140 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3cf60f1b014732a4afa9ccb4272687a7.docx 7e3d6b8388c03918fc90f83f59d0c8a2 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0d35266967bbe3a27528c0eb8a9f5351.pdf e75f1efe41ca550e3852d7fa9a65b712 PDF Text Text ÂŞIK TARZI EDEBİYAT GELENEĞİ VE BOŞNAK GUSLARİ GELENEĞİ ARASINDA BİR KARŞILATIRMA Özkul ÇOBANOĞLU Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Türk âşık tarzı edebiyatı, Boşnak guslari tarzı edebiyatı, benzerlik-farklılık. ÖZET Türk Âşık Tarzı Edebiyat geleneği ile Boşnak Guslari Tarzı Edebiyat gelenekleri arasında pek çok müşterek unsurlar vardır. Çalışmamızın amacı iki edebiyat geleneği arasındaki müşterek unsurları ortaya koymaktır. Bu amaca uygun olarak çalışmamızda Boşnak Guslari Tarzı Edebiyat geleneği ile Âşık Tarzı Edebiyat geleneği arasında tematik, yapısal, işlevsel ve bağlamsal bakımlarda karşılaştırmalar yapılarak benzer ve aynı olan unsurlar ortaya konulmuştur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2187 Title A name given to the resource ÂŞIK TARZI EDEBİYAT GELENEĞİ VE BOŞNAK GUSLARİ GELENEĞİ ARASINDA BİR KARŞILATIRMA Author Author ÇOBANOĞLU, Özkul Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türk âşık tarzı edebiyatı, Boşnak guslari tarzı edebiyatı, benzerlik-farklılık. ÖZET Türk Âşık Tarzı Edebiyat geleneği ile Boşnak Guslari Tarzı Edebiyat gelenekleri arasında pek çok müşterek unsurlar vardır. Çalışmamızın amacı iki edebiyat geleneği arasındaki müşterek unsurları ortaya koymaktır. Bu amaca uygun olarak çalışmamızda Boşnak Guslari Tarzı Edebiyat geleneği ile Âşık Tarzı Edebiyat geleneği arasında tematik, yapısal, işlevsel ve bağlamsal bakımlarda karşılaştırmalar yapılarak benzer ve aynı olan unsurlar ortaya konulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8422930bcab6dab1f79e71921155dd5d.docx c0a6163cbbbf5dc44c06b2f5f8ef2fcd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9735184b26fb9b97a5a38d2c78d81774.pdf 7db67a276b9947831eec2f760e944e07 PDF Text Text MAHMUT RAGIP GAZİMİHAL’İN VARLIK DERGİSİNDE YAYINLADIĞI YAZILAR ÜZERİNE Metin ÖZARSLAN Hacettepe Üniversitesi, Türk Halkbilimi Bölümü, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mahmut Ragıp, Varlık dergisi müzik, edebiyat, kültür, sanat. ÖZET Mahmut Ragıp Gazimihal 1921 yılında Berlin’de başladığı müzik çalışmalarını İsai Barmas ve Walter Detlefz’le sürdürmüştür. Prof. C. Sachs ve Prof. Von Horn Boster gibi müzikologlarla tanışmış, müzik çalışmalarına Paris’te devam ettiği yıllarda Le Monde Musical Societe Française de Musicologie gibi yayın organlarında yayınlar yapmış ve 1932’den itibaren Ankara Musiki Muallim Mektebi’nde ve başka eğitim kurumlarında 1961 yılına kadar kesintisiz hoca olarak çalışmıştır. Bu bildiri Türkiye’nin ilk müzikologlarından sayılan ve yaklaşık 40 yıllık yazı hayatına malik olan müzik adamı, eğitimci ve araştırmacı Mahmut Ragıp Gazimihal’in Varlık dergisinde muhtelif konularda yazdığı yazılarına hasredilmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2294 Title A name given to the resource MAHMUT RAGIP GAZİMİHAL’İN VARLIK DERGİSİNDE YAYINLADIĞI YAZILAR ÜZERİNE Author Author ÖZARSLAN, Metin Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mahmut Ragıp, Varlık dergisi müzik, edebiyat, kültür, sanat. ÖZET Mahmut Ragıp Gazimihal 1921 yılında Berlin’de başladığı müzik çalışmalarını İsai Barmas ve Walter Detlefz’le sürdürmüştür. Prof. C. Sachs ve Prof. Von Horn Boster gibi müzikologlarla tanışmış, müzik çalışmalarına Paris’te devam ettiği yıllarda Le Monde Musical Societe Française de Musicologie gibi yayın organlarında yayınlar yapmış ve 1932’den itibaren Ankara Musiki Muallim Mektebi’nde ve başka eğitim kurumlarında 1961 yılına kadar kesintisiz hoca olarak çalışmıştır. Bu bildiri Türkiye’nin ilk müzikologlarından sayılan ve yaklaşık 40 yıllık yazı hayatına malik olan müzik adamı, eğitimci ve araştırmacı Mahmut Ragıp Gazimihal’in Varlık dergisinde muhtelif konularda yazdığı yazılarına hasredilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/800ed675faa8b7020a24f4d33c759fd7.docx cddebc10f5634a4d79777f42805673f0 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/54cb21a006e61599a8e923ca3231ac93.pdf 87bca419596152099f0af72dc63ff581 PDF Text Text TARİHE SIR OLAN SIRRİ BABA HAZRETLERİ Hüseyin ÖZCAN - Sultan SUBAŞI International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Bosna hersek, Abdurrahman Sırri Baba Hazretleri, Nakşibendi tarikatı, Sırri Baba ilahileri, tasavvufi terimler. ÖZET Tarihler 1463’e geldiği zaman Bosna-Hersek büyük bir değişim evresine hazırlanmaktaydı. Zemini hazırlanmış olan Bosna-Hersek 1463 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından Bosna kısmı feth edildi. 1482 yılında ise fethin yarıda kalan Hersek kısmı, II. Sultan Bayezid tarafından feth edilerek Bosna-Hersek’in fethi tamanlanmştır. Fakat bu fetihler diğer fetihler den çok daha farklıdır. Çünkü bu topraklar 200 yıla aşkın tıpkı bir nazlı gelin edasıyla alınmıştı. Fatih Sultan Mehmet’in Bosna fethi gerçekleşmeden, 200 yıl önce giden Tarikat şeyhlerinin İslam anlayışıyla insanlara aşıladıkları karşılıksız hizmet ve hoşgörüleriyle halkın büyük çoğunluğu bu fethe hazırdı. Sarı Saltuk, Ayvaz Dede gibi bir çok Tarikat ehlilerin attıkları tohumların meyvelerinden biri de Sırri Baba Hazretleridir. Nakşibendi tarikat şeyhlerinden biri olan Abdurrahman Sırri Baba Hazretleri ‘nin mürşidi ona Sırları bilen anlamında ‘’Sırrı Baba’’ lakabını vermiştir. Bu lakabı ona veren Sırrı Baba’nın Mürşidi Şeyh Hüseyin Zukıc’tir. Mürşidinden almış olduğu feyizle,Sırrı Baba Oglavak’ta Nakşi Tekke’si kurar. Burada halkın dini boyutu dışında, fakirlere, yolculara ve yolda kalanlara tekkenin kapılarını açarak halka gösterdiği cömert ve samimi davranışlarıyla kısa sürede halkın gönüllerini fetheder. Aynı zamanda Osmanlı gelmeden tarikat şeyhlerimizin yapmış oldukları geleneğin, canlı tutulmasına ve gönüller de İslam şuurunun her yönden temsil boyutunu yaşayarak örnek olur. Sırri Baba Hazretleri, Oglavaktaki tekkesiyle sadece o bölgenin halkına değil Bosna Valisi Mehmet Vecihi paşa gibi bir çok devlet büyüklerinin gönüllerini feth ederek tekkeyi ziyarette bulunmuşlardır. Yazmış olduğu Arapça ve Osmanlıca ilahilerle insanların Allaha olan yakınlığının artmasına ve o zaman da insanlar arasındaki kardeşlik bağlarının kuvvetlenmesine vesile olur. Bu çalışmada, yöntem olarak Bosna Enstitüsü, Tarih Enstitüsü ve Gazi Hüsrev kütüphaneler taranıp, alan ve Sırri Baba hakkında bilgisi olan kişilerin görüşlerine başvuruldu. Bu çalışma da, Abdurrahman Sırrı Baba hazretlerin sırlarına ortak olmak, onu tanımak ve basılan Arapça ilahilerinin yanı sıra farklı mecmualarda olan bugüne kadar basılmamış, Osmalıca yazılan ilahilerini toplamak amaçlanmıştır. Sırrı Baba’nın İslam Tasavvuf anlayışını, elde edilen Osmanlıca ilahileriyle tahlil edilmeye çalışılır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2175 Title A name given to the resource TARİHE SIR OLAN SIRRİ BABA HAZRETLERİ Author Author ÖZCAN , Hüseyin SUBAŞI, Sultan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna hersek, Abdurrahman Sırri Baba Hazretleri, Nakşibendi tarikatı, Sırri Baba ilahileri, tasavvufi terimler. ÖZET Tarihler 1463’e geldiği zaman Bosna-Hersek büyük bir değişim evresine hazırlanmaktaydı. Zemini hazırlanmış olan Bosna-Hersek 1463 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından Bosna kısmı feth edildi. 1482 yılında ise fethin yarıda kalan Hersek kısmı, II. Sultan Bayezid tarafından feth edilerek Bosna-Hersek’in fethi tamanlanmştır. Fakat bu fetihler diğer fetihler den çok daha farklıdır. Çünkü bu topraklar 200 yıla aşkın tıpkı bir nazlı gelin edasıyla alınmıştı. Fatih Sultan Mehmet’in Bosna fethi gerçekleşmeden, 200 yıl önce giden Tarikat şeyhlerinin İslam anlayışıyla insanlara aşıladıkları karşılıksız hizmet ve hoşgörüleriyle halkın büyük çoğunluğu bu fethe hazırdı. Sarı Saltuk, Ayvaz Dede gibi bir çok Tarikat ehlilerin attıkları tohumların meyvelerinden biri de Sırri Baba Hazretleridir. Nakşibendi tarikat şeyhlerinden biri olan Abdurrahman Sırri Baba Hazretleri ‘nin mürşidi ona Sırları bilen anlamında ‘’Sırrı Baba’’ lakabını vermiştir. Bu lakabı ona veren Sırrı Baba’nın Mürşidi Şeyh Hüseyin Zukıc’tir. Mürşidinden almış olduğu feyizle,Sırrı Baba Oglavak’ta Nakşi Tekke’si kurar. Burada halkın dini boyutu dışında, fakirlere, yolculara ve yolda kalanlara tekkenin kapılarını açarak halka gösterdiği cömert ve samimi davranışlarıyla kısa sürede halkın gönüllerini fetheder. Aynı zamanda Osmanlı gelmeden tarikat şeyhlerimizin yapmış oldukları geleneğin, canlı tutulmasına ve gönüller de İslam şuurunun her yönden temsil boyutunu yaşayarak örnek olur. Sırri Baba Hazretleri, Oglavaktaki tekkesiyle sadece o bölgenin halkına değil Bosna Valisi Mehmet Vecihi paşa gibi bir çok devlet büyüklerinin gönüllerini feth ederek tekkeyi ziyarette bulunmuşlardır. Yazmış olduğu Arapça ve Osmanlıca ilahilerle insanların Allaha olan yakınlığının artmasına ve o zaman da insanlar arasındaki kardeşlik bağlarının kuvvetlenmesine vesile olur. Bu çalışmada, yöntem olarak Bosna Enstitüsü, Tarih Enstitüsü ve Gazi Hüsrev kütüphaneler taranıp, alan ve Sırri Baba hakkında bilgisi olan kişilerin görüşlerine başvuruldu. Bu çalışma da, Abdurrahman Sırrı Baba hazretlerin sırlarına ortak olmak, onu tanımak ve basılan Arapça ilahilerinin yanı sıra farklı mecmualarda olan bugüne kadar basılmamış, Osmalıca yazılan ilahilerini toplamak amaçlanmıştır. Sırrı Baba’nın İslam Tasavvuf anlayışını, elde edilen Osmanlıca ilahileriyle tahlil edilmeye çalışılır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/17080e7ce0303fef14b09358af5cf2fb.docx 733c2c004bce8f6958965e0179167cf3 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0aa27957772b33c9b23872835bc10a06.pdf d2d47c7fbc5a18578ae1fb351c7fe240 PDF Text Text 1946 “YUGOSLAVYA’SINA” TÜRKİYE’DEN BAKIŞ Seçil ÖZDEMİR İstanbul Üniversitesi, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Hırvatistan, Sırbistan, Makedonya, Karadağ, Slovenya Balkanlar, Yugoslavya, Türk Basını. ÖZET Balkanlar, genel olarak Türk Tarihi değerlendirilmek istendiğinde göz ardı edilmesi mümkün olmayan bir coğrafya bir kültür sahasıdır. Yüzlerce yıl devam eden ortak bağların izleri, bu gün siyasi çizgiler ile ayrılmış olsa da kültürel hatlar için bu durum söz konusu olamamıştır. Siyasi çizgilerin oluştuğu dönemlerde de Türkiye Balkanlarda yaşanan olaylara duyarsız kalmamış gerek Türkiye Büyük Millet Meclisinde resmi yollarla gerekse basın yayın organları ile Balkan halkları ile Türk halkının iletişimi sürdürülmüştür. Bu noktada çalışmanın amacı tüm dünya gibi Türkiye ve Balkanlar için önemli bir tarih olan 1946 senesi gelişmelerini, özellikle Türkiye de çok partili hayata geçilirken Yugoslavya’da oluşturulan yeni anayasayı Türkiye Büyük Millet Meclisi zabıtları ve dönemin Türk basınını göz önünde bulundurarak değerlendirmektir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2022 Title A name given to the resource 1946 “YUGOSLAVYA’SINA” TÜRKİYE’DEN BAKIŞ Author Author ÖZDEMİR, Seçil Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Hırvatistan, Sırbistan, Makedonya, Karadağ, Slovenya Balkanlar, Yugoslavya, Türk Basını. ÖZET Balkanlar, genel olarak Türk Tarihi değerlendirilmek istendiğinde göz ardı edilmesi mümkün olmayan bir coğrafya bir kültür sahasıdır. Yüzlerce yıl devam eden ortak bağların izleri, bu gün siyasi çizgiler ile ayrılmış olsa da kültürel hatlar için bu durum söz konusu olamamıştır. Siyasi çizgilerin oluştuğu dönemlerde de Türkiye Balkanlarda yaşanan olaylara duyarsız kalmamış gerek Türkiye Büyük Millet Meclisinde resmi yollarla gerekse basın yayın organları ile Balkan halkları ile Türk halkının iletişimi sürdürülmüştür. Bu noktada çalışmanın amacı tüm dünya gibi Türkiye ve Balkanlar için önemli bir tarih olan 1946 senesi gelişmelerini, özellikle Türkiye de çok partili hayata geçilirken Yugoslavya’da oluşturulan yeni anayasayı Türkiye Büyük Millet Meclisi zabıtları ve dönemin Türk basınını göz önünde bulundurarak değerlendirmektir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cb9ebd5a072e8120eca491dca4c3d371.docx 1a9792c5ad61bbaa96ce3b01b85a6741 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ee832a896a2a9fdb573651c95fc14079.pdf fc5c349cb02f3fd5e85993e83e249027 PDF Text Text BOSNA VE HERSEK CEMİYET-İ İLMİYESİ Salih ÖZKAN Niğde Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Niğde / Türkiye Anahtar Kelimeler; Bosna-Hersek, Cemiyet-i İlmiye, Misbah. ÖZET Her ne kadar Tanzimat Fermanı, daha çok siyasi, sosyal, idari ve hukuki yapıda değişimi öngören bir metin olsa da, Tanzimatçılar yenileşmenin temel şartının eğitim ve yeniliklere öncülük edecek aydınları yetiştirmek gerektiğini kavramışlardır. Tanzimatçıların bu tutumu, Tanzimat sürecini bir aydınlanma süreci olarak karşımıza çıkarmaktadır. Bu dönemde yenileşme davası, yukardan lütfedilen bir dava olmaktan çıkmış, aydınların savunduğu bir davaya dönüşmüştür. Aydınlar çeşitli cemiyetler kurarak toplumu aydınlatmayı kendilerine bir görev saymışlardır. 1861’de kurulan “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye” ve 1879’da kurulan “Cemiyet-i İlmiye” halk eğitimi amacıyla kurulan bu türden cemiyetlerdir. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti’nden ayrıldıktan sonra, özellikle İstanbul’da yetişmiş, Osmanlı aydını diye tabir edebileceğimiz bir takım aydınlar, 28 Eylül 1912’de “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi”ni kurarlar. Tıpkı Osmanlıdaki örneğinde olduğu gibi bir de “Misbah” adıyla dergi çıkarırlar. Bu çalışmada cemiyetin kurucuları, üyelik esasları, cemiyetin amacı, faaliyetleri tespit edilerek, Bosna ve Hersek halkının eğitimine katkısı ortaya konmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/425afbfbeb6d2ee87a9a88a94f0b1387.docx 5975c59c9a05f7262bd4385eafddedb4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8670168226d800da94720ac65c2d0faf.pdf 7707bc92dc7a911a1dbf68623c71f4a3 PDF Text Text BOSNA VE HERSEK CEMİYET-İ İLMİYESİ Salih ÖZKAN1 Özet Her ne kadar Tanzimat Fermanı, daha çok siyasi, sosyal, idari ve hukuki yapıda değişimi öngören bir metin olsa da, Tanzimatçılar yenileşmenin temel şartının eğitim ve yeniliklere öncülük edecek aydınları yetiştirmek gerektiğini kavramışlardır. Tanzimatçıların bu tutumu, Tanzimat sürecini bir aydınlanma süreci olarak karşımıza çıkarmaktadır. Bu dönemde yenileşme davası, yukardan lütfedilen bir dava olmaktan çıkmış, aydınların savunduğu bir davaya dönüşmüştür. Aydınlar çeşitli cemiyetler kurarak toplumu aydınlatmayı kendilerine bir görev saymışlardır. 1861’de kurulan “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye” ve 1879’da kurulan “Cemiyet-i İlmiye” halk eğitimi amacıyla kurulan bu türden cemiyetlerdir. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti’nden ayrıldıktan sonra, özellikle İstanbul’da yetişmiş, Osmanlı aydını diye tabir edebileceğimiz bir takım aydınlar, 28 Eylül 1912’de “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi”ni kurarlar. Tıpkı Osmanlıdaki örneğinde olduğu gibi bir de “Misbah” adıyla dergi çıkarırlar. Bu çalışmada cemiyetin kurucuları, üyelik esasları, cemiyetin amacı, faaliyetleri tespit edilerek, Bosna ve Hersek halkının eğitimine katkısı ortaya konacaktır. Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Cemiyet-i İlmiye, Misbah BOSNIA AND HERZEGOVINA CEMİYET-İ İLMİYESİ Abstract Even though the Tanzimat Edict was a text that stipulates change in political, social, administrative and legal structure, the supporters of Tanzimat understood that the underlying condition of modernization is to educate intellectuals who would lead the reforms. This attitude of the Tanzimat supporters brings Tanzimat era in front of us as an enlightenment era. In this period, the modernization process was not a process being granted from above but a process supported by the intellectuals. Intellectuals saw enlightening the 1 Yrd. Doç. Dr. Niğde Üniversitesi Eğitim Fakültesİ, salihozkan66@hotmail.com �society by founding societies as a duty. “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye”, founded in 161 and “Cemiyet-i İlmiye”, founded in 1879, are these kinds of societies. After the secession of Bosnia Herzegovina from the Ottoman Empire, a number of intellectuals, who were raised in Istanbul and were called Ottoman intellectuals, founded “Bosna Hersek Cemiyet-i İlmiyesi” on 28th September, 1912. They also published a magazine called “Misbah” just like their counterparts in the Ottoman Empire. In this study, the society’s contribution to the Bosnian Herzegovinian people’s education will be explained by identifying its founders, membership principles, purpose and activities. Key Words: Bosnia Herzegovina, Cemiyet-i İlmiye, Misbah Giriş 1463 yılında başlayan Bosna ve Hersek bölgesindeki Osmanlı hâkimiyeti, başlangıçta yalnızca güney kısımlarına münhasırdı. Ancak 1526 yılında Macar krallığının ezilmesinden sonra tam bir Türk eyaleti haline geldi. Halkın zengin ve münevver tabakası, emlak ve arazi sahiplerinin büyük bir kısmı Müslüman oldular ve eski imtiyazlarına dokunulmadığı için, İslamiyet’e gönülden bağlandılar (İA,1997:731). Hatta Müslüman Boşnaklardan çok sayıda kişi Osmanlı devlet idaresinde görev almıştır. Hristiyan unsur da inanç serbestisine sahip oldukları için uzun süre Osmanlı hakimiyetini benimsediler. Fakat XIX. Yüzyılın ikinci yarısından sonra ortaya çıkan Balkanlardaki huzursuzluklar Bosna’yı da etkiledi. Nihayet bunun bir sonucu olarak 1875 yılında Hristiyanlara dayanan bir isyan çıktı (Ünal,1978:279). Bununla birlikte 1878 yılında imzalanan Berlin Anlaşmasına kadar Bosna ve Hersek Osmanlı hakimiyetinde kalmaya devam etti. Berlin Anlaşmasında Avusturya-Macaristan temsilcisi, Bosna ve Hersek’te asayişin kendilerince sağlanmasının gerektiğini ileri sürdü. Alman başbakanı Bismark da bu fikirde ısrar edince, Bosna ve Hersek’in Avusturya-Macaristan tarafından süresi belirsiz olmak üzere geçici bir süreyle, anlaşmanın 25. Maddesine dayanarak işgal edilmesi kararlaştırıldı (İA,1997:729). 5 Ekim 1908’de de Avusturya-Macaristan, Bosna ve Hersek’i ilhak ettiğini açıkladı. Avrupa devletleri ve hatta Osmanlı Devleti de bu ilhakı onayladıklarını açıkladılar (İA,1997:733). Çalışmamıza konu olan Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesinin, bölgenin Osmanlı hâkimiyetinden çıkmasından sonra kurulmuş olduğunu görüyoruz. Aslında aynı isimle bir cemiyetin 1861 yılında Münif Paşa tarafından Osmanlı Devleti’nde de kurulduğunu biliyoruz. �Münif Paşa (1830-1910), Fuad Paşa'nın da yardımıyla 1860 (Zilkade 1277) da, padişahın iradesini de alarak Cemiyet-i İlmîye-i Osmaniye isimli bir cemiyet kurar. Cemiyetin tüzüğü ve hangi faaliyetleri yürüteceği hakkındaki bilgi, Mecmua-ı Fünûn'un I. sayısında yayınlanır. Cemiyetin gayeleri şu şekilde belirtilir: Kitap, telif ve tercüme edilecek. Her türlü mümkün vasıtalarla ilim ve fennin memlekette yayılması için gayret sarfedilecektir. Cemiyet, ilim ve maarife, ticaret ve sanayi'e ait Mecmua-ı Fünûn ismiyle bir mecmua çıkaracaktır (Akgün,1997:sayı 15). Bu cemiyet, Tanzimat döneminde Osmanlı aydınlarının gayretleri ile kurulmuş olması açısından önem taşır (Gümüşsoy,(2007):C.8 sayı 2). Batı bilim ve kültürünün aktarılması ve yaygınlaştırılması çabaları çerçevesinde Osmanlı aydınlarının kendi aralarında kurdukları ilk cemiyettir. İrade-i seniyye ile açılmış olması kuruluşun bu özelliğini bozucu bir nitelik değildir. Çünkü İrade-i seniyye yalnızca yasal bir onay olarak gözükmektedir (Doğan,(1993):s.157-174). Dolayısıyla cemiyet tamamen sivil bir kuruluştur. Devletin katkısı yalnızca cemiyete yer temini konusunda (BOA, A.