136 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/40f4dd6bf8302e94b4b71f85b98c5796.docx 69c86efed0dc6d8122ca4ac45b414c59 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a4ab9f8a200c67d3e644213a017bfac6.pdf 31253ec7820f263bddc6ea34fa1fba51 PDF Text Text EDEBİYAT TARİH ÇALIŞMALARINDA KURAM VE YÖNTEM MESELESİ Ömer SOLAK Selçuk Üniversitesi, Mesleki Eğitim Fakültesi, Konya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Edebiyat tarihi, disiplinler arasılık, edebiyat kuramı, edebiyat metodolojisi, sanat tarihi. ÖZET 19. yüzyıl bilimciliği, edebiyat tarihini edebiyat ve tarih ilişkisi arakesitinde yer alan ancak tarihten çok edebiyat biliminin bir şubesi olarak telakki eder. Dilthey’in tüm sosyal bilimleri tarihçilik olarak gören sınıflandırmasından hareket eden bu gelenek, tüm edebiyat çalışmalarını da bir çeşit tarihçilik olarak tanımlama eğilimindedir. Sanat tarihçiliği ise onu edebiyat sanatının tarihi olması hasebiyle -mimari, heykel, resim veya dekoratif sanatların tarihi gibi- sanat tarihinin bir alt şubesi sayar. Edebiyat tarihi çalışmalarına etki edeni bir başka kuramsal zemin de onun milli karakteri yani İngiliz veya Türk Edebiyatı Tarihi gibi daha çok mili bir edebiyatla sınırlandırılmış olmasıdır. Tüm mili edebiyatların evrensel bir akışla bir araya getirmeye çalışan karşılaştırmalı edebiyat tarihçiliği (veya dünya edebiyatı tarihçiliği) ise uluslar üstü bir bakışın milli edebiyat tarihçiliğine yapacağı katkıya dikkat çeker. Sosyolojik yaklaşım ise edebiyat tarihini bir eserler, isimler, akımlar, topluluklar kalabalığı olmaktan çıkarıp belli bir sosyokültürel yapının ürünü olarak tanımlama eğilimindedir. Bu çalışmada edebiyat tarihi çalışmalarına etki eden farklı kuramsal ve dolayısıyla metodolojik yaklaşımlar ele alınmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1856 Title A name given to the resource EDEBİYAT TARİH ÇALIŞMALARINDA KURAM VE YÖNTEM MESELESİ Author Author SOLAK, Omer Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Edebiyat tarihi, disiplinler arasılık, edebiyat kuramı, edebiyat metodolojisi, sanat tarihi. ÖZET 19. yüzyıl bilimciliği, edebiyat tarihini edebiyat ve tarih ilişkisi arakesitinde yer alan ancak tarihten çok edebiyat biliminin bir şubesi olarak telakki eder. Dilthey’in tüm sosyal bilimleri tarihçilik olarak gören sınıflandırmasından hareket eden bu gelenek, tüm edebiyat çalışmalarını da bir çeşit tarihçilik olarak tanımlama eğilimindedir. Sanat tarihçiliği ise onu edebiyat sanatının tarihi olması hasebiyle -mimari, heykel, resim veya dekoratif sanatların tarihi gibi- sanat tarihinin bir alt şubesi sayar. Edebiyat tarihi çalışmalarına etki edeni bir başka kuramsal zemin de onun milli karakteri yani İngiliz veya Türk Edebiyatı Tarihi gibi daha çok mili bir edebiyatla sınırlandırılmış olmasıdır. Tüm mili edebiyatların evrensel bir akışla bir araya getirmeye çalışan karşılaştırmalı edebiyat tarihçiliği (veya dünya edebiyatı tarihçiliği) ise uluslar üstü bir bakışın milli edebiyat tarihçiliğine yapacağı katkıya dikkat çeker. Sosyolojik yaklaşım ise edebiyat tarihini bir eserler, isimler, akımlar, topluluklar kalabalığı olmaktan çıkarıp belli bir sosyokültürel yapının ürünü olarak tanımlama eğilimindedir. Bu çalışmada edebiyat tarihi çalışmalarına etki eden farklı kuramsal ve dolayısıyla metodolojik yaklaşımlar ele alınmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1e54821444ef1db690cda5645698288b.docx 11a3a5f4a2bea76c3c84b0f55e91f24e https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2201bb032c06f923398d13f43905f43f.pdf a938fb192e9084725443837bffe2579c PDF Text Text KÜLTÜR AKTARIMINDA EDEBİYAT EĞİTİMİNİN ÖNEMİ Ahmet Özhan SUCU Hitit Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Çorum / Türkiye Anahtar Kelimeler: Edebiyat, Dil, Kültür, Eğitim, Kültür Aktarımı. ÖZET Kültür, bir insan topluluğunun kendi tarihi ve ilerlemesi konusunda sahip olduğu bireysel ve toplumsal bilinç demektir. Ülkemizde günümüzde karşılaşılan problemlerin temelinde sosyal ve kültürel değerler itibariyle yaratılan çok ciddi ve tutarsız değerler yapısının gençlerin zihnine benimsetilme çabası yatmaktadır. Bunun sonucunda ise bireyler arasında iletişimsizlikten kaynaklanan birtakım sorunların ortaya çıktığı görülmektedir. Dil kültürün, en büyük, en başta gelen unsurudur. Dil, kültürün ilk ve temel unsuru olduğu gibi, diğer kültür unsurlarının da başlıca taşıyıcısı ve hazinesi durumundadır. Kültür varlığımızın büyük bir kısmını dil taşır. Kültür varlıklarının dil ile anlatılması, onların nesilden nesle geçmesini ve milletin ortak bir kültür etrafında şekillenmesini sağlar. Edebiyat dile dayanır. Bir şiirde, hikâyede, romanda bize heyecan veren o derin ve ulvi hisler kafamızın içinde bir dünya yaratan hayaller ve tasvirler, varlıklarını ve tesirlerini kelimelere borçludur. Çalışmamızda kültür aktarımında edebiyat eğitimi ve edebi metinlerin önemi üzerinde duruldu. Başlangıç olarak kültürün tanımı yapıldı ve daha sonra kültürün dil ile olan münasebetine değinildi. Edebiyat “Dil” e dayanan bir sanat dalı olduğu için çalışmamızda genelde edebiyatın özelde ise edebi metinlerin kültür aktarımında çok önemli bir yerinin olduğu sonucuna ulaşıldı. