifikaciju kao lica kome se dete poverava na staranje? Nacrt Zakona o pravima deteta RS pominje kao jedan od faktora i "potrebu osiguranja bezbednosti deteta", što svakako podrazumeva relevanciju porodičnog nasilja. Kategorička, prima facie, diskreditacija nasilnika nije redak slučaj u procesnoj su ulozi "stranke po dužnosti", umešača sui generis ili zakonskog zastupnika siu generis, a ne i kod pomoćnog (istražnog) organa, specifičnog veštaka. 57 Scott; Emery, op. cit., str. 4. 58 Takvi su, svakako, "klinički" intervjui roditelja i dece, posmatranje interakcija roditelj-dete, psihološka testiranja oba roditelja i dece, pregled medicinske i psihološke dokumentacije, kontakti sa učiteljima i drugim stručnjacima povezanim sa porodicom, Scott; Emery, op. cit., str. 38. 59 Ibidem, str. 11. 60 Mada time izlazimo iz zadate teme primene istražnog načela, stranke su svakako te koje i imaju pravo, bolje je reći procesni teret, iznošenja činjenica i predlaganja dokaza i u porodičnopravnim sporovima, pa i u odnosu na zahtev za staranje o deci. 61 Scott; Emery, op. cit, str. 11. 62 Videti odredbu čl. 80/2. t.1. PZ RS 153 �zakonodavstvima.63 U teoriji se ovo razume kao "stvaranje načela unutar šireg standarda najboljeg interesa".64 No, teškoća nastaje u situacijama kada nasilje nije prijavljivano, odnosno kada nisu izricane mere zaštite, 65 pa nasilje treba dokazati, a akti po pravilu nisu javni, posebno seksualno ili psihičko. 66 Tada istražna ovlašćenja predstavljaju nesumnjivu pomoć sudu. Specifične su, opet, situacije nasilja kao izolovane pojave, npr., usled stresa uslovljenog razvodom, kao i obostrana fizička agresija ili psihička agresija. Pomenuta pretpostavka ovde nije od pomoći, a ovakvo nasilje mora se ceniti u sklopu svih drugih faktora. Ipak, uključivanje porodičnog nasilja neophodno je, i to kao visoko rangirani faktor, ako ne i preovlađujući kada o tome postoje nesumnjivi dokazi odluka, izrečena mera ili drugi, do kojih sud dolazi primenom svojih inkvizitorskih ovlašćenja. No, osima ekstremnih situacija koje zahtevaju medicinsku ili pomoć psihijatara, ili dečjih i drugih psihologa, ili izrečenih mera, nema egzaktnih, pouzdanih načina dokazivanja, pa se sve svodi na izjave aktera ovakvih porodičnih situacija, a one su nepouzdane i teško proverljive. Sud se ipak preko svojih istražnih ovlašćenja mora do kraja angažovati koristeći dostupna dokazna sredstva (svedoke?), ali i zahtevati pomoć timova stručnjaka koji bi, npr., nastojali da otkriju moguće psihičke traume jednog roditelja, ili i njega i deteta koje upućuju na postojanje zlostavljanja. Ovo je jedna od situacija u kojima se u RS, npr., organ starateljstva angažuje od strane suda preko davanja stručnog mišljenja.67 5. Zaključak Prihvatanje inkvizitorskih ovlašćenja suda u postupcima iz porodičnopravnih odnosa nije nesporna garantija utvrđivanja najboljeg interesa deteta. Naime, kao što se i generalno gledano, "utvrđivanje" istine u građanskim sudskim postupcima svodi na "težnju za istinom", odnosno formuliše kao "načelo traženja istine",68 tako se jedino može govoriti i o težnji da se utvrdi najbolji interes deteta u sudskim postupcima. Brojna su, veoma značajna i teško otklonjiva ograničenja njegovom utvrđenju sa visokom merom izvesnosti. Ona, pre svega, potiču od brojnosti (ad infinitum) i kvalitativne heterogenosti primenljivih faktora, što, opet, uslovljava da su teško međusobno uporedivi i merljivi. Nedostatak bilo kog kriterijuma po kome bi se vršio odabir faktora, nedostatak bilo kakvih "predznanja" suda o 63 Više od polovine američkih saveznih država trenutno poznaje osporivu zakonsku pretpostavku kojom se roditelj koji je izvršio porodično nasilje stavlja u nepovoljniji položaj, diskredituje, videti Analizu "Child Custody and Domestic Violence By State", American Bar Association, 2/2008, dostupno na: http://www.americanbar.org/content/dam/aba/migrated/domviol/docs/Custody. authcheckdam.pdf. Prema stavu teorije i prakse, ova pretpostavka "uspešno nadilazi druga razmatranja o najboljem interesu", 63 Scott; Emery, op. cit., str. 23, 24. 64 Scott; Emery, op. cit., str. 25, posebno literatura u napomeni br. 114. 65 Videti čl. 198. PZ RS 66 Scott; Emery, op. cit., str. 26. 67 Videti odredbu čl. 270. PZ RS 68 Triva; Dika, op. cit., str. 158-173. 154 �porodičnim prilikama generalno, zatim, činjenica da sudovi nemaju neophodna stručna znanja niti adekvatne mehanizme saznanja relevantnih faktora, ali i činjenica za svaki pojedinačno, uslovljava da sud procenu najboljeg interesa poverava stecijalizovanim telima. Odluku donosi na osnovu njihovog nalaza i mišljenja i time se zadatak suda, primenom istražne maksime, svodi samo na angažovanje nadležnih tela, po službenoj dužnosti. To vodi potpunoj, neopravdanoj, zameni uloga. 155 �Dr. sc. Dušica Palačković, full professor Law Faculty, University of Kragujevac, R Serbia, INVESTIGATION PRINCIPLE IN FAMILY DISPUTES AS AN EXPRESSION OF THE BEST INTERESTS OF CHILD (THE BEST INTERESTS OF THE CHILD - STRIVING FOR TRUTH OR DUTY) Summary: The acceptance of number of the inquisitorial authority of the court in the proceedings in domain of family law is not a certain guarantee that the court will decide in the best interest of the child. Namely, as generally considered, since determining the truth in civil law cases turns to “striving for truth”, that is, as it has been formulated, to “the principle of seeking truth”, in this way we can only speak about “striving” for what is in the best interest of the child in court proceedings. There are restrictions in determining this principle with certainty, which are significant and rather difficult to eliminate. They are, before all, the result of numerous and quality heterogeneous factors which are, therefore mutually difficult to compare and measure. Thus, the absence of any criterion for choosing these factors, the lack of any knowledge by court related to family circumstances in general, as well as the fact that the courts have no professional expertise or adequate mechanisms to obtain the information on relevant factors and the facts for each particular case, makes the court delegate the assessment of the best interest of the child to specialized bodies. Then, it passes a decision on the bases of their opinion and findings, which simply turns the court, according to this maxima, to a body whose only task is to engage these specialized bodies as its official duty. This leads to a complete and unjustifiable change of roles. Key words: inquisitional authority; the best interests of the child; facts; argumentation; psychiatric analysis 156 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3041 Title A name given to the resource ISTRAŽNO NAČELO U PORODIČNIM SPOROVIMA KAO IZRAZ NAJBOLJEG INTERESA DJETETA Author Author PALAČKOVIĆ, Dušica Abstract A summary of the resource. Utvrđivanje najboljeg interesa deteta bez obzira na primenu istražnog, inkvizitorskog načela u građanskim sudskim postupcima u kojima se rešavaju porodičnopravni sporovi, složen je problem. Za uvrđivanje faktora najboljeg interesa kao pravnog standarda i činjenica kojima se nastoji na otkrivanju istine o ovim faktorima, prednosti istražne maksime su nesporne, ali ni ovakav pristup ne daje dovoljno garantija. Organičenja su (da li i nemogućnost?) brojna, značajna i teško otklonjiva. Zaključak opstaje čak i ako se najbolji interes shvati kao pravo deteta da se utvrdi njegov najbolji interes, kome bi, onda, odgovarala "dužnost" nadležnih tela da ga utvrde, što procesnopravno nosi različite posledice (npr., mogućnosti zaštite u posebnom postupku). Ključne reči: istražno načelo, najbolji interes deteta, faktori, dokazivanje, psihološka ekspertiza Publisher An entity responsible for making the resource available Law faculty of University Džemal Bijedić Mostar Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a3aa54af7ccca761c38fee99b0a982e3.docx b4411cc2189d388b56ab64384bf5d646 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1958baff4d24fabcd402adac284f5cf5.pdf 94b31c9eeab85cdb4ba5ab2e11c70c8e PDF Text Text IT function in the Higher Educational Institution; the Role of IT Center on International Burch University Edis Bulić International Burch University Bosnia and Herzegovina edis.bulic@ibu.edu.ba Abstract: This paper aims to examine the importance of IT center’s role in supporting administrative and academic staff at International Burch University. IT Center exists as part of the administrative infrastructure International Burch University. The main activity of this subdivision is building a network of communication based on latest computer technology and complete customer support. The primary goal of IT Center is a constant improvement of the system units, monitoring and implementation of modern information technology with the idea of quality and automated customer support. The research is theoretical. We will do the comparison between definition of the IT Function and actual implementation in practice on International Burch University, also applied managerial models. The results of the study can be the useful resource for future research and help better practical implementation of IT center support at International Burch University. Keywords: higher educational institution, IT center, administrative and academic staff. 148 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2611 Title A name given to the resource IT function in the Higher Educational Institution; the Role of IT Center on International Burch University Author Author BULIĆ, Edis Abstract A summary of the resource. This paper aims to examine the importance of IT center’s role in supporting administrative and academic staff at International Burch University. IT Center exists as part of the administrative infrastructure International Burch University. The main activity of this subdivision is building a network of communication based on latest computer technology and complete customer support. The primary goal of IT Center is a constant improvement of the system units, monitoring and implementation of modern information technology with the idea of quality and automated customer support. The research is theoretical. We will do the comparison between definition of the IT Function and actual implementation in practice on International Burch University, also applied managerial models. The results of the study can be the useful resource for future research and help better practical implementation of IT center support at International Burch University. Keywords: higher educational institution, IT center, administrative and academic staff. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-04 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-4564 H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/47d08e6714c538308cacae64aaf957b0.pdf 0dd6ae3c093b2931d56af2cd215fa509 PDF Text Text 3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Lea, S., Webley, P. (2005). Money as tool, money as drug: The biological psychology of a strong incentive. The Journal of Behavioral and Brain Science, University of Cambridge, pp. 5-7. Marx, K. (1890). Das Kapital: Kritik der Politichen Oekonomie, Verlag von Otto Meissner, Hamburg, p. 645 Mises, L. (2006). The Causes of Economic Crises: And Other Essays Before and After the Great Depression. Ludwig von Misses Institute, pp. 39-41 Mishkin, F. (2010). The Economics of Money, Banking and Financial Markets (9th Edition). Pearson Education Inc., Boston, p. 56, 433, 434, 437 Rothbard, M. (2008). The Mystery of Banking (2nd Edition). Ludwig von Misses Alabama, p. 4 Institute., Shah, A. (2007).Third World Debt Undermines Development: Causes of the Debt Crisis. Retrieved December 20 2007. http://www.globalissues.org/ TradeRelated /Debt/ causes.asp Soto, J. (2009). Money, Bank Credit and Economic Cycles (2nd Edition). Ludwig von Misses Institute., Alabama, pp. 115-119 Taylor, A., Taylor, M. (2004). The Purchasing Power Parity Debate. Journal of Economic Perspectives, Volume18, no. 4, pp. 135-158 Taylor, J., (2001). The Role of the Exchange Rate in Monetary-Policy Rules." American Economic Review, Vol. 2: p. 67 IT role on proper Financial Statement Analysis Ozlen Serife, Duric Adnan, Ergun Ugur, Kevro International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina E-mails: serifeozlen@hotmail.com,duric_adnan@hotmail.com, uergun@ibu.edu.ba Abstract Financial statements are prepared reports to quantitatively describe the current financial situation of a company. Therefore, proper financial statement analysis is important for the managers to be able to observe the organization and make financial decisions as a result of achieving the right information about the company on time. Hence the company can obtain some benefits. The tools used in the analysis and the staff motivation who performs the analysis are assumed in this research as the key variables to develop proper financial statements and therefore the analysis. 109 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo The paper’s objective is to describe the current situation about the issue. Therefore, a developed survey was conducted on accounting department staff within several BiH companies. The data obtained were analyzed descriptively and the results were discussed accordingly. The limitations and implications of the research are described and some further research points were identified. Keywords: Financial Reporting, Survey, Information Systems 1.INTRODUCTION A financial statement is a written report in order to quantitatively describe the financial health of a company including an income statement and a balance sheet, and also a cash flow statement. They are usually prepared on a quarterly and annually. According to the Financial Accounting Standards Board’s Statement of Financial Accounting Concepts No. 1 issued in 1978, the purpose of financial reporting is providing information that is useful in making business and economic decisions. Most financial reports were before insufficient, unreliable and confusing because of lack of rules having no precise terminology and not providing comparison of years and enterprises (Sinnett and Laing, 2009). Information systems (IS) productivity has always been considered in academia and industry. There have been observed productivity of capital studies; however there is little research on the communication of the productivity of corporate information-creation and - consumption that is helpful to business executives in assessing, planning and budgeting (Shu and Strassman, 2003). According to Thottan’s (2004) definition, "Knowledge workers" produce, analyze, manipulate, and distribute information about business activities. Therefore, Bagranoff et al. (2005) considered accountants as knowledge workers and accounting information as important. The users can perform financial statement analyses by using developed software programs to produce interactive statements in order to be used in mining the data. The statements which are included in the general ledger model are used to allow the user create the desired analyses independently. These applications help the users to identify and correct the possible problems and errors. The paper has been organized into five sections. In the second part, the literature was reviewed. In the third part, the research methodology was presented. In the fourth part, the results were discussed. And finally, the paper was concluded in the last section. 2.Literature Review A financial statement (or financial report) is prepared as a standardised record of the financial activities of a business, person, or other entity. For a business enterprise financial statements is used to refer all the relevant financial information which is presented in a structured and easy to understand form. Financial statements include four fundamental financial statements with a management discussion and analysis. Investors and company analysts use financial statements in order to obtain information about a business' financial situation. Financial statements may not provide them enough information to make reliable decisions because of 110 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo inconsistency in format, lack of continuous information from one statement to another, and grouping dissimilar items. For large companies, financial statements are generally complex and may include some extensive notes about the financial statements and explanation of financial policies and management discussions and analyses describing each item on the balance sheet, income statement and cash flow statement in detail. Notes to financial statements are considered an integral part of the financial statements. Financial statements should be prepared as understandable, relevant, reliable and comparable. Reported information is directly associated with the organizational financial position. Financial statements may be evaluated from different perspectives and for different objectives. Stakeholders need financial statements to make important business decisions about its operations. The next step is performed through financial analyses on them to understand deeply. Financial statements can also be considered as a management annual report to the stockholders. For also employees these reports are necessary to make agreements with the management while discussing the compensation, promotion and rankings. Financial analyses are often preferred by investors and prepared by financial analysts in order to provide them reliable information for investment decisions. Financial institutions use financial statements to evaluate for financing the company. Government needs financial statements to make determination about the propriety and accuracy of taxes and other announced and paid responsibilities. Vendors use financial statements to evaluate the creditworthiness of the business. 3.Proper Financial Statements Accountants are responsible from the measurement on financial reporting to incorporate fair values into proper financial statements by recognizing an increased obligation to help investors in predicting future firm performance. Financial Accounting Standards Board (FASB) and the International Accounting Standards Board (IASB) have found together certain weaknesses of the previous guidelines and the boards are striving to improve the usefulness of financial information through the financial statement presentation project by considering many user concerns from different perspectives and aiming to establish a common standard to address and improve how information is organized and presented in the financial statements. ICT aims to enable accountants to perform effectively in their positions by (1) making accountants happy in preparing financial statements, (2) training them by necessary basic information and communication technology tools, (3) providing them with the required accounting and technical skills, (4) training the participants with presentation skills. Bawaneh (2011) suggested that IS and accounting studies should be integrated in order to increase the students’ accounting information evaluation capability accurately and timely. Alsos et al. (2006) suggested financial resources as key resources for gaining and configuring other resources. The literature highlighted the importance financial resources acquisition from investors. However, remaining financial management activities have received little consideration. Entrepreneurial financial management reduced the acquisition of external financing, while other important areas of financial management are ignored. According to Brinckmann et al. (2008), Delmar and Shane (2003) and Gruber (2007), planning-related competencies such as strategic financial competence and financial controlling are important in a broader sense. 111 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Financial resources are accepted as the fundamental resources in order to obtain and configure other resources. Brinckmann et al. (2011) wanted to show the resources used to analyze the role of related financial management for firm growth. According to them, it is hard to get resources due to information asymmetry between entrepreneurs and external stakeholders. Gilbert et al. (1999) and Glynn (1997) suggested IT in today’s competitive constantly increasing marketplace as a distribution channel and interaction medium. Howcroft and Durkin (2000) questioned if IT can fully replace interpersonal relationships in financial services. Larpsiri and Speece (2004) aimed to examine perceptions of SFA in the context of life assurance in Thailand by conducting a qualitative exploratory research. They concluded that understanding customer response to SFA is the challenge in order to effectively integrate technology-based sales applications into the selling process. Xiao and Sangster (1996) examined the role of IT in supporting relationship among customers and suppliers in the industry of financial service, interrelationship among sectors in the industry such as: Brokerage houses, retail banks, institutional banks, mutual funds and others. Furthermore, the role of IT and electronic service in creating and supporting interorganizational integration across sector boundaries is important. The researchers aimed to help in the financial services to analyze opportunities and assets risks of building relationship between their customers and through electronic commerce. They preferred wide range interviews as the research methodology to identify the role of IT in supporting relationship among customers and suppliers in the financial services. Each questionnaire presented on their own prospective from supplier and customers for expanding this relationship with electronic commerce. Their results showed that the participants have some processes such as process of thought, planning process and implementation process. Therefore, they have grouped the results into five categories: (1) How IT supports currently existing relationships among customers and suppliers, (2) The opportunities to expand these relationships, (3) The threat to expand these relationships, (4) Drivers of change, and (5) Managers' envision. Xiao and Sangster (1996) stated that the literature reported a large number of investigations about the impact of IT on accounting. Accordingly, it has impact on the accountants. They suggested that the studies focused too much on accountants, but users of accounting information and corporate financial reporting are not considered. Information asymmetry between corporate managers and external stakeholders has been accepted as a fundamental issue in economics and accounting resulting problems such as moral hazard and adverse selection. Therefore, they suggested the use of IT in order to complicate these issues. They concluded that IT use is necessary for accounting in order to identify asymmetry. Mulligan and Gordon (2002) studied the role of IT in the customer and suppliers relationship in the financial service industry. According to Laitinen (2005), analyzing financial assets, interest expenses and revenues, taxation and dividends presents the financial behavior of the company. EVA is considered as the best method for evaluating the performance of the firm. Adjustments of accounting items are commonly used in order to manage earnings (Lee et al., 2008). Lee et al. (2008) suggested that firms were inconsistent when applying traditional accounting measures and therefore there is a relationship between IT investment and increased wealth creation. They reported after analyses that not all financial firm performance measures correlate positively with IT spending. Furthermore, their results show that all financial performance is significantly correlated to IT spending except ROI and ROA. Finally, the relationship with the ROS is found to be negative. 