}MKT.MHM. 221/33) ve cemiyetin çıkarmış olduğu Mecmua-i Fünûn Gazetesi'nin satışına yardımcı olunması (BOA, A.}MKT.MHM. 244/60) şeklinde olmuştur. Bosna ve Hersek İlmiye Cemiyetinin Kuruluşu Cemiyetin kuruluş gerekçesi olarak, Misbah dergisinin ilk sayısında; münferid olarak başarılamayacak birçok şeyin birlik olduğu zaman başarılabileceğini, İslam’ın da bir fikir ve maksadın başarıya ulaşması için birlikte hareket etmeyi emrettiğini belirtiyor. Bunun içinde Müslümanlara rehber olacak ve onları irşad edecek ulemanın organize olması vurgulanıyor. Bu konuda özellikle Hint ve İstanbul ulemasının yaptıkları teşkilatlanma ve faaliyetleri örnek gösteriliyor (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.1). Bir de cemiyetin kuruluş tarihine dikkat çekmek gerekir. Bilindiği gibi her ne kadar Ekim 1908’de Avusturya-Macaristan, Bosna ve Hersek’i ilhak ettiğini açıklamışsa da, 1912 yılına -yani Balkanlardaki topraklar bütünüyle kaybedilip, Osmanlı sınırı yüzlerce kilometre uzağa taşınıncaya kadar, Bosna ve Hersek ahalisi tekrar Osmanlıya katılma hayalini taşıdı. Cemiyetin bu ümidin kaybedilmesinden sonra kurulması manidardır. Bir bakıma İslam ahalinin başının çaresine bakma düşüncesinin ürünüdür. Bosna ve Hersek uleması, mektep ve medreselerdeki eğitim ve öğretimin ıslaha muhtaç olması, dahası resmi mekteplerde verilen dini eğitimin nakıs olması gibi sebeplerle böyle bir teşkilatlanmaya kendini mecbur hissetmiştir (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.1). �Osmanlı kültürüyle yetişmiş olmalarından dolayı, Osmanlı aydını diye isimlendirebileceğimiz, Bosna ve Hersek ulemasından birkaç değerli bilim adamı Ocak 1912’de Saraybosna’da toplanır. “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi” adıyla bir cemiyetin kurulmasına karar verir. Bunun için gerekli tüzüğün hazırlanması görevi toplantıda oluşturulan “geçici kurula” verilir. Geçici Kurul 73 maddeden oluşan tüzüğü hazırladıktan sonra gerekli mercilere onaylatır. Bundan sonra davet edilen ulema, 28 Eylül 1912’de toplanarak, İdare Kurulu’nu seçer ve cemiyet resmen kurulmuş olur. Cemiyetin kabul edilen tüzüğü, “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi’nin Naşir-i Efkarı” olan Misbah dergisinin birinci sayısından itibaren Arap alfabesi ile hem Boşnakça hem de Türkçe olarak yayınlanır (Geçer,(2009):62). Cemiyet’in İsmi ve Merkezi Cemiyet Nizamnamesi’nin ilk faslının birinci maddesinde ismi ve merkezi şöyle bildirilmektedir: “Bosna ve Hersek Ulemay-ı İslamiyesi, merkezi Saray’da (Saraybosna) olmak üzere “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi” namıyla bir cemiyet teşkil eylemiştir.” (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.16.) Cemiyet’in Amacı Temelde Bosna-Hersek ulemasını birleştirmek gayesini güden cemiyetin amacını birkaç başlık altında toplamak mümkündür. -Öncelikle Bosna-Hersek ulemasını bir araya getirerek dayanışmasını sağlayıp, ulama sınıfının menfaat ve haysiyetlerini muhafaza ve ilmiyenin layık olduğu dereceye yükselmesi hususuna gayret eylemektir. -Müslümanlar arasında gerekli olan eğitimin ve özellikle dini eğitimin yayılması, -Dini duyguların güçlendirilmesi, -Dini vazifelerin icrasında teşviklerde bulunulması, -Cehalet yoluyla İslam ahali arasına giren muzır adetlerin ortadan kaldırılmasına çalışmak, -Yeknasak ve İslam ruhuna uygun talim ve terbiyenin verilmesine gayret etmektir. Bundan başka cemiyet, kendi üyelerinden fakir olup herhangi bir gelire sahip olamayanların yetimlerine yardım edeceği gibi, özel durumlarda bizzat üyelerine de yardım elini uzatacaktır. �Özellikle resmi ve hususi mektep muallimleri ve müderrislerin terfi ve haklarının korunması için her türlü vasıtayla çalışacaktır. Yukarda zikredilen vazifeleri yerine getirmek için; 1- Cemiyetin fikirlerini neşretmek, faydalı yazılar ve nasihatleri içeren bir mecmua neşredilecektir. 2- Dini ve ilmi kitap ve risale basılacaktır. (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.16.) 3- İhtiyaç duyulan yerlere kabiliyetli vaizler gönderilecektir. 4- A- Bosna-Hersek Müslümanlarına mahsus olan “Evkaf ve Maarif-i Muhtariyet Nizamnamesi” gereğince teşkil edilen “İdare Heyetleri”nin Evkaf ve Maarif-i İslamiye hususundaki işlerini dikkatlice inceleyecek, B- Mektep ve medrese, öğretmen ve müderris olmak üzere tayin edilecek kişilerin liyakatli olmasını arayacak, C- Evkaf ve Maarif varidatıyla hükümet tarafından verilen ianenin birinci derecede Maarif-i Diniye-i İslamiyeye tahsis olunmasına çalışacaktır. 5- Zikredilen Muhtariyet Nizamnamesinin dışında kalan hususi mektep ve medaris-i İslamiyenin çoğaltılmasına gayret edilecek ve gerek bu husus ve gerekse diğer hususlarda nizamnamenin hukuk ve selahiyeti muhafaza edilecektir. 6- Evkaf ve Maarif İdare Heyetlerine, şer’i kaidelere ve vakfiyelere aşina ve bunları muhafaza edecek kişilerin seçilmesine gayret edecektir. ( Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.31) Teşkilat Yapısı Cemiyet, Cemiyet-i ilmiye olarak, hiçbir siyasi fırkaya mensup olmayacaktır. Bununla beraber Bosna-Hersek İslam ahalisi hakkında faydalı gördüğü teşebbüsleri, hangi taraftan çıktığına bakmaksızın desteklemeyi vazife bilecektir (Misbah, 1912: Nu. 1-2, s.16). Cemiyetin bu hususa azami bir dikkat gösterdiğini, siyasi fırkalara itibar etmediğini görüyoruz. Cemiyetin Maddi Kaynakları Cemiyetin maddi kaynakları olarak, cemiyet nizamnamesinin dördüncü maddesinde şunlar sayılmaktadır: 1- Azalık ücretleri �2- İhsanlar 3- Hediye ve vasiyetler 4- Kitap, Risale ve diğer cemiyet namına satılan eşya varidatı (Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.31). Cemiyetin Üyelik Şartları Cemiyete üyelik için herhangi bir şart bulunmamaktadır. Her Müslüman kadın ve erkek belirtilen üyelik ücretini vermek ve cemiyet nizamnamesine bağlı olmak şartıyla üye olabilirler. Bununla birlikte cemiyet üyelerinin bir takım kısımlara ve verdiği aidat nispetinde bir takım derecelere ayrıldığını görüyoruz. Cemiyetin beş türlü azası bulunmakta ve bu azalarda beş mertebeye ayrılmaktadır. Üyelik statüsü şöyledir; 1- Asli üye 2- Yardımcı üye 3- Azay-ı Müessisin (Kurucu üye) 4- Azay-ı Muhsine (Bağışta bulunan üye) 5- Fahri üye Asli ve yardımcı üyeler aşağıdaki derecelerden hangisini dilerlerse alabilirler. Bu dereceler ve ödeyecekleri aidat şöyledir; - Birinci mertebede bulunanlar ayda 4 kron verirler, - İkinci mertebede bulunanlar ayda 2 kron verirler, - Üçüncü mertebede bulunanlar ayda 1 kron verirler, - Dördüncü mertebede bulunanlar ayda 50 heler verirler, - Beşinci mertebede bulunanlar ayda 20 heler verirler ( Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.32). Asli üye olmak için ilim ehli olmak gerekir ki bunlar şunlardır; meclis-i ilmiye azaları, müftüler, müderrisler, hükkam-i şer’i şerifle mülazımeyn-i şer’iyye, mekteb-i ibtidai ve sıbyan mektebi muallimleri, seyyar muallimler, genel mekteplerdeki din muallimleridir. Bunlardan başka ilmiye hizmetlerinden birini ifa etmeye “cemiyet idare heyeti” tarafından muktedir olduğu kabul edilen kişiler de asli aza kabul edilirler ( Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.32). Müslüman olan her şahıs defaten veya bir sene zarfında, cemiyet kasasına 300 kron vermek şartıyla kurucu üye olabilir. Yine aynı şekilde 600 kron ödeyen veya bu kıymette bir �şey hediye eden kimse Azay-ı Muhsineden (Bağışta bulunan üye) olabilir. Cemiyet-i İlmiyeye veya Bosna-Hersek Müslümanlarının dini eğitimine hizmet ve himmetlerde bulunan kimseler cemiyet heyet-i idaresinin teklifi ile fahri üye sayılırlar. Cemiyet idare heyeti, intihap olunan fahri üyelere hemen asıl ve bağışçı üyelere de ücretlerini tamamen verdiklerinde şehadetname vereceklerdir (Misbah, 1912: Nu. 3-4, s.32). Cemiyete edilen vasiyetlerden elde edilen varidat, nizamname gereğince vasiyeti yapanın isteği doğrultusunda harcanacaktır. Şayet vasiyet sahibi herhangi bir bildirimde bulunmamışsa, o takdirde Cemiyet idare heyetinin gerekli gördüğü alanlara harcanacaktır (Misbah, 1913: Nu. 6-7, s.56). Cemiyet Üyelerinin Hak ve Vazifeleri Heyet-i Umumiye’nin senelik toplantısından altı ay önce kayıt olup, bu müddet zarfında üyelik ücretini tamamen yatıran asil üye ile ilmiyeye mensup olan kişi, kurucu ve bağışçı üye olma hakkına sahiptir. Diğerleri ise merkez ve şube toplantılarında hazır bulunmak ve cemiyetin idare heyetine yazılı teklifte bulunmak hakkına sahiptirler. İdare heyeti bu gibi teklifleri münasip görürse, heyet-i umumiyeye arz eder. (Bu maddede intihap için aranan şart, henüz Cemiyet-i İlmiyenin kuruluşu için yapılan birinci toplantıda aranmaz.) Cemiyet Üyelerinin Vazifesi: 1- Muntazam olarak ve her ay başında üyelik ücretini vermek, 2- Cemiyetin maksat ve menfaatini temin için uğraşmak, 3- Cemiyet Nizamnamesi ile Heyet-i Umumiye ve İdare Heyetinin kararlarına itaat etmek, 4- Adab-ı İslamiyeyi muhafaza etmek, 5- Asil azalar için, İslami açıdan örnek olmak ve ilmiye ehline yakışmayan ahvalden uzak durmak (Misbah, 1913: Nu. 6-7, s.56). Üyelik ücreti her ay başında veriliyor. Ancak isteyen üye birkaç aylık birden verebilir. Bir aza üç ay süreyle üyelik ücretini ödemezse, kendisine idare heyeti tarafından bir ihtarname gönderilir. Buna rağmen borçlu olduğu ücreti yatırmazsa, cemiyetin azalık defterinden ismi silinir. Önceki vermiş olduğu parayı talep etme hakkına sahip değildir. Bunun gibi kurucu ve bağışçı üyeler için de üyelik tarihinden itibaren bir sene zarfında üyelik ücretini vermeyenlere ihtarname gönderilir. Takip eden üç ay zarfında borcunu ödemezse, �kayıtları silinir. Önceden vermiş oldukları parayı isteme hakları yoktur (Misbah, 1913: Nu. 13, s.102). Aşağıdaki sebeplerden birisi ile üyelikten ayrılınabilir: 1- İstifa ile, 2- Ölüm ile, 3- Bosna-Hersek dışına göç etmekle, 4- Cemiyetten tard edilmek suretiyle (Misbah, 1913: Nu. 13, s.102). Bir üye kendiliğinden Cemiyet-i İlmiye menfaatini ihlal ederse veya açıktan açığa cemiyet nizamnamesine muhalif harekette bulunur, alelhusus asli üye olup da şeraite aykırı hareket ederse, öyle üye cemiyetten tard olunur. Bu şekilde idare heyeti tarafından tard edilen üye, dilerse heyet-i umumiyeye yazılı olarak itirazda bulunabilir. Kesin olarak tard edilen üye cemiyetin gazetesinde ilan edilir (Misbah, 1913: Nu. 13, s.103). Cemiyetin İdare Heyeti Cemiyetin idare heyetleri , “Merkez İdare Heyeti” ile “Heyet-i Umumiye”den ibarettir. Heyet-i Umumiye cemiyete yukarıdaki üyelik şartlarını taşıyan kişilerin dahil olduğu üyelerin tümünden oluşur. Cemiyetin işleri ile en çok meşgul olan Merkez İdare Heyeti’dir. Bu heyet 22 üyeden oluşmaktadır. Bu üyelerden 10’u Saraybosna’dan olacak ve bunlardan ikisi muallim olacaktır. Diğer 12 üye her sancaktan ikişer üye olmak üzere seçilecektir. Merkez idare heyeti üyeleri, cemiyetin Heyet-i Umumiyesi’nin açık veya gizli oyu ile seçilir. Merkez idare heyeti üyeleri iki sene için seçilirler. Fakat Saraybosna’dan seçilen azaların yarısı iki sene daha görev yaparlar. Göreve devam edecek olan 5 aza kura ile belirlenir. Bu beş aza sonraki seçimlerde idare heyeti azalığından muaf tutulur. Onların yerine başkaları seçilir. Hulasa Heyet-i Umumiye her seçimde Saraybosna’dan olan azanın beşini bırakır, beşini yeniden seçer. Böylece Merkez İdare Heyeti için her iki senede 17 aza seçilir. Önceden seçilmiş olan azalar yeniden merkez idare heyetine seçilebilirler (Misbah, 1913: Nu. 13, s.103-104). Cemiyet’in Faaliyetleri �Cemiyetin şüphesiz en önemli faaliyeti, Arap harfli Boşnakça ve Türkçe olmak üzere iki dilde yayın yapan Misbah (Lamba, Aydınlık) adında bir mecmua çıkarılmasıdır. Mecmuanın başlığında "Misbah Ayda İki Defa Çıkar; Dinî, İlmî, Edebî Mecmua-i İslâmiyedir." ifadesi yer alır (Misbah 1912: Nu. 1-2, s.1). Mecmuanın iki dilde yayın yapma kararı ilk sayıda gerekçeleri ile birlikte açıklanır (Geçer 2009: 15). Buna göre: "Misbah'ın kısm-ı a'zamını Arap hurûfuyla Boşnakça neşrediyoruz. Bu cihetle neşriyatımızı vatan haricinde olup lisanımızı bilmeyen ihvan-ı dinimiz anlamıyor. Bunun için heyet-i idare bazı mühim makaleleri, alelhusus Bosna-Hersek Müslümanlarına müteallik olup hariçteki ihvanımızın bilmesinde faide melhuz olan mevâddı (konuları) Türkçe yazacağı gibi Arapça veya Türkçe olup BosnaHersek Müslümanlarının teyakkuz ve intibahına (uyanışına) hizmet edecek makaleleri de tercüme edecektir." (Geçer, 2010: 9) Mecmuanın ilk iki yıl (1912,1913) yayınlanmış olan sayıları çok sayfalı olup, çoğunlukla birden fazla sayının bir arada olacak şekilde çıktığını görüyoruz. Derginin sayfaları iki sütun olup, sayfa numaraları ilk sayıda 1’den başlayıp, elimizdeki bir arada yayınlanan 22-2324’üncü sayının son sayfası 200 olarak numaralanmıştır 1913 sonlarından itibaren “Yeni Misbah” başlığıyla çıkan dergi, çoğu zaman yalnızca iki sayfadan ibaret olup bu kez sayfalar üç sütun olarak yayınlanmıştır. Mecmua ismiyle özdeşleşen ve cemiyetin kuruluş amacıyla örtüşen bir yayın politikası takip etmiştir. Bosna ve Hersek Müslümanlarına ışık tutmuş ve onları cemiyetin amaçları doğrultusunda aydınlatmıştır. Dolayısıyla cemiyetin faaliyetlerini derginin yayın hayatından takip etmek mümkündür. Bu cümleden hareketle diyebiliriz ki, cemiyet faaliyetlerini daha çok Müslüman çocuklara yönelik olarak verilen örgün eğitimdeki meselelere el atmakta ve yine Müslüman halkın eğitimi konusunda yoğunlaştırmıştır. Zaten cemiyetin kurucularının ve üyelerinin eğitimci kişiler olması, faaliyet konusunda da eğitimi ön plana çıkarıyor. Cemiyetin faaliyetlerini mecmuanın yayın hayatından şöyle tespit edebiliriz: a. Örgün Eğitime İlişkin Faaliyetleri Cemiyetin, Bosna-Hersek hükümetine (Misbah 1913: Nu. 6-7, s.47) ve Bosna-Hersek Evkaf ve Maarif Müdüriyetine (Misbah 1913: Nu. 14-15, s.113; Misbah 1913: Nu. 16-17, s.134)) hitaben tarih ve sayılı yazılar yazıyor olması, onun hükümet tarafından İslam ahalinin eğitimi konusunda muhatap alındığını göstermektedir. Misbah’ta yayınlanan diğer yazıların içeriklerinden de hükümet tarafından yürütülmekte olan Müslümanlara yönelik örgün eğitim �konusunda cemiyetin müdahil olduğu anlaşılmaktadır. Mecmuanın yayınlarından bu konuda şu hususlara ilişkin faaliyetleri tespit edebiliyoruz: - Mecmuadaki “Evkaf ve Maarif Meclis-i Kebir-i Azay-ı Kiramının Nazar-ı Dikkatine” başlıklı yazıda; dini, milli ve ahlaki eğitimin toplum hayatındaki önemi vurgulandıktan sonra, çocuklarımıza verilecek eğitim ve öğretimin ıslahına ilişkin talepte bulunuluyor. Ancak ıslah edilmiş eğitim kurumlarının gayeyi tahakkuk ettireceği savunularak, mektepleri yaygınlaştırmak yerine ıslahına önem verilmesi isteniyor (Geçer, 2009:86). Yani eğitimde yenileşmenin önemi kavranmış olarak, nicelikten çok niteliğe önem verilmesi esas alınmalıdır deniyor ve Müslüman çocukların eğitiminde niteliğin artırılması konusunda talepte bulunuluyor. - Bu cümleden olmak üzere mecmuanın başyazarı Salih Safvet Başiç’in bir yazısında İlk mekteplerin ıslahı ele alınarak, öncelikle mekteplerde takip olunacak usul ve derslere yönelik bir düzenlemenin yapılması isteniyor. Sonra mektep binalarının modern eğitimi gerçekleştirecek bir yapıya kavuşturulmasına ve nihayet bu okullarda eğitim faaliyetini yürütecek olan heyetin ıslahatın ruhuna uygun olmasına dikkat edilmesi isteniyor (Geçer, 2009:123). Medreselerin ıslahını ele alan bir başka yazıda da, ata yadigârı medreselerin ihmal yüzünden harap ve bitap bir durumda olduğu vurgulanarak, bütün Müslümanların bundan sorumlu olduğu belirtilip göreve davet ediliyor (Geçer, 2009:125). - Bosna-Hersek Reis’ül Uleması Hafız Süleyman imzasıyla yayınlanan “Bosna-Hersek Evkaf ve Maarif Müdüriyeti Behiyyesine” başlıklı yazıda, Müslümanlara yönelik eğitim veren medreselerin dereceleri, statüsü ve okutulan dersler yer alıyor. Buna göre o dönemde Bosna-Hersek’te iki türlü Medrese vardır. Bunlardan ilki “Kaza Medreseleri” olup dört yıllık eğitim yapmaktadırlar. Bu medreselerden mezun olanlar, imam, hatip, köy veya küçük kazalarda vaiz yada sıbyan mekteplerinde muallim olabiliyorlar. İkinci tür medreseler ise sekiz yıllık eğitim veren “Sancak Medreseleri”dir. Kaza Medreselerinin mezunları isterlerse Sancak Medreselerinin beşinci sınıfından itibaren bu medreselere devam edip tahsillerini tamamlayabilirler. Bu medreselerde Türkçe, Arapça, Boşnakça ve Almanca olmak üzere dört dil öğretilmektedir. Bu okullar leyli (gececi) ve nehari (gündüzlü) olmak üzere iki kısımdır. Yazının sonunda Sancak Medreselerinde sekiz yıl süreyle hangi derslerin okutulacağı tablo olarak verilmiştir (Misbah 1913: Nu. 14-15 s.113-114). �- Mecmuadaki bir başka yazıda, mekteplerin bir milletin dini, ahlaki ve tarihi değerleri açısından arz ettiği önem üzerinde uzun uzun durulduktan sonra, cemiyetin mektep ve medreselerin ıslahı konusunda sorumlu olduğu hatırlatılıyor. Bu konuda cemiyetin ilgili kurumlar nezdinde girişimde bulunması talep ediliyor (Misbah 1913: Nu. 12 s.92-94). - Yine Salih Safvet Başiç imzasıyla yayınlanan “Anlaşılalım” başlıklı yazıda, Müslüman çocuklara yönelik eğitim veren Saraybosna’daki okulların durumuna dikkat çekilerek, Cemiyet-İ İlmiye’nin bundan rahatsızlık duyduğu ifade ediliyor. Şöyle ki; “Saraybosna’da eğitim veren ve Müslüman halka önderlik edecek naib ve kadı vekillerini yetiştiren bir okul olan “Mekteb-i Nüvvab”a, cemiyetin tasvip etmediği ve yanlış Kur’an tercümesi yaptığı şaibesi bulunan Haciç Osman Nuri Efendi isminde bir kişi getirilmiştir. Diğer yandan İnas (kız) mektebine Hristiyani taassubu malum olan Madam Tandariç adlı birisi müdire olarak atanmış, muallim olarak da Cizvit terbiyesi almış hanımlar görev yapmaktadır. Bu okula giden kızlarımız dini, milli ve ahlaki eğitimden mahrum yetişmektedir” denilmektedir (Geçer, 2009:94). b. Halk Eğitimine İlişkin Faaliyetleri - Dergide “Halkın Eğitimi” başlığıyla yazılan bir yazıda, bütün medeni milletlerin en başta gelen meselesinin halkın eğitimi olduğu, üstelik bu konunun mukaddes bir vazife olduğu hatırlatılıyor. Genellikle vaaz ve nasihate muhtaç olan halkın, BosnaHersek’te ihmal edildiği, köyler şöyle dursun pek çok kasabada bile senede bir defa vaaz ve nasihat duymadığını bunun bir an önce çaresinin bulunması gerektiği belirtiliyor (Yeni Misbah, 1914: III. Sene Nu. 16, s.1). - Mecmuanın hemen her sayısında yayınlanan makale ve yazılarla, cemiyetin bir amacının da halk eğitimi olduğu hatırlatılarak bu uğurda cemiyet ve üyeler harekete geçirilmeye çalışılıyor. Özellikle mecmuanın baş muharriri konumundaki Salih Safvet Başiç’in, derginin her sayısında yazmış olduğu yazılarıyla bu görevi yerine getirmeye çalıştığını görüyoruz (Geçer, 2009:62). - Halk eğitimi amacıyla kurulmuş olan cemiyet, bu konuda basın ve yayının önemini kavramıştır. İslam dünyasının da bu yolu kullanarak aydınlatılması gerektiği vurgulanarak, bu konudaki İslam dünyasındaki örneklerinin dikkate alınıp gayret sarf edilmesi öneriliyor. Bu anlamda İstanbul’daki Sebilürreşat dergisi gibi Misbah’ın da böyle bir rol üslenmesi isteniyor (Misbah, 1913: Nu. 6-7, s. 44-45). Yine Cemiyet-i İlmiyenin hemen her yerde bulunan azalarının, bulundukları mahallerde çalışarak, �halkın anlayacağı bir dille dini ve ahlaki kitapların yayınlanması tavsiye ediliyor (Geçer, 2009:80). - Halkı aydınlatma konusunda zaman zaman gaflete düşüldüğüne dikkat çekilerek, yetişmiş insanlarımızın kahve köşelerinde birbirlerine nutuk çekmek yerine köylere giderek halkın tenvir edilmesine yardımcı olunması isteniyor (Geçer, 2009:80; Yeni Misbah, 1913: Nu.3, s.1). - Halkın dini eğitimi konusunda mecmuada zaman zaman tefsir-i şerif (Misbah, 1913: Nu. 16-17, s. 1;), Akaid (Misbah, 1913: Nu. 