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5e36f341afda4fa28639a9dc6fcff67b.docx 74c46374ca7591b8995e785e7f0fb6a4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7a9414ebe299c3da290d0b5f9fa0c5c4.pdf 4bd093a9c82bb4a202153ceb511fb669 PDF Text Text KÜLTÜR AKTARIMINDA EDEBĠYAT EĞĠTĠMĠNĠN ÖNEMĠ Ahmet Özhan SUCU1 Özet Kültür, bir insan topluluğunun kendi tarihi ve ilerlemesi konusunda sahip olduğu bireysel ve toplumsal bilinç demektir. Ülkemizde günümüzde karĢılaĢılan problemlerin temelinde sosyal ve kültürel değerler itibariyle yaratılan çok ciddi ve tutarsız değerler yapısının gençlerin zihnine benimsetilme çabası yatmaktadır. Bunun sonucunda ise bireyler arasında iletiĢimsizlikten kaynaklanan birtakım sorunların ortaya çıktığı görülmektedir. Dil kültürün, en büyük, en baĢta gelen unsurudur. Dil, kültürün ilk ve temel unsuru olduğu gibi, diğer kültür unsurlarının da baĢlıca taĢıyıcısı ve hazinesi durumundadır. Kültür varlığımızın büyük bir kısmını dil taĢır. Kültür varlıklarının dil ile anlatılması, onların nesilden nesle geçmesini ve milletin ortak bir kültür etrafında Ģekillenmesini sağlar. Edebiyat dile dayanır. Bir Ģiirde, hikâyede, romanda bize heyecan veren o derin ve ulvi hisler kafamızın içinde bir dünya yaratan hayaller ve tasvirler, varlıklarını ve tesirlerini kelimelere borçludur. ÇalıĢmamızda kültür aktarımında edebiyat eğitimi ve edebi metinlerin önemi üzerinde duruldu. BaĢlangıç olarak kültürün tanımı yapıldı ve daha sonra kültürün dil ile olan münasebetine değinildi. Edebiyat “Dil” e dayanan bir sanat dalı olduğu için çalıĢmamızda genelde edebiyatın özelde ise edebi metinlerin kültür aktarımında çok önemli bir yerinin olduğu sonucuna ulaĢıldı. Anahtar Kelimeler: Edebiyat, Dil, Kültür, Eğitim, Kültür Aktarımı. THE IMPORTANCE OF LITERATURE EDUCATION IN CULTURAL INHERITANCE Abstract Culture means the individual’s and society’s awareness which has its own history of a group of people and about the progression. In our country, in the root of the created problems underlie the effort of imposing upon the young minds the structure of very serious and inconsistent values in terms of social and cultural values. As a result of this, various problems are seen to be arising from the non- communication among individuals. 1 AraĢ. Gör., Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, a.ozhan19@gmail.com �Language is the main and the most important element of culture. As language is the first and main element of the culture , it is also in the position of being the main carrier and treasure of other cultural elements. Language carries an importany part of the cultural heritage. The relating of cultural heritage through language provides the nation to shape around a common culture and to pass from generation to generation. Literature is based on language. That deep and lofty feelings which give us in a poem, story, novel, and dreams and descriptions which create a world in our minds owe their existence and effects to the words. In our study, the importance of literature education and literary texts on cultural inheritance were focused at. As a starter, the culture was defined and afterwards the relationship between the culture and language was referred. Since literature is a field of art which was based on “language”, in our study, we concluded that literature in general and literal texts in particular have a very important place on cultural heritage. Key words : Literature, Language, Culture, Education, Cultural Heritage Giriş Kültür, bir insan topluluğunun kendi tarihi ve ilerlemesi konusunda sahip olduğu bireysel ve toplumsal bilinç demektir. Bir toplumun tarihsel süreç içinde ürettiği ve kuĢaktan kuĢağa aktardığı her türlü maddi ve manevi özelliklerin bütününe kültür denir. Kültür, bir toplumun kimliğini oluĢturur, onu diğer toplumlardan farklı kılar. Kültür, toplumun yaĢayıĢ ve düĢünüĢ tarzıdır. Ülkemizde günümüzde karĢılaĢılan problemlerin temelinde sosyal ve kültürel değerler itibariyle yaratılan çok ciddi ve tutarsız değerler yapısının gençlerin zihnine benimsetilme çabası yatmaktadır. Bunun sonucunda ise bireyler arasında iletiĢimsizlikten kaynaklanan birtakım sorunların ortaya çıktığı görülmektedir. Dil kültürün, en büyük, en baĢta gelen unsurudur. Dil, kültürün ilk ve temel unsuru olduğu gibi, diğer kültür unsurlarının da baĢlıca taĢıyıcısı ve hazinesi durumundadır. Kültür varlığımızın büyük bir kısmını dil taĢır. Kültür varlıklarının dil ile anlatılması, onların nesilden nesle geçmesini ve milletin ortak bir kültür etrafında Ģekillenmesini sağlar. �Edebiyat dile dayanır. Bir Ģiirde, hikâyede, romanda bize heyecan veren o derin ve ulvi hisler kafamızın içinde bir dünya yaratan hayaller ve tasvirler, varlıklarını ve tesirlerini kelimelere borçludur. ÇalıĢmamızda kültür aktarımında edebiyat eğitimi ve edebi metinlerin önemi üzerinde duruldu. Edebiyat “Dil” e dayanan bir sanat dalı olduğu için çalıĢmamızda genelde edebiyatın özelde ise edebi metinlerin kültür aktarımında çok önemli bir yerinin olduğu sonucuna ulaĢıldı. EDEBĠYAT EĞĠTĠMĠ VE DEĞER EĞĠTĠMĠ Dil ve Eğitim Edebiyat ile eğitimin ilgisinden bahsedebilmek için öncelikli olarak edebiyatın dil ile olan iliĢkisine değinmemiz yerinde olacaktır. Dil, Türkçe sözlükte: “insanların düĢündüklerini ve duyduklarını bildirmek için kelimelerle ve iĢaretlerle yaptıkları anlaĢma (TDK, 2005: 520) Ģeklinde tarif edilmiĢtir. Ergin dili: “Ġnsanlar arasında anlaĢmayı sağlayan tabiî bir vasıta; kendi kanunları içinde yaĢayan ve geliĢen canlı bir varlık; milleti birleĢtiren, koruyan ve onun ortak malı olan sosyal bir kurum, seslerden örülmüĢ muazzam