112 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Senik and Broad (2011) examined the results of factors which are perceived to mitigate educators from integrated IT skills on three main categories of barriers: academic staff, environmental, and student. Sohn et al. (2007) in their study proposed a structural equation model and commented that technology evaluation is worthy when the result can be related to financial performances of the recipient of credit funds. They developed a FPI (financial performance index) and analyzed relationship between technology evaluation factors and financial performances. They proposed enterprise FPI and suggested some strategies to improve financial performance. 4.Research Methodology The prepared survey with a 7-point Likert scale was distributed and the data was collected from accounting firms and accounting offices in schools in one month period. The respondents are all from accounting departments. The data then was analysed by the help of SPSS program. The following section consists of the demographic information of the respondents including the position, education, gender and city and the descriptive examination of the survey questions. The male and female responses are almost equal (Table 1). Table 1 Respondents’ Gender The respondents are mainly accounting managers and the others were accountants (Table 2). Table 2 Positions of the Respondents There is a well educated sample space that the study achieved (Table 3). Table 3 Education Level of the Respondents 113 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo The respondents are mainly from Sarajevo (Table 4) and the companies are located at four different regions of Bosnia and Herzegovina. Table 4 Company Locations 5.Findings The respondents believe that the used accounting software program was satisfactory and helpful in improving their accounting work. Furthermore, they believe that the expensive programs will help more (Table 5). Table 5 IT Support for Accounting Work Financial statements analysis is necessary in order to see the financial health of the organisation. Small firms do not usually prepare financial statements regularly and therefore employ analyses on them. Accordingly they may lose the control of the financial activities. The respondents are quite agreeing with this statement. On the other hand, they believe that the preparation of financial statements for small firms is easy. Moreover, the task for bigger organisations is believed to be more complex (Table 6). 114 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Table 6 Beliefs about the Size of the Organization and Financial Statements The companies seem to have software programs in order to prepare financial statements and it is helpful and satisfactory in doing their work. They agree the importance of dates for financial statements. They agree on the statement that financial statement information is both important in order to see and compare the performance of the company with and among the others. However, they also think that the accountants make mistakes on purpose. Finally, they agree that proper financial statements and their analyses are obtained as a result of teamwork (Table 7). Table 7 Proper Financial Statement Analysis 6.Discussion The research achieved a considerable number of respondents in BiH firms. It can be accepted as a representative picture of BiH scenario since the respondents are from five different regions of BiH and more than half were managers. They observed to be extremely agreed on the survey questions which were developed to measure whether the companies in BiH have software programs to prepare financial statements, believe the necessity of preparing financial 115 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo statements for small and big enterprises and the role of IT on this issue. As reported in earlier section, the study firstly identified that the companies have and use the program for the preparation of financial statements. Additionally, they are satisfied with the installed system. 7.Conclusion First of all, it should be stated that the research on the identification of IT role on financial statement analysis are observed to be quite weak in the literature. The developed survey questions for further studies can be evaluated again by considering the current results. The results may be analysed through different statistical techniques and the strength of the statements should be increased. For practice, the importance of information systems in every aspect of the life is increasing more and more. Therefore, the companies should leave the old and slow financial statement analysis and prefer some quicker and more accurate ways in order to be aware of the most current situation within and outside the company and therefore stay competitive in today’s fast changing business environment. REFERENCES Alsos, G.A., Isaksen, E.J., & Ljunggren, E. (2006). New venture financing and subsequent business growth in men- and women-led businesses. Entrepreneurship Theory and Practice, 30(5), 667–686. Bagranoff, N.A., Simkin, M.G. and Norman, C.S. (2005). Core Concepts of Accounting Information Systems, John Wiley & Sons, Hoboken, NJ. Bawaneh, S. (2011). Information Technology, Accounting Information System and their effects on the Quality of Accounting University Education: an empirical research applied on Jordanian Financial Institutions. Interdisciplinary Journal of Contemporary Research in Business, 3(2), pp. 1815-1840 Brinckman, J., Salomo, S., and Gemunden, H. (2011). Financial Management Competence of Founding Teams and Growth of New Technology-Based Firms. Enterpreneurship Theory and Practice, pp. 217-243 Brinckmann, J., Grichnik, D., & Kapsa, D. (2008). Should entrepreneurs plan or just storm the castle? A meta-analysis on contextual factors impacting the business planning– performance relationship in small firms. Journal of Business Venturing, doi:10.1016/j.jbusvent.2008.10.007. Delmar, F. & Shane, S. (2003). Does business planning facilitate the development of new ventures? Strategic Management Journal, 24(12), 1165–1185. Gilbert, C.D., Powell-Perry, J. and Widijoso, S. (1999). Approach by hotels to the use of the Internet as a relationship marketing tool. Journal of Marketing Practice: Applied Marketing Science, Vol. 5 No. 1, pp. 21-38. Glynn, J. (1997). Building future relationships: compatible interactive service systems will combat digital distancing. Marketing Management, Vol. 6 No. 3, pp. 34-7. Gruber, M. (2007). Uncovering the value of planning in new venture creation: A process and contingency perspective. Journal of Business Venturing, 22(6), 782–807. 116 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Howcroft, B. and Durkin, M. (2000). Reflections on bank-customer interactions in the new millennium. Journal of Financial Services Marketing, Vol. 5 No. 1, pp. 9-20. Laitinen, E. (2005). Financial statement data in assessing the future potential of a technology firm: The case of Nokia. International review of Financial Analysis, 15, pp. 256-286 Larpsiri, R. and Speece, M. (2004). Technology integration Perceptions of sales force automation in Thailand’s life assurance industry. Marketing inteligence and planning, Emeralg group limited publishing. 22(4). Pp. 392-406. Lee, Y., Sutton, S., and Chan, S., (2008). Wealth creation from information technology investments using EVA. Journal of Computer Information Systems, pp. 42-48 Mulligan, P. and Gordon, S. (2002). Impact of IT on customer and supplier relationship in the financial services. International Journal Service Industry Management, 13(1), pp. 29-46 Senik, R. and Broad, M. (2011). Information Technology Skills Development for Accounting. Canadian Center of Science and Education, 4.(2) pp. 105-110. Shu, W. and Strassman, P. (2003). Does information technology provide banks with profit? Journal of Information & management, Elsevier (42) pp. 781-787 Sinnett, W. M. and Laing, R. L. (2009). Financial Reporting's Eternal Questô What Do Users Want/Need? Financial Executive research foundations, pp. 38-42 Sohn, Y., Kim, H., and Moon, T. (2007). Predicting the financial performance index of technology fund for SME using structural equation model. Expert System with Applications, 32, pp. 890-898. Thottan, J. (2004). Inside Business: What can America make. Time Magazine, (January 12), p. 77 ff. Xiao, Z. and Sangster, A. (1996). The relationship between information technology and corporate financial reporting. Information technology & people, Vol.10, pp. 11-30 Financial Statements Survey Instructions for completing the questionnaire   Please answer all questions For the questions with a numeric scale 1: Strongly disagree, 2: Moderately disagree, 3: Slightly disagree, 4: Neutral, 5: Slightly agree, 6: Moderately agree, 7: Strongly agree, circle the number that best describes the factor being judged.    Circle only one number for each scale Read the specific instructions under each section where applicable This survey is expected to be completed in 10 minutes. I. Demographics a. Name of your department/unit: b. Your position/role: c. Your education level: e. 117 Gender: f. Age: �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo d. ID number: g. City/Canto n IT Support a. Information technologies (IT) helps my accountant do his work more effectively and efficiently. It helps him find major mistakes and helps correct them. b. I have an accounting program at my work, I am very satisfied with it. c. The more expensive the program is, the more effective it will be. Disagree Agree 1 2 3 4 5 6 7 Size of the Organization a. Many small businesses fail because the owner loses a grip on the firm's financial position. b. It is easier for a smaller company to prepare financial statements. c. Big organizations have extremely large beliefs, traditions, rules and regulations Disagree Agree 1 2 3 4 5 6 7 Staff Motivation a. When the staff is satisfied with their work and very excited about coming to work, the properness of the work increases. b. The more support and space managers give you, the better motivation you will have in order to do your work more properly. c. When the employees work together as a team, it increases revenues and it decreases mistakes in financial statements. Disagree Agree 1 2 3 4 5 6 7 Organizational Culture a. Organizational culture consists of shared beliefs and values established by the organization’s leaders and then communicated and reinforced through various methods, ultimately shaping employee perceptions, behaviors and understanding. b. The efficiency and effectiveness of the employees depends on the way the organization is set up. The stronger the culture of the organization is the more motivation the employees will have. c. The bigger the company is, the more organizational culture there is, When there is more organizational culture, employees are more likely to do their job with more motivation. Disagree Agree 1 2 3 4 5 6 7 1 2 3 4 5 6 7 1 2 3 4 5 6 7 1 2 3 4 5 6 7 1 2 3 4 5 6 7 1 2 3 4 5 6 7 1 2 3 4 5 6 7 1 2 3 4 5 6 7 1 2 3 4 5 6 7 Proper Financial Statement Analysis Disagree Agree a. I have a specific program I use to do Financial statements. It 1 2 3 4 5 6 7 helps my accountant do work more properly. b. Dates are very important on Financial Statements. 1 2 3 4 5 6 7 118 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo c. Managers analyze Financial Statements to capture a 1 2 3 4 5 6 7 company's financial position for a given period. This allows users of financial information to analyze and compare the health of one company to another. d. I am satisfied at how my system is set up at this time. 1 2 3 4 5 6 7 e. Sometimes it happens that accountants make mistakes 1 2 3 4 5 6 7 purposely, the only solution for this is termination. Thank you for your participation. The link between deposit insurance And banks’ risk taking Göçmen Yağcilar Gamze, Demir Yusuf, Kalkan Gürkan Suleyman Demirel University, Isparta, Turkey E-mails: gamzeyagcilar@sdu.edu.tr, yusufdemir@sdu.edu.tr Abstract Deposit insurance is an insurance system that guarantees bank deposits of people in case of bank failure or a run on the bank. The system is first introduced in 1933 for Turkey and taken its final form with regulations in 2004. Deposit insurance in Turkey is handled by Savings Deposit Fund Insurance and according to the latest regulations compensation limit covers a maximum of 50,000 TL per depositor per member institution. Deposit insurance system which is adopted in most countries has various advantages for both individuals and banks. However academic debates commonly focus on whether this system encourages banks to take excessive risk. In this context the purpose of this study is to analyze the link between deposit insurance and bank risk taking. For this purpose, a panel regression analysis is applied to the ratio of deposits under insurance to total deposits and basic risk measures of banks operating in Turkey during 2004-2010. Keywords: Deposit insurance, bank risk taking, panel data regression. 1. INTRODUCTION Banking sector is special with its nature of financing long term investments with relatively short term deposits. This feature makes banks vulnerable to various types of risks both from market and from themselves. One of the threats towards banking system is the sudden withdrawals of large amount of deposits which is known as bank runs. This brings the need of applying some regulatory techniques to maintain “safety and soundness” of banks. Deposit insurance system is used as a regulatory tool in most countries for many years. The aim of such a system is to provide banking sector’s stability preventing banks from being subject to runs. Carapella and DiGiorgio (2004:77) define this system as: 119 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1285 Title A name given to the resource IT role on proper Financial Statement Analysis Author Author Ozlen Serife, Serife Abstract A summary of the resource. Financial statements are prepared reports to quantitatively describe the current financial situation of a company. Therefore, proper financial statement analysis is important for the managers to be able to observe the organization and make financial decisions as a result of achieving the right information about the company on time. Hence the company can obtain some benefits. The tools used in the analysis and the staff motivation who performs the analysis are assumed in this research as the key variables to develop proper financial statements and therefore the analysis.The paper’s objective is to describe the current situation about the issue. Therefore, a developed survey was conducted on accounting department staff within several BiH companies. The data obtained were analyzed descriptively and the results were discussed accordingly. The limitations and implications of the research are described and some further research points were identified. Keywords: Financial Reporting, Survey, Information Systems Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05-31 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General),HB Economic Theory,HG Finance,HJ Public Finance Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3577 Title A name given to the resource It's a Wiki World: Collaboration in Translator Training Author Author Pisanski Peterlin, Agnes Hirci, Nataša Abstract A summary of the resource. In many traditional types of translator training, there is a strong focus on individual work undertaken by trainee translators, while pair work and group work is used less extensively. Such a focus may, to some extent, reflect the contemporary Western perception of translation as a solitary activity, with a single translator working individually, isolated from the rest of the world. This perception, however, is oversimplified since translation often involves some type of collaboration, such as the translator collaborating with an editor, a copyeditor, the client or a disciplinary expert. In addition, some of the emerging trends in translation in the digital age are collaborative in their nature (e.g. crowdsourcing). It seems therefore that collaboration is an aspect of translation that needs to be addressed more carefully in translator training. The present paper reports on a study focusing on collaboration in a translation course. The goal of the study was to examine the types of collaboration that trainee translators use when they are presented with a collaborative assignment. In the study, trainee translators were asked to complete two collaborative translation assignments using a wiki, which enables monitoring the degree of participation for each wiki participant. The first assignment encouraged free collaboration in an attempt to mirror informal collaboration that trainee translators resort to occasionally: trainee translators were asked to collaborate in any way they wished. The second assignment was focused on structured collaboration: trainee translators were given detailed guidelines on the types of collaboration expected of them, and on the extent of the contribution they were expected to make. The findings show that the second assignment resulted in more intensive teamwork and promoted more diverse types of collaboration than the first assignment. This suggests that carefully structured collaboration should be given additional attention within the context of translator training. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PE English https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fa7b8747403a2a016b984621cfde7cb7.docx f187b17d08d80317d96f0f18128f6f38 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f87bce776cb12152a3a9edf06a15e73f.pdf 1c934d8c49657ed1e8d19161b38c3e6b PDF Text Text �������������� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3118 Title A name given to the resource IUS commune i europeizacija bosanskohercegovačkog prava Author Author PETRAK, Marko Abstract A summary of the resource. Svrha rada jest analizirati značenje pravila općeg prava (ius commune) u obliku latinskih pravnih izreka (regulae iuris) u suvremenom bosanskohercegovačkom pravnom sistemu, kao i moguću ulogu tih pravila u europeizaciji tog nacionalnog prava. U prvom dijelu rada, autor prije svega istražuje uporabu pravila općeg prava u bosanskohercegovačkoj pravnoj praksi, posebice Ustavnog suda Bosne i Hercegovine. Potom se analizira značenje pravila općeg prava kao važećeg normativnog sadržaja u okvirima suvremenog bosanskohercegovačkog pravnog sustava. Na temelju provedene analize, u zaključnom dijelu rada, autor nastoji odgovoriti na pitanje može li intenzivnija primjena onih pravila općeg prava koja u sebi sadrže pravna načela zajednička gotovo svim europskim pravnim sustavima pridonijeti daljnjoj europeizaciji suvremenog bosanskohercegovačkog prava. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5d7fcd39edb1d7a37e23cfcdbb48b023.docx 34d0e8e644a87b861fa3c22b84598345 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b835ccdf770833b36b3e54f5a7182c1c.pdf 8aaf92eaec2a6310e74a2dd9ddce500f PDF Text Text İVO ANDRİÇ’İN ‘DRİNA KÖPRÜSÜ’ BAĞLAMINDA HAYATLARA UZANAN KÖPRÜLER: BOSNA-HERSEK Sibel BAYRAM Sarajevo Üniversitesi, Felsefe Fakültesi, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Köprü, şehirler, doğu-batı, kültür, çatışma. ÖZET İnsanlık tarihi boyunca üretilen ve evrensel kültürel miras olarak adlandırılan eserler, geçmiş değerlerin günümüze aktarılmasında önemli görevler üstlenmektedir. Kültürel mirasın önemli parçalarından biri de kuşkusuz köprülerdir. Köprü, iki şey arasında bağ veya ilişkiyi sağlayan şey anlamına gelmektedir. Köprüler sadece iki mekânı bağlayan somut yapılar olmaktan çıkıp bulundukları bölgede birer ikon haline gelirler. Taşıdıkları anlam itibariyle kentin sembolü olurlar. Kentin kimliklerini taşıyıp orada yaşayan insanlarla birlikte birçok olaya tanık olup şehrin başkarakterini oynarlar. Bosna-Hersek, geçmişten günümüze köprülerle zengin bir ülke olup buradaki köprüler, iki uzak yeri birleştiren taş yapılar olmaktan çıkmış bazen barışın simgesi olduğu farklı kültürlerin kaynaştığı birer mekânken bazen de savaşın başlangıç yerleri olmuşlardır. Bosna-Hersek’teki köprüler, mimari estetik olmanın dışında ayrı bir ruh taşımaktadırlar. İvo Andriç’in Osmanlı Döneminde Sokollu Mehmet Paşa tarafından yaptırılan Drina Köprüsünü anlattığı ‘Drina Köprüsü’ adlı eserinde köprü sadece iki yakayı birleştiren değil aynı zaman da doğu ile batı kültürünü de birbirine geçişini sağlayan bir kahraman olarak karşımıza çıkmaktadır. Yine Osmanlı Döneminde yapılan Mostar Köprüsü çok kültürlülüğün sembolü olmuştur. Ancak bununla beraber köprüler her zaman kültürleri birleştiren yaklaştıran bir görev üstlenmemişlerdir. Bazen de yıkımların başlangıç yerleri olmuşlardır. Saraybosna’daki Latin ve Vrbanja Köprüleri savaşların ilk kıvılcımlarının ateşlendiği mekânlardır. Sunumuzda, İvo Andriç’in Drina Köprüsü adlı romanı bağlamında Bosna-Hersek’teki köprülerin taşıdığı anlamlar irdelenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6e0169ed9ea343a7f4215a7ef383ff89.docx 121b18405efde646fcda402b61dd4896 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/125772042a8e4c173cd3e0df3ed7f3cb.pdf 50f059a900dccf248ce70f7e0d17279d PDF Text Text IVO ANDRĠÇ’ĠN DRĠNA KÖPRÜSÜ ADLI ROMANI BAĞLAMINDA HAYATLARA UZANAN KÖPRÜLER Sibel BAYRAM1 Özet İnsanlık tarihi boyunca üretilen ve evrensel kültürel miras olarak adlandırılan eserler, geçmiş değerlerin günümüze aktarılmasında önemli görevler üstlenmektedir.Kültürel mirasın önemli parçalarından biri de kuşkusuz köprülerdir. Köprü, iki şey arasında bağ veya ilişkiyi sağlayan şey anlamına gelmektedir. Köprüler sadece iki mekanı bağlayan somut yapılar olmaktan çıkıp bulundukları bölgede birer ikon haline gelirler. Taşıdıkları anlam itibariyle kentin sembolü olurlar. Kentin kimliklerini taşıyıp orada yaşayan insanlarla birlikte birçok olaya tanık olup şehrin baş karakterini oynarlar. Bosna-Hersek, geçmişten günümüze köprülerle zengin bir ülke olup buradaki köprüler, iki uzak yeri birleştiren taş yapılar olmaktan çıkmış bazen barışın simgesi olduğu farklı kültürlerin kaynaştığı birer mekanken bazen de savaşın başlangıç yerleri olmuşlardır. Bosna-Hersek’teki köprüler, mimari estetik olmanın dışında ayrı bir ruh taşımaktadırlar. İvo Andriç’in Osmanlı Döneminde Sokollu Mehmet Paşa tarafından yaptırılan Drina Köprüsünü anlattığı ‘Drina Köprüsü’ adlı eserinde köprü sadece iki yakayı birleştiren değil aynı zaman da doğu ile batı kültürünü de birbirine geçişini sağlayan bir kahraman olarak karşımıza çıkmaktadır. Yine Osmanlı Döneminde yapılan Mostar Köprüsü çok kültürlülüğün sembolü olmuştur. Ancak bununla beraber köprüler her zaman kültürleri birleştiren yaklaştıran bir görev üstlenmemişlerdir. Bazen de yıkımların başlangıç yerleri olmuşlardır. Saraybosna’daki Latin ve Vrbanja Köprüleri savaşların ilk kıvılcımlarının ateşlendiği mekanlardır. Anahtar Kelimeler: Köprü, şehirler, doğu-batı, kültür, çatışma 1 Sarajevo Üniversitesi (Bosna-Hersek), Felsefe Fakültesi, Türkoloji Bölümü; Trakya Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Doktora Öğrencisi. �IN THE LIGHT OF ‘BRIDGE OF DRINA’ BY IVO ANDRIÇ ,BRIDGES REACHING TO LIVES:BOSNIA Abstract The work of arts created through the human history and called global cultural heritage has a precious task to transfer old values to our modern day.One of the most important part of cultural heritage is Bridges for sure.Bridge means a connection between two things or a bond conbining two things.After a while Bridges are not only a concrete building but also they become an icon with the meaning they carried in the area.They play the leading role by carrying people and witnessing many events with the locals.Bosnia Herzogovina is a country with so many bridges which are not only stone buildings combining two distant places but also they are the buildings which sometimes the symbol of peace and melting pot of different cultures and sometimes the beginning spot of the war.The bridges in Bosnia have a different soul of themselves in addition to their architectural beauty.‘The Bridge of Drina’ ,a novel by Ivo Andriç ,tells the story of Drina Bridge constructed by Sokullu Mehmet Pasha during Ottoman Period.The Bridge in this novel comes onto the stage as the main character which doesnt only combine two banks together but it is a meeting point for the east and the west cultures as well. Another bridge called Mostar constructed in Ottoman Period has became the symbol of multiculturalism.But Bridges has not always had the role of combining cultures and bringing them closer.Sometimes they became the start point of destruction.Latin and Vbanja bridges are the places where first sparks of destructive fire was ignited.In our presentation ,the meaning the bridges in Bosnia carried is going to be studied in the lights of The Bridge of Drina by Ivo Andriç. Key Words: Bridge,cities,east-west,culture,clash Giriş Köprüler, insanoğlunun ürettiği ve önemli kültürel mirasın birer parçasıdırlar. İnsanlık bu mirasa sahip çıkıp köprülere maddi boyutun da ötesinde farklı anlamlar yüklemiştir. Geçmiş uygarlıkların izlerini geleceğe taşıyan köprüler, insanlık uygarlığın ortak malı olmuştur. Köprü, ''Herhangi bir engelle ayrılmış iki yakayı birbirine bağlayan veya trafik akımının başka bir trafik akımını kesmeden üstten geçmesini sağlayan ahşap, kagir, beton veya demir �yapı.'' anlamında kullanılırken ayrıca: ''İki şey arasında bağ veya ilişkiyi sağlayan şey'' anlamında da kullanılmaktadır. ''Kentsel mekanları oluşturan vazgeçilmez öğelerden şehir ikonları ait oldukları kentlerin sembolleridir. Kent dokusunda yarattıkları önemli etki kadar Lökçe’ye göre aslında 'onlar birer - lanmark- ve -ikon- olarak zamanda ve mekanda varolurken büyük düşüncelerin nerede ve nasıl olduklarının da işareti olurlar.' Eğer kent, bir araya geldiklerinde bütünü oluşturan farklı parçalara sahip bir yapı ise; bu tür anıt yapılar da şehrin en önemli parçalarıdır ve kentler genellikle o ikonlar olmadan düşünülemezler. Şehir ikonları aynı zamanda bulundukları yerin ve zamanın, teknolojisi kültürü hatta yaşam tarzı ile, olanakları ya da olanaksızlıkları karşısında inşa edilmelerinin ardındaki mimari yaratıcılığın da birer simgesidirler. '' (Selçuk, Akan,2005:37) Şehirlerdeki mekanlar ki köprüler bu konuda önemli bir fonksiyona sahiptirler. Mekanlar o şehirde yaşayan insanların yaşamsal pek çok olayları yaşadıkları simgesel yerlerdir. Şehir ikonları haline gelen kültürel eserler şehrin yaşamını, tarihini, zenginliğini ortaya koyar. Aynı zaman da şehrin prestijini de gösterir. Köprüler sadece bir taş yapı değil şehrin imajı açısından da önemlidir. Bu yüzden yapıların ihtişamlı olmasına göz doldurmasına dikkat edilir. Bu yapılar şehrin ikonu olurlar. Geçen zamana, güce meydan okurlar. Şehirlerin kendilerine özgü özel kimlikleri bulunur. Bu özel kimlikler eserler yoluyla yansıtılır. Köprüler şehrin estetik güzelliğini ve dinanizmini yükseltirler. ''Köprünün somut ulaşım işlevinin ötesinde simgesel, anlamsal ve kültürel içeriği de var. Öte yandan, 'yerin ruhu'nu belirlemede tayin edici rol oynadığı da yadsınamaz...'' (Selçuk, Er Akan,2005:39) Köprüler iki uzak mekanı birleştirme fonksiyonunun ötesine geçer. Simgesel olurlar. Dünyada pek çok şehir sahip olduğu köprülerle anılır. Hatta bazen bu köprüler şehrin isminin ötesine geçer. Bosna-Hersek'teki Drina Köprüsü, Mostar Köprüsü, San Francisco Golden Gate Köprüsü, Londra Tower Bridge, Budapeşte Zincirli Köprü, Sidney Harbour Bridge, Türkiye'deki Boğaziçi Köprüsü iki mekanı birleştirmenin ötesinde kültürel manevi değerleri taşıyan geçmişi geleceğe bağlayan yapılardır. Bu yüzden bunlar mimari eser olmanın ötesindedirler. Şehirdeki kullanıcılar, zamanla bu köprülerle kendisini özdeşleştirirler. ''Anlaşıldığı üzere insanın yeryüzündeki hayatı; çok büyük ölçüde zamana ve içinde yaşadığı fizikî çevreye göre şekillenmektedir.'' (Özder,2012:215) Zamanla bir kültür oluşur. ''Mümtaz Turan kültürü; 'Bir milletin hayat biçimi' olarak tanımlar. Canlı varlıklar içinde sadece insana özgü bir yetenek olan kültürü oluşturabilme aynı zamanda insanı hayvandan ayıran en temel özelliktir. Böylece insanın kavramlaştırma, soyutlaştırma, sembolleştirme ve �akılsallaştırma özelliği ile kâinatı, tabiatı, kendini ve toplumu anlama, anlamlandırma, açıklama, oluşturma ve değiştirme çabası sonucu kültür ya da medeniyet ortaya çıkabilir.'' (Akt. Özder, 2012:16) Köprüler insanların kendilerini anlamlandırdıkları, birtakım anlamlar yükledikleri cansız varlıklardır. Toplumun kültüründe sahip olduğu coğrafik özellikler de etkili olur. Bosna-Hersek dağlık bir yapıya sahip olup pek çok nehre sahiptir. Bu nehirlerde kurulmuş olan köprüler bulundukları şehirlerle özdeleşmişlerdir. Bosna-Hersek hem köprüler bakımından hem de sahip olduğu kültür bakımından zengindir. Birçok çeşitliliği kendisinden barındıran Bosna-Hersek kültürel, dini bir karışımdan oluşmaktadır. Başkent Saraybosna için Avrupa'nın Kudüs'ü tabiri kullanılmaktadır: ''Antik Butmir kültürüne beşiklik eden Bosna, Keltler, İlliryalılar, Romalılar vd. toplulukların hakimiyeti altında kalmıştır. Avar Türkleri’yle yakın ilişkileri bulunan Slav halklarının 6. yüzyılın sonlarından itibaren bölgeye göçü, Hristiyanlık ve İslam, B-H’nin etnik yapısını belirleyen en önemli unsur olmuştur.'' (Eker,2006:72) Bosna-Hersek tarihinde önemli bir olay da Osmanlının Bosna'yı 1463'te fethetmesidir. ''Fatih Sultan Mehmed'in maiyyetinde seferlere katılan ve aynı sultanın biyografisini yazan Dursun Bey, Bosna'nın fethini anlatırken, 'Fi’l-cümle bu mübârek seferde dört vilâyeti feth ve istihlâs edüb sancakbeyi ve kadılar nasb edüb me’âdinleri üzere emînler konulub re’âyâya cizye-i şer’î olundu. Bu feth-i mübînle ganâyim-i azâyim-i bî-nihâyetle mürâca’at buyurdu ve dârü’s-saltana İstanbul’a geldi’ demektedir. Bu ifadeden Sultan II. Mehmed’in İstanbul’a dönüşünden önce, hemen fethi müteakip Bosna sancağının kurulduğu ve sancakbeyinin tayin edildiği anlaşılmaktadır.'' (Oruç, 251, http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/5108, 10.03.2013) Daha sonra Bosna sancağında altı kadılık oluşturulmuştur: ''Yeleç Vilayeti ve Yeleç Kadılığı, Saray Vilayeti ve Saray Kadılığı, Kral Vilayeti ve Bobovats ve Neretva Kadılıkları, Pavli Vilayeti ve Vişegrad Kadılığı, Kovaç Vilayeti (Pavli Vilayetiyle birlikte Vişegrad Kadılığı), Hersek Vilayeti ve Drina ve Blagay Kadılığı '' (Oruç,254, http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/5108, 10.03.2013) ''Hersek vilayetinde iki kadılık bulunuyordu. Bunlar merkezi Foça’da olan Drina kadılığı ve merkezi Blagay olan Blagay kadılıkları idi. 1469 yılında Drina kadısı Mevlana Eminuddin, Sokol nahiyesinde 4097 akçelik gelir getiren iki karyeyi timâr olarak tasarruf etmektedir. 1472 tarihli bir Dubrovnik kaynağında Eminuddin 'hayatının sonuna kadar Hersek vilayetinin kadısı (Eminuddin, dozivotni kadija hercegovackog vilajeta)' olarak nitelendirilmektedir. Blagay kadısı İmran’ın Nevesinye nahiyesindeki bir karyeden 4080 akçelik bir timâr geliri vardı. Drina kadılığına tabi nahiyeler Sokol, Samobor, Kukany, Mileşevo, Dubştitsa, Bohoriç, �Poblatye ve Kava’dır. Blagay kadılığı nahiyeleri ise Blagay, Gorajde, Zagorye, Bistritsa, Osanitsa, Tocevats, Vişeva, Kom, Neretva, Nevesinye, Blagay, Trebinye, Popovo, Vidoşka, Dabri, Konats Polye, Vatnitsa (Fatnitsa), Gatsko, Mostar, Drejnitsa, Onogoşt, Dubrava idi.'' (Oruç,261,http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/5108, 10.03.2013) Osmanlının Bosna fethi siyasi olduğu kadar yeni bir kültürel dönemin de başlangıcı olmuştur. Çünkü bu tarihten sonra Bogomil mezhebine bağlı olan Bosnalılar topluca İslamiyet'i kabul etmişlerdir. Bu tarihten 1908 Avusturya-Macaristan İmparatorluğunun egemenliğine kadar Osmanlının sınır ucundaki sınır ülkesi olmuştur. Bu topraklar doğu ve batı arasında tampon görevi görmüştür. Bosna topraklarında pek çok asker devlat adamı yetişmiş buralar İstanbul yönetimine her zaman yakın olmuştur. 1977-1978 Türk-Rus savaşından sonra ve AvusturyaMacaristan İmparatorluğunun bu toprakları almasından sonra 1918 yılında Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı'nın bir parçası haline gelmiştir. ''1970’li yılların dünyaya model olan Güney Slav Ülkesi aslında Osmanlı’dan sonra pandoranın kutusu hâline gelmişti. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Tito’nun kadife kaplı demir yumruğuyla kapatılan kutu, ölümünün ardından yeniden açılacaktır.'' (Eker, 2006:73) Din Sırp, Hırvat ve Boşnaklar arasında en önemli kimlik olmuş aralarındaki fay hattını oluşturmuştur. Tito döneminde din öğesi oratadan kaldırılırken Tito'dan sonra yine baskın ve ayırıcı bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Kimlik savaşında üç toplulukta da tam olarak aidiyet duygusunu taşımamaktadır. Hırvatlar, Hırvatistan'daki soydaşlarına bağlılıklarını sürdürürken Sırplar Sırbistan'daki soydaşlarına bağlılıklarını sürdürmektedirler. Boşnak müslümanlar ise kendilerini yalnız hissetmektedirler. ''Etnik kimlik, toplumun kendisini nasıl gördüğü ve başkalarının toplumu nasıl gördüğü olmak üzere iki boyutludur. ‘Din-sekülerizm, tarih, coğrafya, dil, zaman, koşullar’ vb. değişkenlerin ortaya çıkardığı bu iki boyut, her zaman birbiriyle tutarlı değildir. B-H’de, kimin; kimi, kime, neye göre adlandıracağının kesin ölçütleri yoktur. Müslüman, Ortodoks ve Katolik etnitelerin nasıl adlandırılması gerektiği çok karmaşık, karmaşık olduğu kadar yaşamsal bir sorundur.'' (Eker,2006:74) Zaman zaman Bosnalı tabiri kullanılmakla birlikte Sırplar ve Hırvatlar bu tabirin müslümanları çağrıştırdığı gerekçesiyle bu tabiri kullanmayı reddetmektedirler. Bununla birlikte Boşnakların müslüman Sırp olduğu savı da ileri sürülmektedir. Bu kimlik karmaşası sadece günümüzde değil geçmişin de bir sorunudur. ''Sokollu Mehmet Paşa (Boş. Mehmed Pasa Sokolovic) Hırvatlara göre ihtida etmiş Hırvat, Sırplara göre de aynı şekilde ihtida etmiş Sırp’tır.'' (Akt. Eker,2006:74) �''Bosna-Hersek'in Osmanlı topraklarına katılmasından sonra sadece siyasi ve askeri anlamda değil ekonomik ve kültürel anlamda da yeni bir dönem başlamıştır. Yönetim sistemi din, İslami Türk medeniyetine ait olan her şey Bosna'da da yerlileşti. Mahalleler bile doğu sitiline göre yeniden düzenlendi. Zanaat ve ticaret gelişti. Çeşitli mimari yapılar ve anıtlar inşa edildi. Bu sosyo-ekonomik değişikliklerde ülkede ilk olarak askeri stratejik yapılara önem verildi. Bu yapılararasında en öenmli yapılar köprülerdir. Bu tip yapılar genellikle sultanların, sadrazamların, Bosna valilerin adına yaptırılmıştır. Dolayısıyla devlet bütçesinden karşılanmıştır.'' (Çeliç, Mujezinoviç,1998:23) Bu kimlik karmaşasının içerisinde sahip olduğu nehirler bakımından zengin olan BosnaHersek'te birçok köprü zaman zaman kültürel ayırımı, zaman zaman da kültürel birleşimi sağlamıştır. Tarihte zengin kişiler tarafından yaptırılan köprüler bu zengin kişilerin tanınmasını sağlamıştır.Osmana A. Sokoloviç'e göre: ''Taş köprüleri yaptıranlar çeşitli yerlerden İstanbul'dan, Bosna-Hersek'ten, Hırvatistan'dan ve İtalya'dan gibi çeşitli yerlerden gelmelerien rağmen işim ilginç yanı yapıları doğu konseptine uydurmuş olmalarıdır. Bu geleneğin dışına çıkan yapılar oldukça azdır. Bu kişilerin arasında en örnek alınacak olan kişi Koca Mimar Sinan'dır. Kariyerini de buna benzer bir işle başlatmıştır. Üç büyük kadırga inşa etmiştir. İran seferleri sırasında Doğu Anadolu'ya asker geçirmek için Van Gölü üzerinde kurmuştur.'' (Bejtiç,1953:274) Bosna-Hersek'te yaptırılan bu köprüler arasında en değerli olanlar Mostar Köprüsü ve Vişegrad'daki Drina Köprüsü'dür. Bu köprüler zerafetleriyle dikakat çekerler. Bu köprüler sadece geçişi sağlayan birer araç olmaktan ziyade sosyal, kültürel anlamlar da taşırlar. Ivo Andriç'in romanına konu olan ve Drina nehri üzerinde kurulan Drina Köprüsü, sosyal hayatın birer parçasıdır. İnsanların ortak hafızasında 'köprü üstünde' sözü yer edinmiştir. Kasabadaki hayat köprü ile başlar. Hem Müslüman hem de Hıristiyan çocukları ilk oyunlarını, ilk gezintilerini köprünün üstünde yaparlar. Köprü, hem birleştirici hem de ayırıcı bir özelliğe sahiptir. Köprünün sol kıyısında Hıristiyanlar otururken sağ kıyısında Müslümanlar oturmaktadır. Farklı kıyılarda otursalar da köprü ortak mekanlarıdır: ''Bu kasabada oturanların yaşamı bu köprü ile Kapıya'sının üstünde çevresinde ya da onunla ilgili olarak gelişir, akıp gider. Özel ya da genel yaşantıda her geçen konuda masallarda her zaman 'Köprü Üstünde' sözü duyulur. Gerçekten de çocukların ilk gezintileri, ilk oyunları orada başlar. Drina'nın sol kıyısında doğan Hristiyan çocukları daha bir haftalık iken köprüyü geçerler. Çünkü vaftiz olmak için onları sağ kıyıdaki kiliseye götürürler. Hatta sağ kıyıda oturanlar, yani Müslüman çocukları bile tıpkı babalarının ve dedelerinin yaptığı gibi çocukluklarının büyük bölümünü köprünün üstünde veya çevresinde geçirirler.'' �(Andriç,1980:23) Çocukluk, köprü altında geçerken gençlikle beraber artık Köprü üstüne taşınılır. Köprü üstü gençlerin aşklarının yeşerdiği ilk fısıldaşlamaların yapıldığı ilk heyacanların duyulduğu mekandır: ''İlk hülyaları, bakışmalar, fısıltılar, laf atmalar, ilk iş görüşmeleri hep burada başlar, pazarlıklar ve anlaşmalar burda yapılır, ilk randevular burada verilir.'' (Andriç,1980:29) Köprü kasabalıların karakterini, kaderini de tayin eder. Vişegradlıların hayalperest olmaları, melankolik bir yapıya sahip olmalarındaki en büyük etken burdaki insanların Kapıya'da uzun saatler kalıp hayallere dalmaları gösterilir: ''Çok eskiden biri bu Kapıya'nın, kasabanın kaderi ve kasabalıların karakterleri üstünde büyük bir etki yaptığını söylemiş. Vişegradlıların hayal kurma ve düşünceye dalma eğilimlerinin, karakterlerindeki melankolik umursamazlığın nedenini, Kapıya'da geçirdikleri o uzun düşünceye dalma saatlerinde aramak gerektir.'' (Andriç,1980:31) Mekan ve insanlar arasında bağlantı bulunur. Mekanlar insanların ruh halini etkiler: ''Bu neşeli insanları böyle yapan Kapıya mıdır? Yoksa istek ve ihtiyaçlarına cevap vererek Kapıya mı kendi zeka ve düşüncelerinden doğmuştur.'' (Andriç,1980:33) Köprü aynı zaman da acıklı, neşeli birçok hikayenin doğmasına sebep olmuş Vişegradlılarla bütünleşmiştir. Aralarında organik bir bağ oluşmuştur. Köprü ile ilgili anlatılan hikayeler aynı zaman da kasabanın da hayat hikayesidir. Devşirilen sadrazamlar, ''devşirilip Türk olduğu için büyük bir günah işlediklerini düşünüyorlardı. Vicdanlarını rahatlatmak ve memleketlerine borçlarını ödemek için köprüyü yaptırdıkları söylense de bu kanıtlanmamıştır. Ancak bu köprüler daha çok ülkenin bütünlüğü için inşa edilmiştir.'' (Çeliç, Mujezinoviç,1998:23) Hırvat ders kitaplarında da romandan bu devşirme ile ilgili bölümün alıntı yapılıp okutulması ayrıca ilginç bir durumdur. Andriç ise bunun tersine bir yorumda bulunur. Sadrazamın artık yepyeni bir insan olduğunu ancak yıllar geçtikçe uzaklardan memleketini, köprüsüz Drina Nehri'ni düşünüp göğsünün sızlandığını ifade eder: ''Sokullu Mehmet Paşa memleketin çok yakın bir yerde yaptırmış ancak bunun asıl sebebi bu bölgenin merkezle Orta Avrupa'yı bağlayan en önemli yer olmasıdır .'' (Çeliç, Mujezinoviç,1998:23) �Sokollu sadece memleketi Vişegrad'da köprü yaptırmamıştır. Başka yerlerde de köprüler yaptırmıştır. ''Podgorica'da Trebişnica'da birer köprü yaptırmıştır. Bu köprüler o dönemde Dubrovnik ve Hırvatistan'da büyük rol oynamışlardır.'' (Çeliç,Mujezinoviç,1998:23) Yazar, Sokullunun duygusal sebeplerden değil ekonomik ve stratejik sebeplerden dolayı bu köprüyü inşa ettiğini ifade eder: ''Evliya Çelebi Vişegrad'da köprünün sağ tarafında kervansaray ve bir imaret olduğunu yazmaktadır. Çelebi, bu kervansaraya on bin deve,katırın sığdığını yazar. Çelebi bu sayıyı abartılı anlatsa da hayranlıkla bahsettiğine göre gerçekten kaliteli ve büyük bir yapı olduğu halk arasında 'taş han' olarak bilindiği bir gerçektir.'' Çeliç, Mujezinoviç,1998:177) Köprünün yapılışı açılışı ile ilgili hikayeler yüzyıllar boyunca anlatılır. Halk, köprü ile ilgili hafızalarındaki anıları değiştirerek ve başka olaylar katarak yeni hikayeler üretir: ''Bayramda bile şeker yemeyenler bol bol şeker yedi. Kasabanın çevresindeki köylere kadar helva yiyen herkes sadrazama ve eserlerine uzun ömür vermesi için dua etti. Kazanın başına on dört defa gelen çocuklar vardı. Aşçılar artık onları tanımışlar, kepçelerle kovalıyorlardı. Bir çingene çocuğu helvayı fazla kaçırdığından o gece öldü. Bu gibi olaylar, halkın hafızasında yer alıyordu.'' (Andriç,1980:88) Köprünün varlığı kasabalıya güç verir. Her şeyi başarabileceklerine dair onları motive eder. Hayati unsurlardan olan hava, su, toprak elementlerine bir de köprü eklenmiştir: ''Sanki hayatın bilinen elemanlarına: Gökyüzü, toprak ve suya, birdenbire bir eleman daha katılmıştır.'' (Andriç,1980:89) ''Birçokları da yarım saat yürüyerek Kalata ya da Mezarlina'ya kadar gidiyor, karanlık iki dağın arasında çeşitli büyüklükteki on bir kemeriyle yeşil suların üstüne tuhaf arabeskler çizen uzaktan hafif ve bembeyaz görünen köprüyü seyrediyordu.'' (Andriç,1980:90) Andriç, romanda 1571 yılını köprünün tamamlanış tarihi olarak Baki tarafından yazıldığını belirtir: ''İstanbullu bir şair tarafından yazılmıştı. Bu vakfı yaptıranın adını, sanını ve rütbesini köprünün tamamlandığı mutlu yılı (Hicri 979, Miladi 1571) yazıyordu.'' (Andriç,1980:90) Baki tarafından yazılan bu manzumeler kasabalının günlerce üzerinde yorum yapmasına sebep olur. Bu manzumeleri anlamaya çalışırlar. �''Drina Köprüsü, ekonomik ve stratejik öneme sahiptir. Vişegrad, Ortaçağda merkezi bir konumdaydı. Ortaçağda Pavloviç ailesine aitti. Türkler gelmeden önce burda bir köprü var mıydı bilinmiyor. Ancak 16. Yüzyılın ilk yarısında Drina Nehri üzerinde ahşap bir köprü sayesinde geçiliyordu. Bu köprü Kuripeşiç'in resminde resmedilmiştir.'' (Çeliç, Mujezinoviç,1998:175) Vişegrad'ın tarih boyunca stratejik öneme sahip olmuştur. İlk Sırp ayaklanması, 1. ve 2. Dünya savaşları sırasında karşıt güçlerin biraraya geldiği yer olmuştur. Kasaba yüzyıllar içeriside geliştikçe köprü önemini korudu. Kuşaklar gelip geçtikçe kasabalının hayatındaki yeri daha da arttı: ''Kasabada bıraktığı ışıklı iz hiç değişmedi. Dağların gökyüzüne çizdiği profilin hiç değişmediği gibi.'' (Andriç,1980:94) Gençler, Kapıya'ya gelip oturur, burda kasabalının felsefesini de öğrenir, sorunları önemsememesi gerektiğini algılar. ''Köprünün en yüksek yeri sudan 13.80 mdir. Balkon şeklinde bir çıkıntısı bulunmaktadır. Yolda geçenlerin dinlenmesi için bir sofa bulunmaktadır. 