20-21, s.156; Misbah, 1913: Nu. 22-2324, s. 176) ve diğer muamelata ilişkin yazılar da yayınlanıyor. c. Diğer Mecmuanın yayın hayatından anladığımız kadarıyla, temel sorumluluk alanı olan örgün ve halk eğitimi konularının dışında halkı bazı siyasi, sosyal ve dini konulardan haberdar etmek şeklinde bir vazife üslendiğini de görüyoruz. Mecmuanın bu yanı bir bakıma gazetecilik sorumluluğunun bir parçası gibidir. Bu türden olan bilgilendirme ve habercilik amaçlı yazıları da diğer faaliyetler başlığında veriyoruz. Bu tür faaliyetleri şöyle sıralayabiliriz: - Halk İslam dünyasında meydana gelen olaylardan haberdar edilerek, İslam dünyasının meselelerine karşı duyarlı hale getirilmeye çalışılıyor. Mesela son asırlardaki İslam Hristiyan mücadelesine dikkat çekilerek, Türkiye’nin İslam dünyası için önemi vurgulanıyor. Balkanlı devletlere karşı verdiği savaş üzerinde duruluyor. Türkiye’ye maddi ve manevi yardımların yapılması isteniyor. Hilal-i Ahmer Cemiyeti namına bağış kampanyası başlatılıyor (Misbah, 1912: Nu. 3-4-, s. 27-28). Bu cümleden olmak üzere, Trablusgarp Savaşı (1912) esnasında sadece Saraybosna’da kurulan Hilal-i Ahmer Cemiyeti komisyonu tarafından 15000 Osmanlı lirası kadar para toplanarak, İstanbul’daki Hilal-i Ahmer Cemiyeti merkezine gönderilmiştir. Buna ilave olarak Balkan Savaşı esnasında da cemiyetin gayretleriyle çeşitli komisyonlar kurulmuş ve yardımlar toplanmıştır. Bu kapsamda 25000 liradan fazla bir paranın toplanarak gönderildiği anlaşılmaktadır (Geçer, 2012:103). - İslam dünyasında vuku bulan gelişmelerden haberler verilerek bunların hakkında yorumlar yapılıp halk aydınlatılmaya çalışılıyor. Enver Paşa’nın Harbiye Nazırlığına atanması, onun İslamcı bir kişiliğe sahip olduğu öne çıkarılarak, İslam âlemi için hayırlı bir gelişme olarak duyuruluyor (Geçer, 2009:103). İkinci Balkan Savaşı sonrasında Edirne’nin istirdadı haberi de halka müjdeli bir gelişme olarak verildikten �sonra, Avrupa’nın Balkan Savaşları esnasında Osmanlı Devleti’ne karşı takındığı tutum eleştiriliyor (Misbah, 1913: Nu. 20-21,s. 153). - Yine İslamiyet ve Müslümanlar aleyhine ortaya çıkan gelişmelerden de haberler verilerek, bu tür gelişmelere tepkiler ortaya konuyor. Mesela Budapeşte’deki hayvanat bahçesinde cami şeklinde bir ahır yapılması ve bu olayın da Paris’te yayınlanan “Le Matin” gazetesinde alaycı bir şekilde haber edilmesine tepki gösteriliyor (Misbah, 1913: sene II, Nu. 3,s. 2). - Diğer başlığında zikredebileceğimiz bir başka faaliyet de, Bosna ve Hersek’te Müslümanlar tarafından kurulmuş olan ve yetimlerin eğitimi için gayret gösteren fakat ne yazık ki o zamana kadar (Mart 1913) gelişememiş olan “Gayret Cemiyet-i Hayriyesi”ne sahip çıkılması isteniyor. Zira Cemiyet-i İlmiye ile aynı gayeye hizmet ettiği ve cemiyet nizamnamesinin de Bosna ve Hersek Müslümanlarına hizmet etmeyi gaye edinen cemiyetlerle işbirliği etmeyi öngördüğü belirtiliyor (Geçer, 2009:66). - Manastırlı İsmail Hakkı Efendi’nin vefat haberi “Mevt’ül Alim, Mevt’ül Alem” başlığıyla veriliyor. Yazıda İsmail Hakkı Efendi’nin İslam dünyası açısından önemine vurgu yapıldıktan sonra, sonuçları üzerinde yorumlar yapılıp, onun vefatının İslam dünyası için büyük bir kayıp olduğu belirtiliyor (Misbah, 1912: Nu. 3, s. 2). Anlaşılıyor ki derginin yayın politikası içerisinde halkı bu tür gelişmelerden de haberdar etmek de var. Sonuç Kurum ve kuruluşların amaç, hedef ve faaliyet alanlarını devrin şartları ve toplumun ihtiyaçları belirler. Bosna ve Hersek ulemasının kurmuş olduğu Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi de kendi döneminin şartlarının ve ihtiyaçlarının bir ürünü olarak doğmuştur. Dönemin şartlarına baktığımızda şunu görüyoruz: Bosna-Hersek, geçici kaydıyla AvusturyaMacaristan’a verilmişti. Dolayısıyla halk bir gün yeniden Osmanlıyla bütünleşeceği ümidiyle yaşamaktadır. 1908 yılında Avusturya-Macaristan tarafından ilhak edildiği açıklanmış ve Osmanlı da bunu kabullenmiştir. Bu halkta bir korku yaratmıştır. Ama zayıfta olsa ümit devam etmektedir. Fakat Balkan Savaşları ve ortaya çıkan yeni gelişmeler ümitleri tümüyle suya düşürmüştür. İşte böyle bir zamanda İslam ulema; dini, milli ve ahlaki değerlerini koruma refleksiyle ortaya çıkarak, bir dayanışma içgüdüsüyle teşkilatlanıyor. Cemiyetin amaç ve gayesi ile faaliyetleri bu hususu açık bir şekilde göstermektedir. �Cemiyetin kurcuları büyük ölçüde Osmanlı atmosferinde yetişmiş kimselerdir. Ya da Osmanlı kültürünün hakim olduğu kişiler olduğu anlaşılmaktadır. Aradan otuz yılı aşkın bir süre geçmiş olmasına rağmen böyle bir yapının olması özellikle Müslüman halkta bir gün Osmanlıya kavuşacağı inancının yaşatıldığını göstermektedir. Cemiyetin, Osmanlının son dönemine hakim olan fikirlerden “İslamcılık” politikasına yakın olduğu söylenebilir. Zira cemiyetin yayın organı durumundaki “Misbah” dergisinin yayın politikası bunu açıkça göstermektedir. Yine Osmanlıda İslamcı yayınlarıyla bilinen Sebil’ürreşat’la paralel bir yayın politikasına sahip olması, İslamcı yazar olarak tanınan ve Sebil’ürreşat’ın başyazarı olan Mehmet Akif’in yazılarından alıntılar yapılması hatta bazen bu yazıların tamamen yayınlanması bu düşüncenin önemli göstergesidir. Belki de İslamcı politika cemiyetin içinde bulunduğu şartların ürünüdür. Sonuç olarak cemiyetin, imkânsızlıklar içerisinde yapmış olduğu faaliyetlerle, belirlemiş olduğu amaca yeterince hizmet ettiği söylenebilir. Aradan bir asrı aşkın bir zaman geçmiş olmasına rağmen, Osmanlının varisi Türkiye Cumhuriyeti’ne olan bugünkü gönül bağı, onca baskı, katliam ve zorunlu göçlere rağmen bugün Bosna ve Hersek coğrafyasına karşımızda duran dini yapı bunun en güzel göstergesidir. Kaynakça A. Belgeler - (BOA, A.}MKT.MHM. 221/33) - (BOA, A.}MKT.MHM. 244/60) B. Süreli Yayın - Misbah, 1912-1913, Muhtelif Sayılar. - Yeni Misbah, 1913-1914, Muhtelif Sayılar. C. Telif Eserler - Akgün, M. (1995)Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye ve Mecmua-i Fünunun Felsefi Açıdan Taşıdığı Önem, Felsefe Dünyası, Sayı 15. - Darkot, B. (1997) İslam Ansiklopedisi, “Bosna-Hersek” Maddesi, Cilt II, s. 729-235. - Doğan, İ. (1993) “Osmanlıdaki Bilimsel Topluluklar Çevresinde Bizdeki Bilim Eğitimi Geleneği, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu'na Bazı Öneriler", Eğitim Bilimleri I. Ulusal Kongresi Bildirileri 11-1, Ankara, MEB Yay. s.157-174. �- Geçer, G.Osman (2009) Bosna-Hersek’te Bir Osmanlı Aydını Salih Safvet Başiç, Tuzla. - Geçer, G. Osman (2010) “Türkçenin Çekilmeye Direndiği Bir Vatan: Bosna-Hersek” III. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu, 16-18 Aralık 2010, İzmir. - Geçer, G. Osman (2012) “Bosna-Hersek’te Hilal-i Ahmere Maddi Yardımlar: Misbah Mecmuası Örneği (1912-1914)” Türklük Bilimi Araştırmaları, Yıl 17, sayı 31, s. 99110. - Gümüşsoy, E. (2007) “Tanzimattan Sonra Halk Eğitimi İçin Kurulan İki Cemiyet: Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye ve Cemiyet-i Tedrisiye-i İslamiye”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 8, Sayı 2, s. 173-192. - Ünal, T. (1978) Türk Siyasi Tarihi 1700-1958, Ankara. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2285 Title A name given to the resource BOSNA VE HERSEK CEMİYET-İ İLMİYESİ Author Author ÖZKAN, Salih Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler; Bosna-Hersek, Cemiyet-i İlmiye, Misbah. ÖZET Her ne kadar Tanzimat Fermanı, daha çok siyasi, sosyal, idari ve hukuki yapıda değişimi öngören bir metin olsa da, Tanzimatçılar yenileşmenin temel şartının eğitim ve yeniliklere öncülük edecek aydınları yetiştirmek gerektiğini kavramışlardır. Tanzimatçıların bu tutumu, Tanzimat sürecini bir aydınlanma süreci olarak karşımıza çıkarmaktadır. Bu dönemde yenileşme davası, yukardan lütfedilen bir dava olmaktan çıkmış, aydınların savunduğu bir davaya dönüşmüştür. Aydınlar çeşitli cemiyetler kurarak toplumu aydınlatmayı kendilerine bir görev saymışlardır. 1861’de kurulan “Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye” ve 1879’da kurulan “Cemiyet-i İlmiye” halk eğitimi amacıyla kurulan bu türden cemiyetlerdir. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti’nden ayrıldıktan sonra, özellikle İstanbul’da yetişmiş, Osmanlı aydını diye tabir edebileceğimiz bir takım aydınlar, 28 Eylül 1912’de “Bosna ve Hersek Cemiyet-i İlmiyesi”ni kurarlar. Tıpkı Osmanlıdaki örneğinde olduğu gibi bir de “Misbah” adıyla dergi çıkarırlar. Bu çalışmada cemiyetin kurucuları, üyelik esasları, cemiyetin amacı, faaliyetleri tespit edilerek, Bosna ve Hersek halkının eğitimine katkısı ortaya konmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/eca1618f5525f0b3d01ea4961319989e.docx dd3fc76ca5367b45c531326a56997ad8 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2011e4a003d17745232d42af9a9e689c.pdf 740c417598486b3e9ec6915274e3f8df PDF Text Text TÜRK EDEBİYATI VE FOLKLORUNDA DEĞİRMEN Şeyda ÖZKAN Dicle Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Diyarbakır / Türkiye Anahtar Kelimeler: inanma, hikâye, değirmen, edebiyat, motif. ÖZET Tarihin ilk dönemlerinden bu yana insanoğlu, etrafındaki canlı- cansız varlıkları anlamlandırmaya çalışmıştır. Bu varlıkları kendisiyle ilişkilendirerek, zararlarından korunmaya çalışmış ya da onlardan fayda beklemiştir. Bu ilişkilerin sonucunda, çeşitli inanmalar, efsaneler, uygulamalar ortaya çıkmıştır. Geçmiş dönemlerde iktisadi yaşamın gereği olarak hayatımızda yer alan değirmenler; edebiyatın masal, hikâye, mani, ninni, türkü, bilmece, atasözü gibi türlerinde sıklıkla işlenmiş, hakkında çeşitli inanışlar ortaya çıkmıştır. Değirmenler, günümüzde teknolojinin gelişmesiyle önemini kaybetse de, kültürümüzün zengin miraslarından biridir. Bu bildiride Türk edebiyatının nazım ve nesir türlerinde farklı şekillerde işlenen değirmen motifi örneklerle değerlendirilmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2177 Title A name given to the resource TÜRK EDEBİYATI VE FOLKLORUNDA DEĞİRMEN Author Author ÖZKAN, Şeyda Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: inanma, hikâye, değirmen, edebiyat, motif. ÖZET Tarihin ilk dönemlerinden bu yana insanoğlu, etrafındaki canlı- cansız varlıkları anlamlandırmaya çalışmıştır. Bu varlıkları kendisiyle ilişkilendirerek, zararlarından korunmaya çalışmış ya da onlardan fayda beklemiştir. Bu ilişkilerin sonucunda, çeşitli inanmalar, efsaneler, uygulamalar ortaya çıkmıştır. Geçmiş dönemlerde iktisadi yaşamın gereği olarak hayatımızda yer alan değirmenler; edebiyatın masal, hikâye, mani, ninni, türkü, bilmece, atasözü gibi türlerinde sıklıkla işlenmiş, hakkında çeşitli inanışlar ortaya çıkmıştır. Değirmenler, günümüzde teknolojinin gelişmesiyle önemini kaybetse de, kültürümüzün zengin miraslarından biridir. Bu bildiride Türk edebiyatının nazım ve nesir türlerinde farklı şekillerde işlenen değirmen motifi örneklerle değerlendirilmiştir Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e91eea59bab51e251a2ca8410941750b.docx bddfcff711e1df1a2b1e6dbc631963ca https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5cbabec32473d679ea197e284b059edf.pdf 6d0d68c862f01cdc09a3ae8de6d42be3 PDF Text Text CİNÂNÎ DÎVÂNI’NDA ŞİKÂYET Vildan ÖZMEN Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Sakarya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Klasik Türk Edebiyatı, Cinânî Divanı, şikâyet, mizah. ÖZET Klasik Türk şiirinde en çok işlenen konulardan biri de şikâyettir. Divan şairleri, kendi yaşadıkları sorunların yanı sıra çevresinde yaşanan aksaklıkları şiirleri aracılığıyla sıkça dile getirmiştir. Çalışmamızda 16. yüzyıl divan şairi Cinânî’nin divanına bu açıdan yaklaşılmış ve şiirlerini şikâyet unsuru bakımından değerlendirilmiştir. Daha çok mizah ve mübalağanın ağır bastığı şiirlerde yer alan şikâyet unsurlarını tespit edilmiş bu şikâyetlerin nedenleri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Böylelikle çalışmamızın, şairin yaşadığı dönemin özellikleri ile sosyal ve ekonomik hayatına dair bilgilere bir katkı sağlayacağı düşünülmektedir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6d457ef531a5746a7305db0d2bfa588c.docx d727e5b65cb1398eb82df9838e87923f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0a1b91c789f113367c6434d1903b2c5c.pdf e84eb1253defb16b5c3b8a0c34e1335d PDF Text Text CİNÂNÎ DÎVÂNI’NDA ŞİKÂYET VİLDAN ÖZMEN Özet Klasik Türk şiirinde en çok işlenen konulardan biri de şikâyettir. Divan şairleri, kendi yaşadıkları sorunların yanı sıra çevresinde yaşanan aksaklıkları şiirleri aracılığıyla sıkça dile getirmiştir. Çalışmamızda 16. yüzyıl divan şairi Cinânî‟nin divanına bu açıdan yaklaşacak ve şiirlerini şikâyet unsuru bakımından değerlendireceğiz. Daha çok mizah ve mübalağanın ağır bastığı şiirlerde yer alan şikâyet unsurlarını tespit ederek bu şikâyetlerin nedenlerini ortaya koymaya çalışacağız. Böylelikle çalışmamızın, şairin yaşadığı dönemin özellikleri ile sosyal ve ekonomik hayatına dair bilgilere bir katkı sağlayacağı düşüncesindeyiz. Anahtar Kelimeler: Klasik Türk Edebiyatı, Cinânî Divanı, şikâyet, mizah COMPLAINT IN THE CİNÂNÎ’S DÎVÂN Abstract Complaint is the one of the most common subject in the Classical Ottoman Poetry. By through their poems, Ottoman poets uttured not only the problems they had but also the problems occured in the society. In our study, we will approach Cinânî in this respect who was the 16 th century Ottoman poet and we will evaluate his poems in terms of complaint element. We will try to put up the reasons of these complaints that are especially in his humour and hyperbole poems. Thus, We think our study will contribute more information about the features of life and social and economic conditions of society in the period of our poet. Key Words: Classical Ottoman Poetry, Cinânî‟s Divan, complaint, humour  Sakarya Üniversitesi Sos. Bil. Ens. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Doktora Öğrencisi, ozmenvildan@hotmail.com �1 Giriş Klasik Türk şiirine yönelik eleştirilerin çoğu hayata ve gerçeklere karşı ilgisizliği, halktan uzak oluşu, dönemini yansıtmayışı şeklindeki genel değerlendirmeler üzerinedir.(Özdemir, 2010:337-375) Türk kültürü ve tarihi açısından çok zengin bir kaynak oluşturan divan şiirini toplum hayatından uzak, soyut bir şiir olarak eleştirmek doğru bir değerlendirme olmaz. Şair için dış dünyadaki her türlü olay, durum, olgu kendi iç dünyasını anlatabilmesine birer somut örnektir. Şair kendi dışındaki çevreye duygu ve düşüncelerini somutlaştıran bir araç gözüyle bakar. (Dilçin, 1999:295) Şairin de içinde bulunduğu beşer türü; psikolojik ve ahlâki özellikleriyle refah, mutluluk gibi olumlu koşulları yaşamın gereklerinden sayar ve herhangi bir sıkıntı veya musibete uğradığında şikâyet etmeye başlar. Çoğu şairde bulunan bu psikolojik ve ahlâki özelliklerin yanında, şikâyet şiirlerinin oluşumunda siyasal ve sosyal faktörlerin de etkisi vardır.(Çiftçi, 2002:59) Dönemini, döneminin yaşamını, çeşitli yönlerden yansıtan aynı zamanda sosyal tarih için de malzeme sağlayacak nitelikte olan şikâyet şiirleri içerdikleri bireysel ve sosyal şikâyetler nedeniyle divan şiirinin toplumdan kopuk olmadığını göstermesi bakımından önemlidir. (Batislam, 2009: 84) Divanlarda farklı nazım şekilleriyle yazılmış şiirlerde şikâyet, hiciv, eleştiri içeren oldukça fazla beyit karşımıza çıkmaktadır. Şairler, çeşitli nazım biçimleriyle yazılmış manzum arz-ı hâllerde, hasb-ı hâllerde, kasidelerde, latifelerde, mesnevilerde, tezkirelerde şikâyetlerinden söz etmişlerdir. Şiirlerin büyük bölümünde zamandan, felekten, içinde bulunulan durumdan şikâyet beyitleri vardır. Şikâyet konulu şiirlerin hepsinde şairlerin, içinde bulundukları ekonomik ve sosyal koşullarla ya da yaşadıkları başka sorunlarla ilgili şikâyetlerini dile getirerek yardım istemeleri dikkati çekmektedir. (Batislam, 2009:1-4) Birçok divan şairinin şiirlerinde karşımıza çıkan “şikâyet” duygusuna çalışmamıza esas aldığımız Cinânî Divanı1‟nda da sıkça rastlamaktayız. Osmanlı‟nın en parlak çağını yaşadığı 16.yy nin divan şairlerinden olan Cinânî, diğer divan şairleri gibi yaşadığı devrin siyâsi, sosyal gelişmelerinden uzak kalmamıştır. Cinânî, hem şiir kabiliyeti hem latifeleri hem de devlet büyükleriyle ilişkileri ile devrinde değer görmüş bir şairdir. Ancak şiirlerinde şikâyet unsurunun sık kullanılması durumu, onun pek de rahat olmayan bir hayat sürdüğünü göstermektedir. (Okuyucu, 1994:IIIIV) Şiirlerinde diğer divan şairlerinde görülen klasik şikâyetlerin yanı sıra değişik şikâyetlere de rastlamaktayız. Şair; kendisine sıkıntı veren, hoşuna gitmeyen olay ve durumlar 1 Okuyucu, Cihan, (1994), Cinânî Hayatı ve Eserleri Divanının Tenkidli Metni, Ankara, TDK Yayınları. �2 karşısındaki tavrını gerek şikâyet başlıklı şiirlerinde gerekse beyit parçalarında dile getirmiştir. Bu şikâyetlerin temelinde yardım istemek, muhatabı etkilemek, sanat kaygısı gibi amaçlar bulunduğunu söyleyebiliriz. Şiirlerinde tespit ettiğimizi şikâyetleri şu başlıklar altında toplamak mümkündür: 1.Felekten, bahttan, tâlihten şikâyet Divan şiirinde çarh, sipihr, gerdûn gibi kelimeleri karşılayan felek, yıldızların insan talihine etki ettiği inancına bağlı olarak her türlü kötülüğün ve uğursuzluğun nedeni sayılmıştır. Bu yüzden devamlı olarak şikâyet konusu edilmiştir. (Kurnaz, 1995:306) Felekten, talihten memnuniyetsizlik divânda çeşitli şekillerde karşımıza çıkar. Şair, felek kelimesine eğrilik, döneklik, alçaklık, aldatıcılık, zalimlik, gaddarlık gibi olumsuz özelliklerle çeşitli anlamlar yükleyerek ondan sürekli şikâyet eder. Tersine dönen uğursuz felek, şairin isteklerini bir türlü gerçekleştirmemiştir. Feleğin verdiği belalardan kurtulamayan şairin yüzü gülmemiştir. Halinden şikâyet ettiği bir şiirinde şair kendisini papağana benzeterek feleğin kendisine şeker yerine öldürücü zehir verip dilsiz ettiğini söyler: Şekker yirine semm-i helahîl verir felek Lâl olmasun mı tûtî-i tab„-ı suhen-güzâr (K 2/10) Felek tarlasına ektiği istek tohumunun zayi oluşundan yakınan şair, gam ve kederlerinin çokluğundan mutluluk yüzü görememiştir. Muradına ermesine mani olan felek verdiği üzüntülerle şairi mutsuz etmiştir: Tohm-ı murâdı zâyî„ idüp kişt-zâr-ı çarh Kendümde derd ü gam komadı zerrece safâ (K /16) Gam köşesinde geçim sıkıntısıyla huzursuz, uykusuz bir halde olan şairin inatçı talihi uykuya dalmıştır. Yoksulluktan huzuru kalmayan şair, talihinin kötü oluşundan şikâyet etmektedir: Ben künc-i gamda fakr ile bîdâr u bî-huzûr Ammâ gunûde hâb ile baht-ı sitîze-kâr (K 2/14) 2. Zamandan, zamâneden şikayet Şairler zaman zaman kendi dönemlerinde yapılan zulümlerden, düzensizliklerden ve suistimallerden şikâyet etmişlerdir.(Levend, 1984:303) İnsanların kişisel beklenti ve �3 kaygılarını toplum menfaatlerinin önüne taşımalarıyla görülmeye başlanan değişmeler, toplumun beklentileri doğrultusunda eleştirilmiştir. Cahil insanların toplumda itibar kazanmalarına karşılık, âlimlerin itibar görmemeleri, değerli olanların kıymetsizleşmesi gibi durumlar şairleri zamâneden şikâyete yöneltmiştir.