bir yapı; temeli bilinmeyen zamanlarda atılmıĢ bir gizli anlaĢmalar sistemidir (Ergin, 1999: 3)” Ģeklinde tanımlar. Tanımlardan da anlaĢılacağı gibi dil, kiĢiler arasında anlaĢmayı sağlayan unsurların baĢında gelmektedir. Dilin, kiĢilerin anlaĢmasında vasıta görevi görmesi doğal olarak oluĢmuĢ bir süreçtir. Yani fertlerin hayatlarıyla birlikte yoğurulmuĢ; kendiliğinden geliĢmiĢ ve zamanla bir sistem haline gelmiĢtir. Dilin, değerlerin insandan insana, toplumdan topluma aktarılmasında bir vâsıta olmasından dolayıdır ki dil, insanları bir yığın bir kitle olmaktan kurtarmakta; onlara toplumsal bir ruh, toplumsal bir bakıĢ açısı üflemektedir. Ziya Gökalp, dili kültürün temel unsuru sayar. Dil, duygu ve düĢüncenin adeta kabıdır. Bir milletin bütün duygu ve düĢünce hazinesi, dil kabına veya kalıbına dökülür ve bu dil kabı ile yerden yere, nesilden nesle aktarılır ( Kaplan, 1992: 139). Kültür varlığımızın büyük bir kısmını dil taĢır. Kültür varlıklarının dil ile anlatılması, onların nesilden nesle geçmesini ve milletin ortak bir kültür etrafında Ģekillenmesini sağlar. �Yeni nesillere kültür bilinci aĢılamak ve nesillerin milletin bir parçası olduğunu benimsetmek, sistemli bir dil eğitimi ile mümkün olabilmektedir. Bu konuyla ilgili olarak Özbay: “Dil kültürün baĢlıca unsurudur. Milletlerin tarihten günümüze kadar ortaya koyduğu eserlere, yaĢam tarzlarına kültür denir. Zamanla milletin yaĢam tarzına yönelik olan her Ģey geliĢir değiĢir, bu değiĢmeler de dil ile anlatılır. Aynı dili konuĢan toplum, çevresini, çevresinde geliĢen olayları kendince algılamakta ve ana dilinde oluĢmuĢ kavramlarla anlatmakta kısaca, kendi dilinin penceresinde görmektedir. Bütün bunlar da etkili bir ana dili öğretimiyle sağlanabilir (Özbay, 2011: 24) demiĢtir. Tanım ve ifadelerden de anlaĢılacağı gibi anadili öğretiminin, öğrencilere kazandırılması gereken değerlerin benimsetilmesi açısından son derece önemli olduğunu görmekteyiz. Anadili ise gerçek manada milletin oluĢturduğu edebiyat ile edebî metinlerle yaĢatılır ve geleceğe aktarılır. Özbay bu konuda: “Ana dili öğretimi, örgün eğitimin en öncelikli amacıdır. Ġyi bir ana dili eğitimi alan öğrenci, bu derslerde edindiği bilgi, birikim ve beceriyi diğer ders alanlarına da taĢıyacaktır. Bu öğretim, sadece bir dil ya da dil bilgisi öğretimi değil, bir millete ait değerlerin benimsetilmesi iĢidir. Millete ait değerler ise edebî metinlerle yaĢatılır ve geleceğe aktarılır. Bu nedenle ana dili öğretiminde temel materyal olarak kullanılan metinlerin özellikle değer aktarımında önemi çok büyüktür.” (Özbay, 2011: 24) yorumunu yapmıĢtır.. Edebiyat ve Değer Eğitimi Edebiyat kelimesi Arapça bir kelime olup, “edb” (edeb) kökünden türetilmiĢtir. “Edeb” kelimesinin birçok manası vardır; Edebiyat dile dayanır. Bir Ģiirde, hikâyede, romanda bize heyecan veren o derin ve ulvi hisler kafamızın içinde bir dünya yaratan hayaller ve tasvirler, varlıklarını ve tesirlerini kelimelere borçludur (Kaplan, 1999: 159). Edebiyat sözcüğünün kökünü oluĢturan “terbiye, eğitim” anlamına gelen “edeb” sözcüğünün edebiyatın toplumu eğitme iĢinde çok büyük bir rolü olmasının delilidir. GeçmiĢten günümüze kadar edebiyatın her alanı toplumu, bireyleri eğitmek için bir araç olarak kullanılmıĢtır. Sanat dalları arasında en doğal ve en yaygın olanı edebiyattır. Edebiyatın önemli bir yönü de muhataplarına en kolay ve en doğrudan ulaĢan bir sanat dalı olmasıdır. Edebiyatın malzemesi olan söz de hiçbir Ģekilde değiĢikliğe uğramadan sanatçıdan, muhatabına ulaĢır. Bütün sanat eserlerinin anlatmak istediklerini de edebiyat dile getirir. Kavcar bu konuyla ilgili olarak: “ Edebiyat ve eğitim, insanla insan �topluluklarıyla ilgilenip uğraĢma bakımından birbirini tamamlayan, birbiriyle yakından iliĢkili olan iki alandır. Çünkü edebiyatın da eğitimin de konusu insandır” (Kavcar, 1999: 2) demektedir. Kavcar “Edebiyat eseri, insanı ve çevresini tanıtır. Ġnsanın kendisiyle, baĢkalarıyla, doğal ve toplumsal çevresiyle çatıĢmalarını yansıtır. Edebiyat eserleri hem bireysel hem de toplumsal hayatla ilgili olarak iyiye, güzele, doğruya yönelme ve yeni değerler kazandırma yolunda telkinlerde bulunur, insanları bunlar doğrultusunda eğitir” (Kavcar, 1999: 6) diyerek edebiyatın insanın ve toplumun yaĢamındaki önemine dikkat çekmiĢtir. Edebiyat eğitimi insanın gerek bireysel yaĢamında gerekse sosyal yaĢamında insanı iyiye, güzele ve doğruya yöneltme gibi bir özelliğinin olduğunu söyleyebiliriz. Edebi metinlerde karĢılaĢılan karakterlerle birey doğal bir özdeĢim kurar ve sonucunda o karakterin davranıĢlarını özümser ve kendine örnek rol modeller edinir. Eğer metinde kurgulanan karakter genel olarak iyi ise ya da toplumsal olarak iyi bir rol modelse bu doğrudan ya da dolaylı olarak bireyin yaĢamına yansıması kaçınılmaz olacaktır. buna benzer sebeplerle edebiyat eğitiminin faydalarını özetleyecek olursak; edebiyat eğitiminin, toplumu eğitme iĢinde, kültür aktarımında, insanlara estetik zevk kazandırmada, bireylere kiĢilik kazandırmada vb. birçok kazanımın gerçekleĢtirilmesinde çok önemli bir yeri vardır sonucuna ulaĢmamız kaçınılmazdır. Peki kültür aktarımında edebiyat bu kadar önemli ise edebiyatın en önemli unsuru olan edebi metinlerin seçimi de çok büyük bir önem taĢımaktadır. Değer Eğitiminde Edebi Metinlerin Önemi Edebi metinlerin içerikleri öğrencinin estetik yönünün, kiĢiliğinin, toplumsal ve kültürel değerlerinin geliĢimine katkıda