1886 yılına kadar bu çıktıların üzerinde Kapıkula vardı.'' (Çeliç, Mujezinoviç,1998:275) Bu sofada insanların dinlendiği, görüştükleri, şarkı söyledikleri bir mekandır: ''Yine halk, sohbet etmek, iş üzerine konuşmak ve tatlı tatlı uyuklamak için sofaya gelmeye başladı. Yaz geceleri gençler kafileler halinde şarkı söylüyorlardı. Bir gönül ağrısını dindirmek isteyen ya da uzak diyarların serüveninin özlemini çeken gençler gelip oraya oturulardı.'' (Andriç,1980:121) Köprü, kasabanın baş kahramanıdır. Gelip geçen kuşakların kaprislerini, dertlerini dinleyen, ortak olan ancak hiç değişmeyen hep aynı kalan... Köprü sadece yaşama canlılık katmaz aynı zamanda bazen hayatın bitişine de yardımcı olur. Yazar: ''Sosyal çatışmaları anlatmak için Drina Köprüsü'nde Fata Avdagina ve Çorkan karakterlerini kullanır.'' (Kazaz, 2012:45) Drina Köprüsü adlı eserde Fato, istemediği bir kişi ile evlendirildiği için köprüden atlayarak hayatına son verir. Olayın sonlandığı yer köprüdür: ''Sağ ayağıyla taş korkuluğa bastı ve sonra kanatlanmış gibi eyerin üstünden sıçrayarak köprünün altında uğuldayan suya atladı.'' (Andriç,1980:143) Köprü ile ilgili efsaneler anlatılıp köprünün gücü mübalağalı bir şekilde halk arasında yayılır. Avusturyalılar Vişegrad'a yaklaştığında köprünün müslüman olmayan bir milletin geçmesine izin vermeyeceğine inanılır: ''Bu köprü bir vezirin hayratıdır. Bu köprünün gavur kuvvetlere �geçit vermedği yazılıdır. Onu biz değil de ne kılıcın ne de tüfeğin etkilemeyeceği 'bir evliya koruyor. Düşman gelince o.. mezarından kalkacak, köprünün ortasında dikilecek...'' (Andriç,1980:143) Nehrin bir tarafında Molla İbrahim diğer tarafında ise Rahip Nikola yaşamaktadır. Drina köprüsü farklı dinden olan bu insanları birleştirir. Molla ve rahip kendi milletleri için çalışan ama aynı zamanda çok iyi dostturlar. Halk arasında 'papazla hoca gibi sevişiyorlar' tabiri kullanılır. Her ikisi nehrin karşı tarafında oturduklarından birbirlerine 'komşu' diye hitap ederler. Avusturyalılar geldğinde de her ikisi Kapıya'da durup düşmanı durdurmak isterler. Vişegradlıların hayatlarında dönüm noktası olan bu olayda savunma mekanı olarak köprü seçilmiştir. Düşmana karşı farklı dinlerden olan iki millet birlikte hareket etmiştir. Avusturyalılar kasabaya geldikten sonra sosyal değişim yaşanmış ve bu değişim de ilk önce köprüde hissedilmeye başlanmıştır: ''Yabancıların getirdikleri yeniliklerle, halkın değişmeyen geleneklerin çarpışması asıl köprüde başladı.'' (Andriç,1980:179) Köprü aşkın filizlendiği, yaşandığı, gençlerin aşklarından yakındıkları ya da unutmak için uğraştıkları, aşk yüzünden kavgalar ettikleri, suya bakarak heyecanlar duydukları hayal kurdukları bir yerdir: ''Kapıya ile kasabanın kadınları arasında her zaman bir bağıntı bulunmuştur. Delikanlılar köprüden geçen genç kızlara laf atmak, ya da gönül ağrılarını dindirmek, onları unutmak... Ya da onlardan yakınmak için oraya geliyorlardı. Kadınlar yüzünden çok kavgalar da olurdu. Sevgilileri için şarkı söyleyen sigara içerek sessizce akan suyu seyreden, yalnız kendini unutmaya çalışan gençler de pek çoktu.'' (Andriç,1980:179) Geçen yıllarla birlikte kasabadaki sosyal değişim köprüye de yansır. Daha önce kadınlar Kapıya'da oturmazken Avusturyalılar döneminde kadınlar daha rahat gelip Kapıya'da oturmaya vakit geçirmeye başlarlar: ''Nice aşklar burada alevlenmiş yine niceleri burada sönmüştür. Ama ne olursa olsun ne Müslüman ne de Hıristiyan kadınları hiçbir zaman gelip Kapıya'da oturmamışlardı.'' (Andriç,1980:182) Andriç, Avusturya dönemininde kasabadaki sosyal hayatı daha düzenli daha gelişmiş olarak görür: ''Jelçiç, Drina Köprüsü romanında Bosna'daki Avusturya – Macaristan hakimiyeti anlatılırken anlatıcı Andriç dünyaya bir Sırp gözüyle değil bir batılı bir Latin gözüyle �baktığını ifade eder. Çünkü bu bölümde Andriç 1878'den sonra geri kalmış Bosna toplumunda günlük hayatta bazı değişikliklerin meydana geldiğini anlatır.'' (Kovaç,2012:139) Avusturya-Macaristan döneminde gelen Macarlar, Polonyalılar da köprünün büyüsüne kapılıp saatlerini Kapıya'da geçirmeye başlarlar: ''Birkaç yıl sonra onlar da saatlerce Kapıya'da oturmaya, kalın kehribar ağızlarıyla sigaralarını içerken, kasabanın yerlileri gibi...'' (Andriç,1980:222) Sadece Bosna'daki olaylar değil Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile ilgili haberler de Kapıya'da asılır: ''Majesteleri İmparatoriçe Elizabeth'in Cenevre'de iğrenç bir suikaste kurban gittiği ve Luccheni adlı bir İtalyan anarşisti tarafından öldürüldüğü bildiriliyordu.'' (Andriç,1980:258) Köprü ile ilgili birçok efsane anlatılır. Köprüyü onarmanın, değiştirmenin uğursuzluk getireceğine inanılır: ''Ben de bu köprüye dokunmakla iyi etmiyorlar diyorum size! Bakın görürsünüz! Bunun sonu iyi çıkmaz. Onu bugün onardıkları gibi yarın da yıkarlar. Rahmetli Molla İbrahim bana anlatmıştı. Bir kitapta okumuş, canlı suya dokunmak, akıntısını değiştirmek çok günahmış.'' (Andriç,1980:267) Köprüye olağanüstü özellikler verilir. Onun yıkılacağını düşünmezler. Köprü sonsuza kadar ayakta kalacaktır. Çünkü köprü Allah sevgisiyle yapılmıştır: ''Her köprünün ne biçim olursa olsun, isterse bir selin üstüne uzatılan bir ağaç kütüğü, ister Mehmet Paşa'nın güzel eseri gibi olsun, başında daima bir melek bekler ve Cenabı Hak ne kadar ömür verdiyse o kadar dayanır.'' (Andriç,1980:267) 19. yüzyıldan itibaren Drina Köprüsü'nde modernizm yakından takip edilir. Kasabaya tren gelir. Vişegrad'a trenin gelmesiyle köprünün doğu ile batıyı birleştirme görevi sona erer. Ancak halkın sosyal yaşantısındaki önemi devam eder. Halk yine Kapıya'ya gidip dinlenir, sohbet eder: ''Halk köprünün o eski köprü olmadığına, köprüden geçen yolun artık batı ile doğuyu birleştirmediğine inanıyor ve bunu kolayca kabul ediyordu.'' (Andriç,1980:276) Ülkedeki yönetim biçimi değişiklikleri köprünün üzerindeki bildirilere yansır. Daha önce Türkçe yazılan bildiriler Osmanlının gitmesiyle birlikte artık Türkçe bildiriler asılmaz. Yerine Sırpça yazılır: ''Bu sefer bildirinin Türkçesi yoktu. Hoca da Sırpça okumasını bilmiyordu.'' (Andriç,1980:279) Prag'a, Graz'a, Zagrep'e okumak için giden gençler yanlarında getirdikleri kitaplarla kasabada farklı bir hava estirirler. �''İhtiyarlar 'ah' çekerek Balkanlardaki yeni sınırlardan ve Türk hakimiyetindeki Lika'dan İstanbul'a uzanan coğrafyada geçen çocukluklarından bahsederler.'' (Kovaç,2012:83) Robert Hodel'e göre Osmanlı dönemi romanda tatlı bir sessizlik olarak görülür, Avusturya dönemi ise karmaşadır. Türk sınırının Edirne'ye çekilmesinden sonra artık köprü doğuyu da bağlamaz. Sadece Vişegrad'ın iki yanını bağlama görevi kendisine kalmıştır: ''Daha dün oracıkta olan ve onu yaratan Doğu... Son zamanlar çok sıkışmış, kemirilmiş olmasına rağmen daimi ve gerçek olan doğu, şimdi bir hayalet gibi birden kayboluvermişti. Artık köprü, şehrin iki yanı ile... Drina'nın iki yanındaki yirmi kadar bucak ve köyden başka bir yeri birleştirmiyordu.'' (Andriç,1980:294) Fra Jukiç, Türklerin yaptırdığı hiçbir şeyi beğenmemesine rağmen köprüden hayranlıkla bahseder. Otto Blau da beğenen kişiler arasındadır. Drina Köprüsü sadece müslümanlar için değil Sırplar için de önemli olmuştur. Drina Köprüsü'nü konu edinen Ivo Andriç, bu romanla Nobel ödülünü almıştır. ''Post Yugoslav siyasi ve kültürel coğrafyasında birbiirnden farklı dört dil oluşsa da Andriç'in eserlerini bu dillere çevirme ya da uyarlama ihtiyacı duyulmamıştır. Çünkü Andriç okuyucular tarafından yabancı bir kültürün temsilcisi olarak algılanmadı. Ancak politik ve kültürel çevrenin değişmesiyle Andriç'e takınılan tavır da değişmiştir.'' (Lovrenoviç,2012:13) Sırplar Andriç'i Sırp yazar olarak nitelendirmektedirler, Hırvatlar ise yazarın Katolik bir aileden gelmesinden dolayı ona sahiplenmektedirler. Boşnaklar ise daha eleştirel bakmaktadırlar. Mostar Köprüsü: ''Daha Roma Döneminde Mostar ve çevresinin nüfusu fazla bulunmktaydı. Buranın etrafı arkeolojik kalıntılarla ünlüydü. II. Dünya savaşına kadar 'Kasor'daki eski köprü kullanılmaktaydı. Bu köprü Roma döneminde inşa edilmişti. Türkler Bosna'ya geldiğinde ahşap bir köprü kullanılmaktaydı.Osmanlı Döneminde bu bölge ekonomik ve siyasi yönden bir merkezdi'' (Çeliç, Mujezinoviç,1998:229) �Burada bulunan eski köprü sağlam olmadığı için Osmanlılar yeni bir tane yapma gereği duymuşlardı. Evliya Çelebi de bu eski köprüden bahseder. Neretva Nehri üzerinde kalın çelik zincirden oluşan bir köprü olduğunu söyler:''Mostar Kumova Slame'ye uzanan bir gökkuşağını andırmaktadır. Köprünün iki tarafında da birer kale bulunmakta ve şehri bir yakasını diğer yakasına bu köprü olmadan geçmek mümkün değildir.'' (Çeliç, Mujezinoviç,1998:229) Evliya Çelebi, bugüne kadar on altı yer gördüğünü ancak bu kadar güzel bir köprü görmediğini ve bu köprünün gökyüzüne kadar yükseldiğini mübalağalı bir şekilde ifade etmiştir. Mostar Köprüsü genişliği on beş adım, uzunluğu ise yüz adımdır. Evliya Çelebi'den önce Poulet, köprüyü görmüş ve köprü hakkında şunları yazmıştır: ''Bu varoşta beş gün kaldık. Neretva Nehri'inin üstündeki köprüden başka hiçbir şey dikkatimizi çekmedi.'' (Çeliç, Mujezinoviç,1998:231) Mostar Köprüsü de efsanelere, şarkılara konu olmuş, yapımında karşılaşılan zorluklar efsaneleşmiştir. Köprü sol tarafında bir mescit bulunmakataydı ve Avusturya Dönemine kadar ezan buradan okunmaktaydı. Ayrıca köprüden atlama şenlikleri burdaki halkın hayatının en önemli eğlencesidir: ''Evliya Çelebi bu şenliklerden bahsederken geçmişte bazıları kafa üstü atlarken diğerleri oturarak alaturka sitiliyle atlamaktaydılar, ikişer üçer kişi atlayıp suyun içerisinde mutlu bir şekilde çıkmaktaydılar.'' (Çeliç, Mujezinoviç,1998:246) II. Dünya savaşı sırasında da köprünün altında bir eğitim uçağı geçmiştir. Latin Köprüsü: Bosna-Hersek'te tarihi öneme sahip bir diğer köprü de Latin Köprüsü'dür. Latin Köprüsü 1. Dünya savaşının kıvılcımı bu köprü üzerinde çıkmıştır: ''Latin Köprüsü 1798 yılında inşa edilmiştir. Tüm masraflarını Hacı Abdullahage Briga ödemiştir. Ölmeden önce servetinin üçte birini bu amaçla harcanmasını vasiyet etmiştir. Köprünün inşaası için Ljubinja şehrinden Mimar Risto ve on iki ustası davet edilmiştir. Ancak o gelmediği için onun yerine Mimar Jovan yetmiş altı günde inşa etmiştir. Köprünün inşaası yerli mimarların da yetenekli olduğunu gösteriyor çünkü yüksek bir sanat değerine sahip olduğu görülmektedir. Osmanlı döneminde mimarinin en yüksek seviyede olduğu dönemde inşa edilmediği düşünülecek olunursa köprüyü yapanların yeteneği ve sanatı daha büyük bir değer kazanmaktadır.'' (Bejtiç, 1953:274) �Köprü adını nehrin sağ tarafındaki 'Latinlik Mahallesi'nden alır. Bu mahallede Katolikler yaşamaktaydılar. Türk kaynaklarında ise 'Frenklük Mahallesi' olarak geçer. Mehmet Emin İsviç köprüyü yaptıran Abdullah Briga için: ''Zenginleri kötü anmamak gerekir çünkü öldükten sonra yaptıkları hayırlarla anılırlar. Bu yıkık köprüyü yüz fakir onaramazdı. O ise tek bir vasiyetle köprüyü mirası yapmıştır.'' (Kreşevijakoviç, 1939:203) Estetik, zarif, minik sayılabilecek hatta benzerlerine Osmanlı coğrafyasında sıkça rastlanabilecek olan bu vakûr köprüyü dünyanın en ünlü köprülerinden biri yapan olay 28 Haziran 1914 günü gerçekleşir. 9.381.551 insanın ölmesi, 23.148.975 insanın ciddi şekilde yaralanması ve kaybolan 31.266.438 insandan haber alınamaması sonucunu doğuran 1. Dünya Savaşı'nı başlatan kıvılcım bu köprünün üzerinde çakılır. Avusturya - Macaristan veliahtı Ferdinand ve eşi Hohenberg Düşesi Sofia 28 Haziran 1914 tarihinde, 6 sene evvel ilhâk ettikleri Bosna-Hersek'in merkezi Saraybosna'yı ziyaret ederken, ayrılıkçı bir Sırp milliyetçisi olan Gavrilo Princip tarafından bir sûikast sonucu öldürülür. Kısa bir süre sonra 28 Temmuz 1914'te Avusturya-Macaristan Sırbistan'a savaş ilân eder. Suikastten hemen sonra AvusturyaMacaristan hükûmeti tarafından suikastın yapıldığı yere maktûl prensin anısına bir anıt dikilir, fakat bu anıt 1918 yılında Avusturya - Macaristan'ın Birinci Dünya Savaşı'nı kaybedip bölgeden çekilmesi üzerine Sırplar tarafından yıkılır. II.Dünya Savaşı'ndan sonraysa köprüye Sırp ulusal kahramanı olarak kabul edilen suikastçı Gavrilo Princip'in ismi verilir. Bu köprü için Boşnaklar farklı Sırplar farklı bir isim kullanırlar. Vrbanja Köprüsü: 24 yaşındaki Suada Dilberoviç ve 2 çocuk annesi 34 yaşındaki Olga Sučić, Miljacka nehrinin üzerinde bulunan Vrbanja köprüsünün karşısına kurulan barikatlara doğru yürürler. Holiday İnn Oteli’nden Çetnikler tarafından açılan ateş sonucu hayatını kaybederler. Köprü aynı zaman da Suada ve Olga köprüsü olarak da anılır. SONUÇ Bosna-Hersek topraklarında 15. ve 16. yüzyıllarda kentleşmede Türklerin büyük etkisi hissedilir. Bu dönemde öenmli mimari eserler ortaya çıktı. Bosna-Hersek'te Roma döneminden de köprüler bulunmakla birlikte Bosna-Hersek'teki köprüler en fazla 16. Yüzyılda inşa �edilmiştir. Kanuni Sultan Süleyman ve onun vezirleri tarafından Doni Vakuf, Foça'da yaptırılmışlardır. Rüstem Paşa, Ilıca'daki Zeljeznici'deki köprüyü yaptırmıştır. İsen'e göre: ''Şehirlerin Osmanlı uygarlığı doğrultusunda gelişme aşamasında bilim, kültür ve sanatın alt yapısı olan medrese, mektep, tekke ve zaviyeler tesis edilmiş, bunları takiben bilim, kültür ve sanatın ilk temsilcileri bu topraklarda boy vermeye başlamıştır...'' (Eker, 2006:76) ''Mekân tasviri romanda meydana gelebilecek olayları hissettirmekle görevli olduğu kadar, eserdeki kahramanları tanıtıcı bir fonksiyona da sahiptir. Bir kişinin oturduğu ev, yaşadığı oda, kullandığı eşyalara ilişkin tasvirler o kişiye ait özellikleri okuyucuya yansıtır. Kahramanlar genellikle yaşadıkları mekânla bütünleşmiş şekilde karşımıza çıkarlar. İnsanların yaşamak için seçtikleri, ya da yaşamak zorunda oldukları mekânlar zamanla onların kişiliklerinin bir parçası haline gelir.'' (Özdemir,2006:17) Her şehrin kendine özgü özel kimliği bulunur. Bu özel kimlikler eserler yoluyla yansıtılır. Köprüler şehrin estetik güzelliğini ve dinanizmini yükselten yapılar arsında en önemlisidirler. Köprüler iki uzak mekanı birleştirme fonksiyonunun ötesine geçip simgesel olurlar. Vişegradlı Binbaşı Vahid Podziç ile Drina Köprüsü Hakkında Röportaj: Drina Köprüsü sizin için ne ifade ediyor? Eski Yogoslavya'da komünist sistemde doğdum. Drina Köprüsü benim için önemliydi. Çünkü eski Yugoslavya'nın en meşhur köprüsüydü. Mostar'dan daha önemliydi. Ben Vişegrad'da doğdum ve bunun için gurur duyuyorum. Drina köprüsünü her gün görüyordum. Drina Köprüsü çok turistik bir yerdi, her gün 20-30 otobüs dolu insan köprüyü görmeye geliyorlardı. Eski Yugoslavya'da özellikle öğrenciler geliyordu çünkü bir gelenek vardı. Okul bittikten sonra öğrenciler geziye götürülürlerdi ve bu yer de Drina köprüsü olurdu. Öğrenciler için o zamanlar yurt dışına gezi yasaktı. Ancak Drina köprüsü romanı nobel ödülü almıştı. Bu yüzden de öğrencilere gösterilmek için bu geziler düzenlenilirdi. Benim çocukluğum bu köprüde geçti. Her gün köprüden geçerdim, arkadaşlarımla bu köprünün üzerinden eğlenceler düzenlerdik, kızlara bakardık. Savaştan önce arabalar geçiyordu sonra sadece yayalara izin verildi. Ben kız arkadaşımla ilk kez bu köprüde buluştum. Drina Köprüsü'nün Sırplar ve Boşnaklar için anlamı nedir? �Savaştan önce kardeşlik vardı.Vişegrad'da savaştan önce % 66 Boşnak, %33 Sırp, %1 ise diğer milletler yaşıyordu. Çoğu arkadaşım Sırp'tı. Sırplar da Boşnaklar da köprüye aynı bakıyorlardı. Herkes için önemliydi. Ama bu 92 yılından önceydi. Vişegrad küçük bir olmasına karşılık köprüden dolayı ünlüydü. Ancak savaşta 6000 asker Sırp ve onlarla beraber Vişegrad'daki Sırplar Boşnak'lara saldırdı. Biz Vişegrad'dan çıkmak zorunda kaldık. Savaşta Sırplar Boşnakları köprünün üstüne götürüp orda hayvan gibi kestiler. Boşnaklar bu olaylara şahit oldular. Drina nehrine attılar. Çünkü bu köprü sembolikti Osmanlılar yapmıştı. Sırplar Boşnakları Türk olarak görüyorlardı ve böylece Türkleri kendi yaptıkları köprüde öldürerek zafer kazandıklarını düşünüyorlardı. Biz şimdi Drina Köprüsünü sevmiyoruz. Çünkü baktıkça üzerinde yapılan katliamı hatırlıyoruz. Şimdi Türk hükümeti restorasyon için Sırplara para verdi bazen buna kızıyoruz çünkü Vişegrad'da Sırplar yaşıyor savaştan sonra Boşnaklar göç ettiler. Sırplar için halen önemli. Çünkü Ivo Andriç'i sırp olarak görüyorlar ve nobel ödülünü kazandı. Geçen sene köprünün yanında Ivo Andriç şehri anıtını yaptılar. Lisedeyken bu kitabı mecburiyetten okudum. Osmanlılar zalim olarak gösterilmektedir. Bu gerçek değil Sırpların mitolojisidir. Drina Köprüsü ile ilgili anlatılan efsane, hikaye ya da hurafe biliyor musunuz? Köprü yapıldığı zaman iki çocuğun osmanlı tarafından köprünün içine canlı olarak gömüldüğü anlatılır. Drina köprüsü ile ilgili unutamadığınız bir anınızı anlatır mısınız? Drian nehrinde yüzmeyi öğrendim, yarışmalar düzenlenilirdi. Ve bu yarışmalarda birinci oldum. Bu yüzden köprünün benim için farklı bir anlamı vardır. Mostarlı Doç. Dr. Dijana Gup ile Mostar Köprüsü Hakkında Röportaj: Mostar Köprüsü sizin için ne ifade ediyor? Mostar'ın kimliğinden bahsedecek olursak, bu şehrin kimlik kartının ilk harfi Eski köprü'dür. Eski Köprü bir dönemin, bir kültürün simgesidir. Türkiye bizim coğrafyamıza birbirinden güzel gelenek, yeni bir hayat, mücadele, umut ve paha biçilemez bir kültür getirmiştir. Bu coğrafyalarda halen hiç geçmeyecek olan bir zamanın atmosferi yaşamaktadır. Eski �Köprü'den geçerken kendinizi yeni bir hayata, bambaşka bir dünyaya gidiyormuş gibi hissedersiniz. Benim hayatım, gençliğim tam da orada, Eski Köprü'nün kenarında başladı. Orada geçirilmiş bir zaman, bir genç kız masumiyetiyle mutlu, aynı köprünün duvarları altında ve yanında, aşk için dökülen ilk gözyaşları, huzur ve mahcup bakış, genç kızlığın ilk sevinci... Savaş döneminde köprünün yıkımı sırasında Bosna-Hersek'te değildim. İnsan böyle bir caniliği nasıl kabullenebilir? Bir şey yıkılıyorsa ve bunu yapan bir insansa eğer her türlü yargıyı hakeder, böyle bir durum hiç bir toplumda ve hiç bir zaman kabul görmez. Eski Köprü'nün yıkılması güzel olan her şeyin, başlarında yüce Sultanın bulunduğu iyi insanlar tarafından yapılan her şeyin yıkılması demekti. Zamanı ve daima yaşayan atmosferi yıkmayı başaramadılar. İnsanları sevenler Eski Köprü'yü de severler. Dünyadaki köprülerin hepsi insanları birleştirmeye yarar, ayırmaya değil. Onlar birliğin, barışın ve sevginin sembolüdür. Eski Köprü'den geçerken kendimi hayatımın merdivenlerini çıkıyormuş gibi hissediyorum, sanki bir parçam sonsuza dek orada kalmış gibi. Sanki sonsuza dek bir zamanın içine hapsolmuş gibi, mutlu olduğum zamanın içine, kaygısız olduğum zamanın içine. Eski Köprü beni her zaman belki de durduğum bir yere, kim olduğumu, nereye gittiğimi bildiğim bir yere götürecek. Eski Köprü bana insanları ayırt etmeyi, insanları sevmeyi, insanların düşündüğü gibi düşünmeyi ve birinin bana ihtiyacı olduğunda elimi köprünün diğer tarafına uzatmayı öğretti... Eski Köprü, bugün köprünün her iki tarafında bulunan insanların inançları geri getirmeli, onların birbirleriyle yakınlık kurmalarını sağlamalı, onları barıştırmalı, her güne, her insana sevinmeyi öğretmeli, Neretva'ya baktıklarında kendilerini, çocuklarını, umutlarını görmeyi, acılarını unutmayı, insanlar aksini iddia ettiklerinde ve imkansız olduğunu söylediklerinde bile affetmeyi bilmeyi öğretmelidir. Bu tekrar barışlarıyla, barış köprüleriyle, barışmalarıyla tanınan insanlar olmamızın yoludur, gelecekte nehrin iki kıyısında barış içinde yaşayan ve amaçları aynı, insan olmak olan insanlar olarak tanınmamızın yoludur. Eski Köprü hepimiz için o barışın, yeni hayatın, umudun kanıtı olmalıdır, gerçeğe uzanan bir yol olmalıdır. Yaşadığımızın ve Neretva aktıkça ve bizi güzelliğiyle büyüledikçe tekrar gülmeyi ve yaşamayı öğrenmiş birer insan oluşumuzun kanıtı olan bir yol. Eski Köprü ise bize uzaktan gizlice ve sessizce imreniyor ve ''Hepimiz aynıyız, ortak gücümüz ve adımız sevgi.'' diyor. Eski Köprü, Hırvatlar ve Boşnaklar için ne anlam ifade ediyor? �Gerçekten onurlu olan Boşnak ve Hırvatlar için her şeyi, hayatı ifade etmektedir. Aksini düşünenler insan değillerdir. Mostar Köprüsü ile ilgili anlatılan efsane, hikaye ya da hurafe biliyor musunuz? Bir çok hikaye biliyorum ama duyduklarımın en enteresanı baş mimarın Eski Köprü'yü resmi bitiminden sonra asla görmemiş olduğudur. Kaynakça ARSLAN SELÇUK, Sema- ER AKAN, Aslı, Bir Şehir İkonu Olma Yolunda Yaya Üst Geçitleri ve Aydınlanmaları, ODTÜ Yaya Üst Geçit Örneği, III. Ulusal Aydınlatma Sempozyumu ve Sergisi Bildirileri, 2005. BEJTİÇ, Alije, Spomenci osmanlijske arthitekture u Bosni i Hercegovini, Prilozi za Orientalnu Filologiu, ıstorıju Jugaslovenkih naroda pod/Turskom Vladavinom, III-IV , Ştamparski Zavad- Veselin Masleiai Sarajevo, 1953. ÇELİÇ, Dzemal- MUJEZİNOVİÇ, Mehmed, Stari Mostovi u Bosni i Hercegovini, SarajevoPublishing, 1998. EKER, Süer, Bosna'da Etno-Linguistik Yapı ve Türk Dili ve Kültürü Üzerine, Milli Folklor, Yıl:18, Sayı:72, 2006. HODEL, Robert, Andriç i Socijalno Pitanje, Ivo Andriç 50 Godina Kasnije, Medunarodni Nauçni Skup, Akademija Nauka I Umjetnosti Bosne I Hercegovine, Sarajevo, Novembra, 2011. KAZAZ, Enver, Unıverzalnast Poliçkog Romana, Ivo Andriç 50 Godina Kasnije, Medunarodni Nauçni Skup, Akademija Nauka I Umjetnosti Bosne I Hercegovine, Sarajevo, Novembra, 2011. KOVAÇ, Zvanko, Andriç Dıjaloşki Naratıvı o Modernizacıja, Ivo Andriç 50 Godina Kasnije, Medunarodni Nauçni Skup, Akademija Nauka I Umjetnosti Bosne I Hercegovine, Sarajevo, Novembra, 2011. �KREŞEVİJAKOVİÇ, Hamdija, Vodovodi ı Gradnje Na u Starom Sarajevo, İslamska Dioniçka Ştamparıja, Sarajevo, 1939. LOVRENOVİÇ, Ivan, Andriç Kao Naşe Ogledalo, Ivo Andriç 50 Godina Kasnije, Medunarodni Nauçni Skup, Akademija Nauka I Umjetnosti Bosne I Hercegovine, Sarajevo, Novembra, 2011. ORUÇ Hatice, 15. Yüzyılda Bosna Sancağı ve İdari Dağılımı, http://acikarsiv.ankara.edu.tr/browse/5108, 10.03.2013. ÖZDER, Adem, Bosna – Hersek Cumhuriyetinde Coğrafyanın Halk Kültürüne Etkisi, Marmara Coğrafya Dergisi, Sayı: 25, Ocak - 2012, S. 213-237 İstanbul - ISSN:1303-2429. TEZCAN Nuran- TEZCAN Semih, Doğumunun 400.Yılında Çelebi Evliya, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara, 2011. URAL, Ali, Tarihi Kemer Köprülerin Sonlu Eleman Metoduyla Analizi, Deprem Sempozyumu Kocaeli,2005. VELİÇKOVİÇ, Nenad, Andriç u çitankama, Ivo Andriç 50 Godina Kasnije, Medunarodni Nauçni Skup, Akademija Nauka I Umjetnosti Bosne I Hercegovine, Sarajevo, Novembra, 2011. �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2292 Title A name given to the resource İVO ANDRİÇ’İN ‘DRİNA KÖPRÜSÜ’ BAĞLAMINDA HAYATLARA UZANAN KÖPRÜLER: BOSNA-HERSEK Author Author BAYRAM, Sibel Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Köprü, şehirler, doğu-batı, kültür, çatışma. ÖZET İnsanlık tarihi boyunca üretilen ve evrensel kültürel miras olarak adlandırılan eserler, geçmiş değerlerin günümüze aktarılmasında önemli görevler üstlenmektedir. Kültürel mirasın önemli parçalarından biri de kuşkusuz köprülerdir. Köprü, iki şey arasında bağ veya ilişkiyi sağlayan şey anlamına gelmektedir. Köprüler sadece iki mekânı bağlayan somut yapılar olmaktan çıkıp bulundukları bölgede birer ikon haline gelirler. Taşıdıkları anlam itibariyle kentin sembolü olurlar. Kentin kimliklerini taşıyıp orada yaşayan insanlarla birlikte birçok olaya tanık olup şehrin başkarakterini oynarlar. Bosna-Hersek, geçmişten günümüze köprülerle zengin bir ülke olup buradaki köprüler, iki uzak yeri birleştiren taş yapılar olmaktan çıkmış bazen barışın simgesi olduğu farklı kültürlerin kaynaştığı birer mekânken bazen de savaşın başlangıç yerleri olmuşlardır. Bosna-Hersek’teki köprüler, mimari estetik olmanın dışında ayrı bir ruh taşımaktadırlar. İvo Andriç’in Osmanlı Döneminde Sokollu Mehmet Paşa tarafından yaptırılan Drina Köprüsünü anlattığı ‘Drina Köprüsü’ adlı eserinde köprü sadece iki yakayı birleştiren değil aynı zaman da doğu ile batı kültürünü de birbirine geçişini sağlayan bir kahraman olarak karşımıza çıkmaktadır. Yine Osmanlı Döneminde yapılan Mostar Köprüsü çok kültürlülüğün sembolü olmuştur. Ancak bununla beraber köprüler her zaman kültürleri birleştiren yaklaştıran bir görev üstlenmemişlerdir. Bazen de yıkımların başlangıç yerleri olmuşlardır. Saraybosna’daki Latin ve Vrbanja Köprüleri savaşların ilk kıvılcımlarının ateşlendiği mekânlardır. Sunumuzda, İvo Andriç’in Drina Köprüsü adlı romanı bağlamında Bosna-Hersek’teki köprülerin taşıdığı anlamlar irdelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a7787eb156ebe08ce4f1a9033ee3fcc3.docx a183ff15811ca6a444a287af4302dba1 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/78ba17f0ddefd22d3c3dc35dc79670c1.pdf bc9118b512f17cccd58b56d805f24af0 PDF Text Text ���������������� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3141 Title A name given to the resource Izazovi regionalizacije u Republici Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini Author Author VRBOŠIĆ, Josip GARDAŠ, Miro Abstract A summary of the resource. Unutarnje ustrojstvo Republike Hrvatske i Bosne i Hercegovine svoju različitost pronalazi manje u povijesnom razvitku, a puno više u političkim konzekvencama ratnih zbivanja potkraj prošlog stoljeća. U Hrvatskoj se danas vode stručne i političke rasprave o tomu kako postići optimalniji unutarnji upravni i samoupravni razvoj, baveći se i pitanjem moguće regionalizacije zemlje. S druge strane u Bosni i Hercegovini pitanje regionalnoga ustroja zemlje nije u funkciji prioriteta, jer političke snage više su orijentirane ka pitanjima ustavnog ranga, odnosno pitanjima cjelovitosti zemlje i njenoj eventualno drugačijoj unutarnjoj prekomponiranosti. Autori u članku iznose povijesne odrednice o lokalnoj upravi i samoupravi, te regionalnim povijesnim oblicima, posebno u Bosni i Hercegovini. O istima su već više radova objavili, pa je ovo nastavak istraživanja. Sukladno naslovu članka referiraju se i na aktualno stanje regionalizacije u obje zemlje. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ae6e2281a6ff3a1d04c5aa412ae5ae14.docx 67c9481ed121f120afc89fe829fe01ed https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a7abdece26f6eb0f222803cbd3957b93.pdf 64b13ab2ecb7447c7934ee4bc2796c7b PDF Text Text Mr.sc. Arnela Bratovčić, dipl. pravnik Ministarstvo za rad, socijalnu politiku i povratak Tuzlanskog kantona abratovcic@yahoo.com „Loši zakoni najgora su vrsta tiranije“ Edmond Burke IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE Sažetak Izborno zakonodavstvo Bosne i Hercegovine značajan je katalizator neuspješne i spore demokratizacije u Bosni i Hercegovini. U svojim glavnim odrednicama uređeno je Ustavom Bosne i Hercegovine i ustavnim rješenjima, te je za njegovu reformu prethodno potrebna izmjena Ustava, odnosno usklađivanje Ustava sa međunarodnim dokumentima o ljudskim pravima koji su sastavni dio pravnog sistema naše zemlje, a nakon toga i usklađivanje izbornog zakonodavstva sa Ustavom. Budući da su izbori u svakom političkom sistemu sa predstavničkom demokratijom odraz dostignutog nivoa demokratičnosti, što je posebno značajno za Bosnu i Hercegovinu, u radu će biti ukazano na neka od značajnih pitanja izbornog zakonodavstva Bosne i Hercegovine, nedostatke u zakonskoj regulativi, neophodnost strožijih sankcija za nepoštivanje izbornih propisa i veću odgovornost svih sudionika u izbornom procesu. Ključne riječi: Ustav Bosne i Hercegovine, Izborni zakon Bosne i Hercegovine, izborni sistem, političke stranke 445 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE ELECTORAL LEGISLATION OF BOSNIA AND HERZEGOVINA: POSSIBLE AND NECESSARY CHANGES Abstract Electoral legislation of Bosnia and Herzegovina is a significant catalyst of unsuccessful and slow democratization in Bosnia and Herzegovina. In its main determinants it is governed by the Constitution of Bosnia and Herzegovina and by constitutional arrangements, but for its reform the previously amendments to the Constitution are required, and the adjustment of Constitution with international standards of human rights as an integral part of the legal system of our country, and then the adjustment of electoral legislation with the Constitution. Since the elections in any political system with representative democracy reflects the achieved level of democracy, which is particularly important for Bosnia and Herzegovina, in this work some of the important issues of the election law of Bosnia and Herzegovina will be pointed out, the shortcomings in the legislation, the need for stricter sanctions for non-compliance with electoral laws and greater accountability of all participants in the electoral process. Key words: The Constitution of Bosnia and Herzegovina, The Election Law of Bosnia and Herzegovina, the electoral system, political parties. 446 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ UVOD Izborno zakonodavstvo Bosne i Hercegovine značajan je katalizator neuspješne i spore demokratizacije u Bosni i Hercegovini (u daljem tekstu: BiH). U svojim glavnim odrednicama uređeno je Ustavom Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Ustav BiH) i ustavnim rješenjima, te je za njegovu reformu prethodno potrebna izmjena Ustava, odnosno usklađivanje Ustava sa međunarodnim dokumentima o ljudskim pravima koji su sastavni dio pravnog sistema naše zemlje, a nakon toga i usklađivanje izbornog zakonodavstva sa Ustavom. Reforma Ustava jedna je od najčešće zastupljenih tema, kako u političkim, tako i u krugovima nevladinog društva u BiH u posljednjih nekoliko godina. Ustav, kao najviši pravni akt jedne zemlje, predstavlja pravni osnov njenog postojanja i funkcionisanja. Moderna ustavna demokratska struktura neophodan je uvjet, ne samo pravilnog funkcionisanja države, nego i političkih institucija, a značaj modernog ustava je da stvori ambijent u kojem će se naglasiti prava i slobode za djelovanje institucija političke vlasti, obezbijediti ustavnost, političku stabilnost i garantovati jednako uživanje ljudskih prava i sloboda. Zbog postojećeg ustavnog rješenja u BiH koje omogućava sistemsku diskriminaciju, reforma Ustava je neophodno, ali i veoma složeno pitanje, koje zahtjeva detaljne analize gotovo svih odredaba Ustava ali i odredaba izbornog zakonodavstva, jer su izbori i izborni sistem ključni faktor demokratskog poretka modernih država. 1. Međunarodni demokratski standardi Odredbama Aneksa 3. Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini (u daljem tekstu: Dejtonski sporazum) – Sporazum o izborima, propisani su međunarodni demokratski standardi koji će se primjenjivati u izbornom sistemu BiH, a članom I.3. Sporazuma je određeno da su strane potpisnice dužne u cijelosti pridržavati se stava 7. i 8. Kopenhaškog dokumenta OSCE, kao prilog Aneksu 3. Naime, stav 7. Dokumenta druge sjednice Konferencije o ljudskoj dimenziji Konferencije o sigurnosti i saradnji u Evropi određuje međunarodne demokratske standarde o izborima: održavanje slobodnih izbora u razumnim intervalima u skladu sa zakonom, neposredan izbor zastupnika barem u jednom domu državnog zakonodavnog 447 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE organa, opće i jednako pravo glasa za sve punoljetne građane, tajno glasanje i pošteno prebrojavanje, izvještavanje i objavljivanje rezultata, pasivno biračko pravo bez diskriminacije, pravo na slobodno osnivanje političkih stranaka ili drugih političkih organizacija i njihovo djelovanje, provođenje političke kampanje u poštenoj i slobodnoj atmosferi, nesmetan pristup medijima bez diskriminacije za sve političke grupe i pojedince koji žele učestvovati u izbornom postupku, omogućavanje obavljanja funkcije izabranim kandidatima do isteka mandata odnosno prestanka obavljanja službe na drugi način u skladu sa ustavom i zakonom. Stav 8. istog Dokumenta, izražava stav država učesnica o potrebi prisustva stranih i domaćih posmatrača u unapređenju izbornog postupka, sa obavezom nemiješanja u izborni postupak. Opće i jednako pravo glasa u svijetu je neophodan demokratski standard, što je potvrđeno i međunarodnim konvencijama kao što su Evropska konvencija o zaštiti ljudskih prava i temeljnih sloboda1, Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima2 i Međunarodna konvencija o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije3 koji su pravni dio sistema naše zemlje. Međutim, po tom pitanju u Aneksu 4. Dejtonskog sporazuma - Ustav BiH, kojim je uspostavljeno ustavno i političko ustrojstvo naše zemlje, postoji nekonzistentnost između njegovih principa i međunarodnih standarda, što najbolje pokazuje način na koji je Ustavom BiH uređeno pitanje uživanja biračkog prava, imajući u vidu da je odredbama člana II.2. Ustava BiH propisano da će se „u BiH direktno primjenjivati prava i slobode izložene u Evropskoj konvenciji za zaštitu ljudskih prava i temeljnih sloboda kao i njezinim Protokolima“, te da će „ovi akti imati prioritet nad svim drugim zakonima“. 1 Članom 14. propisano je uživanje prava i sloboda predviđenih Konvencijom bez diskriminacije po bilo kojoj osnovi. Članom 3. Protokola broj 1. konvencije garantuje se biračko pravo građana, a članom 1. Protokola broj 12. Konvencije garantuje se uživanje svih prava predviđenih zakonom bez diskriminacije. 2 Članom 25. propisano je pravo i mogućnost svakom građaninu da, bez diskriminacije po bilo kojoj osnovi, bira i bude biran na pravedno provedenim povremenim izborima sa općim i jednakim pravom glasa i tajnim glasanjem, koji osiguravaju slobodno izražavanje volje birača. 3 Članom 5. propisana je obaveza država članica da zabrane i ukinu rasnu diskriminaciju u svim njenim oblicima i da jamče pravo svakome na jednakost pred zakonom bez ralike na rasu, boju, nacionalno ili etničko porijeklo, između ostalih, i u pogledu političkih prava, naročito prava učešća u izborima, prava glasa i kandidature-prema sistemu općeg i jednakog prava glasa, prava učestvovanja u vladi kao i u upravljanju javnim poslovima, na svim nivoima, i prava pristupa, pod jednakim uvjetima, javnim funkcijama. 448 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ 2. Značaj izbornog sistema Izborni sistem je jedan od vrlo važnih segmenata političkog života savremenog društva, koji predstavlja skup načela, propisa i pravila na osnovu kojih se utvrđuje i ostvaruje participacija građana u izboru predstavničkih tijela vlasti, a izbori su sredstvo na osnovu kojih građani izražavaju svoje opredjeljenje za političku stranku i/ili kandidata, dok su izborna pravila način na koji se formiraju organi vlasti.4 Opredjeljenje izbornog sistema spada među najvažnije odluke svake zemlje, jer utiče na politički život, imajući u vidu da jednom uspostavljeni traju prilično dugo.5 Izbori su osnovni način naposrednog učešća građana u oblikovanju i ostvarivanju političke vlasti prema ličnoj volji, te time predstavljaju najvažnije političko dešavanje u funkcionisanju predstavničke demokratije. Njihova osnovna funkcije “nije da demokratiju učini više demokratskijom već da je učini mogućom“.6 „Sa pravnog aspekta, izborni sistem daje legitimitet i legalitet predstavnicima da ostvaruju državnu vlast nad državljanima“.7 U cjelokupnom izbornom procesu, karakter izbornog sistema ima veoma važan značaj, jer način utvrđivanja izbornih rezultata i podjele mandata u velikoj mjeri utiču na raspored i odnose političkih snaga u zemlji. Prema G. Sartoriju, izborni sistemi „nisu samo najmanipulativniji politički instrument; oni oblikuju i stranački sistem i utiču na spektar predstavništva. Izborni sistemi su posebno prikladni instrumenti političkog inžinjeringa, koji polučuje značajne političke učinke“.8 Maurice Duvreger smatra „da izborni sistem utiče na politički život neke zemlje posredstvom političkih stranaka, odnosno da izborni sistem odlučno oblikuje stranački sistem, a on politički sistem. U tom tročlanom nizu (izborni sistem - stranački sistem - politički 4 „Izborna pravila su krucijalna u određivanju izbornog pobjednika i gubitnika, jer s istim brojem glasova politička stranka može pobijediti na temelju jednog tipa izbornog sistema, a izgubiti na temelju drugog, što ukazuje da izborni rezultat ne zavisi samo o glasovima birača nego i o izbornim pravilima“ Š. Deren Antoljak, „Izbori i izborni sustavi“, Društvena istraživanja, Vol.1.No 2. (2) novembar, 1992, 221. 5 Izborni sistemi u praksi rijeđe nastaju pod uticajem historijskih, kulturoloških i drugih činilaca, dok su češći slučajevi odabira izbornih sistema preuzimanjem već postojećih. 6 Navedeno prema: S. Arnautović, Izbori u BiH 90', Sarajevo 1996, 15. 7 K. Trnka, Ustavno pravo, Univerzitetska knjiga, Sarajevo, 2000, 226. 8 Navedeno prema:D. Nohlen, Izborni sustavi u Istočnoj Evropi, Zaklada Friedrich Ebert, ured u Zagrebu, studeni, 1996, 8. 449 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE sistem) središnji se član pojavljuje kao posljedica prvog i uzrok posljednjeg člana. Riječ je o svojevrsnom klauzalnom determinizmu“.9 Legitimnost izbornog sistema i izbora zasniva se na decidnom pravnom regulisanju i garanciji nepristrasnosti izbornih institucija i pravila. „Ukoliko nisu zajamčeni pošteni izbori i ako se mogu krivotvoriti izborni rezultati, onda je uloga izbornog sistema beznačajna, njegova je važnost mala pogotovo onda kada moćne društvene skupine određuju tko dobiva izbore, kada političko ponašanje narodnih zastupnika određuje kapital i mito.“10 Kako bi izborni sistem, a time i proces provođenja izbora imao atribut demokratskog, neophodno je da biračko pravo bude zasnovano na međunarodnim demokratskim načelima – načelo općeg biračkog prava, jednakosti, neposrednosti i tajnosti. Ova načela11 danas imaju ustavni karakter u svim savremenim demokratskim državama, i njihova praktična primjena je uvjet za ostvarivanje osnovnih političkih sloboda i prava građana. 3. Izborni sistem i izborno zakonodavstvo u BiH Osnovi izbornog sistema postavljeni su u ustav svake zemlje, a dalje se razrađuju u izbornom zakonodavstvu, čime odražavaju karakter ustavnog i političkog sistema jedne zemlje, ali i razvijenost demokratskih odnosa u društvu. Izborni sistem u BiH proizvod je Dejtonskog sporazuma, podjeljen u dvije faze: privremeni izborni sistem koji se održavao prema pravilima Privremene izborne komisije (PIK) i izborni sistem po Izbornom zakonu BiH12 kao stalni izborni sistem. Izbornim zakonom BiH detaljno je propisan 9 Navedeno prema: N. Duraković, Uporedni politički sistemi, Sarajevo, 2007, 34. D. Nohlen, 9. 11 „Demokratska načela izbornog prava izgrađivana su duži vremenski period tokom borbe za ostvarenje i proširenje biračkog prava, a posebno su u primjeni od proklamiranja načela narodne suverenosti i jednakosti građana. Sva ona sadržana su u deklaracijama, konvencijama i paktovima, i danas predstavljaju standard za definisanje demokratskog sistema“. S. Arnautović, „Međunarodni standardi o ljudskim pravima i izbori“, Ljudska prava-časopis za sve pravno-političke probleme, 3-4, godina 6, Sarajevo, 2005, 20. 12 Izborni zakon BiH, Službeni glasnik BiH br. 23/01, 7/02, 9/02, 20/02, 25/02, 4/04, 20/04, 25/05, 52/05, 10 450 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ izborni proces za sve nivoe vlasti, organi za provođenje izbora, birački spisak, biračko pravo, registracija birača, ovjera političkih stranaka i nezavisnih kandidata, kandidovanje za izbore, prvođenje izbora, zaštita izbornog prava, pravila ponašanja u izbornoj kampanji, izbor organa vlasti, provođenje izbora, finansiranje kampanje, mediji u izbornoj kampanji, izborni posmatrači. Iako je Izborni zakon BiH regulisao mnoga pitanja izbora, i entiteti imaju svoje izborne propise, što je ne samo ustavna obaveza nego i potreba kako bi se istima detaljnije regulisalo pitanje izbornog postupka, pravno uredila specifična pitanja kao i precizirala pitanja koja su u Izbornom zakonu BiH regulisana okvirno ili je ostavljena mogućnost njihove razrade entitetskim zakonima. Tako je u Federaciji BiH donesen Zakon o osnivanju organa za provođenje izbora u Federaciji BiH13 i Zakon o izboru, prestanku mandata, opozivu i zamjeni načelnika općina u Federaciji BiH14, u Republici Srpskoj je donesen Izborni zakon Republike Srpske15, a u Brčko Distriktu Izborni zakon Brčko Distrikta BiH 16 Kao i u većini savremenih demokratija, i u BiH je prisutan mješoviti izborni sistem kao kombinacija poznatih rješenja: većinski sistem i uninominalne (jednočlane) izborne jedinice za Predsjedništvo, proporcionalni sistem i plurinominalne (višečlane) izborne jedinice za parlamente (SaintLagueova metoda), izborni prag od 3%, preferencijalno glasanje, kompenzacioni mandati, te je s toga izuzetno složen što ne znači da je sistem dobar. Prema Izbornom zakonu BiH, izbor članova svih organa vlasti vrši se na osnovu općeg i jednakog biračkog prava neposrednim i tajnim glasanjem, osim ako tim zakonom nije drugačije određeno. Biračko pravo ima svaki državljanin BiH sa navršenih osamnaest (18) godina života. Sa druge strane, na 65/05, 77/05, 11/06, 24/06, 32/07, 33/08, 37/08, 32/10 i 18/13. Neslužbeni prečišćeni tekst objavljen www.izbori.ba , 20.11.2013. godine Zakon o osnivaju organa za provođenje izbora u FBiH, Službene novine FederacijeBiH broj: 26/02. 14 Zakon o izboru, prestanku mandata, opozivu i zamjeni načelnika općina u FBiH, Službene novine Federacije BiH, broj: 19/08. 15 Izborni zakon Republike Srpske, Službeni glasnik RS, broj: 34/02, 35/03, 24/04, 19/05, 24/12 i 109/12. 16 Izborni zakon Brčko Distrikta BiH, Službeni glasnik Brčko Distrikta BiH, broj: 17/08 i 43/08. 13 451 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE odredbama Izbornog zakona BiH, jednako kao i odredbama Ustava BiH, propisano je da se Predsjedništvo BiH sastoji od tri člana: jednog Bošnjaka i jednog Hrvata, svaki izabran direktno sa teritorija Federacije BiH, i jednog Srbina direktno izabranog sa teritorija Republike Srpske. Shodno tome, Izbornim zakonom BiH je propisano da se za izbor članova Predsjedništva BiH primjenuje većinski sistem utvrđivanja važećih glasova, odnosno izabran je onaj kandidat koji je dobio najveći broj glasova, na način da birač upisan u Centralni birački spisak da glasa u Federaciji BiH može glasati za Bošnjaka ili Hrvata, a birač registrovan da glasa u Republici Srpskoj može glasati za Srbina. U tom smislu Bošnjaci i Hrvati sa teritorije Republike Srpske lišeni su prava da biraju predstavnike naroda kome pripadaju u pomenute institucije kao i prava da budu birani u iste, kao što su i Srbi sa teritorije Federacije BiH lišeni prava da biraju predstavnike naroda kome pripadaju u pomenute institucije, kao i da budu birani u iste. Takođe je odredbama Izbornog zakona kao i Ustava BiH, propisano je da će se Dom naroda Parlamentarne skupštine BiH sastojati od 15 delegata, odnosno dvije trećine iz Federacije BiH (pet Hrvata i pet Bošnjaka) i jedna trećina iz Republike Srpske (pet Srba), iz čega jasno proizilazi nemogućnost da Bošnjak ili Hrvat iz Republike Srpske ili Srbin iz Federacije BiH budu član Doma. Kada je upitanju način odabira delegata u Dom naroda, u Ustavu BiH takođe postoje diskriminirajuće odredbe, jer je propisano da će hrvatske i bošnjačke delagate iz Federacije BiH izabrati hrvatski odnosno bošnjački delegati iz Doma naroda Parlamenta Federacije BiH, čime je jasno da takvu nadležnost nemaju delegati iz reda srpskog naroda niti ostali delegati, dok će delegate iz Republike Srpske izabrati Narodna skupština Republike Srpske, što znači da delegati iz reda bošnjačkog i hrvatskog naroda ali i iz reda ostalih u Narodnoj skupštini Republike Srpske učestvuju u postupku izbora delegata u Dom naroda Parlamentarne skupštine BiH iz Republike Srpske, a što je jasno i precizno utvrđeno i Izbornim zakonom BiH. Dakle, jasno je da su Ustavom BiH kada je u pitanju izbor hrvatskih i bošnjačkih delegata iz Federacije BiH za Dom naroda Parlamentarne skupštine BiH, Srbi iz Federacije BiH i ostali građani lišeni mogućnosti da biraju i budu birani, dok Bošnjaci, Hrvati i ostali narodi iz Republike Srpske mogu da biraju, ali samo delegate iz reda srpskog naroda, dok su lišeni mogućnosti da budu birani. 452 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Imajući u vidu i Odluku Ustavnog suda BiH17 kojom je proglašena konstitutivnost naroda na svakom dijelu teritorije BiH, odnosno da su Bošnjaci, Srbi i Hrvati konstitutivni i u Republici Srpskoj i u Federaciji BiH, čime pravno ni jedan od tih naroda nisu u manjini u entitetima, postavlja se pitanje da li su takvim ustavnim rješenjem narodi stvarno prestali u „suprotnim“ entitetima biti manjine? “Sve do implementacije odluke Ustavnog suda BiH, to jest sve dok ideja o ravnopravnosti u pravom smislu ne zaživi, Srbi u Federaciji BiH, i Bošnjaci i Hrvati u Republici Srpskoj, biće građani drugog reda.