(Kılıç, 2008:485) İnsanlara sıkıntı veren, derde düşüren acımasız zaman, hep alçak kimselere iltifat etmiştir. Cahiller makam sahibi olmuş, ilim sahipleri değer görmemiştir. Bu gibi sebepler pek çok şairin zamandan ve zamâneden şikâyet etmesine neden olmuştur. Hile ve büyü yapan bir kadına benzetilen zamana aldanmamak gerektiğini söyleyen Cinânî; zamanın güvenilir olmadığını, amacının her zaman aldatmak olduğunu ifade eder: Zen-i dehre Cinânî aldanma Kasdı hep mekr ile füsûne imiş (G 87/5) Zamandan şikâyet ettiği bir kasidesinde bu dünyanın, içinde çok nüktenin gizlendiği acayip bir dünya olduğunu söyler. Gülünde bile vefâ kokusu yoktur. Akıllıların hali harap haline gelmiş; cahiller sayısız mal edinmiştir. Faziletli insanlara düşen, ayıplanıp çekiştirilmek olmuştur. Hak etmeyenlere saygı gösterilip değer verilmiştir. Doğrular yerine batıl, yalan, boş şeyler kabul görmüştür: Bu cihân bir aceb cihân ancak Anda çok nükteler nihân ancak Yok gülinde ümîd-i bûy-ı vefâ Bülbüli hem-dem-i figân ancak Âkılun hâli zillet ile harâb Câhilün mâlı bî-kerân ancak Ehl-i fazluñ nasîbi âlemden Ta„ne vü levm-i hâsidân ancak Müstehakk olmayan be-nâm u azîz Niçe nâm ehli bî-nişân ancak Götürildi yakîn ü hakk-ı sarîh Söylenen bâtıl u gümân ancak (K /17) �4 3. Din adamlarından, devlet adamlarından şikâyet 16.yy ortalarına kadar dengeli bir devlet ve toplum düzenine sahip olan Osmanlı‟nın idari düzeninde bozulmalar çeşitli sebeplerle başlamış; rüşvet giderek yaygınlaşmış, görevler liyâkate göre verilmeyip câhil ve beceriksiz insanlar devleti işgal etmiş, ilim ve irfan değerini kaybedip meydan cahillere kalmıştı. Halka Allah korkusunu, çeşitli dini bilgileri öğretmesi gereken din adamları ise görevini unutup gevşeklik ve rehavet içine düşmüştü.(Yeniterzi, 2000) Devlet ve toplum yapısındaki bu tür bozulmalarla birlikte bazı şikâyetlerin ortaya çıkması kaçınılmaz bir durum olmuştur. Bu bozulmalardan olumsuz yönde etkilenen Cinânî, fazilet sahiplerinin makamına işin ehli olmayan, mertebeleri bile sorulmayan bilgisizlerin geçmesinden duyduğu rahatsızlığı şöyle dile getirir: Geçer cây-ı erbâb-ı fazla edânî Sorulmaz merâtib bilinmez makâdir (K /4) Hasbıhâlini anlattığı bir kıt‟asında bir süre geçimini kâtiplik yaparak sağladığını belirtir. Ancak burada karşılaştığı olumsuz durumlar, şairin görevini isteksiz yapmasına neden olmuştur. Kadılık görevi yapan kişilerin cahillikte ileri olduklarını ve kendisinin böyle aşağı kimselere köle gibi hizmet ederek saygı göstermek zorunda kaldığını ifade eder: Ben bendeyi bir müddet idi fakr u felâket Kılmışdı esîr-i elem-i kayd-ı kitâbet Nâ‟ib geçinen üstüme cehliyle geçerdi Olmışdı nevâ‟ib bana erbâb-ı niyâbet Hidmetler idüp bende-sıfat ben de iderdüm Her dûna efendi diyü envâ„-ı ri„âyet (Kıt‟a /12) Divan edebiyatının işlediği ana konularda biri de rind ve zâhid tipleridir. Zâhid; aşırı dindar görünen, hırslı, açgözlü, ikiyüzlü, biçimci, her türlü toplumsal baskıların savunucusu ve uygulayıcısı olarak karşımıza çıkmaktadır. Divan şairi rindin ağzından bazen alaycı, bazen de isyan eden, öğüt veren bir dille zâhid insan tipini eleştirmiştir. (Mengi, 2000: 215-217) �5 Devrin bozulan siyâsî yapısı yanında ahlakî bozulmalar da Cinânî‟nin şiirlerinde sıkça değindiği konulardır. Şair; yaşadığı devirdeki sözde din adamlarının, vâizlerin, şeyhlerin görevlerini lâyıkıyla yerine getirmemelerini, samimiyetsiz oluşlarını eleştirir. Mescide gönülsüz giden âriflerin meyhaneye istekle gittiklerini, şehrin vâizinin halka doğruları söylemediğini, şeyhlerin ve sûfilerin kendi çıkarlarına göre davrandıklarını, halkı aldatmak için sakal ve tespihi kullandıklarını ifade eder: Mescide özr-i leng iden ârif Reh-i meyhâneye revân ancak Söylemez hakkı meyl ider halka Vâ„iz-i şehr bî-zebân ancak Şeyhler celb-i nef„a tâlibdür Sûfîler dahi hem-çünân ancak Rismân ile dâne-i tesbîh Dâne vü dâm-ı eblehân ancak Uzadur aldatmag içün halkı Rîşi pâ-bend-i ahmakân ancak(K /17) 4. Halinden, yoksulluktan, gamdan şikâyet Cinânî, divânının çeşitli yerlerinde hâlinden memnuniyetsizliğini dile getirmiştir. Dertlerinin artmasından ve bu dertlerini anlatacak bir dostunun olmamasından yakınan şairi sıkıntıları hücum ederek güçsüz bırakmıştır. Herkes safâ içinde mutluyken şair, gam akşamında sıkıntılı ve gönlü yaralı bir haldedir. Gam ateşinin dinmesine akarsu gibi akıttığı gözyaşları bile çare olmamıştır. Dert köşesinde zayıf ve dermansız bir halde inlemektedir: İller safâ-yı subh ile mesrûr u şâd idi Ben şâm-ı gamda bister-i mihnetde dil-figâr Teskîn-i âteş-i gama bir çâre olmadı Eşküm akardı gerçi ki mânend-i cûy-bâr �6 Künc-i gam içre tîre-dil ü tîre-tab„ olup Gam bisterinde nâle iderken zebûn u zâr (K /12) Divanda farklı nazım biçimleriyle yazılmış mizâhî beyitler bulunmaktadır. Cinânî, bu beyitlerde çeşitli konularındaki isteklerini mizahî bir anlatımla dile getirmiştir. Aslında mizahta temel amaç güldürme değil; kusurları ortaya koyarak dikkatleri çekme isteğidir. Mizah içerikli eserlerde yazar, abartma yoluyla gerçek dışı bir ortam oluşturur. Bu ortamdan hareketle okuyucuya gerçek ortamı vermeye çalışır. Yazarın oluşturduğu mizâhî form, okuyucunun zihninde şok etkisi yapmalıdır. Farklı renkler insan zihninde kendini hissettirdiği için ifade biçimi alışılagelenden farklı olmalıdır. (Çiftçi, 2002:41-42) Cinânî‟nin yoksulluğunu, perişân halini anlattığı iki kasidesindeki teşbîb bölümleri özellikle mizâhî yapısıyla dikkati çekmektedir. Giyecek elbisesinin olmayışını ve evinin harabeliğini anlattığı mizah ve mübalağa içeren bu kasidelerinin derininde yardım talebi, dikkati çekmek gibi sebepler bulunduğunu söyleyebiliriz. Sultan Murad‟a sunduğu kasidesinin teşbîb bölümünde evinin eski ve harap oluşunu tasvir ederek çektiği sıkıntılara dikkat çeker. Yoksulluğunu dile getirdiği bu şiirinde padişahtan dolaylı bir şekilde yardım ister. Şairin viran haldeki evini bela yağmurlarının seli öyle harap etmiştir ki bu evin içinde oturmak mümkün değildir. Evin içi fenâ ehlinin kesesi gibi boş, âşığın gönlü gibi elemlerle doludur. Yağmurun etkisiyle suyla dolan bu ev, dibi delinmiş bir kalyona benzemektedir. Evin çatısı yok gibidir. Öyle ki çatının deliklerinden geceleyin yıldızlar renk renk görülebilmektedir. Bu harap evi onarmak için borca giren şair, kapısına dayanan alacaklılarla her gün tartışmaktadır : Seyl-i bârân-ı belâ harâb itmişdür Müte„azzirdür o vîrânenün içinde sükûn Kîse-i ehl-i fenâ gibi derûnı hâlî Dil-i âşık gibi âlâm ile ammâ meşhûn … Altı yaş üsti açık mihneti çok râhatı yok Vay ne benzer ana bir dibi delinmiş kalyon … Sakfı ol denli delükdür ki giceyle bakıcak Âsumânun görinür kevkebi hep gûn-â-gûn �7 … Akçamız vir diyü hengâme ider dâyinler Kapıda her gün olur ceng-i mütûn ile kurûn (K /24) Diğer bir kasidesinin teşbîb bölümünde giydiği elbisenin tasvirini yaparak içinde bulunduğu perişan hali, yoksulluğu anlatmak ister. Elbisesinin eteğiyle yakası parçalanmaktan fark edilmeyecek bir haldedir. Bu elbiseyi sofraya peşkir yapmayı düşünür; fakat bu gam evinde sofra bile kurulmaz, yemek yenmez. Fakirlik derdinin dışında diğer bir derdi de giyecek doğru dürüst bir elbisesinin olmamasıdır. Beyaz renkli ve göz göz olan bu elbisenin içinde balık dursa balık ağı denilir. Bu elbiseyi giyip yürüdükçe üzerinden her tarafını yuva edinen böcek, bit ve pireler dökülür: Fark olınmaz etegiyle yakası çâkinden Ne yaka kaldı fenâ bulmadıg anda ne etek Peşkîr eyler idüm sofraya ammâ bilürem Sofra yok hücrede gam-hânede yinmez yiyecek Elem-i fakr ile bir özge belâdur çekerem Yırtılup her yiri ayrıldı dirîgâ çekerek … Ag durur rengi anuñ kendüsi hep göz gözdür Dâm-ı mâhî dir idüm tursa derûnında semek Geyicek her tarafından yürüdükçe dökülür Âşiyân itmiş anı kehle vü burgûs u böcek ( K /23) Şair kış mevsiminde yol masrafı istemek amacıyla halini arz eder. Ne elde bir şey vardır ne de yola çıkmaya takati vardır. Bir yandan değer kaygısı, bir yandan felek onu yoksulluk içinde bırakmıştır. Bunların yanında şairi kilosu da rahatsız etmektedir. Karnının yükünü çekmeye gücü yoktur. İstediği yere kendisini taşıyacak, çekecek bir atı bile yoktur. Bu ağır yükü atın bile çekemeyeceğini ve ancak filin çekebileceğini ifade eder: Lâzım oldı ki şitâ faslı idem azm-i sefer Harc idem elde ne kim var ise peydâ vü nihân �8 Elde yok nesne meger tengî-i fâka Tende yok azm-i sefer kılmaġa hem tâb u tüvân Bir yaña derd-i semen kıldı tenüm bî-tâkat Bir yaña fakru fenâ kıldı beni ser-gerdân … Oturursam turamam tursam eger oturamam Ol kadar oldı vücûdum üzrüme bâr-ı girân Meger Allah götüre çekmege kâdir degülem Şikemüm bârı beni eyledi deng ü hayrân … Bir atum yok ki çeküp zîr ü zeber tengî teng Taraf-ı menzil-i maksûda kılam atf-ı inân … Ester isterdi ki gönül gerçi ki at olmaz ise Filden gayrı beni çekmege yokdur dermân (K /22) Cinânî, başka bir kasidesinde, edepsizlik olduğunu bilse de inleyen gönlünün hikâyesini padişaha şikâyet etmek ister. Amacı yoksulluk derdinden neler çektiğini anlatmaktır. Şair, yoksulluktan dolayı ailesinin geçimini sağlayamadığını belirtir. Ramazan geldiğinde hava sıcaklığı artmıştır. Gece ne yiyip içeceğini düşünmekle günlerini geçirir. Baklava veya kadayıf yemeğe layıkken kuru bir lokmaya kalmıştır. Suyla doldurduğu karnı saka kabına dönmüştür. Aç olanlara kimsenin acımadığını, açlıktan ölse bile yardım etmeyeceğini belirtir: Pâdişâhum bilürin gerç olur sû-i edeb Bir nefes hâl-i dil-i zârı hikâyet kılayın Ne hikâyet gam-ı fakr ile neler çekdügümi İşigün hâkine fi‟l-cümle şikâyet kılayın … Bir fakîrem ki zebûn itdi beni ehl ü „ayâl Bilmezem terkin urup nice ferâgat kılayın … �9 Ramazân oldı havâ ıssı harâret gâlib Mümkin olmaz ki diyem def„-i harâret kılayın Rûze geldükçe bu fikr ile geçer her gün kim Gice yâ Rab ne yiyüp terk-i mecâ‟et kılayın Baklavalarla katâ‟if yemege lâyık iken Nice bir lokma-i yâbisle kanâ„at kılayın Şikemüm âb ile pür niteki meşk-i sakkâ Yinecek yok ki diyem câñumı râhat kılayın … Lîkin açlıkdan eger anda varan cân virse Rahm idüp kimse dimez anı ziyâfet kılayın ( K /64) 5. Sevgiliden şikâyet Divan şiirinin başkişisi olan sevgilinin özellikleri arasında acı ve ıstırap verici oluşu başta gelir. Cana kasteder, sebepsiz yere âşığa zulüm ve eziyet eder, merhametsizdir, sözünde durmaz. Felek, talih, zaman, rakip v.b. dışında sevgiliden de zulüm gören âşık/şair aklını yitirir, kan ağlar, dertle dolar; hasta, müptela, divâne olur. Söylediği şiirlerde de bu hallerini dile getirmekten usanmaz. (Pala, 1995:52,479) Âşığa ilgi göstermeyerek eziyet eden sevgili; onun aklını dağıtır, perişân eder. Âşıklarına naz ederek onların yalvarmalarına aldırmaz. Onlara şefkat göstermeyerek azarlar. Sevgilinin bu gibi olumsuz özellikleri âşık için şikâyet sebepleridir. Sevgili, âşığa verdiği ayrılık acısıyla can yakmaktadır. Âşık; sevgiliden buna bir son vermesini, bu kadar naz ve şivenin yeterli olduğunu dile getirir: Yandı dâġ-ı gam-ı hicrânuñ ile cân u ciger Şîve vü nâz ise ey serv-i ser-efrâz yeter ( G 69/1) Güzellerin eskiden beri âdeti vefâsız olmalarıdır. Şair, sevgilinin vefâsızlığından şikâyet ederken bunun ezelden bu yana güzellerin âdeti olduğunu bilir ve bu yüzden sevgiliden vefâ beklemez: Vefâ itmek ne mümkin ahdine ol bî-vefâdan kim Ezelden eski âdetdür güzellerden vefâ gelmez. ( G 84/4) �10 Âşığın sevgiliden şikâyetçi olduğu konulardan biri de rakip dolayısıyladır. Hem aşk acısı hem sevgilinin derdini çeken âşığın başına bir de rakip belası gelmiştir. Sevgili, âşığına yüz vermez; rakiplerine ilgi gösterir. Sevgilinin bu davranışı âşığa acı verir: Bana yetmez mi gam-ı aşk ile dildâr elemi Ne belâdur bu benüm başuma agyâr elemi (G 280/1) Âşığın yakındığı durumlardan biri de sevgilinin merhametsiz oluşudur. Âşığın dermânı, merhametsiz sevgilinin dudağının şerbetidir. Ancak sevgili bir an bile âşığın hasta canına dermân olmamıştır: Rahm idüp bir dem ten-i bîmâra tîmâr itmedi Şerbet-i la„li iken âlemde dermânum benüm (G 154/2) Sonuç Divan edebiyatı sanıldığı gibi gerçeklerden uzak, toplum sorunlarına ilgisiz, soyut bir edebiyat değil; aksine toplumun hislerini yansıtan bir edebiyattır. Şairler hem kendi yaşadıkları sıkıntıları hem de toplumun yaşadığı siyasi ve sosyal hadiseleri divanlarındaki şiirlerinde çeşitli şekillerde dile getirmişlerdir. Çalışmamızda XVI. yüzyıl şairi Cinânî‟nin Dîvânı‟nda yer alan şikâyet konulu şiirler tespit edilerek belirli başlıklar halinde incelenmiştir. Cinânî, hem kendi yaşadığı olumsuzlukları, hayal kırıklıklarını hem de yaşadığı toplumu etkileyen sosyal ve siyasi hadiseleri şikâyet temalı şiirleriyle yansıtmıştır. Şiirler görünürde şikâyet amaçlı yazılsa da asıl amaç çeşitli isteklerin gerçekleşmesi, yardım talebi gibi nedenlerdir. Bu tür şiirlerin incelenmesi şairin hayata bakışının yanında toplumu ve dönemini yansıtması bakımından önemlidir. Kaynakça BATİSLAM, Hanife Dilek, (2009), Divanlardaki Şikâyet Şiirleri, Karahan Kitabevi, Adana. ÇİFTÇİ, Hasan, (2002), Klasik Fars Edebiyatında Hiciv ve Sosyal Eleştiri, Kültür Bakanlığı, Ankara. DİLÇİN, Cem, (1999), “Türk Kültürü Kaynağı Olarak Divan Şiiri”, Osmanlı Divan Şiiri Üzerine Metinler, İstanbul, YKY, s.295. KILIÇ, Zülküf, (2008), Türk Divan Şiirinde Sosyal Eleştiri, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Fırat Üniversitesi, Elazığ. �11 KURNAZ, Cemal, (1995), “Felek”, Türkiye Diyanet Vakfi İslam Ansiklopedisi, C.XII, İstanbul, s.306. LEVEND, Agâh Sırrı, (1984), Divan Edebiyatı Kelimeler ve Remizler Mazmunlar ve Mefhumlar, İstanbul, Enderun Kitabevi. MENGİ, Mine, (2000), Divan Şiiri Yazıları, Akçağ Yayınları, Ankara. OKUYUCU, Cihan, (1994), Cinânî Hayatı ve Eserleri Divanının Tenkidli Metni, Ankara, TDK Yayınları. ÖZDEMİR, Mehmet, (2010), II. Meşrutiyet‟ten Cumhuriyet‟e Divan Edebiyatı Tartışmaları, Timaş Yayınları, İstanbul. PALA, İskender, (1995), Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Ankara, Akçağ. YENİTERZİ, Emine, (2000), Divan Şiirinde Osmanlı Devletindeki Sosyal, İktisadi ve Ahlaki Çözülmenin Akisleri, Selçuk Üniversitesi, Uluslar arası Kuruluşunun 700. Yıldönümünde Bütün Yönleriyle Osmanlı Devleti Kongresi, 1999, Bildiriler, Konya. http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20%20EDEBIYATI/yeniterzi.pdf,(erişim 12.05.2013) � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2259 Title A name given to the resource CİNÂNÎ DÎVÂNI’NDA ŞİKÂYET Author Author ÖZMEN, Vildan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Klasik Türk Edebiyatı, Cinânî Divanı, şikâyet, mizah. ÖZET Klasik Türk şiirinde en çok işlenen konulardan biri de şikâyettir. Divan şairleri, kendi yaşadıkları sorunların yanı sıra çevresinde yaşanan aksaklıkları şiirleri aracılığıyla sıkça dile getirmiştir. Çalışmamızda 16. yüzyıl divan şairi Cinânî’nin divanına bu açıdan yaklaşılmış ve şiirlerini şikâyet unsuru bakımından değerlendirilmiştir. Daha çok mizah ve mübalağanın ağır bastığı şiirlerde yer alan şikâyet unsurlarını tespit edilmiş bu şikâyetlerin nedenleri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Böylelikle çalışmamızın, şairin yaşadığı dönemin özellikleri ile sosyal ve ekonomik hayatına dair bilgilere bir katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/75042886d194e02c2221391ed509f7f4.docx 23d1fe90e81af2d06d8d719097176bb3 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1a8366d9665184ffc3f88f3c9938be1a.pdf 7ae78f489223ddeb58605d61ea600172 PDF Text Text HATAY AĞZINDA ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİNİN İZLERİ Jale ÖZTÜRK Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Hatay / Türkiye Anahtar Kelimeler: Hatay Ağzı, Çağdaş Türk Lehçeleri, ses bilgisi, şekil bilgisi, söz varlığı. ÖZET Anadolu ağızları binlerce yıllık geçmişi olan Türkçenin kaybolmaya yüz tutan hazinelerini saklayan zengin bir kaynaktır. Ancak bu kaynak sadece eskileri saklamakla kalmaz sürekli de Türk’ün duygu ve düşünceleri, değişik durum ve davranışları ayrıntılı bir biçimde dile getirme eğilimi ile çağlar boyu Türkçenin bütün anlatım yollarından, türetme kurallarından yeterince yararlanarak oluşturduğu zengin söz varlığı ile sürekli beslenir. Bunun sonucunda bugün Anadolu ağızlarımız ölçünlü dile oranla birkaç kat daha geniş bir sözvarlığına ve ölçünlü dilde olmayan morfolojik özelliklere sahip olmuştur. Bu sebeple birçok alanda olduğu gibi bu alanda da karşılaştırmalı çalışmalar çok değerli sonuçlar ortaya koyacaktır. Bu düşünce ile bu bildiride Anadolu ağızları içerisinde çok önemli bir yeri olduğuna inandığımız Hatay Ağzında Çağdaş Türk Lehçelerinin izleri gösterilmeye çalışılacaktır. Hatay’da ana dili Türkçe olan unsurlarla ana dili Arapça olan insanlar uzun yıllardan beri birlikte yaşadığı için insanlarda müthiş bir kendi kültürünü koruma içgüdüsü gelişmiştir. Özellikle de kültürün en önemli unsuru olan dilde bu çok daha belirgin olarak görülmekte ve insanlar ağız özelliklerini korumak için özel bir çaba göstermektedirler. Bu bildiride Hatay Ağzı üzerine yapılmış çeşitli araştırmalarla ve Çağdaş Türk Lehçeleri üzerine yapılmış araştırmalar karşılaştırılmıştır. Hatay Ağzı ile Çağdaş Türk Lehçelerindeki ses, şekil ve söz varlığı açısından ortak noktalar tespit edilmiştir. Özellikle Hatay Ağzı ile Azeri Türkçesi arasında ses, şekil ve söz varlığı açısından benzerlikler belirgin olarak görülmüştür. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/25df86ea7322b16f4ae44526ed8782e7.docx 99c8bc125b8cd0ef4639be393cc9f4f4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/023cb07df77fa88329806255cfe377a2.pdf eb4a510849904dd6de6f1a13561e5370 PDF Text Text ÖZET HATAY AĞZINDA ÇAĞDAġ TÜRK LEHÇELERĠNĠN ĠZLERĠ Jale ÖZTÜRK1 Anadolu ağızları binlerce yıllık geçmişi olan Türkçenin kaybolmaya yüz tutan hazinelerini saklayan zengin bir kaynaktır. Ancak bu kaynak sadece eskileri saklamakla kalmaz sürekli de Türk‟ün duygu ve düşünceleri, değişik durum ve davranışları ayrıntılı bir biçimde dile getirme eğilimi ile çağlar boyu Türkçenin bütün anlatım yollarından, türetme kurallarından yeterince yararlanarak oluşturduğu zengin söz varlığı ile sürekli beslenir. Bunun sonucunda bugün Anadolu ağızlarımız ölçünlü dile oranla birkaç kat daha geniş bir sözvarlığına ve ölçünlü dilde olmayan morfolojik özelliklere sahip olmuştur. Bu sebeple birçok alanda olduğu gibi bu alanda da karşılaştırmalı çalışmalar çok değerli sonuçlar ortaya koyacaktır. Bu düşünce ile bu bildiride Anadolu ağızları içerisinde çok önemli bir yeri olduğuna inandığımız Hatay Ağzında Çağdaş Türk Lehçelerinin izleri gösterilmeye çalışılacaktır. Hatay‟da ana dili Türkçe olan unsurlarla ana dili Arapça olan insanlar uzun yıllardan beri birlikte yaşadığı için insanlarda müthiş bir kendi kültürünü koruma içgüdüsü gelişmiştir. Özellikle de kültürün en önemli unsuru olan dilde bu çok daha belirgin olarak görülmekte ve insanlar ağız özelliklerini korumak için özel bir çaba göstermektedirler. Bu bildiride Hatay Ağzı üzerine yapılmış çeşitli araştırmalarla ve Çağdaş Türk Lehçeleri üzerine yapılmış araştırmalar karşılaştırılmıştır. Hatay Ağzı ile Çağdaş Türk Lehçelerindeki ses, şekil ve söz varlığı açısından ortak noktalar tespit edilmiştir. Özellikle Hatay Ağzı ile Azeri Türkçesi arasında ses, şekil ve söz varlığı açısından benzerlikler belirgin olarak görülmüştür. Anahtar kelimeler: Hatay Ağzı, Çağdaş Türk Lehçeleri, ses bilgisi, şekil bilgisi, söz varlığı THE TRACES OF THE CONTEMPORARY TURKISH DIALECTS IN HATAY DIALECT Abstract With a history of thousands of years of Anatolian dialects of Turkish stores a rich source of vanishing treasures. However, this source does not just keep the old ones thoughts and feelings constantly Turk, status and behavior of different ages with a tendency to express a detailed explanation of the ways all Turkish, derivation rules created by taking advantage of enough is fed continuously with a rich vocabulary. As a result, today several times larger than said standart Anatolian Dialectss vocabulary and standart language has morphological characteristics. For this reason, as well as in many areas of comparative studies in this area place in Anatolian dialects of Modern Turkish Dialects Hatay traces of your Dialects will be shown. Hatay, which is the main language is Turkish elements, the main language is Arabic for people who have lived together for many years humans have developed a great instinct to protect their culture. In particular, the most important element of culture is seen as a much more pronounced in the language that a special effort to protect people and show the properties of the Dialects. Various studies have been made on this paper, Hatay Dialects and Contemporary Turkish Dialects built on research compared. Hatay Dialects with a contemporary 1 Doç.Dr., Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, ozturkj@gmail.com �Turkish dialects sound, shape, and for the presence of these common points have been identified. With the sound of the Dialects, particularly in Hatay Azeri Turkish, shape, and there was a significant similarities in terms of the existence of. Key Words :Hatay Dialects, lexicology Contemporary Turkish Dialects, phonology, morphology, 1.GiriĢ Orta Türkçenin başlarında Türkçe yalnız bir yazı diline sahipken dönemin sonunda üç ayrı yazı dili ortaya çıkmıştır. Doğu Türkçesi ( Çağatayca), Batı Türkçesi ( Oğuzca ), Kuzey Türkçesi ( Kıpçakça). Çin‟in yayılmacılık siyasetine bir de Rus yayılmacılığı eklenince Orta Asya‟da Türklerinin siyasi birliği bozulmuştur. Bunun sonucunda günümüzde Türkçe yaklaşık 24 lehçeye ayrılmıştır. Bu lehçeler zamanla birbirinden ses, şekil ve söz varlığı olarak giderek farklılaşmışlardır. Sovyetler Birliğinin dağılmasıyla Türk toplulukları arasındaki iletişim artmış ve bunun sonucunda Türk lehçeleri arasında yapılan karşılaştırmalı çalışmalar ne kadar başkalaşsalar aynı kökten gelen bu lehçelerin yine özlerini bir şekilde sakladıklarını göstermektedir. Özellikle ağızlar üzerine yapılan araştırmalar TT dışı lehçelerle Anadolu ağızları arasında ses, şekil ve söz varlığı arasındaki benzerlikleri ortaya çıkarmıştır. Ö. Asım Aksoy‟un Gaziantep Ağzı, kapalı e sesini; Korkmaz‟ın Batı Anadolu ağızları üzerine yaptığı araştırmalar asli ünlü uzunluklarının Anadolu ağızlarındaki varlığını ortaya koymuştur. Caferoğlu‟nun araştırmaları da ağızların ne kadar önemli olduğunu göstermeleri açısından oldukça önemlidir. Bu düşüncelerle bu bildiride Hatay Ağzı ile ÇTL arasındaki ortak noktalara dikkat çekilecektir. 