bulunacaktır. Edebi metinler insana her Ģeyden önce kiĢilik verir. Bu kiĢilik hayat yolunu hazırlar. Bir toplumda ahlakın ilerlemesi toplumun düzelmesinde edebiyatın rolü büyüktür. Çocuğun, gencin edebî metinlerle kurduğu iletiĢim, her Ģeyden önce bir duygu ve düĢünce eğitimidir. Bu süreç, bir duyarlık oluĢumuna, zenginliğine; kültürel bilinçlenmeye olanak sağlar. Edebiyat, demokratik kültür dokusunu oluĢturan �davranıĢların, yaĢatılarak, sezinleterek kazandırılmasını sağlayan bir süreçtir. Edebî metinlerin dünyasına girme alıĢkanlığı edinmiĢ birey, insanların çok çeĢitli duyma, düĢünme ve hareket etme örnekleriyle tanıĢır, kendini baĢkalarının yerine koyabilir, özdeĢim kurma yeteneği oluĢturur, insan kiĢiliğine saygı duyar, hoĢgörülülük kazanır, insanların değiĢik özelliklerde olabileceği gerçeğini anlar. Bu süreç, insanın yeni yaĢantılar edinme, kiĢiliğini değiĢtirme ve geliĢtirme sürecidir (Sever, 1998: 4-5). Çocukların, gençlerin hikâyeler, Ģiirler, romanlar yani kısaca edebi metin okuması ve bu edebi eserlerdeki insanlarla tanıĢmaları, hayal dünyalarında onları yaĢatmaları onlarla özdeĢim kurmaları gerçek yaĢamı daha verimli kullanmalarında büyük önem taĢır. Birçok edebi eserde insanları eğitme gayesi görmekteyiz. Buna örnek vermek gerekirse; Mevlana Mesnevi’sini, Namık kemal tiyatrolarının büyük bir bölümünü, Mehmet Akif Safahat’ını vb. birçok yazar eserlerini insanların nasıl yaĢaması gerektiği noktasında birer ufuk, bir hedef göstermek için kaleme almıĢlardır. Edebi metinlerin insanlara sadece ahlaki davranıĢ benimsetmek ve sosyal faydayı temin etmek için oluĢturulmadığı da bir gerçektir. Edebi metinlerin bir özelliği kiĢiye ahlakî değer kazandırmak olsa da diğer bir amacı ise insanlara estetik zevk kazandırmaktır denilebilir. Edebiyat, insanlara, hayvanlara ve etrafımızda gördüğümüz ve anladığımız maddî, manevî Ģeylerle alakalı hususlarda bir fikir, bir felsefe bulmak ve her türlü vaziyet ve hareketler arasında münasebet aramak, sınırlı gibi görülen halleri alakalarıyla geniĢletmek, takdir hissi verebilecek derecede izah etmektir (Güzel, 1997: 14). Buradan hareketle diyebiliriz ki edebi eserlerin amacı maddî manevî Ģeylerle alakalı hususlarda bir fikir verirken takdir hissi verebilecek Ģekilde izah etmektir. Edebi metinlerin değer aktarımındaki rolü çok büyüktür. Bundan dolayı milli eğitim müfredatında seçilecek metinlerin özellikleri verilirken edebi metinlerin önemi üzerinde durulmuĢtur. Türk edebiyatı ders kitaplarında bulunan özellikler ve seçilecek metinler aĢağıdaki gibidir: 1. Metinler, Türk Millî Eğitiminin genel amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olmalıdır. �3. Seçilecek edebî metnin özellikleri, anlatım biçimi ve yapısı gözden uzak tutulmadan millî kültürümüze, ahlâk anlayıĢımıza, yasalarımıza, geleneklerimize, örf ve âdetlerimize, milletimizin bölünmez bütünlüğüne uygun olmasına özen gösterilmelidir. 7. Seçilen metinler öğrencileri iyiye, güzele, doğruya yöneltmeli; onlara iyi alıĢkanlıklar kazandırmalıdır. 15. Metin seçiminde öğrencilerin dil zevkini ve bilincini geliĢtirme, hayal dünyalarını zenginleĢtirme, ilgi ve yeteneklerini ortaya çıkarma gibi özellikler göz önünde bulundurulmalıdır. 17. Sanat metinlerinin sanat değerleriyle; öğretici metinlerin de öğreticilik iĢlevleriyle dönemlerini en iyi temsil eden eserler arasından seçilmesine özen gösterilmelidir. 19. Metinlerde çeĢitliliği sağlamak ve öğrencilerin daha farklı metinlerle karĢılaĢmasını sağlamak amacıyla aynı sınıfta aynı sanatçıdan zorunluluk olmadıkça bir metin seçilmelidir. Tüm bunlardan hareketle ders kitaplarına seçilecek edebi metinlerin genel olarak; iyi, güzel ve yararlı olanı estetik bir Ģekilde verme çabasının olması; seçilen edebi metinlerin toplumun eğitilmesine katkıda bulunması; toplum olarak iyiyi ve güzeli öğütlemesi gibi özelliklerinin olması gerekmektedir. Kültür aktarımında edebiyat eğitiminin önemini vurgulamak anlattıklarımızı somutlaĢtırmak için birkaç örnek vermenin yerinde olacağı kanaatindeyiz: ÖRNEKLER Ġlk örnek olarak Dede Korkut hikayelerini verebiliriz. Dede korkut hikayelerinde Türk kültürünün en gizli kalmıĢ hususiyetleri bir cevher gibi parlamaktadır. Fuad Köprülünün: Tüm Türk edebiyatını bir kefeye, Dede korkut hikayelerini bir kefeye koysanız hikayeler ağır basar” ifadesi hikayelerin Türk kültür tarihi için ne kadar önemli olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Dede Korkut hikayelerinde örnek olarak aĢağıya aldığımız ifadelerde kültürümüzde yoğun olarak yaĢatılan misafirperverlik, dayanıĢma vb. kültürel unsurların yer aldığını görmekteyiz: sevgi, �Oğlan anasının sözünü kırmadı. (1- Dirse Han Oğlu Boğaç Han Destanı) Aileye verilen önemi ... edeple usul usul geri döndü (3- Kam Püre’nin Oğlu Bamsı Beyrek Destanı). Pay Püre Bey der: Oğul kudretli oğuz beylerini evimize çağıralım, nasıl uygun görürlerse ona göre iş edelim dedi (3- Kam Püre’nin Oğlu Bamsı Beyrek Destanı). ĠstiĢare ve dayanıĢmanın önemi. Han da Begil‟i misafir etti, güzel at güzel kaftan, bol harçlık verdi. Üç gün de Begil‟i av şikâr etiyle misafir edelim beyler dedi (Begil Oğlu Emre’nin Destanı). Misafirperverliğin önemi … babasının elini öptü, helallaştı, hoşça kalın dedi (8- Basat’ın Tepe Göz’ü Öldürdüğü Destanı). Babası ile anası ile geldi görüştü, ellerini öptü (9Begil Oğlu Emre’nin Destanı). Metinde bir kültür unsuru olarak saygı değerinden sonra tespit edilen baĢka bir değer