“18 Takođe je i građanima BiH koji se ne izjašnjavaju kao Srbi, Hrvati i Bošnjaci (u Ustavu BiH podvedeni pod „ostali“) onemogućeno uživanje pasivnog biračkog prava na cijeloj teritoriji BiH, jer prema Ustavu BiH za mjesto u Predsjedništvu, kao i u Domu naroda Parlamentarne skupštine BiH, ne postoji pozicija za te građane. Navedeno predstavlja diskriminaciju prisutnu na svim poslijeratnim izborima prethodnih godina, o čemu govori i presuda Evropskog suda za ljudska prava u predmetu „Sejdić i Finci protiv BiH“.19 Sud je u navedenoj presudi aplikacije apelanata koji su se žalili da im je onemogućeno da se kandiduju na izborima za Dom naroda i Predsjedništvo BiH zbog njihove pripadnosti manjinama (romsko i jevrejsko porijeklo), proglasio dopuštenim u pogledu njihove nemogućnosti da se kandiduju na izborima za Predsjedništvo BiH, te je istaknuto da je neizjašnjavanje aplikanata o svojoj pripadnosti jednom od konstitutivnih naroda onemogućilo istim da se kandiduju za Predsjedništvo BiH, čime se ustavne odredbe smatraju diskriminirajućim i predstavljaju povredu člana 1. Protokola br. 12 Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i temeljnih sloboda. Odredbama člana IV.1. i člana V. Ustava BiH u potpunosti se zanemaruje pojedinac – građanin BiH, kršeći pritom odredbe Evropske konvencije o zaštiti ljudskih prava i temeljnih sloboda, koja garantuje aktivno i pasivno biračko pravo građanima jedne države na cijelom njenom prostoru. Glavnu prepreku za funkcionisanje države u skladu sa demokratskim principima i standardima u oblasti ljudskih prava predstavlja činjenica da Ustav BiH favorizuje predstavljanje i zaštitu kolektivnih interesa na uštrb građanskog predstavljanja, dok Evropska konvencija o ljudskim pravima, kao 17 Odluka Ustavnog suda BiH broj: U 5/95-III, Službeni glasnik BiH, broj: 23/00. N. Miličević, „Raskorak između pravnog i stvarnog“ Servis za kulturu manjinskih prava i međuetničku toleranciju, broj 1/2000, Sarajevo/Split, 14. 19 Službeni glasnik BiH broj:17/10 18 453 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE sastavni dio pravnog sistema naše zemlje, insistira na jednakosti građana i zabrani svih oblika diskriminacije. S toga se Ustav BiH i zbog prirode svog nastanka ali i rješenja u njemu, pokazao kao neodgovarajuće ustavno rješenje u osiguranju kontinuiteta i potrebnog nivoa konzistentnosti u procesu izgradnje funkcionalne, demokratske i pravne države.20 Zbog brojnih nedostataka ovog Ustava koji je u mnogo čemu nedorečen i limitirajući, početkom 2000-ih godina počela se javljati potreba za izmjenom i dopunom pojedinih njegovih dijelova. Prvi ozbiljan pokušaj reforme Ustava BiH počeo je 2006. godine, da bi se prijedlozi o ustavnoj reformi nastavili i intenzivirali proteklih godina, posebno sa presudom Evropskog suda za ljudska prava iz Strazbura, u slučaju „Sejdić i Finci protiv BiH“, kojom je potvrđena sistemska ustavna diskriminacija svih osoba koje se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda i kojom je BiH obavezana da u Ustav unese odredbe koje bi omogućile političku participaciju predstavnika nekonstitutivnih naroda, odnosno „ostalih“ i omogući im da se kandiduju za Predsjedništvo BiH i zastupnike u Domu naroda Parlamentarne skupštine BiH. Ovako uređenim načinom izbora u ustavnom i izbornom sistemu prekršen je međunarodni standard uživanja općeg i jednakog biračkog prava i onemogućena politička participacija u vlasti za sve građane BiH. Nepostojanje jednakog uživanja ljudskih prava priznatih međunarodnim dokumentima koji su sastavni dio pravnog sistema naše zemlje, za sve njezine građane na cijeloj teritoriji, predstavlja očitu diskriminaciju, a što je u direktnoj suprotnosti sa odredbama članom II.4. Ustava BiH, kojim je propisano da će se “uživanje prava i sloboda predviđenih ovim članom ili u međunarodnim sporazumima navedenim u Aneksu I ovog Ustava osigurati za sve osobe u BiH, bez diskriminacije po bilo kojoj osnovi…”. Očito je da je i Izborni zakon BiH, shodno odredbama Ustava BiH, zadržao nejednako biračko pravo budući da se etničko predstavljanje veže za entitesku pripadnost, jer su odredbama Ustava BiH zadržani entiteti kao izborne jedinice za izbor članova Predsjedništva BiH i članova Parlamentarne skupštine BiH. „Podjelom BiH na dvije izborne jedinice građani BiH se 20 O karakteru Ustava BiH dovoljno govore činjenice da je Ustav BiH izrađen i usvojen bez redovnih procedura koje bi mu dale demokratski legitimitet, kao i da sam tekst Ustava nikada nije zvanično objavljen na jezicima naše zemlje. 454 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ lišavaju one uloge koju danas ima građanin u bilo kojoj demokratskoj državi svijeta tj. da je on jednako građanin na cjeloj teritoriji svoje države. Entiteti i posebne izborne jedinice tako služe samo kao maska, simulacija za osnovni cilj koji se želi postići tj. da država gubi politički oslonac u državljaninu kao građaninu na cjeloj teritoriji“.21 Kako bi pravo izbora za institucije BiH imali svi građani, a ne samo stanovnici entiteta idealno rješenje bi bilo da BiH predstavlja jednu izbornu jedinicu, u smislu da svi građani BiH mogu birati i biti birani na cijeloj teritoriji BiH. Shodno odredbama Izbornog zakona BiH, entiteti kao izborne jedinice dalje se dijele na višečlane izborne jedinice prema veličini teritorija, broju stanovnika, broju poslanika koji se bira u toj izbornoj jedinici i sl. Zakonodavni organi na nivou BiH i entiteta bi shodno odredbama Izbornog zakona BiH trebali svake 4 godine da preispituju izborne jedinice i broj mandata dodjeljenih u istima, kako bi se osiguralo da su utvrđene, uzimajući u obzir geografska ograničenja, u skladu sa demokratskim principima, a posebno sa proporcionalnom zastupljenošću između broja mandata i broja upisanih u Centralni birački spisak. Izostanak preispitivanja izbornih jedinica i neophodnih reformi u kojima je došlo do demografskih i drugih promjena koje utiču na oblikovanje izborne jedinice, rezultira nejednakošću izbornog prava. Situacija sa Gradom Mostarom je ozbiljno upozorenje za preispitivanje vrijednosti glasa i broja mandata po izbornim jedinicama. Tako je Ustavni sud BiH, rješavajući po zahtjevu kluba poslanika Hrvatskog naroda u Domu naroda Parlamentarne skupštine BiH za ocjenu ustavnosti odredbi člana 19.4. Izbornog zakona BiH koje se odnose na Grad Mostar, zaključio je da odredba člana 19.4. stav 2. Izbornog zakona BiH, zbog koje različit broj birača u izbornim jedinicama koji se zasniva na bivšim gradskim područjima u Gradu Mostaru, nije u skladu sa članom 25. Međunarodnog pakta o građanskim i političkim pravima koji je sastavni dio Ustava BiH, kao i da odredbe člana 19.2. stav 1. i 3. te člana 19.4. stav 2. do 8. Izbornog zakona BiH, koje onemogućavaju biračima iz centralne zone Grada Mostara da biraju vijećnike koji bi ih zastupali uz vijećnike koji zastupaju gradsko izborno područje za cijeli Grad Mostar, nisu u skladu sa članom II.4. Ustava BiH u vezi sa članom 25. Međunarodnog pakta o građanskim i političkim pravima. Istom je Odlukom22 naloženo 21 22 I. Festić, Rat, mir i pravo u BiH, Sarajevo, 2004, 83-84. Ustavni sud BiH,Odluka broj: U 9/09, Službeni glasnik BiH broj. 48/11. 455 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE Parlamentarnoj skupštini BiH, da izmjeni i dopuni neustavne odredbe Izbornog zakona BiH u skladu sa donesenom odlukom, u za to predviđenim rokovima. Navedene Odluka nije ispoštovana u propisanom roku, zbog čega je Ustavni sud donio Rješenje23 o neizvršavanju Odluke Ustavnog suda u ostavljenom roku od strane Parlamentarne skupštine BiH, i kojom je utvrđeno da član 19.2. st. 1. i 3, te člana 19.4. stav 2. do 8. Izbornog zakona prestaju da važe, te isto dostavio Tužilaštvu BiH na dalje postupanje. Takođe je Ustavni sud BiH, rješavajući po zahtjevu zastupnika Narodne skupštine Republike Srpske za ocjenu ustavnosti člana 9.3. i 20.13.(3) Izbornog zakona BiH, zaključio je da navedene odredbe Izbornog zakona BiH nisu u skladu sa članom I/2. Ustava BiH zbog toga što sadrže nazive općina u Republici Srpskoj koji nisu u skladu sa njihovim nazivima utvrđenim entiteskim Zakonom o teritorijalnoj organizaciji Republike Srpske24, koji je donesen u okviru ustavne nadležnosti entiteta. Istom je Odlukom25 naloženo Parlamentarnoj skupštini BiH da, u roku od šest mjeseci, uskladi sporne odredbe Izbornog zakona BiH sa Ustavom BiH. U ostavljenom roku navedena Odluka Ustavnog suda BiH nije ispoštovana, zbog čega je Ustavni sud BiH donio Rješenje26 o neizvršavanju Odluke Ustavnog suda BiH u ostavljenom roku od strane Parlamentarne skupštine BiH, i kojom je utvrđeno da član 9.3. i 20.13 (3) Izbornog zakona BiH prestaju da važe, te isto dostavio Tužilašvu BiH na dalje postupanje. Budući da su navedenim odlukama predmetne odredbe Izbornog zakona BiH prestale da važe, upitno je održavanje predstojećih općih izbora 2014. godine, zbog čega je neophodno hitno postupanje po navedenim odlukama, imajući u vidu da se shodno odredbama Izbornog zakona BiH Odluka o raspisivanju izbora mora donijeti najkasnije 150 dana prije održavanja istih27. Prema članu VI.4. Ustava BiH odluke Ustavnog suda BiH su konačne i obavezujuće. No međutim, nepoštivanje navedenih odluka Ustavnog suda 23 Ustavni sud BiH, Rješenje broj: U-9/09-RNI, Službeni glasnik BiH broj: 15/12 Zakon o teritorijalnoj organizaciji Republike Srpske, Službeni glasnik RS broj: 69/09. 25 Ustavni sud BiH, Odluka broj: U-4/11, Službeni glasnik BiH broj: 63/11. 26 Ustavni sud BiH, Rješenje broj:U-4/11-RNI, Službeni glasnik BiH broj: 11/13 27 Shodno Odredbama Izbornog zakona BiH, izbori se održavaju prve nedjelje u oktobru, te je krajnji rok za donošenje odluke za raspisivanje izbora 2014. godine, početak maja 2014. godine. 24 456 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ BiH od strane zastupnika Parlamentarne skupštine BiH, samo su jedan od primjera kojima se ukazuje na pasivnost, neozbiljnost i neodgovornost političkih subjekata u provođenju istih. Nepoštivanje ne samo presuda i odluka Ustavnog suda BiH, nego i krajnje ozbiljno urušavanje zakonskih propisa postaje svakodnevnica, a da pri tome još niko nije odgovarao. Navedeno jasno ukazuje da je u BiH stvorena pravna nesigurnost građana, odnosno da je u BiH na djelu klasična pravna anarhija koja vlada u najvećem zakonodavnom tijelu BiH koje bi trebalo da štiti Ustav, zakone i pravne propise. Umjesto toga Parlament BiH je pokretač njihovog sve učestalijeg kršenja. Eliminaciona klauzula (izborni prag) smatra se najdjelotvornijim sredstvom za sprečavanje visoke fragmentacije vlasti, što ujedno predstavlja i njenu nestabilnost. Mnoštvo političkih stranaka ne znači pluralizam ideja i bogatstvo političke scene. Svrha utvrđivanja izbornog praga je smanjenje broja stranaka i na taj način brže konstituisanje vlasti i povećanje stabilnosti parlamenta. Time je činjenica da povećanje izbornog praga vodi ka redukciji političkih stranaka, odnosno onih koje biračko tijelo nije prepoznalo kao stranke kojima bi ukazale povjerenje. Izborni prag u BiH, shodno odredbama Izbornog zakona BiH, je 3% od ukupnog broja važećih glasačkih listića u izbornoj jedinici. Međutim, imajući u vidu da BiH ima karakterističnu ustavnu strukturu, odnosno da je podjeljena na dva entiteta, dvije izborne jedinice, činjenica je da bi povećanje izbornog praga u nekim djelovima BiH proizvelo loše posljedice po multietničku strukturu Parlamenta. Stoga pitanje izbornog praga trenutno ne bi trebalo mijenjati, barem ne dok postoji ustavna struktura kakvu ima BiH. Ujedno je opravdano mišljenje prof. Ibrahimagića da bi povećanje izbornog praga “u konačnici imalo stvaranje koalicija multietničkog karaktera, jer bi takve koalicije izlazile na izbore sa multietničkim listama. Ako bi jedna od tih koalicija dobila izbore, imali bismo onda na listama predstavnike svih naroda i nacionalnih manjina. Time bismo se vratili na ono što BiH zapravo jeste i samo u tom slučaju Bošnjak ne bi isključivo glaso za Bošnjaka, Srbin za Srbina i Hrvat za Hrvata, nego će glasati za multietničku listu koja mora osigurati politički program”28 Kako smatra prof. Ibrahimagić, prednosti su višestruke kao što je brzo formiranje vlasti, multietničkim 28 O.Ibrahimagić, Povećanjem izbornog cenzusa do multietničke http://haler.blogger.ba/arhiva/2013/08/11/3574298 20.11.2013. godine Bosne i Hercegovine, 457 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE koalicijama bi se preslikalo multietničko društvo koje ima BiH i sl, s tim da bi se za realizaciju navedenog, u Izborni zakon BiH ugradila odredba kojom bi bila propisana obaveza političkih subjekata da na izbore izlaze sa multietničkom listom proporcionalno sastavu stanovništva. Ovakvu ideju prof. Ibrahimagić naglašava sa aspekta “Bosanskog modela” demokratije, kao građanske i konsocijativne demokratije koja se, između ostalog, ogleda u zamjeni dosadašnjih partnerskih udruživanja političkih subjekata nakon izbora, sa koalicionim oblikom subjekata prije izbora utvrđivanjem zajedničkog političkog programa.29 Izbornim zakonom BiH utvrđen je i sistem otvorenih listi kojim se omogućava biračima da glasaju za pojedine kandidate na listi političke stranke, koalicije ili liste nezavisnih kandidata, a ne samo za političku stranku, koaliciju ili listu nezavisnih kandidata, što biračima daje veću moć odlučivanja, ali i povećava odgovornost izabranih predstavnika. Sistem otvorenih listi ima prednost, jer biraču daju mogućnost da u okviru jedne kandidatske liste političke stranke, koalicije ili liste nezavisnih kandidata može glasati za jednog ili više kandidata na toj listi, te na taj način uticati na redoslijed kandidata na listi, koji će biti izabrani zavisno od broja glasova koje dobiju kandidati i broja mandata koje dobija ta lista. Time je omogućena pojačana otvorenost i transparentnost izbora. Ono što je zabrinjavajuće je podrška većine vladajuće strukture vlasti za uvođenje zatvorenih listi, čime bi se izmjenila praksa uspostavljenih neposrednih izbora i narušila prava građana na slobodan izbor pri glasanju, što je protivno demokratskim standardima. Takav negativan zaokret u procesu demokratizacije značio bi jačanje već prisutne moći stranačkih lidera, koji bi imali punu slobodu da odlučuju kome će pripasti osvojeni mandati na izborima. Poseban problem u političkoj praksi BiH predstavlja moguća zloupotreba ili trgovina mandatom. Izbornim zakonom BiH propisano je, da dobiveni mandat pripada izabranom nosiocu mandata a ne političkoj stranci, koaliciji ili listi nezavisnih kandidata koja ga je predložila, što je potpuno 29 „Koalicije bi bile multietničkog sastava, građanske provenijencije, uz istovremeno garancije paritetne zastupljenosti sva tri konstitutivna naroda u vlasti na srednjem i državnom nivou, kao i nacionalne manjine, neovisno koja bi koalicija pobijedila u tom slučaju, izborna bitka među koalicijima bila bi politička, a ne međunacionalna, jer bi birači glasali za koalicione liste na kojima bi paritetno bila predstavljena sva tri naroda“. O.Ibrahimagić, „Pledoaje za ustavne promjene u Bosni i Hercegovini“ (Uvodno izlaganje na raspravi o ustavnim promjenama u BiH, održanoj u Vijeću kongresa bošnjačkih intelektualaca, 08.01.2008. godine u Sarajevu) , www.gračaničkiglasnik.ba, 20.11.2013. godine. 458 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ ispravno i demokratsko rješenje kojim se daje potpuna sloboda djelovanja zastupnicima i onemogućavanje strankama da vrše kontrolu nad radom zastupnika koji su na njihovim listama i izabrani u parlament. “Prestanak mandata u jednoj demokratskoj uređenoj državi ne može biti stvar partijske samovolje, jer je poslanički mandat pre svega stvar onih koji su dali mandate, a to su sami građani, i onih koji su taj mandat prihvatili, a to su poslanici, bez obzira što u tom odnosu posreduje politička stranka”.30 No međutim, ovakva odredba, pored svoje pozitivne strane, ima i negativnu, jer je stvorena mogućnost zloupotrebe mandata među izabranim poslanicima, zbog čega je poslanički mandate postao “predmet koji se može legalno unovčiti, i kapital koji se može časno oploditi”.31 Stoga bi u rješavanju istaknutog problema trebalo pronaći adekvatan način kojim izabrani nosioc mandata ne bi mogao zloupotrebljavati isti, istovremeno vodeći računa o zaštiti slobode izabranog nosioca da raspolaže svojim mandatom. Čini se da bi upravo povećanje izbornog praga, na način kako to ističe prof. Ibrahimagić, moglo dovesti do smanjenja političke trgovine mandatima u obliku koji sada imamo. Oblast finansiranja političkih stranaka pokazala se u praksi kao jedan od većih problema u političkom životu u BiH, a posebno pitanje finansiranja političkih stranaka za vrijeme izborne kampanje. Novac je neophodan uslov za rad političkih stranaka, ali ukoliko izmakne društvenoj kontroli, i moguća opasnost za stanje demokratskih odnosa i ostvarivanjem ljudskih prava i sloboda. Iz objavljenih revizijskih izvještaja32 o pregledu finansijskih izvještaja političkih stranaka, evidentno je konstantno kršenje odredaba Zakona o finansiranju političkih partija i Izbornog zakona BiH, što je moguća posljedica kako neadekvatnih zakonskih rješenja, tako i relativno blago izrečenih sankcija. Ukoliko prekršaji i budu sankcionisani, to se dešava kada primljena sredstva već posluže namjeni, čime sankcije postaju zanemarljive u poređenju sa iznosima prikupljenim kroz kršenje odredaba koje regulišu političko finansiranje. Kako bi se spriječio i eliminisao svaki oblik korupcije, potrebno je uvesti strožija pravila finansiranja političkih stranaka kao i strožije sankcije za nepoštivanje istih, na svim nivoima vlasti. Novi Zakon o finansiranju političkih stranaka33 ocijenjen je kao onaj koji će povećati stepen 30 Z. Tomić, Ustavno i srodno, Beograd, 2006, 41. Z. Tomić, 41. 32 www.izbori.ba , 20.11.2013. godine. 33 Zakon o finansiranju političkih stranaka, Službeni glasnik BiH br.95/12. 31 459 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE korupcije, i kao takav je usvojen uprkos upozorenjima Venecijanske komisije, misije OSCE-a te Skupine država za borbu protiv korupcije (GRECO) Vijeća Evrope. Jedna od glavnih izmjena u Zakona o finansiranju političkih stranaka, u odnosu na ranije propise iz ove oblasti, jeste povećanje limita na godišnjem nivou za donacije pravnih osoba sa 15 prosječnih plaća (cca 12.000,00 KM) na 50.000,00 KM, a fizičkih sa osam prosječnih plaća (cca 6.500,00 KM) na 10.000,00 KM Uvedena je i nova kategorija, donacija članova, kojim je dozvoljeno da svojim strankama na godišnjem nivou daju priloge u iznosu do 15.000,00 KM, a da za to stranke ne snose sankcije. Izmjene Zakona oštro su kritikovane i od strane nevladinih organizacija u BiH koje su izrazile bojazan da će cjelokupna rješenja novog Zakona biti u funkciji povećanja stepena korupcije u političkim strankama. Logičan i jedino ispravan zaključak koji se sam nameće donošenjem navedenog Zakona je povećanje stepena korpucije i izigravanje svrhe finansiranja političkih stranaka i njegove transparentnosti. Izbornim zakonom BiH uloga medija u izbornoj kampanji je dosta kvalitetno regulisana, na način da se insistira na nepristrasnosti i ravnopravnosti u predstavljanju političkih subjekata i definišu principi medijskog predstavljanja izborne kampanje. Izborni zakon BiH, međutim, ne tretira pitanje printanih medija tokom izborne kampanje, zbog čega je primjetno da isti redovno krše izborna pravila, pa i na dan izborne šutnje, jer ne podliježu izričitim zakonskim sankcijama, što predstavlja moguću prepreku za napredak vođenja izborne kampanje u skladu sa najvišim demokratskim standardima. Članom 16.17. Izbornog zakona BiH, propisano je da politički subjekti svoje primjedbe na sadržaj u štampanim medijima u vezi sa praćenjem izborne kampanje upućuju Vijeću za štampu, kao nezavisnoj organizaciji koja djeluje na teritoriji cijele BiH i omogućava građanima da ulažu prigovore na neprofesionalno pisanje štampe. “Za razliku od Regulatorne agencije za komunikaciju koja redovno i često vrlo oštro kažnjava ispade televizijskih i radio stanica, jedino sredstvo na koje se Vijeće za štampu može osloniti je objavljivanje periodičnih izvještaja, u kojima se navode evidentirana kršenja novinarskog kodeksa, ali izvještaji ne utječu na smanjenje govora mržnje i ostalih prijestupa u koje se upuštaju printani mediji, odnosno njihovi kreatori”.34 Bosanskohercegovački medijski prostor 34 O. Kebo, „Govor mržnje u medijima – političko-žurnalistički kič“, Zbornik „Medijska spoticanja u vremenu tranzicije“, Media plan institut, Sarajevo, 2005, 211. 460 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ karakteriše veoma snažna manipulacija medijima od strane političkih stranaka, jer su najuticajnije političke stranke našle prostor da prenošenjem sukoba na političkoj sceni ovladaju i medijskim prostorom, koji je kao i društvo u BiH, podijeljeno. Ozbiljan nedostatak Izbornog zakona BiH su odredbe koje bi regulisale rokove za formiranje vlasti nakon održanih izbora i konačnih rezultata, ali i odgovarajuće sankcije za subjekte koje takve rokove ne poštuju. Iskustva iz prethodnih godina govore o tome koliko su politički subjekti potrošili vremena za implementaciju rezultata na izborima, odnosno za formiranje vlasti, a da za takvo ponašanje nisu predviđene sankcije i rokovi, zbog čega pasivno ponašanje političkih subjekata naprosto postaje praksa u ovoj državi. ZAKLJUČAK Bezbroj puta do sada je ukazano na potrebu izmjene postojećih ustavnih rješenja u BiH. Izborno zakonodavstvo BiH teško da može biti bolje i demokratičnije obzirom da se direktno oslanja na Ustav BiH. Međutim, svjesni činjenice da je pitanje reforme Ustava BiH a zatim i izbornog zakonodavstva isključivo političko pitanje, a s obzirom na dosadašnja i aktuelna politička dešavanja i političku klimu koja vlada u BiH, teško da je moguća neka dublja reforma, jer za takvo nešto ne postoji dovoljno političke volje. Budući da BiH ima pravnu obavezu da uskladi svoj Ustav sa Evropskom konvencijom za zaštitu ljudskih prava i sloboda i njenim pratećim Protokolima u smislu presude Evropskog suda za ljudska prava u predmetu “Sejdić i Finci protiv BiH”, morat će izvršiti barem minimalno neophodne intervencije za zadovoljavanje zahtjeva iz navedene presude. Međutim, time se ne bi riješilo globalno pitanje nejednakosti građana, odnosno pitanje generalne diskriminacije građana BiH, u svim oblastima društvenog života u BiH. Izborni sistem u BiH mora biti uspostavljen kao demokratski, koji se temelji na općem, jednakom i tajnom pravu glasa, te slobodnim i neposrednim izborima za sve državljane BiH sa biračkim pravom. BiH treba takav izborni sistem koji će podsticati političke stranke i njihove lidere da traže i dobiju podršku ne samo birača svoje etničke grupe nego i birača 461 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE drugih etničkih grupa kao i svih građana BiH, jer u suprotnom, isti ne zaslužuju vršiti javnu funkciju za sve njene građane. Budućnost BiH ogleda se u izgradnji demokratskog civilnog društva zasnovanog na vladavini prava i visokom stepenu zaštite ljudskih prava i sloboda u kojima će svi građani BiH, bez diskriminacije na bilo kojoj osnovi, imati ista i jednaka prava na teritoriju cijele države. U političkom sistemu BiH, zbog dugogodišnje negativne političke klime ali i određenih vanjskih uticaja, veoma je teško „zadovoljiti“ međunarodne standarde o ljudskim pravima i slobodama, ali istinsko angažovanje u tom pravcu nije samo obaveza naše države nego i uslov za njen opstanak. Konstantne političke igre i previranja bosanskohercegovačkih čelnika, razlog su stalnih političkih napetosti i stagniranja naše države u provođenju reformi, ali i izostanak napretka ka eurointegracijama. LITERATURA Arnautović Suad, “Izbori u BiH 90'”, Sarajevo 1996. Arnautović Suad, „Međunarodni standardi o ljudskim pravima i izbori“, Ljudska prava-časopis za sve pravno-političke probleme, 3-4, godina 6, Sarajevo, 2005. Deren Antoljak Štefica, “Izbori i izborni sustavi”, Društvena istraživanja, Vol.1.No 2. (2) novembar, 1992. Duraković Nijaz, “Uporedni politički sistemi”, Sarajevo, 2007. Festić Ibrahim,“ Rat, mir i pravo u BiH“, Sarajevo, 2004. Ibrahimagić Omer, „Pledoaje za ustavne promjene u Bosni i Hercegovini“ (Uvodno izlaganje na raspravi o ustavnim promjenama u BiH, održanoj u Vijeću kongresa bošnjačkih intelektualaca, 08.01.2008. godine u Sarajevu) Kebo Ozren, “Govor mržnje u medijima – političko-žurnalistički kič”, Zbornik “Medijska spoticanja u vremenu tranzicije”, Media plan institut, Sarajevo, 2005. 