2.Hatay Ağzı ile ÇağdaĢ Türk Lehçeleri Arasındaki Ortak Noktalar 2.1.Ses Bilgisi: 2.1.1. Sesler: 2. 1.1.1. Ünlüler 2. 1.1.1.1. HA ve ÇTL’deki ortak ünlüler: Türkiye Türkçesinde görülen ünlülerden farklı olarak HA‟da görülen ünlülerden ÇTL‟de görülen ünlüler: ɘ: a- ile e arasında HA‟da Antakya ve civarında Arapça, Farsça alıntı kelimelerde elifle yazılmayan kısa düz- geniş ünlülerin bu ünlüyle karşılandığı görülmektedir: vɘtɘn, hɘste hɘyvan Ayrıca Kırıkhan bölgesinde de –ğ- sesi yanındaki -e- sesinin kalınlaşması ile bu ünlünün çıktığı görülmektedir: inƏğı, değil > değel > değɘl Azeri Türkçesinde de bu ünlü Arapça, Farsça alıntı kelimelerde elifle yazılmayan kısa düz- geniş ünlüleri karşılamaktadır: ġɘlb, ġɘder,vɘtɘn, hɘste, hɘyvan ė: Türkiye Türkçesinde ölçünlü dilde görülmeyip ÇTL‟de ve Anadolu ağızlarında görülen bu ünlünün bulunduğu kelimeler genellikle Azeri Türkçesiyle örtüşmektedir: gėt-, gėy-, çėynem, ėndirmek, ėniş gibi. 2.1.1.2. Ünsüzler: 2.1.1.2.1. HA ile ÇTL arasındaki ortak ünsüzler Türkiye Türkçesinde görülen ünsüzlerden farklı olarak HA‟da görülen ünsüzlerden ÇTL‟de görülen ünsüzler :ŋ ve ḫ ünsüzüdür. ŋ: HA‟da hemen her bölgede Türkçe kelime ve eklerde görülmektedir: deŋiz, beŋe( bana), seŋe ( sana), soŋ, beŋiz; seniŋ, geliŋ, eviŋiz gibi. Türkmencede, Uygurcada, Tatar Türkçesinde, Kazakçada, Kırgızcada yazıda gösterilen bu ünsüz Özbekçede ses olarak bulunmakta ancak alfabe bu ses için özel bir harf bulunmamaktadır. Azeri Türkçesinde ise ölçünlü dilde bu ünsüz görülmemektedir �( Buran, 2010). 2.1.2. Ses DeğiĢimleri: Bu bölümde Türkçede genel olarak görülen dolayısı ile Hatay Ağzında ve ÇTL‟de de görülen ses değişmelerinden çok, dikkati çekenlerden örnekler verilecektir. 2.1.2.1.Ünlülerde oluĢan ses değiĢimleri: 2.1.2.1.1. Ünlü uyumları etkisi ile oluĢan ses değiĢimleri: 2.1.2.1.1.1.Kalınlık- incelik uyumu : Türkiye Türkçesinde kalınlık-incelik uyumu dışında kalan alıntı kelimelerin, Türkçe kökenli uyumsuz kelimelerin ve uyumsuz eklerin Hatay Ağzı ve Çağdaş Türk Lehçelerindeki durumunu aşağıdaki tabloda görebiliriz. Tablo 1: HA ve ÇTL’de Kalınlık-Ġncelik Uyumu HA Az. Trkm. Ttr. Kzk. Krg. Özb. Alıntı Genellikle Gene Yabacı Uyum pek Uyum Yabacı kelime uydurulur. llikle kelimelerin bir sağlam pek kelimelerin Uyum lerde Bahça uyduru kısmı uyuma değildir. sağlam bir kısmı pek marag lur. girmez. değil uyuma sağ Bağca baḫça dir. girmez. lam marağ değil dir Bakça* TT‟deki Alma, Alma alma, Kardeş, Alma Alma Alma, Türkçe gardaş, gardaş, gardaş, inanu Karın Karındaş inan köken İnanmak inan ınanmak daş, ,ınanu mak li uyum ,hangı mak, nanuv suz hankı kelimeler TT‟de -yor ve +gil eki Hepsi uyumlu. tarafındagı Uyumlu Uyumlu Uyum Türkçe +gil eki dışında Şonunkı,baryarka( pek kökenli hariç hepsi hepsi varıyorken) sağ uyumsuz uyumlu uyum lam Ekler( dur. lu.halam değil +ki,-ken Onlarınkı, gil, dir -yor vb) Vururkan, baştankı zamanlayın HA ve ÇTL‟deki kalınlık- incelik uyumu etkisi ile değişim gösteren örnekler: Kalın ünlü etkisi ile gerileyici benzeĢme ile ünlü kalınlaĢması: helva ( a.) > halva ( e-a > a-a ) –HA, Az. ( ATS), Trkm.,Uyg; halba – Krg. merak > marak –HA . marag – Az. ( ATS) ( e - a > a - a ) Kalın ünlü etkisiyle ilerleyici ünlü kalınlaĢması: aşhane (t.f.) aşḫana ( a-a-e > a-a-a ) - HA, Az. ( ATS), Trkm. afet > afat ( a-e > a-a) - HA ve Az. ( ATS) cahil (a.) > cahıl (a-i >a-ı ) –HA, Az. ( ATS) Ġnce ünlü etkisi ile gerileyici ünlü incelmesi: hayli > heyli –HA, Az. ( ATS) ( a - i > e – i ) haydi > heydi – HA, Az. ( ATS) ( a - i > e – i ) Ġnce ünlü etkisi ile ilerleyici ünlü incelmesi muhit > mühit ( u - i > ü – i ) HA – Az. ( ATS) Uyg. Uyum pek sağlam değil dir Alma, inan mak* Uyum pek sağ lam değil dir �2.1.2.1.1.2. Düzlük-yuvarlaklık uyumu HA‟da ve ÇTL‟den Azeri Türkçesi ile bazı benzerlikler dikkati çekmektedir: çamur TT , çamır HA, Az. ( ATS) 2.1.2.1.1.3.Ünlü incelmesi: 2.1.2.1.1.3.1.Ġnceltici ünsüzler etkisi ile ünlü incelmesi: TT şart > şert HA ,Az. ( ATS), Trkm., Özb., Uyg. 2.1.2.1.1.3.2. Sebebi bilinmeyen ünlü incelmeleri: Hatay Ağzı ve Azeri Türkçesinde aynı alıntı kelimelerde bu ses değiĢimi dikkati çekmektedir. TT hatır ( a.) > hatir HA, Az. ( ATS) TT hırs( a. ) > hirs HA, Az. ( ATS) 2.1.2.1.1.3. Ünlü DüĢmesi: 2.1.2.1.1.3.1.Ön seste ünlü düĢmesi: TT‟deki uyku kelimesinin tarihi gelişimi udukı > uyıku> uyku şeklindedir. Kelimede orta hece ünlüsü (-u-) düşmüştür. Ölçünlü dilde orta hece ünlüsü düşerken Antakya ve köylerinde kelime yuku şeklindedir.Ön sesteki - u- ünlüsünün düştüğü görülmektedir.: yuku. Az. ( ATS) T.‟de yuḫu , Başkurt T. yoko, Tatar T.‟de yokı olarak benzer bir durum görülmektedir. (KTLS) 2.1.2.1.1.4. Ünlü yuvarlaklaĢması: Bu ses olayı daha çok dudak ünsüzü etkisi ile meydana gelmektedir ve HA ve Az. ( ATS)de örneklerine sıkça rastlanmaktadır: e>ö sevk ( a. ) > sövk HA; sövg Az. ( ATS) devr ( a. ) dövr HA; . dövr Az devlet (a.) > dövlet HA; dövlet Az. ( ATS) sıva TT .; suvag HA, Az, Trkm.; suvak Özb., Uyg. Şevket > Şövket HA, Az. ( ATS) zevk> zövk HA, Az. ( ATS) 2.1.2.1.1.5. Ünlü geniĢlemesi: HA‟da yoğun olarak görülen bir ses olayı Azeri Türkçesinde de görülmektedir. ü>ö hükm (a. ) > TT hüküm > höküm HA, Az. ( ATS) TT hükümet > hökümet HA, Az. ( ATS) TT hürmet > hörmet HA, Az. ( ATS) mühr ( a. ) TT mühür > möhür HA, Az. ( ATS) muhtac ( a.) > muhtaç TT > möhtac HA, Az. ( ATS) �zehir> zeher HA, Az. ( ATS) 2.1.2.1.1.6. Ünlü daralması: HA‟da Türkçe kökenli boynuz kelimesinde –o- ünlüsü daralarak –u- ünlüsüne dönüşür. Kelimedeki ünlü daralması AZ. Trkm., KAz. , Kırg., Özb. Ve Uyg. „da da görülmektedir: TT boynuz > HA buynuz, Az. ( ATS) buynuz, buynuz Trkm., KAz. ( ATS) Müyiz, Krg. Müyüz, Öz. Mügüz, Uyg. müŋüz. Kelime sadece Tatar( mögiz )ve Başkurt ( mögöz ) lehçelerinde geniş ünlülüdür. TT horoz (f. oros ) > horuz HA, Az. ( ATS, TLS) 2.1.2.2. Ünsüzlerde meydana gelen değiĢmeler: 2.1.2.2. 1. Ünsüz değiĢmeleri: 2.1.2.2. 1.1. Ön seste meydana gelen değiĢmeler: b- > pÖn seste ötümlü b- ünsüzün ötümsüzleĢerek p- ünsüzüne dönüĢmesi ölçünlü dilde piĢ-, pınar, pek, pire, pusu gibi bazı kelimelerde görülen bir ses olayıdır. Ancak Hatay Ağzında bu ses olayı ölçünlü dille paralellik göstermez. Ölçünlü dilde b-‘yi koruyan bazı kelimelerin Hataya Ağzında b- > p- değiĢimi geçirdikleri görülmektedir. HA’da b- >p- değiĢimi geçiren kelimelerin ÇTL’deki durumu aĢağıdaki tabloda görülmektedir: Tablo 2: HA ve ÇTL’de ön ses b- > p- değiĢimi geçiren kelimeler TT HA Az. ( Trkm Özb. Uyg. KAz. Krg. Ölç. ATS) ( ATS) bozpozpozbalta palta palta palta bıçak pıçak pıçak piçak piçak pışah baklava paklavi bakla pakla paḫla baca paca bölpölbaklava paklavi paḫlava Bşk. Ttr. - pıçak - - Tablo 2’de görüldüğü gibi Az‟de boz-, bakla ve baklava kelimeleri poz-, paḫla /pakla ve paklavi/paklava ile benzerlik gösteririken; ölçünlü dilde ön seste b-„li olan bıçak kelimesi Hatay Ağzında olduğu gibi Trkm.,, Özb.,Uyg., KAz. ve Ttr.‟de de ön seste b- >p- değişimi geçirmiştir. Ayrıca b- > p- değişiminin sistemli olduğu Şorcada da bu kelimeler p-„lidir, ancak farklı bir durum olduğu için değerlendirilmemiştir ( ATS, TLS) TT Ölç.‟de ön ses b- > p- geçirmiş olduğu halde HA‟da b-„yi koruyan kelimelerin ÇTL‟deki durumu: Tablo 3: Ön ses b-‘nin korunduğu kelimeler: HA Az. ( ATS) Trkm. bişbekmez bişbekmez biş- KAz. ATS)biş- ( Ttr biş- Bşk.- Özb. Uyg. biş- piş- piş- �barnak barmagbarmak barmak barmak barmak barmak barmak Tabloda da görüldüğü gibi barmak kelimesi HA‟da olduğu gibi bütün lehçelerde b-„yi korumaktadır. biş- kelimesi ise Uyg. ve Özb. hariç ön ses b-„yi korumaktadır. bekmez kelimesine taranan kaynaklarda yalnız Az. ( ATS, TLS)‟de rastlanmıştır.* t- > d-( ötümlüleĢme) Ölçünlü dilde ön ses t-„yi koruyan bazı kelimelerin Hatay Ağzında t- > d- değişimi geçirdiği görülmektedir. Azeri Türkçesinde de hemen aynı kelimeler t- > d- değişimi geçirmiştir: dad HA, Az. ( ATS) daşmak HA, Az. ( ATS) daş HA, Az. ( ATS) dartmak HA, Az. ( ATS) duz HA, Az. ( ATS) ḳ- >ġ- (ötümlüleĢme ) Azeri Türkçesinde ve Türkmen Türkçesinde sistemli bir şekilde meydana gelen ḳ- >ġ- değişimi Türkiye Türkçesinde ölçünlü dilde görülmemekle birlikte Anadolu‟da bir çok ağızda görülen bir ses olayıdır. Hatay Ağzında bu durum tamamen sistemli bir şekilde değildir, ön sesteki ḳ- > ġ- olabildiği gibi ( ġız, ġadın,ġandır- ); yarı ötümlü ḳ/ġ arası bir sese dönüştüğü örnekler (Kız-, Kır-) yanında ḳünsüzünü tam anlamıyla koruyan örnekler ( kılınc, kırk, kaşık) de görülmektedir. Ġç seste ünsüz değiĢimi: -b-> -m- ( Akıcılaşma ) Azeri Türkçesinde ve Türkmen Türkçesinde gibi edatı kimin/ kimi şeklindedir. Hatay ağzında özellikle Antakya ve köylerinde gibi edatı kimi ve kimin şeklinde kullanılmaktadır. kip+i > kipi > kibi > gibi > kibin > kimin > kimi / kimin ğ > y değiĢimi Bu ses değişiminin örneklerine Azeri Türkçesinde oldukça sık rastlanmaktadır. Hatay Ağzında da Azeri Türkçesi kadar olmamakla birlikte belirgin bir ses değişimi olarak görülmektedir: söğmek > söymek HA- Az. ( ATS) döğmek > döymek HA- Az. ( ATS) ciğer >ciyer HA- Az. ( ATS) ŋ> ng yeŋi > yengi HA, Az. ( ATS), Özb.(TLS) ŋ > y değiĢmesi ET köŋlek; > TT gömlek köynek HA, Uyg., Trkm..; köylek Özb., Kaz. (TLS) . –r > -l değiĢimi sarar- > saral- HA, Az. ( ATS) �2.1.2.2. 2. Ünsüz türemesi: 2.1.2.2. 2. 1.Ön seste ünsüz türemesi h- türemesi: ayva > hayva HA; heyva Az. ( ATS) y- türemesi: ırak > yırak HA ; Başkurt, Tatar: yırak; Uygur,Özbek,:yirak 2.1.2.2. 2. 2.Ġç seste ünsüz türemesi: bilezik kelimesi HA‟da –n- ünsüz türemesi ile kullanılmaktadır, bu kelimede tam eş değer değil ama yalancı eş değer olarak Azeri Türkçesinde –r- ünsüzü türemiştir. bilezik > bilenzik HA , bilerzik Az. ( ATS) 2.1.2.2. 2. 3.Ünsüz göçüĢmesi: Bu ses değişiminin örneklerine Azeri Türkçesinde oldukça sık rastlanmaktadır. Hatay Ağzında da Azeri Türkçesi kadar olmamakla birlikte belirgin bir ses olayı olarak görülmektedir: ileri >İreli HA, Az. ( ATS) avrat >arvat HA, Az. ( ATS) çıplak > cılbak HA, çılpak Az. ( ATS) göstermek *> görsetmek HA; kürhetüv Bşk.; körsetüv Kaz. ( ATS), .körsetü Krg.., körsetmek Özb., körsetü Ttr., görkezü Trkm.., körsetmek Uyg. (TLS).. Ünsüz göçüşmesinin en sık görüldüğü lehçelerden biri olan Az‟de bu kelimenin göstermek şeklinde olması da ilginç bir durumdur. Bu kelimede görset- / körset- fiilinin göster- fiilinin göçüşmeli şekli olup olmadığı konusunda farklı görüşler vardır. Günşen bu iki kelimenin ayrı kelimeler olduğunu öne sürmüştür ( 2006;35-46). 2.1.2.2. 2. 4.Ünsüz düĢmesi : Ġç seste: -f- düĢmesi çift ( f.) > çüft > çüt HA, Az. ( ATS) cüt, cütçü HA- Az. ( ATS) -y- düĢmesi keyf > kef HA, Az. ( ATS) Son seste: -y düşmesi buğday > buğda HA, Az. ( ATS) 2.1.2.2. 2. 5.Ünsüz ikizleĢmesi yedi > yeddi HA, Az. ( ATS); yetti Özb.,Uyg. sekiz > sekkiz > sekgiz (HA), sekkiz Az. ( ATS); sekkiz Özb., dokuz > dokkuz > dokguz HA; dogguz Az. ( ATS); tokkız, Özb,Uyg. TT eşek > eşşek HA, Az. ( ATS) 2.1.3.Eskicil özellikleri saklayan kelimeler: totag > dodag �dodag HA, Trkm., Az. ( ATS) Kelimeyi Gülensoy, Deorfer tanıklığı i le < * totak ( TMEN 952) şeklinde vermiştir. Kelimenin < ? tut- -ak veya tut-gak şeklinden gelmiş olacağı ihtimali üzerinde durmuştur. Kelimenin bazı lehçelerdeki şekilleri şöyledir:toodak ( Kumuk T.), doodak ( Trkm.), dodag ( Az. ( ATS) ), totak (Y UYg.), tota, tuta ( Çuv.), tutah ( Sal.) biçimleriyle görülmektedir ( Gülensoy,2007) koŋĢı TT komşu < ET koŋşı komşu kelimesi HA‟da koŋşı şeklindedir. Az. ( ATS)‟de gonşu, Kazak ve Kırgız lehçelerinde koŋsu, Türkmen Türkçesinde goŋşı, Özbek Türkçesinde koşni şeklindedir ( TLS) közel >gözel TT‟de ölçünlü dilde „güzel‟ olan kelime HA, Az. ( ATS), Trkm, Uyg., Özb.‟de gözel; Krg.‟da gözöl şeklindedir ( TLS) yokaru > TT yukarı Bu kelime HA‟da yokarı şeklindedir, kelime Türkmencede de yokarı şeklinde geniş ünlüsünü korumaktadır (Buran, 2010) ġɘlebelik Kelime Arapça galebe ve Türkçe +lIk/ +lUk ekinini birleşimi ile ġɘlebelik > galabalık > kalabalık değişimlerini geçirerek TT ölçünlü dilde kullanılmaktadır. Az. ( ATS)‟de ve HA‟da ise kelimenin eskicil şekli yaşamaktadır. 2.2.ġekil Bilgisi: 2.2.1.Ekler 2.2.1.1.Yapım ekleri 2.2.1.1. İsimden isim yapım ekleri: +gil TT ölçünlü dilde yerini + lAr çokluk ekinin aldığı bu ek, bir çok Anadolu ağzında ve Hatay Ağzında işlek olarak kullanılmaktadır. Ek Azeri Türkçesinde de kullanılmaktadır: ġaynanasıgil HA , halamgil Az. ( ATS) +rak Hatay ağzında özellikle Kırıkhan bölgesinde görülen bu ek Trkm,, Özb.,Ttr., KAz. ( ATS)‟da aynı işlevle kullanılmaktadır: ufağrak HA, açıgrak ( daha açık ), köp+rak ( daha çok) Trkm.. Özbekçe‟de aynı işlevle yamanrak( daha kötü ) kullanılmaktadır. Tatar T. sülpen-rek ( yavaşça), salkın+rak ( daha soğuk). Kazakça kögirek ( daha mavi ),jaqsırak ( daha güzel) ( Buran, 2010) 2.2.1.1.2. Ġsimden fiil yapım ekleri: +sIn- / +sUn- �Hatay Ağzında “doksınırlar” kelimesinde tespit edilen bu ek Uyg.‟da aynı işlevle kullanılmaktadır. balasin- ( çocuk saymak ), başga-sin-( yabancı saymak), öz-sin- ( benimsemek) Kazakça –sın az+sın- ( az ımsamak ), jürek+sin- ( çekinmek ) ( Burhan; 2010). 2.2.1.1.3.Fiilimsi ekleri: -IşIn / -UşUn Zarf-fiil Eki: Hatay Ağzı ile ilgili yapılan derlemelerde Antakya ( Karlısu, Kisecik vb.), Samandağ, Kırıkhan, Hassa, Erzin‟de tespit edilen bu zarf-fiil ekinin( Öztürk, 2009) Sibirya Tatar Türkçesinde Tobol ve Saz ağızlarında kullanımı yaygın olan bir ek olduğunu belirten Alkaya; Tatar, Türk Tobol-Đrtis ağızları içinde de bilhassa Tobol ve Saz yöresi ağızlarında kullanıldığını, ekin bugün özellikle TürkiyeTürkçesinin Orta Anadolu, Ege ve Akdeniz bölgesi ağızlarıyla Türkmen Türkçesinde, SibiryaTatar Türkçesindeki isleviyle kullanılmakta olduğunu belirtmiştir. Sbirya Tatar Türkçesinden örnekler: Qaytısın pås te kürgen ayunı. (KST, 60) “Dönerken biz de ayıyı gördük”. Kitåsån tösersås, tenågåske sawlıq kårse. (KST, 60) “Allah sağlık verirse, gittiğinizde girersiniz”. apnı åske barısın pirem tip atap quytı. (NFG, 181) “O, kitabı ise giderken vereyim diye söyledi”. Monta kilåsån magasintan patinka aldım. (NFG, 181) “Buraya gelirken mağazadan ayakkabı aldım”. Yulta kilåsån på öyge xat yasat. (NFG, 181) “Yolda gelirken bu eve mektup yazıyor”. Yemgetümge parısın Mexlåge kårårsån. (NFG, 181) “Yemgetüm‟e giderken Mehli‟ye uğrarsın”. Pås qaytısın keplesf utırat it. (NFG, 181) “Biz döndüğümüzde konusuyordu”. -IsIn ekinin seyrek olarak bulunma hâl ekiyle genislemis -IsIntA biçimi de görülmektedir: Annan çığıp qaytısınta astığan kürtåk. (KST, 60) “Ordan çıkıp dönerken ahududu çileği gördük”; Bağaytan qay ( Alkaya,2012) 2.2.1.2.Çekim ekleri Yönelme hâli üzerine gelen +ca ekinin Hatay ağzı ve ÇTL’deki durumu:+AçA Bu birleşik ek sınırlama işlevinde zarflar yapmaktadır. köfTeden TuuT, sac kömbesineçe her yemeağı ėyi yaparım {.H-GU/1-4, Öztük, 2009] Sınırlama işlevli +aça ekinin tarihi ve çağdaş lehçelerdeki kullanımları ile ağızlardaki kullanımlarına bakınca ek hakkında daha çok fikir sahibi olabileceğiz: Hatay Ağzından Örnekler: yassaqTı taa nikah olanaça. Alt. – Karsu/ 1-2 köfTeden TuuT, sac kömbesineçe ğ her yemeağı ėyi yaparım.H-GU/1-4 bizim günümüzde okul Satan yoqturdu, esas beşeçē oquduq biz. Y-ŞŞ/1-22 esgiden sabahaça davul çalardıq. D-R/1-24 işe gėderdim geleneçe akardı südüm, döşüm de sırtım da batarıdı. E-Mrk./ 1-13 �ağbimi beşeçē okuttular.K-ÇS/1-1 ( Öztürk;2010) Kırgızcada Kırgızcadaki örnekleri , Levent Doyuran‟ın Kırgız Türkçesinde Zaman Zarflarının Etimolojik İncelemesi adlı makalesinde görebiliyoruz: aligeçe < ali ( hâlâ ) +ge+çe “ henüz, şimdiye kadar” “ Alige/ aligeçe cok..” ( KS,28) emdige/ emdigeçe < emdi+ge emdi+ge+çe “ henüz, hâlâ, şimdiye kadar” Al emdigeçe kegen cok. “ ( O henüz ( hâlâ) gelmedi. aňgıça < a+ň(?)+gı+ça “ o ana kadar, o esnada, o sırada” Al aňgıça bolbay,..” ( O, o sırada olmayıp,…)( KATG, 241) ( Doyuran; 2009) Özbekçede: Coşkun, Özbek Türkçesinde sınırlama fonksiyonunda kadar edatının çok işlek olmadığını, bu işlevi çoğunlıkla +gaça ekinin üstlendiğini söylemenin mümkün olacağını ifade etmiştir. Mekanda ve zamanda sınırlama işlevli bu örneklerden birkaçı şöyle: Undan keyin äyvangäçä yetib qalgän Miryaqubniŋ.. “Ondan sonra eyvana kadar giden Miryakub‟un ..(ÇKK 256-140), Biletlär Moskovägäçä. “Biletler Moskovaya kadar” ( ÇKK 261-101), ezangäçä yatgän cayida u yaq-buyaqqa ağanab oy oylärdi. “Ezana kadar yattığı yerden o yana bu yana dönüp düşünürdü.” ( ÇKK-372-389), Köŋül şu çaqqaçq tirik mi edi ?” Gönül bu zamana kadar diri miydi?” Uygurcada: Coşkun, Uygurcada bu ekin +giçe, +ġiçe, +kiçe, +ķiçe şekinde kullanıldığını ve bu ekin de Özbek Türkçesindeki gibi yönelme hâli ile eşitlik ekinin birleşmesinden meydana geldiğini belirtmiştir. Özbekçede olduğu gibi Uygurcada da ekin mekanda sınırlama ve zamanda sınırlama işlevlerinde kullanıldığı görülmektedir. Birkaç örnek: unuŋ yüzi kulikigiçe kizirip ketti.” Onun yüzi kulağına kadar kızarmıştı. “(MUTG 87-10), Men bu ketim Hotengiçe barimen. “Ben bu defa Hoten‟e kadar gireceğim.” (MUTG 87-10), İngilizce dil kursimiz iyongiçe devam kilidu. “ İngilizce dil kursumuz Hazirana kadar devam edecek.” MUTG 87-10) Coşkun; 2000,429-438) 2.2.1.3.