olarak karĢılıklı birbirini sevmeyi örnek olarak verebiliriz. Sevgi değeri, toplumda huzuru, saadeti, kardeĢliği, millî birliği, sosyal dayanıĢmayı sağlar. Birbirini sevmeyen insanların bir arada yaĢayıp sosyal düzeni sağlamaları imkânsızdır. Bu yüzden hikâyelerde anne, baba, eĢ, kardeĢ, arkadaĢ sevgisi vurgulanmıĢtır. Babası ile Yigenek gizli yaka tutarak koklaştılar. İki hasret birbiriyle buluştular, ıssız yerin kurdu gibi uluştular, Tanrı‟ya şükürler kıldılar (Salur Kazan’ın Evinin Yağmalandığı estanı). Işıl ışıl ışıldayan ince elbiselim Yere basmayıp yürüyen servi boylum Kar üzerine kan damlamış gibi kızıl yanaklım Çift badem sığmayan dar ağızlım �Ressamların çizdiği kara kaşlım Kurumsu kırk tutam kara saçlım Aslan soyu sultanın kızı Öldürmeye ben seni kıyar mıydım Kendi canıma kıyarım ben sana kıymam (Kanglı Koca Oğlu Kan Turalı Destanı). 14. yy. mesnevilerinden olan Süheyl ü Nevbahar mesnevisinde de kültürel unsur olarak birçok değerimize rastlamamız mümkündür: Yalan söylememek ile ilgili olarak örneğin: Kimün ki yalancılık ola iĢi Dahı girçeğine inanmaz kiĢi (Süheyl ü Nev-bahar 277) Kimin iĢi yalancılık olur ise, kimse onun gerçek sözüne inanmaz. DeğiĢik örnek olması bakımından 14. Mesnevi hikayelerinden birkaç örnek vermek gerekirse; Ya da yine 14. Mesnevilerinden olan Matık-ut tayr’da gülĢehrî vefalı olmak gerektiği ile ilgili olarak: Hüdhüd eydür bî-vefâyı sevmegil Yil-durur „ahdi vü sen yil kovmagıl (Mantıkut-tayr 3497) Hüdhüd der ki vefasızları sen sevme, onun sözü yeldir sen yelin peşinden gitme. Ya da Togru sözlü kişi anda merd ola Egri sözlü âdemî nâ-merd ola (Mantıku‟t-tayr 2223) Doğru sözlü kişi mert ola, eğri sözlüler ise namert ola! Ya da günümüzde de kullanılan tuz ekmek hakkı için garipnamede geçen Ne duz etmek bilür ü ne konşılık Tamarında yok-durur hîç togrulık (Garipname 1657) Ne tuz, ekmek hakkı bilir ne komşuluk, damarında hiç doğruluk yoktur. �Tuz ekmek hakkı Türk kültürüne ait değerlerdendir. Bir kimsenin, yemeğini yeyip elinden hayır gördüğü kimseye karĢı vefa göstermesi demektir. Beyitte “ne vefa bilir ne komĢuluk hakkı” ifadesi komĢuluğun vefa sahibi kimselerce yerine getirilebilecek bir değer olduğudur. Bu tarz insanların da içinde doğruluk değerini de barındıramaz anlamı verilmektedir. Daha önce de değinildiği gibi değerler genel olarak birbirine bağlı kavramlardır. Görüldüğü üzere eski türk edebiyatından örnek olarak aldığım birkaç beyitte kültür aktarımında ne kadar önemli olduğu ortadadır. Sadece eski dönem edebiyatımız değil edebiyatın her döneminde kültür aktarımından söz edilebilir Edebiyatımızda günümüze yaklaĢtıkça da aktarımla ilgili olarak birçok örnek verebiliriz. Mehmet Akif’in Seyfi baba manzumesinde, eski bir dostunun rahatsızlandığını öğrenen Ģair yolda büyük sıkıntılardan geçerek yağmurlu ve kötü bir günde evine ziyarete gider ve sabaha kadar dostunun baĢında bekler; sabah yanından ayıralacakken para vermek ister ve kendisinin de parasının olmadığını görür bundan muzdarip olur. Bu hikayede vefakarlık, kadirĢinaslık gibi birçok milletimize ait unsurların verilmeye çalıĢıldığı görülmektedir. ġair bunu propaganda Ģeklinde iĢlememiĢ bu hasletleri estetik bir zevkle metine yerleĢtirmeyi bilmiĢtir. Bu tür örnekleri günümüz roman ve yazımlarında da bulabilmemiz mümkündür. Sonuç Sonuç olarak edebiyatın ve edebi metinlerin kültür aktarımı ve değerler açısından çok önemli bir yeri olduğunu görmekteyiz. Gelecek nesillerimizin sağlam bireyler vatanını milletini seven birer birey olarak yetiĢmesi için edebi metin seçimlerinde son derece titiz ve dikkatli davranmak gerekmektedir. Öğrencilerin örnek alabileceği rol modeller içeren eserlere daha fazla ağırlık verilmelidir. �Okuma iĢi toplumun bir kesimi değil toplumun genelini ilgilendiren bir olaydır bundan dolayı toplumun kalkınması için ve hele ki toplumsal olarak birlik beraberlik ve dayanıĢmaya ihtiyacımız olan bu günlerde daha da önem verimleri gerekmektedir. Sonuç kısmında da üzerinde durulduğu gibi, Genel amaçlar ve Programlarda birçok ahlâkî ve estetik değerle ilgili kazanımlar Edebi eserler tarandığı takdirde eserlerde yer aldığı görülecektir. Bu öğretilerin öğrenciye kazandırılabilmesi için edebi eserlerden seçilecek ve öğrencilerin ilgisini çekebilecek bölümlerin Türk Dili ve Edebiyatı ders kitaplarında daha fazla yer alması sağlanmalıdır. Edebi eserden konuyla alakalı bulunan hikâyelerden uygun olanlar seçilip, çeĢitli öğretim yöntemleri vasıtasıyla kullanılabilir. Drama, tiyatro vb. görsel sanatlarla desteklenerek öğrencilerde kalıcı izli davranıĢlar meydana getirmek daha kolay gerçekleĢebilir. Ahlak eğitiminde edebi metinlerin rolü dikkate alındığında, diğer eğitim ve öğretim programlarında da değer eğitimi ve kültür aktarımı için edebi metinlerden yararlanılabilineceğini görürüz. Mesela tarih dersinde geçmiĢin Ģanlı sayfaları öğrencilere anlatılırken mesnevilerden alınan, içinde birtakım değerleri -örneğin onurlu olmak - gibi bir değeri barındıran hikâyeler seçilerek dersin akıĢı canlandırılabilir. Bu vesileyle de doğru bir değer aktarımı oluĢturulabilir. �Kaynakça AKARSU, B. (1982). Ahlâk Öğretileri. Ġstanbul: Remzi Kitabevi. AKBABA ve ALTUN, S. (2003). Eğitim Yönetimi ve Değerler. Değerler Eğitimi Dergisi, 1 (1), 7–18. ARSLAN ġ.Z ve YAġAR F.T. (2007).“Yükselen “Değer” Kavramı Üzerine Eleştirel Bir Yaklaşım. Değerler Eğitim Merkezi Dergisi, Sayı:1, 8-11. AYNĠ, Mehmet Ali. (1939). Türk Ahlakçıları. Ġstanbul: Kitabevi Yayınları. CEBECĠOĞLU, Ethem. (2005). Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ġstanbul: Anka yayınları. CEMĠLOĞLU, Mustafa. ( 2003). Türk Dili ve Edebiyatı Öğretimi. Ġstanbul: Alfa Yayınları. ERGĠN, M. (1999). Türk Dil Bilgisi. Ġstanbul: Bayrak Yayınları. GÖKÇE, O. (1994). Türk Gençliğinin Sosyal ve Ahlakî Değerleri. Ata Dergisi. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, s. 131-139. KAPLAN, Mehmet. (1992). Kültür ve Dil. Ġstanbul: Dergah Yayınları. KAPLAN, Mehmet. (2004). Türk Edebiyatı Üzerine Araştırmalar (Tip Tahlilleri). Ankara: Dergâh Yayınları. KAVCAR, C. (1997), Edebiyat ve Eğitim. Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları KAVCAR, C. (1999). Edebiyat ve Eğitim. Genişletilmiş 3. Basım. Ankara: Engin Yayıncılık. SEVER, Sedat (2000). Türkçe Öğretimi ve Tam Öğrenme. Ankara: Anı Yayınları. TDK (2005). Türkçe sözlük. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1865 Title A name given to the resource KÜLTÜR AKTARIMINDA EDEBİYAT EĞİTİMİNİN ÖNEMİ Author Author SUCU, Ahmet Ozhan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Edebiyat, Dil, Kültür, Eğitim, Kültür Aktarımı. ÖZET Kültür, bir insan topluluğunun kendi tarihi ve ilerlemesi konusunda sahip olduğu bireysel ve toplumsal bilinç demektir. Ülkemizde günümüzde karşılaşılan problemlerin temelinde sosyal ve kültürel değerler itibariyle yaratılan çok ciddi ve tutarsız değerler yapısının gençlerin zihnine benimsetilme çabası yatmaktadır. Bunun sonucunda ise bireyler arasında iletişimsizlikten kaynaklanan birtakım sorunların ortaya çıktığı görülmektedir. Dil kültürün, en büyük, en başta gelen unsurudur. Dil, kültürün ilk ve temel unsuru olduğu gibi, diğer kültür unsurlarının da başlıca taşıyıcısı ve hazinesi durumundadır. Kültür varlığımızın büyük bir kısmını dil taşır. Kültür varlıklarının dil ile anlatılması, onların nesilden nesle geçmesini ve milletin ortak bir kültür etrafında şekillenmesini sağlar. Edebiyat dile dayanır. Bir şiirde, hikâyede, romanda bize heyecan veren o derin ve ulvi hisler kafamızın içinde bir dünya yaratan hayaller ve tasvirler, varlıklarını ve tesirlerini kelimelere borçludur. Çalışmamızda kültür aktarımında edebiyat eğitimi ve edebi metinlerin önemi üzerinde duruldu. Başlangıç olarak kültürün tanımı yapıldı ve daha sonra kültürün dil ile olan münasebetine değinildi. Edebiyat “Dil” e dayanan bir sanat dalı olduğu için çalışmamızda genelde edebiyatın özelde ise edebi metinlerin kültür aktarımında çok önemli bir yerinin olduğu sonucuna ulaşıldı. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cb6422ae6d420541da952a9ca5e56b0e.docx ab2418c483fa248d5307405da3a9f3d6 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/123cf5d9cc6e3c82288474c4a97392e6.pdf 1dee5a48b1c67c8c609e70cfdf9746d5 PDF Text Text BOSNALI SÂBİT DİVANI’NDA RAMAZAN VE KURBAN BAYRAMI Aysun SUNGURHAN Kırıkkale Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Kırıkkale / Türkiye Anahtar Kelimeler: Klâsik Türk Edebiyatı, Bosnalı Sâbit, idiyye / bayram şiirleri, Ramazan Bayramı, Kurban Bayramı. ÖZET Klâsik Türk Edebiyatı şairleri, şiirlerinde içinde yaşadıkları toplumun sosyal ve kültürel hayatını, bağlı bulundukları edebiyatın kurallarına uyarak sanatsal bir üslûpla işlemişlerdir. Türk toplumunda önemli bir yere sahip olan Ramazan ve Kurban Bayramı, özellikle kasidelerin nesib bölümlerinde olmak üzere gazel, kıta gibi nazım şekilleriyle yazılan idiyyelerde (bayram şiirlerinde) belli başlı bir tema olarak ele alınmaktadır. XVII. yüzyıl şairi Bosnalı Alaeddin Sâbit’in Divanı’nda da Ramazan ve Kurban Bayramıyla ilgili bilgiler vardır. Bildirinin amacı, eski dönemlerdeki bayram anlayışının, düzenlenen tören, oyun ve eğlencelerin bayram şiirlerine nasıl yansıdığını belirlemektir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9a9fe33c5f50fcc151522c3dd23db68a.docx b43393a49e40afe0aa942343a42c7698 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/212611405913999ef727d07e81bda67f.pdf feaae4336b645a295384f33faa194a73 PDF Text Text 1 BOSNALI SÂBİT DİVANI’NDA RAMAZAN VE KURBAN BAYRAMI Aysun SUNGURHAN1 Özet Klâsik Türk Edebiyatı Ģairleri, Ģiirlerinde içinde yaĢadıkları toplumun sosyal ve kültürel hayatını, bağlı bulundukları edebiyatın kurallarına uyarak sanatsal bir üslûpla iĢlemiĢlerdir. Türk toplumunda önemli bir yere sahip olan Ramazan ve Kurban Bayramı, özellikle kasidelerin nesib bölümlerinde olmak üzere gazel, kıta gibi nazım Ģekilleriyle yazılan îdiyyelerde (bayram Ģiirlerinde) belli baĢlı bir tema olarak ele alınmaktadır. XVII. yüzyıl Ģairi Bosnalı Alaeddin Sâbit‟in Divanı‟nda da Ramazan ve Kurban Bayramıyla ilgili bilgiler vardır. Bildirinin amacı, eski dönemlerdeki bayram anlayıĢının, düzenlenen tören, oyun ve eğlencelerin bayram Ģiirlerine nasıl yansıdığını belirlemektir. Anahtar Kelimeler: Klâsik Türk Edebiyatı, Bosnalı Sâbit, îdiyye/bayram Ģiirleri, Ramazan Bayramı, Kurban Bayramı RAMADAN AND KURBAN BAIRAMS IN BOSNIAN SÂBIT’S DIVAN Abstract In their poetry, the poets of Classical Turkish Literature handled the social and cultural life of their society by applying an artistic style in line with the rules of the literary tradition in which they inhered. The bairams (religious holidays) of Ramadan and Kurban, which have a significant place in Turkish society, are the main themes used in bairam poems (idiyye) written in verse styles such as gazelle and quatrain, and especially in the nasib section of the classical quasida. XVII. century poet, in Bosnian Alaeddin Sâbit‟s Divan also has information about bairams of Ramadan and Kurban. The purpose of this paper is to determine how the understanding of bairam, the festivals, games and entertainments in old times are reflected in bairam poems (idiyye). 