462 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Miličević Neđo, „Raskorak između pravnog i stvarnog“ Servis za kulturu manjinskih prava i međuetničku toleranciju, broj 1, Sarajevo/Split, 2000. Nohlen Dieter, “Izborni sustavi u Istočnoj Evropi”, Zaklada Friedrich Ebert, ured u Zagrebu, studeni, 1996. Tomić Zoran, „Ustavno i srodno“, Beograd, 2006. Trnka Kasim, „Ustavno pravo“, Univerzitetska knjiga, Sarajevo, 2000. Ostali izvori: Opći okvirni sporazum za mir u Bosni i Hercegovini; Ustav Bosne i Hercegovine; Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda; Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima; Međunarodna konvencija o ukidanju svih oblika rasne diskriminacije; Okvirna konvencija za zaštitu nacionalnih manjina; Izborni zakon Bosne i Hercegovine; Zakon o osnivaju organa za provođenje izbora u FBiH; Zakon o izboru, prestanku mandata, opozivu i zamjeni načelnika općina u FBiH; Izborni zakon Republike Srpske; Izborni zakon Brčko Distrikta BiH; Zakon o teritorijalnoj organizaciji Republike Srpske; Zakon o finansiranju političkih stranaka Bosne i Hercegovine; 463 �Arnela Bratovčić: IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE Web site: www.izbori.ba http://haler.blogger.ba/arhiva/2013/08/11/3574298 www.gračaničkiglasnik.ba 464 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3076 Title A name given to the resource IZBORNO ZAKONODAVSTVO BOSNE I HERCEGOVINE: MOGUĆE I NUŽNE PROMJENE Author Author BRATOVČIĆ, Arnela Abstract A summary of the resource. Izborno zakonodavstvo Bosne i Hercegovine značajan je katalizator neuspješne i spore demokratizacije u Bosni i Hercegovini. U svojim glavnim odrednicama uređeno je Ustavom Bosne i Hercegovine i ustavnim rješenjima, te je za njegovu reformu prethodno potrebna izmjena Ustava, odnosno usklađivanje Ustava sa međunarodnim dokumentima o ljudskim pravima koji su sastavni dio pravnog sistema naše zemlje, a nakon toga i usklađivanje izbornog zakonodavstva sa Ustavom. Budući da su izbori u svakom političkom sistemu sa predstavničkom demokratijom odraz dostignutog nivoa demokratičnosti, što je posebno značajno za Bosnu i Hercegovinu, u radu će biti ukazano na neka od značajnih pitanja izbornog zakonodavstva Bosne i Hercegovine, nedostatke u zakonskoj regulativi, neophodnost strožijih sankcija za nepoštivanje izbornih propisa i veću odgovornost svih sudionika u izbornom procesu. Ključne riječi: Ustav Bosne i Hercegovine, Izborni zakon Bosne i Hercegovine, izborni sistem, političke stranke Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/bbe1ca744dc7b9e503a618c1a601fa34.pdf a7c50eeec0f7bc2c4108f476e0322ee8 PDF Text Text Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ IZVRŠENJE NA Sažetak NEKRETNINAMA U SVJETLU PROPISA IZVRŠNOG, ZEMLJIŠNOKNJIŽNOG I STVARNOG PRAVA U BOSNI I HERCEGOVINI Mogućnost izvršenja na izvršenikovom neupisanom pravu na nekretnini uslovljena je pravilnim razumijevanjem definicije nove zakonske načela upisa. Neusaglašenost odredaba materijalnog prava u pogledu dejstva REAL ESTATE uknjižbe i trenutka u kojem se stiče ENFORCEMENT IN pravo na nekretnini dovodi do THE LIGHT OF različitih REGULATIONS OF DISTRAINT LAW, LAND REGISTRY LAW AND pravnih shvatanja u pravnoj teoriji, što može generirati pojavu neujednačene prakse u primjeni prava. U radu je izvršena analiza odredaba izvršnog, a u vezi s PROPERTY LAW IN odredbama BOSNIA AND stvarnog prava, koje predviđaju HERZEGOVINA mogućnost izvršenja na nekretnini zemljišnoknjižnog i koja je u samostalnom posjedu Prof. dr. Hamid Mutapčić Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli hamid.mutapcic@untz.ba JEL klasifikacija: K11, K25 DOI: 10.14706/DOI21412 izvršenika, odnosno na nekretnini na kojoj izvršenik ima utvrđeno vanknjižno pravo vlasništva. Ključne nekretnini, riječi: Izvršenje Samostalan na posjed nekretnine, Vanknjižno vlasništvo 23 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ Abstract Key words: Enforcement on real estate, Adverse possession of real The possibility of distraint on the enforcement debtor's estate, Unregistered right of ownership unregistered right on real estate is conditioned by a correct understanding of the new legal definition of the principle of registration. The inconsistency of the provisions of substantive law regarding the effect of registration and the moment in which the right on real estate is acquired leads to different legal understandings in legal theory, which can generate the emergence of uneven practice in the application of law. This article analyzes the provisions of Distraint Law, and in connection with the provisions of Land registry Law and Property Law, which provide for the possibility of enforcement on real estate that is in the adverse possession of the enforcement debtor, or on the real estate on which the debtor has established unregistered right of ownership. 24 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ Uvod Unazad nekoliko decenija zemljišnoknjižno stanje nekretnina u Bosni i Hercegovini ne odgovara stvarnom pravnom stanju. Često se dešava da upisana osoba u zemljišnoj knjizi nije stvarni vlasnik iz razloga što ona nema i samostalan posjed nekretnine, zbog čega je njen upis samo formalnog karaktera. Nesređeno zemljišnoknjižno stanje generira pojavu različitih pravnih shvatanja u vezi s postupcima u kojima je predmet nekretnina koja je u samostalnom posjedu trećeg lica. Takva shvatanja doprinose pojavi neujednačene prakse u primjeni prava, čime se narušava načelo pravne sigurnosti kao jedno od temeljnih načela pravnog poretka Bosne i Hercegovine. prinudno ostvarivanje povjeriočevog potraživanja ostvaruje prodajom nekretnine koja u zemljišnoj knjizi nije upisana u korist izvršenika. Navedenu pravnu mogućnost jeste i izvršni postupak u kojem se V. čl. 70. st. 2., a u vezi s čl. 37. Zakona o izvršnom postupku FBiH – ZIP FBiH (Službene novine FBiH 32/03), odnosno 34 odredbe izvršnog prava.34 Međutim, pravilna primjena ovih odredaba uslovljena je pravilnim razumijevanjem odredaba materijalnog prava koje propisuju dejstvo uknjižbe i momenat u kojem se stiču prava na nekretninama. Osnovni preduslov za namirenje povjerioca iz izvršenikovog neupisanog prava na nekretnini jeste da je on (izvršenik) stvarni titular takvog prava, bez obzira da li je njegovo pravo evidentirano u zemljišnoj knjizi ili ne. Svrha izvršnog postupka jeste namirenje dosuđenog potraživanja povjerioca protiv osobe koja je u vjerodostojnoj izvršnoj Jedan od takvih postupaka predviđaju ispravi označena kao dužnik, ali samo na način da se sredstva osiguraju iz imovine na Zakona o izvršnom postupku RS – ZIP RS (Službeni glasnik RS 59/03, 85/03). 25 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ kojoj izvršenik ima ustanovljeno propisima koji imperativno pravo vlasništva. zahtijevaju da stečena subjektivna prava trebaju biti izraz slobodne Specifični način volje pravnih subjekata. Stoga je za evidentiranja nekretnina i prava na pravilno nekretninama, kao i momenat u problema potrebno dovesti u vezu kojem se stiče pravo vlasništva na navedene odredbe izvršnog prava s nekretnini, uslovljava pravilnost i odredbama materijalnog prava koje zakonitost provedenog predviđaju trenutak u kojem se stiče postupka. Odredbe izvršnog Zakona razumijevanje ovog o pravo vlasništva na nekretnini. Ovo izvršnom postupku, koji ima status iz razloga što su uslovi za promjenu pravnog propisa lex specialis u zemljišnoknjižnog stanja ispunjeni ovakvim postupcima, dozvoljavaju samo ukoliko je neupisani titular izvršenje i na nekretnini koja je u postao vlasnik nekretnine i bez vanknjižnom vlasništvu izvršenika, provedene uknjižbe. ali samo pod uslovom da je, po utvrđenju prava, U tom slučaju promjena promjenu zemljišnoknjižnog stanja u funkciji zemljišnoknjižnog stanja.35 Pri tome je neometanog postupka provedbe je važno imati u vidu dvije pravno izvršenja na nekretnini, prije svega relevantne činjenice. Jedna se tiče zbog upisa zabilježbe izvršenja kao postojanja izvršenikovog prava na jedne neupisanoj nekretnini, što jasno izvršnih radnji. Međutim, ukoliko proizilazi iz navedenih odredaba izvršenik nije ispunio sve materijalne izvršnog pretpostavke ispunjen izvšenikovog uslov prava. za Druga pravno od zakonom za propisanih sticanje prava relevantna činjenica u ovakvim vlasništva na nekretnini, koja je u postupcima u vezi je sa pravnim njegovom samostalnom, odnosno 35 Ibid 26 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ samostalnom kvalifikovanom izvršnog prava u vezi s predmetom posjedu, onda bi nalog izvršnog istraživanja, u radu su prezentirana suda za upis prava vlasništva u korist takva rješenja u kontekstu aktuelnog izvršenika bio protivan dispozitivnoj procesa reforme zemljišnoknjižnog naravi pravnih propisa prema kojima prava, a sve u cilju zauzimanja se prava stiču voljom pravnih ispravnog subjekata. mjerodavnog prava. Naročito se stava po pitanju ukazuje na ulogu i značaj načela Promjena zemljišnoknjižnog povjerenja za sveukupni proces stanja po nalogu suda u takvim reforme u ovoj oblasti, kao i na okolnostima ne bi bila u gore zakonsku poziciju ovog načela u navedenoj funkciji, već prije svega u novom stvarnom pravu, što je od funkciji izuzetnog prava konstituiranja u korist stvarnog samostalnog značaja razumijevanje za pravilno nove zakonske posjednika nekretnine. U radu je definicije načela upisa, odnosno za izvršena analiza odredaba izvršnog utvrđivanje prava koje ukazuju na mogućnost samostalni posjednici nekretnina sprovođenja izvršenja na nekretnini postaji vlasnici nekretnina. trenutka u kojem koja nije upisana u korist izvršenika, te se ukazuje na okolnosti u kojima su ispunjene pretpostavke za promjenu zemljišnoknjižnog stanja. Obzirom da Mogućnost izvršenja na izvršenikovom neupisanom pravu odredbe zemljišnoknjižnog i stvarnog prava predviđaju različita rješenja u Da bi se ostvarila svrha pravosnažno okončanog postupka pogledu uknjižbe i njenog dejstva, kondemnatornom presudom što je od esencijalnog značaja za situaciji dužnik pravilno razumijevanje odredaba dobrovoljno kada izvršio u nije dosuđenu 27 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ obavezu, neophodno je da se na materijalne pretpostavke za konačno osnovu prijedloga tražioca izvršenja sticanje sprovede izvršni postupak nad stvari neupisanoj koja je u vlasništvu izvršenika. izvršenika ili ne. Predmet izvršenja mogu prava vlasništva nekretnini u na korist biti pokretne i nepokretne stvari, kao i Neujednačena zakonska subjektivna građanska prava koja rješenja materijalnog prava u imaju imovinsku vrijednost. pogledu uknjižbe i njenog dejstva, generiraju pojavu različitih pravnih Postupak izvršenja nad sprovođenja nekretninama shvatanja, što može doprinijeti i pojavi neujednačene prakse u uslovljen je specifičnim načinom primjeni prava. Stoga se pitanje evidentiranja nekretnina i prava na utvrđivanja mjerodavnog prava u nekretninama, jer se za nosioca pogledu momenta u kojem se stiču prava na nekretnini smatra da je to prava na nekretninama nameće kao ona osoba koja je upisana u prethodno pitanje zemljišnoj knjizi, odnosno u katastar mogućnosti izvršenja na nekretnini nepokretnosti.36 Međutim, stutus koja nije upisana u korist izvršenika, vlasnika nekretnine nerijetko ima i o čemu ćemo više kazati u nastavku ona osoba čije ime nije javno ovog rada. u kontekstu evidentirano u nekoj od navedenih formi upisa nekretnina. Za postupak Ranije stvarno pravo izvršenja vrlo je važno utvrditi da li pružalo je mogućnost sticanja prava su u vrijeme podnošenja prijedloga na nekretnini i bez upisa u zemljišnu za izvršenje ispunjene sve Stupanjem na snagu Zakona o premjeru i katastru Republike Srpske (Službeni glasnik Republike Srpske br. 6/12.) praktično se ukida zemljišna knjiga na prostoru ovog 36 bosanskohercegovačkog entiteta, te se prelazi na sistem jedinstvene evidencije nekretnina. 28 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ knjigu,37 predmet činjenicu da su zemljišne knjige u izvršenja mogle biti i nekretnine koje velikom broju slučajeva bile netačne su vlasništvu i nepotpune, rješavajući pravne izvršenika, odnosno nekretnine koje sporove nastale usljed višestrukog su u zemljišnoj knjizi bile upisane u otuđenja iste nekretnine sudska korist nekog drugog lica.38 Takođe i praksa je permanentno negirala ranija sudska praksa ima značajnu primjenu pravila zemljišnoknjižnog ulogu prava i prednost uglavnom davala u tako da su vanknjižnom u afirmaciji kategorije vanknjižnog vlasništva. Uvažavajući vanknjižnim titularima.39 V. čl. 33. Zakon o svojinsko pravnim odnosima – ZOSPO, Službeni list SFRJ br. 6/1980. i čl. 38. Zakona o vlasničko pravnim odnosima - ZOVO, Službene novine FBiH br. 6/98 i 29/03. 38 Najčešći vanknjižni način sticanja prava vlasništva na nekretnini jeste dosjelost, pa ćemo u nastavku ovaj način sticanja prava koristiti kao primjer za rasvjetljavanje svih nejasnoća u vezi sa problemom istraživanja ovog rada. Shodno odredbama ranijeg stvarnog prava, dosjeditelj je postajao vlasnik nekretnine u trenutku ispunjenja zakonom propisanih pretpostavki, a ne u trenutku upisa u zemljišnu knjigu. Eventualno provedeni upis proizvodio bi samo deklarativno dejstvo. Prema odredbama novog zemljišnoknjižnog prava za konačno sticanje prava dosjeditelja potrebno je zatražiti i provedbu takvog prava u zemljišnu knjigu. Ispunjenje materijalnih pretpostavki predviđenih stvarnim pravom, te postojanje pravosnažne odluke suda kojom je utvrđeno pravo dosjeditelja, nije dovoljno za sticanje prava vlasništva na nekretnini po osnovu dosjelosti. Time je dosjelost kao način sticanja prava u potpunosti izjednačena sa derivativnim načinom sticanja prava vlasništva na nekretnini. Bez obzira da li je osnov upisa punovažan ugovor ili pravosnažna sudska presuda, samostalni posjednik postaće vlasnik nekretnine tek u trenutku podnošenja zahtjeva za upis. V. više (o tome): M. Povlakić, Transformacija stvarnog prava u BiH, Sarajevo, 2009, str. 98, M. Povlakić, Reforma zemljišnoknjižnog prava kao dio ukupne reforme građanskog prava, Zbornik radova Aktualnosti građanskog i trgovačkog zakonodavstva i pravne prakse, Mostar, 2003, str. 244. 39 „Samo pouzdanjem u zemljišnu knjigu i upisom prava svojine na kupljenoj nepokretnosti, kupac se ne može smatrati jačim u pravu nasuprot ranijem sticaocu koji nepokretnost drži u posedu, ako je prema njemu nastupio osnov za sticanje prava svojine održajem.“ (Odluka Vrhovnog suda Srbije, Rev. 4740/92, navedeno prema S. Vuković, Sudska praksa iz svojinskopravnih odnosa, Beograd, 2003, Poslovni biro, str. 264.) „Lice koje ima pravni osnov sticanja i posed nepokretnosti jače je u pravu od zemljišno-knjižnog imaoca prava svojine.“ (Odluka Vrhovnog suda Vojvodine, Gž. 103/89, Ibid, str. 254.) „Kada se u sporu pojavljuju dva prava na istoj nepokretnosti, i to zemljišno-knjižno pravo i pravo koje proizilazi iz presude, uvek je jači u pravu 37 29 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ Navedena zakonska rješenja, Kada je u pitanju mogućnost kao i dominantna pravna shvatanja u izvršenja primjeni neupisanom prava, značajno su na izvršenikovom pravu, onda je doprinijela destabilizaciji zemljišne potrebno imati u vidu dvije situacije knjige i otežanom pravnom prometu usljed kojih izvršenik stiče određena nekretnina, što je uslovilo još veću prava u pogledu nekretnine. U pojavu sudskih sporova ove vrste. U jednom slučaju radi se o vanknjižno namjeri stečenom da osigura zakonske pravu vlasništva na pretpostavke za stabilnu i efikasnu nekretnini, i to najčešće po osnovu zemljišnu knjigu, usvajanjem zakona redovne ili vanredne dosjelosti, dok o zemljišnim knjigama entitetski se u drugom slučaju radi o pravu zakonodavci započeli su proces pretpostavljenog vlasnika, koji je reforme zemljišnoknjižnog prava.40 pribavio samostalan posjed nekretnine po osnovu punovažno zaključenog onaj koji je u posedu imovine.“ (Odluka Vrhovnog suda Srbije, Rev. 120/80, Ibid, str. 257.) „Tužilac koji dokaže da ima pravni osnov sticanja prava vlasništva na nekretnini ima jače pravo od kasnijeg nesavjesnog sticaoca koji je ishodio uknjižbu prava vlasništva.“ (Odluka Vrhovnog suda BiH, Rev. 618/86 od 18.06.1987. godine, Bilten sudske prakse Vrhovnog suda BiH, br. 4/87, str. 15.) „Kupac je dužan prilikom kupovine da provjeri ne samo na osnovu uvida u zemljišnu knjigu ko je vlasnik, nego i u prirodi (na terenu) ko je u posjedu te nekretnine.“ (Odluka Vrhovnog suda Vojvodine, Rev. 272/89, navedeno prema D. Stamenković, Priručnik za upise u zemljišnu knjigu i katastar nepokretnosti, Beograd, 1991, Savremena administracija, str. 59.) „Kod kupovanja nepokretnosti nije ugovora. Postoje dovoljno da se kupac osloni samo na zemljišno-knjižno stanje, već je dužan da bi bio savestan, da se interesuje i utvrdi ko i po kom osnovu drži nepokretnost koja je predmet kupoprodaje.“ (Odluka Vrhovnog suda Jugoslavije, Rev. 266/68, od 19. 02. 1969., navedeno prema O. Stanković, M. Orlić, Stvarno pravo, Beograd, 2001, Nomos, str. 339.) 40 Aktuelni proces reforme zemljišnoknjižnog prava, kao i iskazana intencija zakonodavca u entitetskim zakonima o zemljišnim knjigama, od presudnog je značaja za pravilno razumijevanja nove zakonske definicije načela upisa, što je u vezi s mogućnošću sprovođenja izvršenja na nekretnini koja je u samostalnom posjedu izvršenika, odnosno na nekretnini koja nije upisana u korist izvršenika. 30 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ okolnosti u kojima će neupisani U drugom slučaju izvršenik titulari imati status vanknjižnog ima status samo samostalnog vlasnika nekretnine, bez obzira na kvalifikovanog posjednika, odnosno postojeću neusaglašenost općih pretpostavljenog odredaba materijalnog prava. nekretnine, vlasnika što znači Takođe, odredbe materijalnog prava pretpostavke predviđaju jedinstvena rješenja i u zemljišnoknjižnog stanja u smislu situaciji kada je samostalan posjed odredbe člana 70. stav 2., a u vezi s nekretnine pribavljen na osnovu članom 37. ZIP FBiH/RS, nisu punovažno zaključenog ugovora. Za ispunjene. U nastavku ćemo kazati svaku od tih situacija ispunjeni su nešto uslovi okolnostima, za promjenu zemljišnoknjižnog stanja. za da više prezentirati promjenu o a navedenim zatim zakonska ćemo rješenja zemljišnoknjižnog i stvarnog prava Međutim, da bi se mogao sprovesti postupak izvršenja potrebno je utvrditi pravni status koja tretiraju vanknjižnog mogućnost sticanja prava vlasništva na nekretnini. izvršenika u pogledu nekretnine koja se nalazi u njegovom samostalnom posjedu. U jednom slučaju izvršenik ima status vanknjižnog vlasnika nekretnine, ali samo ako su pretpostavke za dosjelost ispunjene prije stupanja na snagu novih entitetskih zakona o zemljišnim knjigama, primjenjuje načela odnosno zakonska upisa koju ako se definicija predviđaju odredbe novog stvarnog prava. Mogućnost izvršenja na utvrđenom pravu dosjeditelja koje nije provedeno u zemljišnu knjigu Da bi sud dozvolio izvršenje na nekoj nekretnini zahtijeva se da izvršenik bude evidentiran u 31 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ zemljišnoj knjizi kao vlasnik te utvrđujuća presuda iz koje proizilazi nekretnine. Ovo iz razloga što se za da je on već stekao pravo vlasništva upisanu osobu pretpostavlja da je na nekretnini po osnovu redovne ili vlasnik nekretnine, ali i zbog upisa vanredne dosjelosti.42 Napominjemo zabilježbe izvršenja, kao jedne od da su to okolnosti u kojima izvršenik zakonom propisanih izvršnih radnji ima nesporno vanknjižno pravo usljed koje izvršenik stupa u poziciju vlasništva na nekretnini koja u založnog dužnika. zemljišnoj knjizi nije upisana u njegovu korist. Iako zakon ne Shodno odredbama predviđa mogućnost upisa izvršnog prava, sud će dozvoliti izvršenikovog vanknjižnog prava izvršenje i na nekretnini koja u vlasništva po službenoj dužnosti, u zemljišnoj knjizi nije upisana u korist pravnoj teoriji postoji jedinstven izvršenika, ali samo pod uslovom da stav da će sud u takvoj situaciji su za naložiti upis njegovog vanknjižnog promjenu zemljišnoknjižnog stanja prava, a zatim i upis zabilježbe u njegovu korist,41 i to najčešće na izvršenja.43 način pravosnažna zemljišnoknjižnog stanja nekretnine V. čl. 70. st. 2., a u vezi s čl. 37. ZIP FBiH/RS 42 Obzirom da zemljišnoknjižno i stvarno pravo predviđaju različita rješenja u pogledu uknjižbe kao zakonitog načina sticanja prava vlasništva na nekretnini, mogućnost sprovođenja izvršenja nad nekretninom koja nije upisana u korist dosjeditelja, pri čemu postoji pravosnažna presuda na osnovu koje je utvrđeno da je on ispunio pretpostavke za sticanje prava vlasništva po osnovu redovne ili vanredne dosjelosti, postoji samo u slučaju da se primjenjuje zakonska definicija načela upisa koju predviđaju odredbe stvarnog prava. Takođe, takvu mogućnost predviđaju i odredbe zemljišnoknjižnog prava, ali samo ukoliko su pretpostavke za dosjelost ispunjene prije stupanja na snagu novih entitetskih zakona o zemljišnim knjigama. O ovom problemu više ćemo kazati u nastavku ovog rada. 43 V. S. Mulabdić, Građansko procesno pravo, Grin, Gračanica 2010, str. 509., M. Povlakić, Neuknjižene nekretnine kao predmet osiguranja kredita u svjetlu novih propisa izvršnog, zemljišnoknjižnog i notarskog prava, Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu L-2007, Sarajevo 2007, str. 399. 