Çokluk kiĢi eki Çokluk kişi eki HA‟da bütün kiplerde- Ik/ -Uk‟tur. Az‟de de durum aynıdır. almışık HA; almışıg Az; görürük HA, Az; gelicik HA, geleceyik Az. ( ATS);alok HA, alırıg Az. ( ATS), gelek HA, gelek Az. ( ATS) ( Öztürk, 2009) ( Buran, 2010) 2.2.4.2. Ek Fiilin GeniĢ Zaman Çokluk 1. ġahıs Çekimi: Azerbaycan Türkçesinde ve Hatay Ağzında ek fiilin geniş zaman çokluk 1. şahıs çekiminde şahıs ekinde olduğu gibi Türkiye Türkçesi ölçünlü dilden farklı olarak –Ik/Uk şeklindedir: Azeri Türkçesi: Gül kimi yeniden açılan bizik [Vahabzade 1979, s. 122]. Bizik bu dünyada seninle Ģerik [Hazri 1976, s. 167]. Biz ki bir yerdeyik gözle kaĢ kimi [Hazri 1976, s. 129]. Biz ki biribirinden / Ayrı deyilik [Hazri 1976, s. 34]. (Gökçür, 2012 ) Hatay Ağzı : Biz de adamık. �O günlerde asgerik. Biz afşarık, ciğerim. (Öztürk, 2009) 2.2.2. Kelime Türleri 2.2.2.1 Zamirler: KiĢi zamirleri: HA‟da özellikle Antakya bölgesinde ben,sen zamirlerinin yönelme hâli almış şeklinde kökte değişiklik olmamaktadır. beŋe/ bene/ beğe; seŋe/ sene/seğe ( Öztürk, 2009)Bu durum Azeri Türkçesinde görülen bir özelliktir. mene, sene ( Burhan, 2010) Soru zamirleri: neçe ve neçeye HA‟da kullanılan bu soru zamiri Az. ( ATS), Trkm, Özb.‟de de soru zamiri olarak görülmektedir ( Buran, 2010) 2.2.2.2. Sıfatlar: ÜleĢtirme Sıfatları: Hatay ağzında birin birin ( Yayladağı ), birim birim( Antakya-Karlısu) şeklindeki kullanımın benzeri Türkmen Türkçesinde de görülmektedir: birin birin ( Buran, 2010) Soru sıfatları: .kangı > hankı > HA hangı , Az. ( ATS)‟de hangı, hankı 2.2.2.3.Zarflar: tez, bıldır, bayaktan, yeyin zarfları HA, Az. ( ATS),Trkm‟de ortak olarak görülen zarflardır. Uyg tez, bultur;; KAz., Kırg bıltır. bıltır ,yokarı, yırag HA, Az. ( ATS) Başk.,Ttr., jirak KAz. ,Uyg. (TLS) 2.2.2.4.Edatlar: Hatay ağzında „gibi‟ edatı kimin ve gimi şeklinde kullanılmaktadır. Aynı edat Az. ( ATS)‟de kimi; Türkmen Türkçesinde kimin; Hor. kimin şekilleri görülmektedir( Bozkurt; 1999, 429). İçin edatının eskicil şekli olan uçun/üçün şekilleri Hatay Ağzında sıklıkla kullanılmaktadır. Az. ( ATS)‟de, Özbek Türkçesinde, Uygur Türkçesinde de üçün şekli kullanılmaktadır. deyin edatı ölçünlü dildeki diye edatı işleviyle Hatay Ağzında sıklıkla kullanılan bir edattır. ( Öztürk;2009)Az. ( ATS) ( ATS; 1994) ve Trkm.‟de.( Buran, 2010) de edatın bu şekli kullanılmaktadır 2.2.2.5.Ünlemler: Az. ( ATS)‟de kullanılan ünlemlerdendir. Bes sen mi geliksiŋ ( Öztürk,2009) bes ünlemi Hatay Ağzında da sıklıkla kullanılan 2.3.Söz varlığı 2.3.1.Yalancı eĢ değerlik gösterenler: Yalancı eş değer kavramının daha iyi anlaşılması için öncelikle dil öğreniminde önemli bir yere sahip olan eş değer kavramının neyi ifade ettiğini ortaya koyalım: “Kelime eş değerliği, iki ayrı lehçede bulunan kelimelerin birbirlerine “kavram alanı‟ bakımından denk olma durumudur” (Uğurlu 2004, 19). �Her iki lehçede görünüşte aynı, anlamca farklı olan kelimelere ise yalancı eş değerli kelimeler denir. Yalancı eş değerlilik kavramının literatürde sahte karşılıklar, sözde denkteşler, tam yalancı eş değer kelimeler, sahte tanış, biçimdeş sözcükler, biçimsel eşteş sözcükler, yalancı eşteş, yanıltıcı eşteş, yalancı eşdeğerlik, yanlış arkadaş ve aldatıcı kelimeler gibi başka terimlerle de karşılandığı görülmektedir. Yalancı eş değerlik, ortak söz varlığı ve yapı ortaklıkları bulunan lehçelerde yalnızca kelimelerde değil; eklerde, seslerde ve kelime gruplarında da görülmektedir. ( Alkan, 2012, 672) Resulov yalancı eş değerliği üçe ayırmaktadır: 1.Yazılışları ve söylenişleri aynı, köken ve anlamları ayrı olan eş sesli kelimeler ( Türkçe subay: Askerlikte bir rütbe; Az. ( ATS) subay ; bekâr) 2.Yazılışları, söylenişleri yanında kökenleri de aynı olan ancak anlamları değişik olan kelimelerdir. (Türkçe hala: babanın kız kardeşi; Az. ( ATS) hala: annenin kız kardeşi) 3. Yazılışları, söylenişleri yanında kökenleri de aynı olan ancak anlamlarından biri veya birkaçı farklı olan kelimelerdir ( Resulov 1995, 917-918). Hatay Ağzı ile ÇTL arasında tespit edebildiğimiz yalancı eş değerli kelimeler Şunlardır: acar: Kazakçada „görünüş; acarla- süslemek‟ anlamında; Kırıkhan‟da ise acar: yeni, yıpranmamış anlamındadır eyleşmek:Hatay Ağzında “oyalanmak” anlamında iken ATS‟de kelimeye “oturmak” anlamı verilmiş. HA‟dan örnek cümle: -Ana ben dayımgile gidom. - Çok eyleşme çapık gel, babaŋ gelici. bay: ÇTL‟de genel olarak‟zengin‟ anlamında olan kelime Hatay Ağzında bay olmak „çok mutlu olmak‟ anlamında kullanılmaktadır, bir olay karşısında çok sevinmek. Bu kelimede yalancı eş değerlik söz konusudur. cur olmag, curlaĢmag : Az. ( ATS)‟de „ arkadaş olmak, dost olmak‟(ATS) anlamında kullanılan bu kelimenin benzeri olarak Hatay Ağzında kullanılan cor yapmak tabiri „çok samimi olarak sohbet etmek, çene çalmak anlamındadır. Zannımızca bu kelimede de yalancı eş değerlilik söz konusudur. ahĢamlıg : Az‟de „akşam yapılacak iş‟ anlamında kullanılan bu kelime Hatay Ağzında ahşamlıg „akşam yemeği‟ ahşamlıK yapmayığım böğün ( Öztürk 2009 ) kömeç:HA‟da doğada doğal olarak yetişen yenilebilen otların genel adı iken Az‟ de büyümeyerek toprağın üzerinde yayılan bir tür bitkiye verilen ad olarak geçmekte(ATS). keĢik: Az.‟de “Koruma, nöbet.” Anlamındaki kelime Nöbetleşe bir işi yapmak anlamında derlenmiştir. Antakya Bakras köyünde keşik etmek: kömbe: Bu kelimede de yalancı eş değerlik görülmektedir. HA‟da kömbe iki anlamda kullanılmaktadır; Antakya, Altınözü, Reyhanlı, Kırıkhan, Yayladağı, Samandağı‟nda Ramazan bayramında yapılan baharatlı, şekerli bir tür çörektir. İskenderun, Erzin, Dörtyol ve köylerinde ise iki sac arasında yapılan genellikle kıymalı bir tür böreğe verilen addır. Az:.‟de ise aynı kelimenin tandırda pişirilen bir tür iri, yuvarlak, kalın ekmek; tandır külünün üzerine düşerek o külde pişen ekmek anlamında kullanıldığı görülmektedir (ATS ). �külçe: Hatay ve yöresinde çörek otu, susam, rezene ve zeytinyağı ile yapılan bir tür mayalı çörek anlamında iken, Az. ( ATS) Türkçesinde ise bir tür ekmek anlamındadır (ATS). keĢir: Antakya‟da şalgam yapımında kullanılan mor havuca keşir/ keşhir denmektedir. Aynı kelimenin „havuç‟ anlamında Başkurt Türkçesinde ve Tatar Türkçesinde kişir; Türkmen Türkçesinde keeşir şekilleri görülmektedir ( KTLS) tam- :Kazakçada “ter, gözyaşı ve suyun damlaması” anlamındaki fiil kökü HA‟da dam- / tam- olarak yalancı eş değerlilik örneği göstermektedir: olacak bir şeyin insanın içine önceden doğması sezmek anlamında kullanılmaktadır. ġɘlbime damıKdı ciğerim. Anlamca tam eĢ değerlik gösteren kelimeler (bazı ses değiĢiklikleri olabilen): acıĢmak: acışmak: acişmek ( HA, Az. ( ATS) ): Çok acımak, acıdığı için canı yanmak. açıg-aşkar Az. ( ATS) :açık eşkere HA bıldır : Geçen yıl Hatay Ağzında bıldır olarak kullanılan kelime hemen bütün lehçelerde bazı ses değişimleri ile görülmektedir: bıltır- Kırgızca, bildir-Az., bıltır-Bşk, bıltır- Kaz.,,bultur- Özb., .,bıltır Ttr ildir- Trk, bultur – Uygur T. ağ: ak ağ: ağ (beyaz), ağbeniz : ağbeŋiz , ağgünlü: ağgünlü(bahtiyar, mesut ) HA- Az. ( ATS) aḫĢam: akĢam ahşamçağı: ahşamçağı : Akşam vakti.HA- Az. ( ATS) ahşamlamag/ ahşamlamak: Akşam yemeğini birlikte yemek.HA- Az. ( ATS) arıtmak: Temizlemek. arıtmag -Az. ( ATS): arıtmak –HA arvat : Kadın, evli kadın./ arvat almak:evlenmek arvad Az. ( ATS) / arvat –HA; arvad almak Az. ( ATS) / arvat almak (Evlenmek)HA. ayaranaĢı ayaranaşı :Kelimeye ATS‟de yoğurtla yapılan bir tür yemek anlamı verilmiş, HA‟da da yoğrtla yapılan bir tür yemektir, ancak aynı yemek olup olmadığı belli değildir. bayak: Demin, az evvel.. bayag Az. ( ATS), bayak HA,, Kırg., Kaz. Özb.(TLS) borani �borani : HA‟da kabak veya ıspanakla ve tuzlu yoğurtla yapılan bir yemek türüne verilen addır. ATS‟de boranı:1. Bir kabak çeşidi, balkabağı. 2. Bu kabak türünden pişirilen yemek, anlamı verilmiş. bes bes : Yalnız, sadece.HA, Az. ( ATS) T. Özb.(TLS) belemek belemek: Bir şeyi sarıp sarmalamak.HA, Az. ( ATS) biçin: Ekin biçme / biçinci: Ekin biçme iĢini yapan kiĢi. HA ve Az. ( ATS)‟de aynı anlamda kullanılan bu kelimelerden biçinci Az. ( ATS)‟de biçinçi şeklindedir. hansı Az‟de ve HA‟da hangisi anlamında kullanılan bir kelimedir. bir evli Bir ailenin ferdi imiş gibi yakın ve dost olanlar anlamında HA ve Az‟de kullanılan bir tabir. boynuyoğun: boynukalın Az. ( ATS) -HA böhtan atmak:böhtan atmak( iftira etmek) Az. ( ATS) – HA böyrek TT böbrek > HA böyrek, Az. ( ATS) böyrek( böbrek), Kaz. büyrek, Krg. Böyrök, Özb. büyrek (TSL) cızıg cızıg: Azeri Türkçesinde ve Hatay Ağzında „çizgi‟ anlamında kullanılan bir kelimedir. canıperk canıperk:Dayanıklı anlamında Hatay Ağzında kullanılan bu kelime Az‟de canıberk aynı anlamda kullanılmaktadır. kefçi Kefçi: Eğlenceye düşkün anlamıyla hem HA‟da hem Az. ( ATS)‟de kullanılmaktadır. Ġki canlı ikicanlı:hamile ( HA- Az. ( ATS)) ilkin İlkin: ilk olarak yüklü Kelime HA, Az. ( ATS) ve Bşk.‟de „hamile „ anlamındadır. Yalnız Bşk.‟te iki ünlü de geniştir:yöklö kiĢi Kişi: Evli kadının kocası. HA-Az. kürsü �Kürsü: sandalye HA, Özb.ve Az. ( ATS) çeneleĢmek çeneleşmek/çengeleşmek .Az. ( ATS); çeŋeleşmek -HA :kavga etmek. çepel çepel:Utanmaz, hayasız; kavgacı.- HA, Az. ( ATS) dayag dayag:dayag:destek. –HA- Az. ( ATS) dikelmek Ayağa kalkmak.- HA, Az. ( ATS) dizin dizin: :Dizleri üzerinde sürünmek .- HA, Az. ( ATS) .döĢlük (önlük) HA-Az. ( ATS) endirmek: indirmek HA (2009), Kaz. (Buran, 2010 ) eniĢ;: iniş. HA- Az. enmek: inmek HA, Kaz. ( ATS) ( Karaörs;2005) nece: Ne kadar, ne üçün HA- Az. ( ATS) - neçün- neçün( Özb-Uyg) ölet: öldürücü hastalık salgını. HA- Az. sağalmak: Hastalıktan kurtulup iyileşmek. HA-AT; Özbekçede yine aynı kökten sağaymak kelimesi de benzer bir kelime olarak görülüyor. balkmak: şimşek çakması ve yıldırım düşmesi sırasında ışık parlaması. Başkırt Türkçesinde balkıv, Tatar Türkçesinde ( balku) şeklinde “ parlamak” anlamında benzer kelimelere rastlanmaktadır. sığallamak: Ellerini bir şeyin üzerinde hafifçe dolaştırarak eğriliğini düzeltmek, okşamak.HA-Az. ( ATS) sınık/ sınıkçı: sınıkçı Az. ( ATS), sınık Özb., ,sınğan Krg,, Ttr,, hıngan Başkurt, sınuk Uyg. , Şor T:Kırılmak, parçalanmak. sinirmek: AT‟‟de Aşırı pişirmeden dolayı yiyeceğin yumuşaması anlamında oln bu kelime Hatay ağzında sindirilmek anlamında kullanılmaktadır. Bu kelimede yalancı eş değerlilik vardır.Kazakçada da HA (ÖZTÜRK, 2009)„daki gibi sindirmek anlamındadır. siyimek: AT‟de işemek anlamında olan bu kelime HA‟da si-/ siy- sıvının oluk gibi bir yerden akması, siyek/ siğek / siig kelimeleri de çatdaki yağmur sularının akması için yapılan oluk. sohulcan: Solucan HA, AT tike: Yenen şeyin bir parçası. bir tike : biraz HA-AT yeyin: hızlı, acele, süratli HA-AT �takta: Şorca‟da sandalye, iskemle “iskemle”anlamında kullanılmaktadır. anlamındaki bu kelime Antakya ve civarında da Anlam benzerliği gösterenler: aĢ: aş ( Hatay ağzında bu kelime daha çok pilav anlamında kullanılır, Azeri Türkçesi Sözlüğünde kelimenin 2. Anlamı pilav olarak verilmiş.)Kırgız Türkçesinde de kelime pilav anlamında kullanılmaktadır. suvat bu kelime AT ırmak, kanal vs.den su alınan hayvanların sulandığı sığ yer anlamında iken HA‟da sığ suların olduğu yere verilen ad olup hatta göl yanındaki bir köyün adı Suvatlı‟dır. don. kıyafet,elbise Az, HA gezmek: Bu kelime Hatay‟ın Üzümdalı köyünde”aramak “ anlamında kullanılmaktadır( aḫşamaçan dölüŋ ayağına ayakgabı gezdik.) ATS‟ de kelimenin 6. Anlamı olarak “ bir şeyi aramak, her tarafa bakmak// aramak” olarak verilmiş ( ATS , 1994) geçinmek: Bu kelime Hatay- Yayladağı ve Dörtyol‟un köylerinde “ölmek” anlamıyla derlenmiştir ( Öztürk,1996). ATS‟de keçinmek, keçinme şekline “ölmek, ruhunu teslim etmek” anlamı verilmiştir ( ATS, 1994) deniz:Bu kelime Hatay Ağzında ölçünlü dildeki anlamı dışında göl anlamında da kullanılmaktadır: ATS‟de de bu anlam verilmiştir. Dingil dingil: dingil dingil ATS‟de fıkır fıkır anlamı verilen bu ikileme HA‟da dingil dingil oynatmak şeklinde bir deyimde görülmektedir. Deyimin manası perişan etmektir. uyu- : Mayalamak HA- Kaz. ( ATS) Sonuç Türk dili uzun tarihî gelişim dönemleri içinde çeşitli kollara ayrılmış, dildeki değişme ve gelişmeler, toplumların yaşamlarını etkileyen kültürlerin farklı olması özellikle Çin ve Sovyet hakimiyetinde kalan Türklerin baskı altında olmaları sebebiyle lehçeler arasındaki farklar giderek çoğalmıştır. Birbirleri ile kültürel ilişki kuramadıkları için ihtiyaç duydukları kavramları karşılama biçimleri farklı olmuş, bir lehçede gayet canlı ve üretken olan bir kök diğer lehçede unutulmuş, Hatta fiil çekimlerinde, isim çekimlerinde, fiilimsi eklerinde bile dikkati çeken değişiklikler ortaya çıkmıştır. Ama bütün bu farklılaşmalar lehçelerin aynı dilin parçaları olduklarını unutturacak kadar fazla değildir; yapılan bir çok araştırma hâlâ lehçeler arasında, lehçeler ve ağızlar arasında bir çok benzerliklerin olduğunu göstermektedir. Yaptığımız bu çalışmada Hatay Ağzı ile Çağdaş Türk Lehçeleri arasında özellikle ünlü genişlemesi, ünlü yuvarlaklaşması, göçüşme, ikizleşme, , gibi ses olaylarında ; IşIn -/ UşUn ve AçA gibi bazı eklerde benzerlikler tespit edilmiştir. Fakat asıl dikkati çeken nokta söz varlığı açısından benzerliklerdir. Özellikle Hatay Ağzı ile Türkmence ve Azeri Türkçesi arasında bilhassa da Azeri Türkçesinde tam eş değerlik ve yalancı eş değerlik gösteren kelimelerin sayısının oldukça çok olduğu dikkatimizi çekmiştir. Bu konuda yapılacak daha geniş kapsamlı araştırmalarda Anadolu ağızları ile lehçeler arasındaki ortak noktaların Türkçenin bilinmeyen özelliklerini aydınlatacağına inanmaktayız. �Kısaltmalar: ET: Eski Türkçe TT: Türkiye Az. ( ATS): Azeri Türkçesi Özb.: Özbekçe Uyg.: Uygurca Trkm.: Türkmence Krg.: Kırgızca KAz. ( ATS): Kazakça Bşk.: Başkırtça Ttr.: Tatarca Hor.: Horasan Türkçesi ATS: Altaylı, Seyfettin ( 1994). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü, İstanbul, TLS: Türk Lehçeleri sözlüğü ( http://www.tdk.gov.tr) Transkripsiyon iĢaretleri ŋ : Nazal n. ɘ: a- ile e arasında bir ünlü, açık e. ė: Kapalı e Kaynakça: ALKAYA, Ercan (2012), Sibirya Tatar Türkçesiyle Türkiye Türkçesi Ağızlarındaki Benzerlikler Üzerine Bir Değerlendirme Ss, 275-295 Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4, Fall, ALKAN, Hanife (2012), Lehçeler Arası Aktarmalarda Yalancı Eş Değerler Sorunu (Türkiye TürkçesiÖzbek Türkçesi-Yeni Uygur Türkçesi Fiil Örneği),Ankara, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4, Fall 2012, p. 671-688,tanbul, MEB Yayınları. Altaylı, Seyfettin ( 1994). Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü, İstanbul. COŞKUN, Volkan (2000) Tarihî Türk Lehçeleri ve Özbek Türkçesinde Zaman ve Mekânda Sınırlama Görevi Üstlenen Yapılar1997, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, Ankara, TDK Yayınları. DOYURAN, Levent (2009); Kırgız Türkçesinde Zaman Zarflarının Etimolojik İncelemesi, Ç.Ü. Türkoloji Araştırmaları Merkezi. ERCİLASUN, A.B. ( 1991 ),Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. GÖKÇÜR , Engin (2012), Azerbaycan Türkçesi ile Doğu Anadolu Ağızlarındaki Ortaklıklar Üzerine, Turkish StudiesInternational Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4, Fall, 2012 GÜLENSOY, Tuncer ( 2007) Köken Bilgisi Sözlüğü, Ankara, TDK yayınları. GÜNŞEN, Ahmet ( 2006) Göster- ve Görset-/ ázrset- Fiillerinin Yapısı Üzerine, SosyalBilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 20 Yıl : 2006/1 (35-49 s.) ÖZTÜRK, Jale ( 2009), Hatay Ağzı, Adana, Karahan Kitabevi. BURAN, Ahmet ve diğerleri( 2010 ) Çağdaş Türk Lehçeleri, Ankara, Akçağ Yayınları. BOZKURT, Fuat ( 1999). Türklerin Dili, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. �KARAÖRS, Metin ( 2005 ), Türk Lehçelerinde Karşılaştırmalı Şekil ve Cümle Bilgisi, Ankara, Akçağ Yayınları RESULOV A. (1995). “Akraba Diller ve “Yalancı Eş Değerler” Sorunu”, Türk Dili, S:524 (Ağustos 1995), 916-924. YUDAHİN,K.K. (1994) Kırgız Türkçesi Sözlüğü ( Çev. Abdullah Taymas), Ankara, TDK Yayınları. TANNAGAŞEVA, N.N.K ve Ş.H. Akalın (1995)) , Şor Türkçesi Sözlüğü, Adana, Türkoloji Araştırmaları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2006 Title A name given to the resource HATAY AĞZINDA ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİNİN İZLERİ Author Author ÖZTÜRK, Jale Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Hatay Ağzı, Çağdaş Türk Lehçeleri, ses bilgisi, şekil bilgisi, söz varlığı. ÖZET Anadolu ağızları binlerce yıllık geçmişi olan Türkçenin kaybolmaya yüz tutan hazinelerini saklayan zengin bir kaynaktır. Ancak bu kaynak sadece eskileri saklamakla kalmaz sürekli de Bu sebeple birçok alanda olduğu gibi bu alanda da karşılaştırmalı çalışmalar çok değerli sonuçlar ortaya koyacaktır. Bu düşünce ile bu bildiride Anadolu ağızları içerisinde çok önemli bir yeri olduğuna inandığımız Hatay Ağzında Çağdaş Türk Lehçelerinin izleri gösterilmeye çalışılacaktır. Hatay’da ana dili Türkçe olan unsurlarla ana dili Arapça olan insanlar uzun yıllardan beri birlikte yaşadığı için insanlarda müthiş bir kendi kültürünü koruma içgüdüsü gelişmiştir. Özellikle de kültürün en önemli unsuru olan dilde bu çok daha belirgin olarak görülmekte ve insanlar ağız özelliklerini korumak için özel bir çaba göstermektedirler. Bu bildiride Hatay Ağzı üzerine yapılmış çeşitli araştırmalarla ve Çağdaş Türk Lehçeleri üzerine yapılmış araştırmalar karşılaştırılmıştır. Hatay Ağzı ile Çağdaş Türk Lehçelerindeki ses, şekil ve söz varlığı açısından ortak noktalar tespit edilmiştir. Özellikle Hatay Ağzı ile Azeri Türkçesi arasında ses, şekil ve söz varlığı açısından benzerlikler belirgin olarak görülmüştür. Türk’ün duygu ve düşünceleri, değişik durum ve davranışları ayrıntılı bir biçimde dile getirme eğilimi ile çağlar boyu Türkçenin bütün anlatım yollarından, türetme kurallarından yeterince yararlanarak oluşturduğu zengin söz varlığı ile sürekli beslenir. Bunun sonucunda bugün Anadolu ağızlarımız ölçünlü dile oranla birkaç kat daha geniş bir sözvarlığına ve ölçünlü dilde olmayan morfolojik özelliklere sahip olmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6c27b744294aee04afbef60b3cbbfaca.docx fd79e2d2c5756196a1ad974bd198ef27 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e44fa6655ffb3069901bbd32b8b9f1cd.pdf ca65a4c860176f10ddd20b5e607db352 PDF Text Text KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE KİŞİLERE YAZILAN GAZELLER Murat ÖZTÜRK Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van / Türkiye Anahtar Kelimeler: gazel, methiye, Rumeli şairleri, nazım şekli. ÖZET Klasik Türk şiirinde edebi türlerle nazım şekilleri arasında standart bir ilişki yoktur. Bununla beraber bazı konular daha çok belirli nazım şekilleriyle yazılmıştır. Söz gelimi sosyal konular ve mersiyeler daha çok terkib-i bend; aşk hikâyeleri, mesnevi; önemli olaylara veya yapılara tarih düşürme kıt’a; hikmet ve felsefe içerikli fikirler ise rubai nazım şekilleriyle yazılmıştır. Gazel nazım şekli ise daha çok sevgili, aşk, işret ve tasavvuf konuları etrafında yazılmıştır. Gazelde konular genellikle soyuttur ve kurgu ise bu soyutluk üzerine inşa edilmiştir. Gazel nazım şeklinde ele alınan konu, düşünce ve hayaller etrafında edebi geleneğe uygun olarak belirli mazmunlar ve tipler işlenmiştir. Divan şiirinde geleneksel içerik ve işlevinin dışında, doğrudan kişilere hitap eden gazeller de yazılmıştır. Başta Rumeli şairleri olmak üzere gerçek kişiler için yazılan bu gazellerin kurgusu da farklıdır. Soyut konu ve kişiler yerine ismiyle anılan ve övülen bazen de yerilen kişiler şairin muhatabıdır. Bu tarz gazeller, farklılıkları nedeniyle üslup, folklor ve tarih açısından da malzeme sunmaktadırlar. Bu bildiride kişi adları anılarak yazılan gazellerin üslup, tür ve içerik açısından incelemesi yapılmış, edebiyat tarihimiz içindeki özel durumu belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca bu gazellerin genel olarak hangi edebi tür ve zeminde yazıldıkları üzerine değerlendirmeler yapılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fdd506f4606a9bff999398dbfe8e4683.docx 77344ded3b6a15d922ce989b6b0dc09d https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/65536962813872e2c22d0eece67fe089.pdf