1 Doç.Dr., Kırıkkale Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, aysunsungurhan@hotmail.com Kırıkkale Üniversitesi Bilimsel AraĢtırma Projeleri Koordinasyon Birimi, Kırıkkale Üniversitesi Öğretim Elemanlarının Bilimsel Niteliklerinin GeliĢtirilmesi Projesi olarak desteklenmiĢtir. �2 Key Words: Classical Turkish Literature, Bosnian Sâbit, bairam/idiyye poems, Ramadan and Kurban Bairams. Giriş XVII. yüzyıl Osmanlı devletinin siyasî ve sosyal alanda olumsuzluklar yaĢadığı, edebî alanda ise yükseliĢ ve geliĢimini sürdürdüğü bir dönemdir. Siyasî ve sosyal alanda yaĢanan bu olumsuzluklar içinde bazı Ģairler hiciv, hezl ve hikemî tarza, bazı Ģairler de tasavvuf ve Sebk-i Hindî‟ye yönelmiĢtir. XVII. yüzyılın önemli Ģairlerinden Bosnalı Sâbit, (?- 1712) dikkatini hayata yönlendirmiĢ; hayat ve toplumla ilgili konulara ağırlık vermiĢ; dönem sorunlarını eleĢtirmekten kaçınmamıĢ; ilim ve bilgiye önem vermiĢ; dönemin gelenek, görenek, örf ve adetlerini, oyun ve eğlence anlayıĢını vs. edebî bir üslûpla Ģiirlerine yansıtmıĢ; atasözü ve deyimleri fazlaca kullanmıĢtır. Sâbit‟in Divan‟ında ağırlık verdiği temalardan biri de dinî bayramlardır. Sâbit, Ģiirlerinde çeĢitli benzetme ve mecazlarla birlikte Ramazan ve Kurban Bayramını iĢlerken; o dönemin bayram anlayıĢı, adet ve gelenekleri hakkında dolaylı olarak bilgi vermektedir. ÇalıĢmaya 17. yüzyılın önemli Ģairleri arasında yer alan Bosnalı Alaeddin Sâbit‟in Divanı‟ndaki Ramazan ve Kurban Bayramı Ģiirleri esas alınmıĢ; dönemin bayram anlayıĢı, düzenlenen bayram töreni ve ziyafet, oyun ve eğlenceler Ģiirler bir inceleme ve değerlendirmeye tabi tutulmuĢtur (ÇalıĢmada gazel: G, kaside: K, kıta: Kt, tarih: T, beyit: B olarak gösterilmektedir). Ġslâm âleminde her yıl Ramazan ayının sona ermesiyle, Hicrî takvime göre ġevval ayının baĢında Ramazan Bayramı, Zilhicce ayının onuncu gününde de Kurban Bayramı kutlanmaya baĢlanır. Türklerde Ramazan ve Kurban Bayramının resmî Ģekil kazanması Fatih Sultan Mehmet dönemidir (TDEA, 1977: 1/361). Bayramlarda padiĢahın veya dönemin ileri gelenlerinin bayramını kutlamak, karĢılığında da caize alabilmek için yazılıp sunulan Ģiirlere “„îdiyye/„ıydiyye” (bayram Ģiirleri) denilmektedir. Îdiyye kelimesi sözlük anlamı itibariyle de “bayramlık, bayram bahĢiĢi” demektir (Devellioğlu, 2003: 409, 410). Klâsik Türk Edebiyatı Ģairleri toplum içinde önemli bir yere sahip olan dinî bayramları ve bayramlarda yaĢananları, birçok beyitte söz konusu etmiĢ; ancak özellikle kasidelerin nesib bölümlerinde, kıta, gazel gibi nazım Ģekliyle yazılan Ģiirlerin bir kısmında belli baĢlı tema olarak iĢlemiĢlerdir. �3 Kasidelerin medhiye bölümünde, övülen kiĢinin nitelikleriyle bayram ve bayramlarda yaĢananlar arasında da çeĢitli yönlerden ilgi kurulmuĢtur. Edebî metinlerin çoğunda “bayram” yerine Arapça “„îd” („ıyd) kelimesi, Ramazan Bayramı için “„Îd-ı Fıtr, „Îd-i Sagîr, „Îd-i ġevvâl, „Îd-i Ramazân”, Kurban Bayramı için “„Îd-i Adhâ, „Îd-i Kurban, „Îd-i Ekber” gibi terkipler kullanılmaktadır. Kaside ve kıta nazım Ģekliyle yazılan idiyyelerde, bazen kısa “%Îdiyye Berây-ı Ferîdûn Beg, Kasîde-i „Îdiyye Berây-i Ġbrâhîm PaĢa”, bazen de “Kasîde-i %Îdiyye Der-Vasf-ı ġerîf-i Xudâvendigâr-ı Esbak Sultan Selîm Xan-ı Sâlic-i Magfûr, Kasîde-i %Îdiyye Der-sitâyîĢ-i Vezîr-i Ekrem Destûr-ı Mu%azzam Memdûhü‟l-Hasâ‟il Âsaf-ı 4âhib-favâ‟il Mahzar-ı %Avn-ı Ġlâhi Dâmâd-ı PâdiĢâhî Silahdâr %Ali PâĢâ Yeserallahu Bi‟l-Hayri Mâ-yürîdü Vema YeĢâ%” gibi uzun Farsça tamlamalardan oluĢmuĢ baĢlıklar bulunmaktadır (Sungurhan 2011: 20-21). Sâbit, kaside nazım Ģekliyle yazdığı Ģiirlerde kısa baĢlıkları kullanmayı tercih emiĢtir. Sâbit Divanı‟nda Ramazan ve Kurban Bayramı‟nı iĢleyen 5 kaside, 1 kıta, 1 tarih, 1 gazel ve 1 beyit bulunmaktadır. Divan‟da yer alan “%Ġdiyye Berây-ı Mehmed Efendi Kadı%Asker” (Mef‟ûlü Fâ‟ilâtü Mefâ‟îlü Fâ‟ilün) (1991: 178-180/K6), “%Îdiyye” (Fâ‟ilâtün Fâ‟ilâtün Fâ‟ilâtün Fâ‟ilün) (1991: 249-252/K32),“%Îdiyye Berây-ı Mehmed PaĢa 4adr-ı A%zam” (Mefâ‟ilün Fe‟ilâtün Mefâ‟ilün Fe‟ilün) (1991: 252-257/K33) baĢlıklı kasidelerin nesip bölümlerinde ve “Medh-i Hüseyin PaĢa Berây-ı Sulh-ı Nemçe (1110)” (Fe‟ilâtün Fe‟ilâtün Fe‟ilâtün Fe‟ilün) (1991: 284-291/K41) baĢlıklı kasidenin tegazzül kısmında Ramazan Bayramı‟ndan; “Kasîde Berây-ı Ġbrâhîm PaĢa” (Mefâ‟îlün Mefâ‟îlün Mefâ‟îlün Mefâ‟îlün) (1991: 231-234/K21) baĢlıklı kasidenin nesip bölümünde ve 1 kıtada (Fe‟ilâtün Fe‟ilâtün Fe‟ilün) (1991: 543/Kt.18) Kurban Bayramı‟ndan; “Ebyât” baĢlığı altında 1 beyitte (Fe‟ilâtün Fe‟ilâtün Fe‟ilâtün Fe‟ilün) (1991: 561) hem Ramazan, hem de Kurban Bayramı‟ndan söz edilmektedir. “TârîH-i Sadaret-i ġeyHü‟l-Ġslâm Sâdık Efendi Def%a-i Saniye” (Mefâ‟îlün Mefâ‟îlün Mefâ‟îlün Mefâ‟îlün) (Sâbit 1991: 341-342/T33) baĢlıklı tarih manzumesinde ve 1 Gazel‟de (Fe‟ilâtün Fe‟ilâtün Fe‟ilâtün Fe‟ilün) (Sâbit 1991: 418/G134) hangi bayramdan söz edildiği belirtilmemektedir. �4 Mübarek oruç ayıyla Ramazan Bayramı‟nın macerası çok eskidir (Sâbit 1991: 178/K6-82). Ramazan Bayramı‟nın önde gideni her zaman oruçtur; mutluluk ve neĢe bayramına rağbet edenler o yüzden daima gam