41 ispunjene da pretpostavke postoji Promjena 32 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ u takvim okolnostima u funkciji je su obezbjeđenja formalnih punovažno zaključen ugovor o provođenje prodaji nekretnine na osnovu kojeg postupka izvršenja na nekretnini. izvršenik može podnijeti zahtjev za Da bi se obezbijedio upis zabilježbe upis izvršenja, kao jedne od zakonom njegovu korist. Međutim, smatramo propisanih da u tom slučaju nisu ispunjene pretpostavki za izvršnih radnji, i u slučaju kada pretpostavljenog postoji prava neophodno je da nekretnina bude materijalne upisana u korist izvršenika. Stoga, sprovođenje postupka izvršenja iz nalog suda za provedbu neupisanog razloga što u takvim okolnostima prava u zemljišnu knjigu treba izvršenik nema status vanknjižnog shvatiti kao sprečavanje izvršenika vlasnika na nekretnini. da zloupotrebom prava pretpostavke u za i nepodnošenjem zahtjeva za upis „Kada stvarni onemogući provođenje postupka zemljišnoknjižni vlasnik na osnovu izvršenja na nekretnini koja je u punovažnog pravnog posla otuđi njegovom vanknjižnom vlasništvu. nekretninu i dobrovoljno je preda u samostalan posjed sticaocu koji iz Mogućnost izvršenja na pravu samostalnog određenih razloga propusti da izvrši uknjižbu svog prava vlasništva, onda je sticalac stekao pretpostavljeno kvalifikovanog vlasništvo posjednika kvalifikovan posjed.“44 Kupac će ili samostalan postati vlasnik nekretnine tek u Uvjeti za promjenu zemljišnoknjižnog stanja ispunjeni S. Mulabdić, Sticanje prava vlasništva na nekretnini polazeći od načela povjerenja u 44 trenutku podnošenja zahtjeva za upis, odnosno nakon proteka istinitost i potpunost zemljišne knjige, Pravna misao 7-8, Sarajevo 2007, str. 31.-32. 33 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ zakonom utvrđenog vremena za redovnu dosjelost. U prvom slučaju radi se o derivativnom, a u drugom o originarnom načinu sticanja prava. Kategorija vanknjižnog vlasništva u svjetlu propisa zemljišnoknjižnog i Ukoliko bi sud, u cilju sprovođenja postupka izvršenja, stvarnog prava naložio upis prava samostalnog kvalifikovanog posjednika, onda bi to bilo protivno dispozitivnoj naravi pravnih propisa prema kojima se pravo na nekretnini stiče isključivo na osnovu zahtjeva zainteresiranog lica. Smatramo da bi u takvoj situaciji izvršni sud trebao odbaciti prijedlog tražioca izvršenja kao nepotpun iz razloga što je kao predmet izvršenja predložena nekretnina koja nije u vlasništvu izvršenika. U tom pogledu zemljišnoknjižno i stvarno pravo predviđaju identična rješenja.45 Kao što smo naveli u prethodnom izlaganju,46 mogućnost vanknjižnog sticanja prava vlasništva na nekretnini predviđaju samo odredbe stvarnog prava. Odredbe zemljišnoknjižnog prava zahtijevaju zemljišnu provedbu knjigu kao prava u dodatnu materijalnu pretpostavku sticanja stvarnog prava na nekretnini. Slijedom toga, mogućnost sprovođenja izvršenja na nekretnini koja nije upisana u korist izvršenika, a za koju postoji pravosnažna utvrđujuća presuda iz koje proizilazi V. čl. 5. Zakona o zemljišnim knjigama FBiH – ZZK FBiH (Službene novine FBiH br. 58/2002, 19/03 i 54/04) i Zakona o zemljišnim knjigama RS – ZZK RS (Službeni glasnik RS br. 74/02, 67/03, 46/04, 109/05 i 119/08), kao i čl. 53. st. 1. 45 Zakona o stvarnim pravima FBiH (Službene novine FBiH, br. 66/2013) i Zakona o stvarnim pravima RS (Službeni glasnik Republike Srpske, br. 124/08, 58/09.). 46 V. fusnota 9., str. 6. ovog rada. 34 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ da je dosjeditelj pretpostavke za ispunio sticanje prava mogućnost sticanja prava vlasništva na od nevlasnika.47 intencija zakonodavca sprečavanje mogućnosti nekretnini vlasništva po osnovu redovne ili Osnovna vanredne dosjelosti, postoji samo u jeste slučaju da se primjenjuje zakonska vanknjižnog definicija vlasništva načela upisa koju sticanja na prava nekretnini, te predviđaju odredbe stvarnog prava. motiviranje neupisanih titulara, koji O navedenom sukobu odredaba su zemljišnoknjižnog i stvarnog prava vanknjižno sticanje prava vlasništva više ćemo kazati u nastavku ovog prije rada. zakona,48 da podnošenjem zahtjeva ispunili stupanja pretpostavke na za snagu ovih za upis doprinesu usaglašavanju Mogućnost vanknjižnog zemljišnoknjižnog i posjedovnog stanja sticanja prava vlasništva nekretnina. Ukoliko su pretpostavke za dosjelost ispunjene na nekretnini prema nakon stupanja na snagu ovih zemljišnoknjižnom zakona, onda Zakon zahtijeva i uknjižbu kao dodatnu materijalnu pravu pretpostavku sticanja prava vlasništva na nekretnini.49 Bez obzira Stupanjem na snagu novih entitetskih zakona o zemljišnim knjigama započeo je proces reforme zemljišnoknjižnog najznačajnija prava. reformska Među rješenja spadaju odredbe koje predviđaju konstitutivno 47 48 dejstvo upisa V.čl. 5. i 9. ZZK FBiH/RS V. čl. 89. st. 1. ZZK FBiH/RS i da li su pretpostavke za dosjelost, koje predviđaju odredbe stvarnog prava, ispunjene prije ili poslije stupanja na snagu zakona o zemljišnim knjigama, treća savjesna lica, koja su pribavila nekretninu od 49 V. čl. 89. st. 2. ZZK FBiH/RS 35 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ upisane osobe u zemljišnoj knjizi, Imajući u vidu prezentirana uživaju potpunu pravnu zaštitu. Iz rješenja zemljišnoknjižnog prava, prethodno navedenog može se može se zaključiti da mogućnost konstatovati novo sprovođenja izvršenja na nekretnini, zemljišnoknjižno pravo ne predviđa koja nije upisana u korist izvršenika, mogućnost sticanja postoji samo u slučaju da je on na nekretnini. ispunio pretpostavke za dosjelost sticanje vlasništva prije stupanja na snagu Zakona o osnovom dosjelosti izjednačeno sa zemljišnim knjigama, te ako su, sticanjem osnovom shodno odredbama izvršnog prava, pravnog posla“,50 jer se za konačno ispunjene pretpostavke za promjenu sticanje prava pored samostalnog zemljišnoknjižnog stanja, odnosno posjeda ako prava da vanknjižnog vlasništva „Time je vlasništva nekretnine zahtijeva i postoji pravosnažna podnošenje zahtjeva za upis. Takođe deklaratorna možemo konstatovati da Zakon utvrđeno takvo pravo dosjeditelja. U predviđa i prelazno rješenje za prava svakoj drugoj situaciji prijedlog koja su stečena bez upisa prije tražioca izvršenja trebao bi biti njegovog stupanja na snagu. U tom odbačen kao nepotpun iz razloga što slučaju stečeno pravo vlasništva izvršenik u pogledu predložene ostaje na snazi, premda je i tada nekretnine poželjno zatražiti provedbu prava u samostalnog, odnosno samostalnog zemljišnu knjigu da bi se spriječilo kvalifikovanog posjednika, a ne i eventualno (vanknjižnog) vlasnika nekretnine. nastupanje pravnih presuda ima kojom samo je status učinaka načela povjerenja u korist trećih savjesnih lica. V. S. Mulabdić, Derivativni način sticanja prava vlasništva na nekretnini, Domaća i 50 strana sudska praksa, Privredna štampa d.o.o. Sarajevo, br. 78/18, str. 9. 36 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ Mogućnost vanknjižnog podnošenjem zahtjeva za upis konstituirati pravo na određenoj sticanja prava vlasništva nekretnini u svoju korist i time na nekretnini prema stvarnom pravu osigurati njegovo djelovanje prema apsolutno svim trećim licima.53 Jedan od osnovnih uzroka nesređenog stanja zemljišnoknjižnog nekretnina jesu rješenja ranijeg stvarnog prava koja su dopuštala sticanje prava na nekretninama i bez upisa u zemljišnu knjigu.51 Upravo iz tog razloga u novom zemljišnoknjižnom pravu predviđeno je rješenje prema kojem upis ima konstitutivno dejstvo. Da bi osigurao provedbu neupisanih prava na nekretninama u zemljišne knjige zakonodavac predvidio i je obavezu takođe upisa.52 Međutim, takvo zakonsko rješenje nije prihvatljivo sa stanovišta pravne nauke, jer pravni subjekti, shodno načelu samostalno 51 52 dispozicije, odlučiti trebaju hoće V. čl. 33. ZOSPO i čl. 38. ZOVO V. čl. 8. ZZK FBiH/RS li Uvažavajući kritike pravne nauke zakonodavac je u novom stvarnom pravu odustao od rješenja koje predviđa obavezu provedbe vanknjižnih prava u zemljišne knjige, ali je takođe odustao i od konstitutivnog dejstva upisa, te predvidio rješenje koje je po svome sadržaju identično rješenju koje je postojalo u ranijem stvarnom pravu.54 Imajući u vidu aktuelni proces reforme zemljišnoknjižnog prava, ali i detektirane razloge nesređenog stanja zemljišnoknjižnog nekretnina, teško je povjerovati da je cilj ovakvog rješenja prava afirmacija vanknjižnog i napuštanje V. M. Povlakić, Novo zemljišnoknjižno pravo u BiH, Pravni savjetnik br. 12/2003, str. 47. 54 V. čl. 52. st. 1. ZSP FBiH/RS 53 37 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ zemljišnoknjižnog prometa izvršenja nekretnina, kao što je to bio slučaj u izvršenja ranijoj sudskoj praksi. Za potpuno izvršni sud će po službenoj dužnosti razumijevanje naložiti nove zakonske pokrene na postupak takvoj upis nekretnini, izvršenikovog definicije načela upisa potrebno je vanknjižnog prava vlasništva u imati u vidu i druga zakonska zemljišnu knjigu. To je upravo ona rješenja, o čemu ćemo više govoriti situacija na koju upućuje odredba u nastavku ovog rada. Međutim, člana 70. stav 2., a u vezi s odredbom kada je u pitanju postupak izvršenja člana 37. ZIP FBiH/RS. na nekretnini koja nije upisana u korist izvršenika, iz prezentiranog Iz zakonskog rješenja novog stvarnog proizilazi prava proizilazi da predmet izvršenja zemljišnoknjižnog i stvarnog prava u mogu biti i takve nekretnine. Ovo iz pogledu uknjižbe kao zakonitog razloga što neupisani izvršenik ima načina sticanja prava vlasništva na status nekretnini nisu usaglašene. Utvrdili vanknjižnog vlasnika nekretnine. prethodnih izlaganja da odredbe smo da je momenat sticanja prava Pravo vlasništva na vlasništva na nekretnini izuzetnog značaja za od proces nekretnini stekao je u trenutku sprovođenja izvršenja na nekretnini ispunjenja propisanih koja nije upisana u korist izvršenika, pretpostavki za redovnu, odnosno jer predmet izvršenja može biti samo vanrednu dosjelost. Eventualni upis ona nekretnina koja je u njegovom takvog vlasništvu. zakonom prava na osnovu Navedena pravosnažne utvrđujuće presude neusaglašenost proizvodi deklarativno zemljišnoknjižnog i stvarnog prava dejstvo. U slučaju da vanknjižni generira pojavu različitih pravnih samo odredaba titular propusti provedbu prava utvrđenog odlukom suda, a tražilac 38 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ shvatanja,55 što može doprinijeti i problema i zauzimanje ispravnog pojavi stava neujednačene primjeni prava, jer prakse bi u sudovi primjenom načela „lex specialis“, po pitanju mjerodavnog prava primjene od velike važnosti. odnosno „lex posterior“ mogli dati prednost jednom, odnosno drugom zakonu. Primjena odredaba stvarnog prava kao Nije nevažno da li će izvršni sud prilikom razmatranja prijedloga konačno rješenje problema o pokretanju izvršnog postupka, kojim se izvršenikovo pravo na nekretnini dokazuje pravosnažnom odlukom suda, primijeniti odredbe zemljišnoknjižnog ili stvarnog prava. U prvom slučaju prijedlog tražioca izvršenja trebao bi biti odbačen kao nepotpun, jer je kao predmet izvršenja predložena nekretnina koja nije u vlasništvu izvršenika, dok bi u drugom slučaju sud trebao prihvatiti takav prijedlog iz razloga što izvršenikovo neupisano pravo vlasništva na nekretnini egzistira i bez njegove provedbe u zemljišnu Za zauzimanje ispravnog stava po pitanju sukoba odredaba zemljišnoknjižnog i stvarnog prava u pogledu uknjižbe i njenog dejstva neophodno je imati u vidu načelo povjerenja kao novi originarni način sticanja prava vlasništva na nekretnini, ulogu i značaj ovog načela u procesu zemljišnoknjižnog reforme prava, kao i zakonsku poziciju ovog načela u novim stvarnim entitetskim zakonima pravima. o Pružanjem pravne zaštite trećim savjesnim knjigu. Stoga je rasvjetljavanje ovog U pravnoj teoriji postoje shvatanja prema kojima prednost treba dati odredbama zemljišnoknjižnog prava iz razloga što 55 Zakon o zemljišnim knjigama u ovakvim okolnostima ima status pravnog propisa „lex specialis“. V. S. Mulabdić, str. 9. 39 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ licima, koji su stekli pravo vlasništva entitetskih na nekretnini pouzdavajući se u pravima, sadržaj oblike sticanja stvarnih prava na zemljišne knjige, zakona koje o stvarnim tretiraju zakonodavac reafirmira načelo upisa nekretninama, i zakonodavac ukazao na negativne naglašava značaj provedbe neupisanih prava u zemljišne knjige, pri različite čemu je posljedice njegove primjene.56 zbog čega mogućnost vanknjižnog sticanja prava vlasništva na nekretnini gubi svoj praktični značaj. Transformacijom pravila koje je pravnog propisivalo konstitutivno dejstvo uknjižbe i Vanknjižni titulari ne uživaju obavezu upisa u pravno pravilo koje više sudsku zaštitu koju su imali u predviđa ranijoj bi vanknjižnog vlasništva koje će biti osigurali svoja stečena prava na konačno i sigurno tek nakon što se nekretninama oni trebaju podnijeti provede u zemljišnu knjigu, na isti zahtjeve za njihovu provedbu u način zemljišne knjige. Upravo na takav pretpostavke način doprinosi se uspostavi stabilne vanknjižno i efikasne zemljišne knjige, što i jeste nekretninama. Stoga je naglašena osnovna intencija zakonodavca. Za veza između načela povjerenja i razliku od zemljišnoknjižnog, u načela upisa u novom stvarnom novom stvarnom pravu načelo pravu od esencijalnog značaja za povjerenja u zemljišnu knjigu ima pravilno puno veći značaj. Ovo načelo zakonske definicije načela upisa i za zastupljeno je u nekoliko odredaba zauzimanje ispravnog stava po V. čl. 43. st. 2., 47. st. 2. tač. 2., 52. st. 2., 55. st. 1., 56. st. 1. i 2., 57., 202., 208., 211., 230. st. 4., 271., 279. st. 4. i 306. st. 5. ZSP FBiH i čl. 43. st. 2., 47. st. 2. tač. 2., 52. st. 2., 55. st. 1., 56. st. 1. i 2., 190., 196., 199., 218. st. 4., 259., 267. st. 4. i 294. st. 5. ZSP RS 56 sudskoj praksi. Da mogućnost osiguravaju sticanja se za stečenih zakonske provedbu prava razumijevanje na nove 40 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ pitanju kolizije odredaba stvarnog i nekretninama. Iako je zakonodavac zemljišnoknjižnog prava u pogledu predvidio istu definiciju načela upisa ovog načela. kao i u ranijem stvarnom pravu i time ponovo predvidio mogućnost Može se zaključiti da je stupanjem snagu sticanja prava na novih nekretnini, to ne znači da će stvarnim neupisani titulari uživati apsolutnu pravima prestala da važi odredba sudsku zaštitu u odnosu na kasnije zemljišnoknjižnog prava koja je sticaoce, kao što je to bio slučaj u propisivala konstitutivno dejstvo ranijoj sudskoj praksi. Pružanjem upisa za pravo kod kojeg je pravni pravne zaštite kasnijim sticaocima, osnov sticanja pravosnažna odluka koji su stekli pravo na nekretnini suda. Takođe je derogirana i odredba pouzdavajući se u sadržaj zemljišne koja je propisivala obavezu upisa knjige, pred vanknjižne titulare vanknjižno na postavlja se dužnost odgovornijeg nekretninama, pa je prepušteno odnosa prema njihovim neupisanim vanknjižnim pod pravima. Da bi bili sigurni u svoja prijetnjom gubitka neupisanog prava vanknjižno stečena prava oni trebaju samostalno odlučuju o njegovoj zatražiti provedbi u zemljišnu knjigu. zemljišnu entitetskih na vanknjižnog zakona o stečenih prava titularima da njihovu provedbu knjigu. u Shodno dispozitivnoj naravi pravnih pravila Poništenjem pravnih pravila prema kojima stečena prava trebaju o konstitutivnosti i obavezi upisa, te biti izraz slobodne volje pravnih davanjem većeg značaja načelu subjekata, takav zahtjev treba i mora povjerenja knjigu, biti samo rezultat samostalne odluke zakonske vanknjižnih titulara, što je jedini po unapređenje zakonu ispravan način za uspostavu u zemljišnu obezbijeđene pretpostavke su za zemljišnoknjižnog sistema stabilne i efikasne zemljišne knjige. evidentiranja nekretnina i prava na 41 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ Nakon što smo utvrdili mjerodavno pravo u pogledu trenutka u kojem se stiče pravo na utvrđenog izvršenikovog prava vlasništva na nekretnini, kao i upis zabilježbe izvršenja. nekretnini, možemo zaključiti da ne postoje zakonske smetnje za Zaključak sprovođenje izvršenja na nekretnini koja nije upisana u korist izvršenika. Zakon dopušta sticanje prava vlasništva na nekretnini i bez njegove provedbe u zemljišnu knjigu, što znači da je za pokretanje postupka izvršenja na izvršenikovoj neupisanoj nekretnini dovoljno da tražilac izvršenja dostavi pravosnažnu presudu kojom je utvrđeno pravo vlasništva u korist izvršenika kao dosjeditelja. Stupanjem na snagu novih entitetskih zakona o stvarnim pravima derogirana je odredba zemljišnoknjižnog prava koja je propisivala konstitutivno dejstvo upisa za prava kod kojih je pravni osnov sticanja pravosnažna odluka suda. Iz toga proizilazi da će dosjeditelj postati vlasnik nekretnine u trenutku ispunjenja zakonom propisanih pretpostavki, a ne u trenutku podnošenja zahtjeva za To su upravo okolnosti na koje upućuju odredbe izvršnog prava, iz kojih proizilazi da je moguće izvršenje i na nekretnini koja je u vanknjižnom vlasništvu izvršenika, ali pod uslovom da su, po utvrđenju ispunjeni izvršenikovog uslovi za prava, promjenu zemljišnoknjižnog stanja. U takvim okolnostima izvršni sud će po službenoj dužnosti naložiti upis upis. Stoga, predmet izvršenja može biti i nekretnina koja je u vanknjižnom vlasništvu izvršenika, ali samo ukoliko su ispunjene pretpostavke za promjenu zemljišnoknjižnog stanja, tj. ukoliko tražilac izvršenja dokaže da je pravosnažnom odlukom suda 42 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ utvrđeno pravo na osnov njihova sticanja punovažan nekretnini u korist izvršenika kao pravni posao. Ukoliko bi izvršni sud dosjeditelja. U takvim okolnostima u takvim okolnostima ipak naložio izvršni upis upis prava u korist izvršenika, onda izvršenikovog prava u zemljišnu bi to bilo protivno dispozitivnoj knjigu. upisa naravi pravnih propisa prema kojima vanknjižnog prava izvršenika u se prava stiču voljom pravnih funkciji je neometanog postupka subjekata, jer bi takav nalog bio, prije provedbe izvršenja na nekretnini, svega, prije svega zbog upisa zabilježbe stvarnog prava u korist samostalnog izvršenja kao jedne od zakonom posjednika nekretnine. U takvim propisanih izvršnih radnji. okolnostima sud vlasništva će Navedeni naložiti način u funkciji konstituiranja izvršni sud treba odbaciti prijedlog tražioca izvršenja Pretpostavke za promjenu kao nepotpun, jer izvršenik u zemljišnoknjižnog stanja ispunjene pogledu predložene nekretnine ima su i u slučaju kada je sticalac pribavio status samo samostalnog, odnosno samostalan posjed nekretnine na samostalnog osnovu punovažnog kupoprodajnog posjednika, a ne i (vanknjižnog) ugovora, ili nekog drugog kauzalnog vlasnika nekretnine. kvalifikovanog pravnog posla, u kojem postoji saglasnost vlasnika za prenos prava. zemljišnoknjižni Međutim, u takvim okolnostima promjena zemljišnoknjižnog stanja isključivo je u dispoziciji sticaoca iz razloga što odredbe zemljišnoknjižnog i stvarnog prava predviđaju konstitutivno dejstvo upisa za prava kod kojih je pravni 43 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ Korištena literatura zakonodavstva i pravne prakse, Mostar, 2003. - Bilten sudske prakse Vrhovnog suda BiH, - stvarnog br. D. Stamenković, Priručnik - nepokretnosti, Savremena administracija, - kao - i sticanja na prava nekretnini, d.o.o. Sarajevo, br. 78/18. - S. Mulabdić, Sticanje prava notarskog prava, Godišnjak vlasništva Pravnog fakulteta u Sarajevu polazeći L-2007, Sarajevo 2007. povjerenja u istinitost i M. Povlakić, M. ukupne reforme S. Vuković, Sudska praksa iz - S. Mulabdić, procesno radova Gračanica 2010. građanskog i odnosa, Beograd, 2003. građanskog prava, Zbornik Aktualnosti načela svojinskopravnih Reforma zemljišnoknjižnog prava kao dio od 2007. - Povlakić, nekretnini Pravna misao 7-8, Sarajevo BiH, Pravni savjetnik br. 12/2003. na potpunost zemljišne knjige, Novo zemljišnoknjižno pravo u - Derivativni praksa, Privredna štampa izvršnog, zemljišnoknjižnog Nomos, Domaća i strana sudska predmet propisa pravo, Mulabdić, vlasništva osiguranja kredita u svjetlu novih S. način M. Povlakić, Neuknjižene nekretnine BiH, Beograd 2001. Beograd 1991. - u O. Stanković, M. Orlić, Stvarno za upise u zemljišnu knjigu i katastar prava Sarajevo, 2009. 4/87. - M. Povlakić, Transformacija Građansko pravo, Grin, trgovačkog 44 �Društveni ogledi, decembar 2020. _____________________________ Legislativa - Zakon o stvarnim pravima FBiH, - Službene novine - - Zakon o stvarnim pravima RS, FBiH 32/03. Zakon o izvršnom postupku RS, Službeni glasnik RS novine FBiH, br. 66/2013. Zakon o izvršnom postupku FBiH, Službene Službeni Republike Srpske, glasnik br. 124/08, 58/09. 59/03, 85/03. - Zakon o premjeru i katastru Republike Srpske, Službeni glasnik Republike Srpske br. 6/12. - Zakon o svojinsko pravnim odnosima, Službeni list SFRJ br. 6/1980. - Zakon o vlasničko pravnim odnosima, Službene novine FBiH br. 6/98 i 29/03. - Zakon o zemljišnim knjigama FBiH, Službene novine FBiH br. 58/2002, 19/03 i 54/04. Zakon o zemljišnim knjigama RS, Službeni glasnik RS br. 74/02, 67/03, 46/04, 109/05 i 119/08. 45 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Društveni ogledi Author Author Centar za društvena istraživanja, Internacionalni Burč univerzitet Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Izvršenje na nekretninama u svjetlu propisa izvršnog, zemljišnoknjižnog i stvarnog prava u Bosni i Hercegovini Author Author Hamid Mutapčić Abstract A summary of the resource. Mogućnost izvršenja na izvršenikovom neupisanom pravu na nekretnini uslovljena je pravilnim razumijevanjem nove zakonske definicije načela upisa. Neusaglašenost odredaba materijalnog prava u pogledu dejstva uknjižbe i trenutka u kojem se stiče pravo na nekretnini dovodi do različitih pravnih shvatanja u pravnoj teoriji, što može generirati pojavu neujednačene prakse u primjeni prava. U radu je izvršena analiza odredaba izvršnog, a u vezi s odredbama zemljišnoknjižnog i stvarnog prava, koje predviđaju mogućnost izvršenja na nekretnini koja je u samostalnom posjedu izvršenika, odnosno na nekretnini na kojoj izvršenik ima utvrđeno vanknjižno pravo vlasništva. Keywords Keywords. Izvršenje na nekretnini, Samostalan posjed nekretnine, Vanknjižno vlasništvo DOI Digital object identifier 10.14706/DOI21412