f01945c642754f02776c8975ab3c4e88 PDF Text Text 1 KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE KİŞİLERE YAZILAN GAZELLER Murat ÖZTÜRK1 Özet Klasik Türk Ģiirinde edebi türlerle nazım Ģekilleri arasında standart bir iliĢki yoktur. Bununla beraber bazı konular daha çok belirli nazım Ģekilleriyle yazılmıĢtır. Söz gelimi sosyal konular ve mersiyeler daha çok terkib-i bend; aĢk hikayeleri, mesnevi; önemli olaylara veya yapılara tarih düĢürme kıt‟a; hikmet ve felsefe içerikli fikirler ise rubai nazım Ģekilleriyle yazılmıĢtır. Gazel nazım Ģekli ise daha çok sevgili, aĢk, iĢret ve tasavvuf konuları etrafında yazılmıĢtır. Gazelde konular genellikle soyuttur ve kurgu ise bu soyutluk üzerine inĢa edilmiĢtir. Gazel nazım Ģeklinde ele alınan konu, düĢünce ve hayaller etrafında edebi geleneğe uygun olarak belirli mazmunlar ve tipler iĢlenmiĢtir. Divan Ģiirinde geleneksel içerik ve iĢlevinin dıĢında, doğrudan kiĢilere hitap eden gazeller de yazılmıĢtır. BaĢta Rumeli Ģairleri olmak üzere gerçek kiĢiler için yazılan bu gazellerin kurgusu da farklıdır. Soyut konu ve kiĢiler yerine ismiyle anılan ve övülen bazen de yerilen kiĢiler Ģairin muhatabıdır. Bu tarz gazeller, farklılıkları nedeniyle üslup, folklor ve tarih açısından da malzeme sunmaktadırlar. Bu bildiride kiĢi adları anılarak yazılan gazellerin üslup, tür ve içerik açısından incelemesi yapılacak, edebiyat tarihimiz içindeki özel durumu belirlenmeye çalıĢılacaktır. Ayrıca bu gazellerin genel olarak hangi edebi tür ve zeminde yazıldıkları üzerine değerlendirmeler yapılacaktır. Anahtar kelimeler: gazel, methiye, Rumeli Ģairleri, nazım Ģekli. GHAZALS WRITTEN ABOUT PERSONS IN CLASSICAL TURKISH POEM Abstract 1 Yrd. Doç. Dr., Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, muratozturk8@gmail.com �2 There is not a standard relation between forms of poetry and literary genre in classical Turkish poetry. Nevertheless some topics have been written by a certain versification. For example, social topics and dirges generally had been written with the form of “terkib-i bent”; stories of love with mathnawi, record of date for important events and buildings with kıt‟a and philosophical ideas with rubai. Ghazals were written much more related to love, jamborees and sufistic subjects. Subjects in ghazals were generally abstract and fiction was constructed upon abstract concepts. Subjects studied in a ghazal were typical in terms of subject, fiction and ideas. In divan poetry, against the traditional subjects and content, ghazals related to real person were also written. Fiction of ghazals related to a person were differentiated. Instead of fiction, real people were subjects of these kinds of ghazals. These kinds of ghazals were helpful in terms of method, folklore, and history. In this study, ghazals related to a specific person will be analyzed in terms of method, content and sort. Also, the environment of these kinds of ghazals will be clarified, while discussing these typs of ghazals. Key Words: ghazal, laudatory poem, poets of Balkans, poetry form. Giriş Gazel kelimesi Arapçada “kadınlarla sevgi üzerine konuĢmak, söyleĢmek” anlamına gelmektedir. Asıl konusu aĢk ve sevgilidir. Sevgili ile ilgili olarak Ģarap ve tabiattan da söz edilir (Ġpekten 1994; 7). Gazelin “nisvan ile âĢıkane latifeye ve horataya dinür ve masdar olur zenan ile alüftelik vechiyle konuĢmak ma‟nâsınadır.” “Güzel avretler sözi ve mehdi hadisü‟n-nisâi‟l-hisân ma‟nâsına ve dahi avretler musâhabetin sevmek…” gibi tarifleri de vardır (Dilçin 1986; 78). Gazelin muhtevası daha çok yukarıdaki tanımlara uygun Ģekilde aĢk, kadın (sevgili), ıstırap, Ģarap gibi konular etrafında yoğunlaĢmıĢtır. Ne var ki divan Ģiirinde gazelin bu kadar sınırlı bir içeriğe sahip olduğu iddia edilemez. Zira gerek divanlardaki gazellerin etraflı Ģekilde incelenmesi gerekse gazel üzerine yapılan çalıĢmalara göz atıldığında gazelin muhtevasının hayli geniĢ ve çeĢitli olduğu görülmektedir. AĢk, Ģarap ve sevgili konuları üzerine yazılmıĢ konular dıĢında tasavvuf, hikmet, Ģehir tasviri, Ģehir �3 övgü ve hicivleri, kiĢi övgü ve yergisi, hikmet de ele alınan konular arasındadır (Turan 2000; 99). Gazel nazım Ģekli baĢlangıçta kasidelerin baĢında daha çok aĢktan ve sevgiliden söz eden bölümlere verilen addır ve nesib karĢılığında kullanılmıĢtır. Kasideyi Arap edebiyatından alan Ġranlılar nesib kısmını zamanla kaside nazım Ģeklinden ayrı ve müstakil bir nazım Ģekli olarak iĢleyip yazmaya baĢlamıĢlardır. Gazel nazım Ģekli bu haliyle Türk edebiyatına geçmiĢ ve asırlar boyunca edebiyatımızda en çok yazılan nazım Ģekli olmuĢtur (Ġpekten, 1996:442). Neredeyse bütün divanlarda en hacimli kısım gazeliyat bölümüdür. ġairlerin asıl Ģiir kudreti gazelle ölçülür. Bu sebeple pek çok Ģairin Ģiir üzerine değerlendirmelerinde gazel kelimesi Ģiir yerine kullanılmıĢtır. Gazelin Ģairlerce bu denli yaygın tercihine ve tenkitçilerce Ģiirle eĢdeğer görülmesine rağmen bir nazım Ģekli olarak üzerinde yapılmıĢ kapsayıcı çalıĢmaların sayısı sınırlıdır. Bu durum gazelle ilgili bilinenlerin tekrarına sebep olmuĢ, divan Ģiirinin teĢekkülünden son dönemlerine kadar gazel nazım Ģeklinin muhtevasını, iĢlevini, geçirdiği değiĢimleri, üzerine yapılan değerlendirmeleri veya farklı cephelerini iĢleyen bütünlüklü çalıĢmaların yapılmasını da gerekli kılmıĢtır. Gazel nazım Ģeklinin doğuĢu, geliĢimi ve genel özelliklerine dair bazı makaleler kaleme alınmıĢtır (Turan 2007 ;155196). Gazel nazım Ģeklinin kapsamlı Ģekilde ele alındığını tespit ettiğimiz tek çalıĢma Selami Turan tarafından Gazi Üniversitesi‟nde hazırlanan “Erken Dönem Türk ġiirinde Gazel” baĢlıklı doktora tezidir. Bu çalıĢmada Turan, kiĢiler üzerine yazılan gazellere de değinmiĢ ve bazı örnekler vermiĢtir (Turan 1994;111-113). Turan‟ın çalıĢmasına konu ettiği divanlar 14 ve 15. asırlarda yaĢamıĢ Ģairlere aittir. Biz bu çalıĢmamızda Turan‟ın verilerini ve örneklerini de dikkate almakla beraber sonraki yüzyıllarda yazılmıĢ bazı divanları taramamız neticesinde kiĢiler için yazılmıĢ gazelleri tespit ederek konuyu daha geniĢ bir Ģekilde ele almayı ve iki çalıĢmanın verilerini karĢılaĢtırmayı amaçladık. ÇalıĢmamızda 16, 17 ve 18. asırlarda yaĢamıĢ on iki Ģairin toplam 3370 gazeli incelenmiĢtir. Bu Ģairlerin bir kısmı Rumeli bir kısmı Anadolu sahasında yetiĢmiĢtir. Bu �4 divanlardaki örnekler dıĢında bazı çalıĢmalardan tespit edip derlediğimiz gazeller de çalıĢmaya dahil edilmiĢtir. Taranan divanlarda kiĢi adları anılarak yazılan Ģiir sayısı 106 olarak tespit edilmiĢtir. Bu gazellerden beĢi naattir. Yine bu gazellerden 62‟si müzeyyel gazeldir. Kişilere Yazılan Gazeller Divan Ģiirinde genel olarak âĢık-sevgili ve rakip üzerine kurulu bir kurgu vardır. Bu kurgu içindeki sevgili âĢığın veya Ģairin muhatabı, seslendiği kiĢidir. AĢk, hikmet, sevgili, rintlik gibi konularda yazılan gazellerde genel olarak soyut bir sevgili ve anlatım vardır. Rakip ise muhatabın durumuna göre bir mahiyete sahiptir. Örneğin sevgili üzerine bir soyutluk varsa bu durum rakip için de geçerli olur. Bilhassa aĢk ve rintlik üzerine yazılan Ģiirlerin önemli bir kısmında sevgilinin cinsiyeti veya kimliği de belirsiz olup farklı ve zengin çağrıĢımlara açıktır. Bu sevgilinin beĢeri bir yanı olabileceği gibi dinî veya tasavvufi bir tarafı da olabilir. “Bu sevgiliye ait vasıfların büyük bir kısmının peygamber için söylenmiş na’tlerde ve Peygambere yakın din adamları vasfındaki manzumelerde çok rahmanileşmiş şeklinde, hükümdar, vezir ve şeyhülislam kasidelerinde şuhluk çizgisi tamamiyle hür iradeye, kahramanlığa ve hikmete, bilgiye geçmek şartiyle hemen hemen ayniyle bulunur. XVI ve XVII. asırlardaki büyük şairlerimizin bir çok gazellerinde-bilhassa Bakî ve Sabrî’de hakiki muhatabın sevgili ve hükümdar olmasında âdeta tereddüde düşülmesi bazen da aynı gazelin içinde birinden öbürüne şairini sözü hiç kırmadan geçmesi bu ayniyet ihtimalini kuvvetleştirir.” (Tanpınar, 1997; 10). KiĢilere yazılan gazellerin bir kısmında da benzer durumu görmek mümkündür. ġairin genellikle bir erkek, bazen rütbece kendisinden daha üst düzeydeki birinin adını redif edinerek yazdığı gazellerde sevgiliye dair ifade edilenler bir kadın için yazıldığı izlenimi veren Ģiirlerden farklı değildir. Bu durum gazellerin genel olarak soyut bir sevgili imajını taĢımasıyla alakalıdır. �5 KiĢilere yazılan gazeller içinde baĢta hiciv içerikli olanlar olmak üzere gazellerin genelinde gördüğümüz bu soyut kimlikli muhatap daha reel ve somut haliyle karĢımıza çıkar. ġairin bazen ilk beyitte adını zikrederek veya adını redif olarak ifade ettiği muhatabı gerçek bir kiĢiliktir. Övgü veya yerginin muhatabı bellidir. Klasik gazel tarzında karĢılaĢılan ve etrafında rakip/lerin olduğu ulaĢılmaz sevgili yerine çoğunlukla sıcak bir dost, bir mahbup veya alaya alınacak kadar hafifsenmiĢ bir muhatap (rakip) bulunur. Kişilere yazılan gazellerde kişi adlarının yer alışı a) KiĢi adları gazelin redifi olur. Bu durumda her beyitte genellikle sürekli bir övgü, nadiren yergi, dile getirilir ve ifade kiĢi adı etrafında döndüğü için gazelde konu bütünlüğü (yek-âhenk) tamamen korunmuĢ olur. Âh kim derd ile oldum mübtelâsı Hurrem‟üñ DüĢdi nâgeh göñlüme zülfi hevâsı Hurrem‟üñ „Îd-i vaslı Ģevkı içün rûze-i gam çekmiĢem Tâ nasîb ola diyü bir merhabâsı Hurrem‟üñ SarmaĢup her Ģeb kuçar ol serv-kaddi al ile Néce nâzügdür görüñ gül-gûn kabâsı Hurrem‟üñ Ne sorarsın kandadur déyü göñül Âb-ı Hayât Mürdeye yetmez mi la„l-i cân-fezâsı Hurrem‟üñ Olmağ isterseñ cihân içinde ÂHÎ pâdiĢâh Sa„y édüp var ol iĢiginde gedâsı Hurrem‟üñ (Ahî, G-61)( Kaçalin, Ahî Divan, www.ekitapkulturturizm.gov.tr eriĢim: 25/04/2103) Diğer örnekler için Cinânî Divanı: 21-24-39-117-107 vd. gazeller. (Okuyucu 1994) b) Gazelde kiĢi adı ilk beyitte geçer bundan sonra gazel boyunca o kiĢiye ait özellikler zikredilmiĢ olur. Bu durum kiĢiyle Ģair arasındaki iliĢkinin özelliğine göre olumlu veya olumsuz bir içerik taĢıyabilir. �6 Yâ resûlullah kamer alnın yüzündür âftâb Kim göre Ģekl-i cemâlin ola âlî-cenâb Lutf idüp didi Hudâ çün rahmeten lil-âlemîn Na‟t-ı pâkinle dolu nâzil olupdur dört kitâb ……….. (Ġsen-Bilkan 1997; s. 182) (Bahtî) Hâfızâ Bağdâda imdâd etmege er yok mudur Bizden istimdâd edersin sende asker yok mudur DüĢmânı mât etmeğe ferzâneyim ben der idin Hasma karĢı Ģimdi at oynatmağa yer yok mudur ………… Murâdî (Ġsen-Bilkan 1997; 195) c) Önceki beyitlerde hitap edilen ancak ismi zikredilmeyen kiĢinin adı son beyitte söylenir. Zehî cây-ı ferah-bahĢ safâ-güster hayât-efzâ Nebâtından yese bir mürg ola ol tûtî-i gûyâ BehiĢtün kıt‟ası dirdüm velî reĢk-i behiĢt olmuĢ Kudûm-ı pâdiĢâh ile bu nüzhetgâh-ı bî-hemtâ Suyın kevser diyü nazmında ögmüĢ ol Ģeh-i „âdil HoĢâ pâkîze-nazm-ı rûh-bahĢ âb-ı letâfet-zâ Ġlâhî Hazret-i Sultân Murâd'a `ömr-i sermed vir Musahhar ola ana tâ ebed dünyâ vü mâ-fihâ Diye ihlâs ile yerde beĢer gökde melek âmîn Du‟â itdükçe ol Ģâh-ı cihâna sıdk ile Yahyâ (ġ. Yahya G-15) (Ertem 1995; 32) d) KiĢi adı mahlas beytinden sonra müzeyyel beyitlerde söylenir. Bu tip gazellerde çoğu defa asıl gazel kısmı ile müzeyyel beyitlerdeki konu bütünlüğü farklı olur. “Gazelin zeyl kısmı, muhteva bakımından, övülen kiĢilerin mevkileri ve özellikleri göz önünde bulundurularak düzenlenmiĢtir. Ģairler, övdükleri kiĢilerin, adalet, cömertlik, iyilikseverlik, iyi huylu oluĢ, üslûbunun mükemmelliği gibi vasıflarını ön plana çıkarmıĢlardır.” (Turan 2008; 165). �7 ………… Olur mu böyle bir rûz-ı mübârek dahi ey Nef‟î Ki hem nevrûz ola hem lutf-ı ĢâhenĢâh ola rûzı Ol ĢâhenĢâh-ı dâna-dil ki olmuĢdur âdaletle Mühim-sâz-ı cihân akl-ı selîm-i dâniĢ-endûzı ġeh-i Cem-rütbe Sultân Ahmed-i ferhûnde tal‟at kim Bahâr-ı bâğ-ı devletdür cemâl-i âlem-efrûzı (Nef‟î G-134/1) (AkkuĢ 1993; 345) Bazı müzeyyel gazellerde ise Ģair önce belirli bir derdini dile getirir sonra adını zikrettiği kiĢiden sıkıntısıyla ilgili medet umduğunu belirtmiĢ olur (Nef‟î G-28). Müzeyyel gazellerin bir kısmında Ģair birden fazla kiĢinin adını zikreder. Bu durumla ilgili karĢılaĢtığımız en çok örnek ġeyh Galib Divanı‟ndadır. ġey Galib‟in müzeyyel gazellerinde Mevlâna, ġems-i Tebrizî, Hüsameddin Çelebi, Selahaddin Zerkub gibi isimler birlikte anılır. e) Bazı gazellerde ise birkaç kiĢinin adı birden anılır ve beyitlerde ismi belirtilen kiĢilerin vasıflarından söz edilir. Bu tür gazeller daha çok Ģehrengiz özelliği taĢır (Turan 1994; 203-422, Nizami g. 72, Sadi g. 258, Mesihi g.338) KiĢi adlarının zikredildiği bu gazellerde Ģairlerin kimlerle dostluk ve arkadaĢlık kurdukları, kimleri sevmedikleri ve kimlere hayranlık duyup kimlerden medet umdukları gibi hususlar dikkat çekmektedir. Bu Ģiirlerdeki bilgiler diğer kaynaklardaki veya nazım Ģekillerindeki bilgilerle birleĢtirildiğinde Ģairin hayatı ve faaliyetleriyle ilgili bilgi hacmi geniĢlemektedir. Örneğin Cinânî Divanı‟nda adları çokça anılan isimler Ģairin münasebetine dair bilgi verir. Aynı Ģekilde ġeyh Galib‟in gazellerinin pek çoğunda müzeyyel gazeli tercih etmesi ve zeyl beyitlerde Mevlevi tarikatına dair Ģahısları anması onun tarikata olan bağlılığına ve Ģiirini oluĢturan temel dokuya dair bilgi vermektedir. Adlarına gazel yazılan kişilerin meslekleri ve özellikleri �8 Dostlar ve arkadaşlar: KiĢiler için yazılan gazellerin önemli bir kısmı Ģairlerin sevdikleri dostları ve arkadaĢları için yazılmıĢtır. Bu gazellerde üslup daha samimi ve daha senli benlidir. Dostlar için yazılan gazellerin önemli bir kısmında görülen ifade özellikleri Ģiirin mahbup vasfında söylendiği izlenimi verir. ġiirlerde söz konusu edilen ve adı anılan kiĢilere adeta bir sevgili övgüsü yapılır. Bu durum bu tür gazellerin ve Ģehrengizlerin genel özelliklerini bilmeyenlerce yanlıĢ yorumlanmaya açıktır. Oysa Divan Ģiiri geleneği ve kadın Ģairlerin bile aynı ifade ve övgü dilini kullanmaları ve gelenek çerçevesindeki klasik sevgiliye dair anlatımı tercih etmeleri dikkate alındığında bu Ģiirlerde sevgili imajının çok daha farklı olacağı görülür. Kadın Ģairlerden Sırrî Rahile Hanım‟ın kızkardeĢi Ġffet Hanım için yazdığı gazelde kardeĢin kardeĢe özrü dile getirilmiĢtir. Bu gazelde sanki bir âĢığın sevdiğine karĢı duyduğu dayanılmaz hasret, güzelliğine ettiği iltifat ve bununla birlikte dilediği insafa dair duygular mevcuttur. Nedir bu hicr oduna cismimi yakmak her ân „Ġffet Olursa bakmazam sensiz cihân hep gülsitân „Ġffet Ba„îd itmek revâ mı cismi cândan eyleyip vahĢet Ne mümkün gizlemek dildir derinde pâs-bân „Ġffet Semâ-yı dilde bir mihr-i münevversin niçe yıllar Dönüp devr etse de bulmaz nazîrin âsumân „Ġffet Ne lâyık lâ‟ubâli meĢrebe bu nükteler cânâ „Ġmâret mi kalır dilde bir insâf et „Ġffet Sakın tîr-i sühanla dil-figâr etme bu Ģeydâyı O meydân-ı hakîkatde seninle hem-„inân „Ġffet ……………. Edeble hâk-i pâyin bûsa geldi Sırrî hem-Ģîren Kusûrun „afv kıl kadrini etme râyegân „Ġffet (Açıl 2005; 204) Cemâlî‟nin Fatih Sultan Mehmet‟in övgüsünü yaptığı gazelinde bir padiĢaha değil de adeta bir sevgiliye sesleniyormuĢ havası bu türden övgü ve ifadelerin mahiyetinin �9 anlaĢılması bakımından hayli açıklayıcıdır. Cemâlî övgü faslından sonra kasidelerdeki girizgâha benzer Ģekilde övgüsünü yaptığı kiĢinin adını vereceğini belirtir: Serverâ âlemde bir sencileyin server mi var Rûyı mehveĢ buyı dil-keĢ kâmeti ar‟ar mı var …. Senden ayru bir nazar kılmağa ben divâneye Ser-firâz u server ü serdâr u ser-defter mi var ……. Sâkî mey sun ol nigâr aduna kim misli anun Haddi zibâ kaddi ra‟nâ sözleri Ģeker mi var Hazret-i Sultân-ı âdil-dil Muhammed Han gibi Bir Tehemten-ten muzavfer fer Sikender der mi var ĠĢiginde bende çok likin Cemâlî hem-seri „ÂĢık-ı sâdık muvâfık çâker-i kem-ter mi var (Turan 1994; 90) Nev‟î tarafından Sultan Üçüncü Mehmet vasfında yazılan murabbada da Ģair, sultanın cemaline ve boyuna olan hayranlığını dile getirir. Bu Ģiirde “Sultan Mehemmedün” ifadesi yerine yâr, cânân, sevgili gibi kelimelerden biri konsa muhatap farklı anlaĢılabilir ancak öz tamamen aynı kalır. AĢüfteyüz cemâline Sultan Mehemmedün Dil-besteyüz nihâline Sultan Mehemmedün Ġrmezse el visâline Sultân Mehemmedün Var kani' ol hayâline Sultan Mehemmedün Lutf itmeyüp ol Ģâh dilâ ben gedâsına Fursat düĢüp kârîn olamazsam likâsına Ġtmezse göz uciyle nazar mübtelasına Kurbân olam hilaline Sultan Mehemmedün (ġentürk 358) �10 Klasik Ģiir geleneğini bilmeden ve anlamadan bu Ģiirleri yorumlamaya kalkıĢmak kuĢkusuz sağlıksız sonuçlar alınmasına neden olur. Bir Ģairin bir sultana bu Ģekildeki hitabının ve iltifatlarının eĢcinsel bir yöneliĢ olarak düĢünülmesi imkânsızdır. Klasik Ģiirdeki sevgiliye dair Ahmet Atilla ġentürk‟ün youmunu konuyu tamamlayıcı mahiyette eklemeyi uygun bulduk. “Şiire konu teşkil eden ve çoğu zaman şairin sohbet arkadaşı, hocası yahut öğrencisi, evlatlarından biri vb. olabilecek erkekler ise bu gazelde olduğu gibi saf ve menfaatsiz bir sevginin muhatapları olacaklarından her zaman isimleri açıkça verilerek övülmüşlerdir. Eğer bunda ayıp olsaydı en azından Kemâl Paşazade ve Şeyhülislam Yahya gibi önde gelen din bilginleri yahut Fatih veya Kanûnî gibi cihân hükümdarları yazdıkları bu şiirleri gizleyip saklama ihtiyacı duyarlardı” (ġentürk 2004; 41) Ahî‟nin aĢağıdaki gazeli arkadaĢlara yazılan gazellere örnektir. Bu Ģiirde herhangi bir gazelde gördüğümüz sevgiliye ait fiziksel özellikler ve tavırlar ve bu özellikler karĢısındaki çaresiz ve edilgen âĢıka dair izler görmek mümkündür. BaĢum çevürüp zülf-i semen-sâsı Memî‟nüñ Sihr itdi baña nergis-i Ģehlâsı Memî‟nüñ Misk ile çeküpdür iki „unvân-ı melâhat „Unvân-ı cemâle kaĢı tuğrası Memî‟nüñ Bir bend ile aldı dil-i dîvânemi benden Bend itdi baña zülf-i semen-sâsı Memî‟nüñ Sünbülleri reyhânın añup sahn-ı çemende Dik geldi çınâra kad-i bâlâsı Memî‟nüñ Vasf itmek içün gül yüzini olmaya hergiz ÂHÎ gibi bir bülbül-i Ģeydâsı Memî‟nüñ (Kaçalin; 28, www.ekitapkulturturizm.gov.tr eriĢim 25/04/2013) Sultanlar: Gazelin, kasidenin bir bölümü olan nesib kısmının zamanla müstakil Ģiir mahiyeti kazanmasıyla doğduğuna yukarıda iĢaret edildi. Ancak zamanla övgünün yapıldığı nazım Ģekillerinin çeĢitlilik göstermesiyle ve bu nazım Ģekillerine gazelin de eklenmesiyle kiĢiler için yazılan gazeller kasidenin iĢlevini de yüklenmeye baĢlamıĢtır. �11 Pek çok Ģair gazel nazım Ģekliyle devrinin padiĢahına veya diğer devlet adamlarına övgüde bulunmuĢ, bazen sıkıntılarını dile getirmiĢlerdir. Bu Ģairlerden Nef‟î dokuz müzeyyel gazelde 4. Murat‟ı bir müzeyyel gazelde de I. Ahmet‟i övmüĢtür (AkkuĢ 1993). Oğullar: BaĢta Osmanlı sultanları olmak üzere bazı Ģairler çocuklarına devlet yönetimi hakkında öğüt vermek veya hayat tecrübelerini aktarmak üzere gazel nazım Ģeklinde Ģiir yazmıĢlardır. Bu gazellerin hâkim üslubu pendnamedir. Sultanların oğulları için yazdıkları gazellerin sahihliği tartıĢmalı olup bu Ģiirler bazı tarih kroniklerinde yer alır. Bu Ģiirlerin sultanların kendileri tarafından yazılmayıp Osmanlı hanedanının Ģiire düĢkün oldukları tezini kuvvetlendirmek için onların ağızlarından yazıldıkları düĢüncesi kabul görmektedir (Ġsen-Bilkan 1997; 42). Oğullar için yazılan gazellere örnek olarak Keçecizade Ġzzet Molla Divanı‟da Ģairin oğlu ReĢat‟a hitap ettiği gazeli örnek verilebilir (Ceylan-Yılmaz 2005; 364) Düşmanlar ve Rakipler: ġairler kimi gazellerinde sevmedikleri, hazzetmedikleri kiĢilerin adlarını anmıĢ; onların olumsuz gördükleri özelliklerini dile getirmiĢlerdir. Bu gazellerin bir diğer önemli özelliği ise Ģairlerin münasebetlerinin oldukları kiĢilerin adlarının zikredilmesi ve Ģairin sanatını oluĢturmasındaki etkisini göstermesidir. Edebiyat kaynaklarında araları hoĢ olmayan Ģairler arasında TaĢlıcalı Yahya ve Hayalî‟nin adı da geçer. Yahya Divanı‟nın 428. gazeli Hayâlî‟ye hicivdir. Mostarlı Ziyâ‟î de 458. gazelde Cevrî hakkında bir gazel nazmederek hicve müracaat etmiĢtir. Şeyhler ve Tarikat Büyükleri: Kimi Ģairler müntesibi oldukları tarikatin ulularına gazel nazım Ģekliyle methiye üslubunda Ģiir yazmıĢlardır. Ġncelediğimiz divanlar arasında en çok ġeyh Galib Divanı‟nda tarikat ileri gelenleri için yazılmıĢ gazellere tesadüf ettik. ġeyh Galib, yirmi altı müzeyyel gazelde Mevlânâ, ġems, Hüsameddin Çelebi, Zerkub, Sakıb Dede, Rusuhî Efendi, ve Sultan Veled‟i anmıĢtır (KalkıĢım 1994). Peygamber: Naat türü edebiyatımızda en çok ele alınan türlerden biridir. Divanların büyük çoğunluğunda tevhit ve münacatlardan sonra ilk sıralarda yer alan ve �12 mesnevilerin önemli bir kısmında da giriĢ kısmında Ģairlerce ele alınan naat türüne ait gazel örneği diğer nazım Ģekillerine nazaran daha azdır. Bazı Ģairler Muhammed, yâ Muhammed, ya Resulallah, Ahmed gibi rediflerle Hz. Peygambere karĢı hislerini dile getirmiĢlerdir. Devlet adamları: ġairler padiĢah dıĢındaki devlet adamlarını da gazellerde anmıĢlardır. Bu gazellerin bir kısmı müzeyyel gazeldir. Bu gazellerde de tıpkı padiĢahlara yazılan gazellerde olduğu gibi Ģairler hem devlet büyüğünü över hem de meramlarını arz ederler. Nef‟î‟nin Hafız Ahmet PaĢa‟yı anıp övgüsünü yaptığı sonra da yardım istediği gazeli buna örnektir: ……… Hâl pek müĢkil eğer etmez ise ey Nef’î Himmet-i Asâf-ı sahib-dil-i âgâh meded Hâfız-ı genc-i kerem hazret-i Ahmed PaĢa Ki eder ehl-i recâya geh ü bîgâh meded Kaldım ayakda perîĢân u mükedder ahvâl Dest-gîr ol bana ey Âsâf-ı Cem-gâh meded Böyle dermândelerin derdine dermân et kim Her iĢinde sana da eyleye Allah meded (AkkuĢ 1993; 294) Nef‟î Divanı‟nda Vezir Ali PaĢa (G-78) ve adı anılmayan bir baĢka vezir için yazılmıĢ iki müzeyyel gazel daha mevcuttur. Nef‟î gibi kaside üstadı bir Ģairin meramını müzeyyel gazelle dile getirmesi belki de müzeyyel gazellerin hasseten kaside yazılmayı gerektirmeyecek isteklerin dile getirilmesi için tercih edilme sebeplerinden biri olabileceğini düĢündürmektedir. Sultan 4. Murat da Hafız Ahmet PaĢa‟ya sitemli ve mektup tarzında sayılabilecek bir gazel yazmıĢtır. Bu gazel Hafız Ahmet PaĢa‟nın mektubuna ve isteğine cevaptır. (Ġsen-Bilkan 1997; 195) Üslup Özellikleri: �13 KiĢilere yazılan gazellerde daha çok medih (övgü) üslubu dikkat çeker. Bahsi edilen kiĢinin vasıflarının sıralanıĢı, bir sevgili özelliğini taĢıması gibi hususlar övgüye dayalı anlatımı doğurur. Bu övgü esnasında mübalağa ve tensiku‟s-sıfat gibi edebi sanatlara baĢvuran Ģairler bir bakıma memduh olarak addedilecek muhataplarının olumlu özelliklerini betimlerler. Methiye üslubunda tasvir ve tavsif de kendisini hissettirir. ġair övdüğü kiĢinin fiziksel veya ruhsal tasvirini yapar. ġairlerin övgüsünü yaptıkları kiĢiler Ģayet devlet ileri gelenlerinden biri ise övgüde, kasidelerde görülen üslup öne çıkar. ġair övgüsünü yaptığı kiĢiyi devlet adamında olması istenen özellikleri itibariyle över. Bu kiĢiyi divan Ģiirinde telmih kaynağı olmuĢ tarihi Ģahsiyetlerle kıyaslayıp onlardan üstün tutar. KiĢilerin söz konusu edildiği bu gazellerde görülen bir diğer üslup özelliği ise hiciv (yergi) ve mizahtır. Hiciv veya hicviye üslubunda dikkati çeken zemmetme çekiĢtirme veya sövme gibi hususların yanı sıra mizahi anlatım da dikkati çeker. ġairler yerdikleri kiĢinin eksik yanlarına iĢaret ederler. O zâlim kim tahallus eylemiĢdür kendüye Cevrî Cefâsı hâtır-ı virânede boynumdadır cevri Ne dil kurtuldu derdinden ne mahlas buldu cevrinden Anun kim mahlası Cevrîdürür cevr ü cefâ tavrı (Gürgendereli 2002; 458) Kimi gazellerde tamamen didaktik bir hava hâkim olup Ģair pend-name üslubuyla muhatabını aydınlatmaya çalıĢır. Muhatap Ģaire göre daha alt makamda olan oğul, mürit veya öğrenciler olabilir. Bu durumda Ģair daha yukarıdan bir bakıĢla ve bir hoca veya rehber edasıyla öğüt verir. Nasihatnamelerin üslubunda görülen telkin ve terbiye edici, yol gösterici tavır emir, istek, tenbih ve yasaklama ifadelerini içerir. KiĢilere yazılan gazellerde dikkati çeken bir diğer üslup özelliği Rumeli Ģairlerinin Ģiirlerinde görülen genel ifade özellikleridir. Bilhassa 16. asırda yetiĢtirdiği pek çok Ģairle divan Ģiirinin tekamülünde esaslı rolü olan Rumeli coğrafyası akıncıların �14 ve tasavvufi coĢkuyu ve müstağni hali benimseyen sufi akımların mekanı olmuĢtur (Macit 2006; 43). Bu coğrafyada yetiĢen Ģairlerin Ģiirinde halk ağzından pek çok ifade hatta zaman zaman argo, teklifsiz ve aldırıĢsız konuĢma cümlecikleri Ģiir dilinde yer bulmuĢtur (Çeltik 2008; 148). KiĢilere yazılan gazellerde de konuĢma dilinin ve laubali tavrın örneklerini görmek mümkündür: Ey Bâğ-ı dilde serv-i revânım Memiciğim Olsun revan yoluna revânum Memiciğüm AĢkın Ģarabın içeli olmıĢ durur benüm Meyhâneler bucağı mekânım Memiciğüm (Çeltik 2008; 170-174, Hayretî)) …….. Söz mi bu yâ dem-i Ġsâ mı Memi Bâliciğüm Göz mi bu nergis-i Ģehlâ mı Memi baliciğüm (Çeltik 2008; 170-174, Hayretî) Cânımı la‟lün âbına kandur Afocuğum benüm Ben ölicek susuz sana kandur Afocuğum benüm (Çeltik 2008; 170-174, Hayretî) Toprak baĢına sürh-serüñ Ģehlüğüne yûf Ger hâk- pâyuñ etmeye efser Kayacuğum (Turan 1994; 178) Kişilere Yazılan Gazellerin Türler açısından Değerlendirilmesi Arz-ı hal:: Bu gazellerden bir kısmında ismi zikredilen muhatap padiĢah, vezir gibi devlet mekanizmasında hiyerarĢik olarak üst makamlarda bulunur. ġair, kiĢisel taleplerini veya sıkıntılarını muhatabına iletir. Bu gazellerin dikkat çekici bir özelliği bilhassa kaside veya mesnevi, kıt‟a-i kebire ve terkib-i bent nazım Ģeklinde yazılan arz-ı hallerin yerini almasıdır. ( AkkuĢ 1993; 294); (Batislam 2008; 209-219). Naat, KiĢilere yazılan gazeller içinde Hz. Peygamber söz konusu edilerek yazılanları naat türüne örnektir. Bu gazellerin redifleri daha çok ya resulullah, ya Muhammed gibi ifadelerdir (Ġsen-Bilkan 1997; 239). Naat türünde yazılan gazellerde �15 naatlerde görülen Ģefaat isteği, günah itirafına bağlı olarak acziyet bildirme gibi özellikler dikkat çeker. Hz. Peygambere yazılan gazellerle ilgili dikkati çeken bir durum da sultan ve Ģehzade Ģairlerin pek çoğununun gazel nazım Ģekliyle naat yazmalarıdır. Dünyevi makamına bağlı olarak bazı padiĢahlar Hz. Peygamberden düĢmanların kahredilmesi için medet dilerler. Örneğin Cem Sultan, Adlî (II. Bayezıd), Muhibbî (Kanûnî), Selimî (Yavuz Sultan Selim), Bahtî (I. Ahmed), Fârisî (II. Osman) Necîb (III: Ahmed), Ġlhâmî (III. Selim), (Ġsen-Bilkan). Mevlîd: Bahtî mahlaslı Sultan I. Ahmet gazel nazım Ģekliyle mevlid yazmıĢtır. Bu gazelde Ģair nevrula Hz. Peygamberin doğum gününün aynı zamana rastladığına iĢaret ederek bu mutlu zamandan dolayı Allah Teala7dan Hz. Muhammet hatırına Ġslam ordularının zaferi için yardım diler. (Ġsen-Bilkan 1997; 176) Mersiye: Mersiye türüne örnek olmak üzere kiĢiler için yazılan gazel sayısı son derece sınırlıdır. Bu türe Hâmî‟nin, kızı Hatice için ve Ahmed mahlaslı Sultan I. Ahmet‟in, babası III. Mehmet için yazdıkları gazeller örnektir. Ahmed‟in gazelinde babası için Allah‟tan af ve mağfiret isteği, ahrette de cennet dileği vardır. Hamî‟nin gazelinde ise kızı Hatice‟nin ölümünden duyulan üzüntüyle beraber kızının bu dünyadan göçüp bir daha gelmeyecek olmasının sızısı vardır (Ġsen 1994; 488). Bu türle yazılan mersiyelere Cem Sultan‟ın oğlu Oğuz için yazdığı mersiyeyi de ilave etmek mümkündür. Zira Cemal Kurnaz‟ın tespitine göre Cem Sultan‟ın felek redifiyle yazdığı ve “felek kasidesi” olarak bilinen Ģiiri üç ayrı gazelden oluĢur ve ayrıca vasıta beyti eklenmek suretiyle terci-i bende de dönüĢtürülebilir (Kurnaz 1997; 415-421) Nasihatname: Babaların çocuklarına, Ģeyhlerin müritlerine sultanların Ģehzadelere yazdıkları gazeller nasihatname türünün örnekleri arasındadır. Bu gazeller hacim olarak daha geniĢ yer tutan mesnevi gibi nazım Ģekillerine göre muhteva bakımından hayli sınırlıdırlar. Ele alınan konular genellikle tektir. Bu gazellerin bir örneği Keçecizade Ġzzet Molla Divanı‟nda mevcuttur. ġairin oğlu ReĢat‟a seslendiği gazelde konuĢma adabı ve sözün önemi üzerine öğütler verilir: Dâ‟imâ bir söyleyip iki sükût et kıl edeb Bir zeban virdi sana Nutk-âferînin iki leb �16 ……. Söyleme ol lafzı kim muhtâc ola kâmûsa halk Olsa Kânûnu‟l-Edeb her harfi Bâ-Aksa‟l-Ġreb ….. Sengi hârâdan eder „Ġzzet gehî cevher zuhûr Ma‟den-i esrâr-ı Monlâdır sözüm bâ-feyz-i Râb Çünki cevherdir biraz ağır da gelse ey ReĢâd Kurta-i gûĢ eyle kim fikrinde kalsın nush-ı eb (Ceylan-Yılmaz 2005; 364) Sıhhatname: Sıhhatname olarak yazılan gazel örneği Necatî Bey Divanı‟nda mevcuttur. Bu gazelde Necatî devrin sultanının hastalıktan kurtuluĢunu sevinçle karĢılamakta ve bu durumu adeta kutlamaktadır (Turan 1994; 273). Nevruziye: KiĢiler için yazdığı gazellerinin tamamı müzeyyel gazel olan Nef‟î adını vermediği iki vezirle sultan 4. Murat‟a nevruz tebriği olarak gazeller yazmıĢtır. Nef‟î hüsn-i talil sanatıyla baharın Sultan 4. Murat‟ın meclisini süslemek üzere geldiğini belirtir: Nef‟î yaraĢır bu gazeli eylese taksîm Bülbül gibi bir mutrıb-ı mu‟ciz-dem-i nevrûz Bezm-i Ģehe bu nazm ile olsan güher-efĢân Guyâ ki gülistâna düĢer Ģebnem-i nevrûz ÂrâyiĢ içün bezmini Sultân Muradın EriĢdi bahâr oldu yine hemdem-i nevrûz (AkkuĢ 1993; 302) Nevruziye ile ilgili diğer iki örnek için bkz. (Nef‟î Divanı 121 ve 123. gazeller) Beldenâme: Yaptığımız incelemeler sonucunda beldename türünde yazılmıĢ tek gazel örneğine Nef‟î Divanı‟nda rastladık. Nef‟î‟nin Edirne Ģehri vasfında yazdığı gazelin zeyl kısmında Sultan 4. Murat‟a övgü vardır. Divanlarda kişilere yazılan gazeller ve gazel numaraları �17 Nef’î: 4. Murat (müzeyyel gazeller): 15, 31, 45, 46, 78, 96, 107, 118, 125; 1.Ahmet 134/1 (mg); Vezir Ali PaĢa: 67 (mg); Hafız Ahmet PaĢa: 28 (mg) Hasan Ziyaî: 4. Murat 53; Cevrî 458; naat 50, 232, 331 Sükkerî: Ahmet PaĢa 28 (mg) Taşlıcalı Yahya: Hasan Balî 23; Ferruh 47; Ahmed ġah 365, 410; Hayâlî 428; Hasan 405; naat 213 Cinânî: ġeh Mehemmed (Sarrac) 9, 25, 120, 212, 150 (mg); Salih 21; Vâhid 24; Ömer 39; Halim 54, 107; Sunuk 96; Âbid 140, 147; Ali 128; Ahmed 133, 134; Musli ġah 220; Solakzade 244; ġâmî 278; Ġbrahim Kazzaz 288; Sultan 3. Murat 304 (mg) Şeyh Galib (tamamı müzeyyel gazel): Mevlânâ-Yusuf Sineçâk 14; Mevlânâ ve Zerkub 46; Mevlânâ 56, 60, 65, 108, 173, 176, 209, 235, 269; ġems-i Tebrizî 161, 175, 205, 236, 250, 307, 310; Sakıb Dede 134, 206; ġarih Ġsmail Rasûhî 200; Mustafa ReĢid 279, 274; 3. Selim 300; Sultan Veled 278; Kays 131; naat 279 Haşmet: Avni Efendi 213 (mg) Ahî: Hasan Bali 6; Latîf 44; Mustafacık 46; Memi 57; Hurrem 61; Ahmed 66 Kanî: ġahin Giray 71; Şeyhülislam Yahya: 4. Murat 15, 43, 74, 139; müzeyyel gazeller: 124, 134, 153, 184, 202, 249, 295, 361; 1. Ahmet 18, 298, 441; II. Osman 352; müzeyyel gazeller 53, 105, 245, 317, 337, 341, 388; Kays 156. Lebib-i Âmidî: Selâmî-Fennî-Hüsâmî 103; Hidiv 46 (mg); ġeyhi Efendi 88 (mg); Vezir 95 (mg); Ġsmail PaĢa 122 (mg). Bursalı Rahmi: -Sonuç KiĢiler için yazılan gazeller farklı bir özellik ve içerikle gazelin genel tanımının dıĢında kalmaktadır. Gerek Selami Turan‟ın çalıĢmasında gerekse bizim yaptığımız incelemelerde kiĢilerin söz konusu edildiği gazellerin divanlardaki gazellerin tamamına �18 oranı yaklaĢık % 2 ila 3 düzeyindedir. Bu gazellerin önemli oranını müzeyyel gazeller oluĢturmaktadır. KiĢiler için yazılan gazellerde hâkim üslup methiyedir. Bu sebeple bu gazeller kimi zaman arz-ı hâl niteliğinde olsalar bile kasidenin iĢlevini taĢımıĢlardır. KiĢilere yazılan gazellerde çok sayıda kiĢi adının zikredilmesi edebiyat tarihi ve biyografi yazımı için önem arz etmektedir. ġairlerin muhatap aldıkları ve haklarında olumlu ve olumsuz özelliklerini dile getirdikleri isimlerden hareketle Ģairin iliĢki biçimi, hayatı ve yaĢadığı döneme ait bazı ayrıntılara ulaĢılmaktadır. Müzeyyel gazellerde adları anılan ve genellikle övülen kiĢiler Ģairin hayatı ve sanatıyla ilgili bilgiler oluĢturulurken kasideler ve kıt‟alarda adları geçen kiĢilerle karĢılaĢtırılabilir ve böylelikle nazım Ģekillerinin paralel özelliklerinden istifade edilebilir. Kaynakça AÇIL Berat, (2005) Sırrî Rahile Hanım ve Divanı, Boğaziçi Üniversitesi SBE, Master tezi. Ġstanbul. AKKUġ Metin, (1993) Nef‟î Divanı, Ankara, Akçağ Yay. ARSLAN Mehmet - AKSOYAK Ġ. Hakkı, HaĢmet Külliyatı, www.ekitapkulturturizm.gov.tr (eriĢim 15/05/2013). CEYLAN Ömür – YILMAZ, Ozan; (2005), Hazana Sürgün Bahâr Keçecizade Ġzzet Molla ve Divân-ı Bahâr-ı Efkâr, Ġstanbul, Kitapsarayı yay. ÇAVUġOĞLU Mehmed, (1977), Yahya Bey Dîvan Tenkitli Metin, Ġstanbul, Ġstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi yay., ,. ÇELTĠK Halil, (2008), Divan Sahibi Rumeli ġairlerinin ġiir dünyası, Ankara, MEB yay. DĠLÇĠN Cem, (1986), Türk Dili Dergisi, Divan ġiirinde Gazel, yıl 36, c. LII S 415-416-417 Temmuz-Ağustos-Eylül, Ankara, TDK yay,. EROL Erdoğan, (1994), Sükkerî Hayatı, Edebî KiĢiliği ve Divanı, Ankara, AKM yay., ERTEM Rekin, (1995), ġeyhülislam Yahya Divanı, Ankara, Akçağ yayınları. �19 GÜRGENDERELĠ Müberra, (2002), Hasan Ziyâ‟î Hayatı-Eserleri-Sanatı ve Divanı (Ġnceleme-Metin), Ankara, KB yay, ĠPEKTEN Haluk, (1994), Eski Türk Edebiyatı Nazım ġekilleri ve Aruz, Ġstanbul, Dergah yay. ĠPEKTEN Haluk, (1996), Gazel, TDV Ġslam Ansiklopedisi, c. 13, s. 442-443, Ġstanbul. ĠSEN Mustafa, (1994), Acıyı Bal Eylemek Türk Edebiyatında Mersiye, Ankara, Akçağ yay. ĠSEN Mustafa, (1997), Ötelerden Bir Ses Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Türk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Ankara, Akçağ yay. ĠSEN Mustafa-BĠLKAN Ali Fuat, (1997) Sultan ġairler, Ankara, Akçağ yay. KAÇALĠN Mustafa S., Ahî Divan, www.ekitapkulturturizm.gov.tr (eriĢim: 25/04/2103) KADIOĞLU Ġdris, (2003), Lebîb-i Âmidî, Hayatı, Edebî KiĢiliği, eserleri ve Divanı‟nın Tenkitli Metni, Dicle Ünv., SBE, doktora tezi,. KALKIġIM Muhsin, (1994), ġeyh Galib Divanı, Ankara, Akçağ yay. KURNAZ Cemal, (1997), Divan Edebiyatı Yazıları, Ankara, Akçağ yay. MACĠT Muhsin, (2006), Türk Edebiyatı Tarihi, c. II, Editör: Talat Sait Halman, Ġstanbul, KTB yay., OKUYUCU Cihan, (1994), Cinânî Hayatı Eserleri Divanının Tenkitli Metni, Ankara, TDK yay. TANPINAR, Ahmet Hamdi, (1997), 19. Asır Türk edebiyatı Tarihi, Ġstanbul, Çağlayan yay. TURAN Selami, (2007), AĢkın Terennümü: Eski Türk Edebiyatında Gazel, Türkiye AraĢtırmaları Literatür Dergisi, Cilt 5, Sayı 10, s. 155-196. TURAN Selami, (1994), Erken Dönem Türk ġiirinde gazel, Gazi Ünv., SBE, doktora tezi,. YAZAR Ġlyas, (2010), Kânî Dîvânı Tenkitli Metin ve Tahlil, Libra yay. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2228 Title A name given to the resource KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE KİŞİLERE YAZILAN GAZELLER Author Author ÖZTÜRK, Murat Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: gazel, methiye, Rumeli şairleri, nazım şekli. ÖZET Klasik Türk şiirinde edebi türlerle nazım şekilleri arasında standart bir ilişki yoktur. Bununla beraber bazı konular daha çok belirli nazım şekilleriyle yazılmıştır. Söz gelimi sosyal konular ve mersiyeler daha çok terkib-i bend; aşk hikâyeleri, mesnevi; önemli olaylara veya yapılara tarih düşürme kıt’a; hikmet ve felsefe içerikli fikirler ise rubai nazım şekilleriyle yazılmıştır. Gazel nazım şekli ise daha çok sevgili, aşk, işret ve tasavvuf konuları etrafında yazılmıştır. Gazelde konular genellikle soyuttur ve kurgu ise bu soyutluk üzerine inşa edilmiştir. Gazel nazım şeklinde ele alınan konu, düşünce ve hayaller etrafında edebi geleneğe uygun olarak belirli mazmunlar ve tipler işlenmiştir. Divan şiirinde geleneksel içerik ve işlevinin dışında, doğrudan kişilere hitap eden gazeller de yazılmıştır. Başta Rumeli şairleri olmak üzere gerçek kişiler için yazılan bu gazellerin kurgusu da farklıdır. Soyut konu ve kişiler yerine ismiyle anılan ve övülen bazen de yerilen kişiler şairin muhatabıdır. Bu tarz gazeller, farklılıkları nedeniyle üslup, folklor ve tarih açısından da malzeme sunmaktadırlar. Bu bildiride kişi adları anılarak yazılan gazellerin üslup, tür ve içerik açısından incelemesi yapılmış, edebiyat tarihimiz içindeki özel durumu belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca bu gazellerin genel olarak hangi edebi tür ve zeminde yazıldıkları üzerine değerlendirmeler yapılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/187b8800071e681d27bb384cd671766a.docx d718690c8e7dc542da3d896beb69f9fb https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/98130e8b7acdb0ef9ea894ba52df8c2d.pdf aaaa7db506904c09874e41f0744d69b1 PDF Text Text FUZULİ’NİN OLUP REDİFLİ GAZELİ İLE NECİP FAZIL’IN BEN BAŞLIKLI ŞİİRİNDEKİ AŞIĞIN KARŞILAŞTIRILMASI Ali Rıza ÖZUYGUN – Sevinç AKKAYA International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Fuzuli, Necip Fazıl, Âşık. ÖZET İnsan eşref-i mahlukat, yaratılmışların en şereflisidir. Allah insanı yaratılanlar içerisinde en üst mertebede yaratmakla birlikte insanı kainatın odak noktasına, merkezine yerleştirmiştir. Her varlığın buluştuğu, birleştiği yer insanoğludur. Bu durum insanoğlunu, hakikate açılan en güzel ayna haline getirmiştir. Hakikatin kelime anlamı, gerçeklik, asıl, öz demektir. Varlık aleminde bilinen-bilinmeyen her şeyin aslı vardır. İnsanoğlu bu aslın her daim peşindedir ve bu aslı bilmekle hakikatine erecektir. Şeyh Galip’e göre de insan, yaratılışın özünü ve hikmetini bilmelidir. Eskiden hazinelerin viranelerde saklanmasına telmih yapan Şeyh Galip insanı bir viraneye benzetmekte ve içindeki hazinelerin ortaya çıkartılması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu çalışma ile Şeyh Galip’in kim olduğu ve Kendine bir hoşça bak; sen alemin özüsün; varlıkların gözbebeği olan insansın bercestesi ile biten şiirini Şeyh Galip’in insana olan bakış açısıyla incelemek amaçlanmıştır. Allah’ın aşık kulu olan insan da, yaratılışın özünü ve hikmetini bilmelidir. Aşık için Fuzuli canını cananına sunmalıdır derken Necip Fazıl ise Seni aramam için beni uzağa attın demektedir. Bu çalışma ile Necip Fazıl Kısakürek ve Fuzuli’nin aşık olan insana olan bakış açısı değerlendirmeye çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2263 Title A name given to the resource FUZULİ’NİN OLUP REDİFLİ GAZELİ İLE NECİP FAZIL’IN BEN BAŞLIKLI ŞİİRİNDEKİ AŞIĞIN KARŞILAŞTIRILMASI Author Author ÖZUYGUN, Ali Rıza AKKAYA, Sevinç Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Fuzuli, Necip Fazıl, Âşık. ÖZET İnsan eşref-i mahlukat, yaratılmışların en şereflisidir. Allah insanı yaratılanlar içerisinde en üst mertebede yaratmakla birlikte insanı kainatın odak noktasına, merkezine yerleştirmiştir. Her varlığın buluştuğu, birleştiği yer insanoğludur. Bu durum insanoğlunu, hakikate açılan en güzel ayna haline getirmiştir. Hakikatin kelime anlamı, gerçeklik, asıl, öz demektir. Varlık aleminde bilinen-bilinmeyen her şeyin aslı vardır. İnsanoğlu bu aslın her daim peşindedir ve bu aslı bilmekle hakikatine erecektir. Şeyh Galip’e göre de insan, yaratılışın özünü ve hikmetini bilmelidir. Eskiden hazinelerin viranelerde saklanmasına telmih yapan Şeyh Galip insanı bir viraneye benzetmekte ve içindeki hazinelerin ortaya çıkartılması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu çalışma ile Şeyh Galip’in kim olduğu ve Kendine bir hoşça bak; sen alemin özüsün; varlıkların gözbebeği olan insansın bercestesi ile biten şiirini Şeyh Galip’in insana olan bakış açısıyla incelemek amaçlanmıştır. Allah’ın aşık kulu olan insan da, yaratılışın özünü ve hikmetini bilmelidir. Aşık için Fuzuli canını cananına sunmalıdır derken Necip Fazıl ise Seni aramam için beni uzağa attın demektedir. Bu çalışma ile Necip Fazıl Kısakürek ve Fuzuli’nin aşık olan insana olan bakış açısı değerlendirmeye çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548