orucu tutar (Sâbit 1991: 179/K6-193). Her yıl oruç ayından sonra gelen Ramazan Bayramı (Sâbit 1991: 257/K33-624), cömert eliyle oruç imsakının tılsımını bozar ve oruç zamanını bitirir (Sâbit 1991: 178/K6-75). “Ġftar yapmaya niyetlensen ne çıkar, bugün bayramın yemek yeme isteği orucun mizacını bozmuĢtur” (Sâbit 1991: 178/K6-26) denilerek iftara niyetlenilse bile bayramın geliĢiyle bunun son bulduğu belirtilir. Artık halk yanmıĢ oruç giysisini üstünden çıkarıp, bayram elbisesini giyer (Sâbit 1991: 253/K33-57). Bayramın geliĢi bütün cihanı mutlu ederken, her tarafa neĢe saçarken, oruç tutanları gamdan kurtarır (Sâbit 1991: 250/K32-18). Sâbit, Ramazan Bayramı‟nın Sünnilere ait bir bayram olduğunu da belirtir (Sâbit 1991: 253/K33109). Ramazan ayı “Arapların giydikleri hasırdan örülmüĢ bir baĢlık” olan “Ģebîke”ye, Ramazan Bayramı da Hümâ‟ya benzetilirken, “Her gece yıldızlar, gökyüzü tuzağına buğday saçar; bayram Hüması‟nın gölgesi Ramazan‟ın Ģebikesine düĢmez” denilir (Sâbit 1991: 178/K6-910). GüneĢin köçeklerinden ay yüzlü bayram güzeli, baĢında “âfitâbeli” bir Ģeb külahı ile kendini gösterir (Sâbit 1991: 178/K6-511). Eskiden bayramın geldiği Ramazan ayının bittiği gökyüzünde yeni ayın görünmesiyle anlaĢılırmıĢ. Bu âdete telmih yapılırken, hilalin ince görüntüsü, Ramazan ayından yeni çıkmasına bağlanır ve inceliğine ĢaĢılmaması gerektiği hüsn-i talil sanatıyla ifade edilir (Sâbit 1991: 178/K6-10, 1112). Ayrıca hilal, Ģehri dolaĢmaya çıkmıĢ, bir yıllık yoldan gelen bir güzele (Sâbit 1991: 178/K6-413), elinde tasıyla cömertlik kapısındaki bir bayram dilencisine (Sâbit 1991: 179/K6-2414) ve anahtara benzetilir (Sâbit 1991: 253/K33- 2 “Tenhâda bulsa yirdi hemân mâh-ı rûzeyi/Pek eskidür mübârek ile mâcerâ-yı %îd” “%Îd-i sürûra ragbet iden savm-ı gam tutar/Sâbit hemîĢe rûze olur pîĢivâ-yı %îd” 4 “Niteki devr ide her yıl fusûl-ı erba%ada/Te%âkub eyleye Ģehr-i sıyâmı gurre-i %îd” 5 “Minnet Cenâb-ı xakka ki imsâk-ı rûzenün/Bozdı tılısmını yed-i cûd ü seHâ-yı %îd” 6 “Ġftâra niyet itse n‟ola va%fı var biraz/BozmıĢ mizâc-ı savmı bu gün iĢtihâ-yı %îd” 7 “Çıkardı %âmme yankun libâsın üstinden/Xarîk-i rûze %akîbinde giydi câme-i %îd” 8 “%Îd geldi %âlem-ârâ kim cihânı Ģâd ider/Rûze-dârân-ı gamı endûhden âzâd ider” 9 “Libâsı hulle-i %Adn olsa Ģî%î-i nevrûz/Siyâb-ı sünnî-i %îde muhâldür taklîd” 10 “Dâm-ı sipihre dâne döker her gice nücûm/DüĢmez Ģebîke-i Ramavâna Hümâ-yı %îd‟ 11 “Farkında âfitâbeli bir Ģeb külâhı var/ġemsün kûçeklerinden imiĢ meh-likâ-yı %îd” 12 “Dün çıkdı çille-i Ramavândan %aceb midür/Lâgar görinse mâh-ı nahâfet-nümâ-yı %îd Görsen likâ-yı vâ%iz-i Ģehrün kıyâfetin/DönmiĢ cemâl-i rûzeye ol âĢinâ-yı %îd” 13 “ÇıkmıĢ kenâr-ı Ģehri temâĢâya mâh-ı nev/Yek-sâle râhdan geliyor dil-rübâ-yı %îd” 14 “1ann itme mâh-ı nev görinür bâb-ı cûdına/GelmiĢ elinde keĢkûli var bir gedâ-yı %îd” 3 �5 1315). Hilalin eğri görüntüsü, hüsn-i talil yoluyla külahını eğri giyen fitneye özenmeye bağlanırken, bayram oğlanının sade giyindiği söylenir (Sâbit 1991: 179/K6-1616). Felek bazen bayram hilalini, Hüsrev‟in kadehine, Ferhâd‟ın kazmasına çevirir; o yüzden mutlulukla eğlenilmesi tavsiye edilir (Sâbit 1991: 252/K32-3917). Hilal günden güne dairesini büyütür ve dolunay Ģeklini almaya baĢlar. Bu haliyle ekmeğe benzer (Sâbit 1991: 178/K6-618). Merhamet kâtibi, oruç mektubunun kurtuluĢunu, bayram gecesinin mürekkebiyle karalar ve bayramın geliĢi padiĢah fermanıyla bir meydanda halka duyurulur (Sâbit 1991: 253/K33-819). Ayrıca gökyüzünde bayram hilalinin görülmesiyle geceden türlü türlü hazırlıklar yapılır. Ramazan ayı boyunca içkiden uzak duran rintler, yasağın artık kalkacağı sevinciyle salaya baĢlar ve tövbeler bozulur (Sâbit 1991: 253/K33-1520). Bayram sabahı için geceden keyif verici bitkilerden yapılmıĢ “varaklı bayram gıdası” hazırlanır (Sâbit, 1991: 179/K6321). Yeniçerilerin üçüncü üç aylık maaĢları dağıtılmak üzere geceden mühürlenir (Sâbit, 1991: 252/K33-222); yeniçerilerle kale muhafazasına memur olanlara tahsis olunan ulufeyi gösteren belgeler düzenlenir (Sâbit 1991: 256/K33-5123). “Surre” “para kesesi, para çıkını” anlamına gelmekle birlikte eskiden hac zamanlarında padiĢah tarafından Mekke ve Medine‟ye her yıl gönderilen para ve hediyelere de denir (Devellioğlu, 1986: 1156). “Resîd”, “alınan bir paranın iadesiyle kaydının silinmesi, hesabın hükümsüzlüğüne dair edilen iĢaret” demektir (Devellioğlu, 1986:1064). “Oruç surresi dağıtan bayram veziri, felek defterine resid gurresi çeker” ifadesinden o dönemde vezirlerin surre dağıttıkları ve bir defterde iĢaretleyerek gösterdikleri anlaĢılmaktadır. Gökyüzünde beliren hilal, Ģekliyle koyulan bu iĢarete benzetilirken, Mekke‟ye gönderilen para ve hediyelere de telmih yapılır (Sâbit, 1991: 252/K33-124). 15 “Hilâl-i %îd degüldür bulundı miftâhı/Açıldı tâli%-i rindâna daHme-i CemĢîd” “Ol kec-külâh-ı fitneye taklîd idüp hilâl/Bayram pûrı sâdecik itmiĢ berây-ı %îd” 17 “Devlet ile %iĢret itsün tâ ki mâh-ı %îdi çarH/Gâh câm-ı Xüsrev ü geh tîĢe-i Ferhâd ider” 18 “Çok mı büyütse dâ+iresin gün-be-gün hilâl/Arturdı etmegin Ģeh-i zerrîn livâ-yı %îd” 19 “Necât-ı nâme-i savvamı münĢî-i rahmet/Mürekkeb-i Ģeb-i %îd ile eyledi tesvîd” 20 “%Ale‟s-sabâh salâlar virildi hîç degül/4âbûh-ı %îdde mazlûm-ı tevbe oldı Ģehîd” 21 “Encüm sabâh içün giceden hâvır eylemiĢ/Yârân-ı ehl-i keyfe varaklı gıdâ-yı %îd” 22 “Sitâre sanma gice kîseler mühürlendi/ReĢen mevâcibini virdi Halka %îd-i sa%îd” 23 “NeĢât-baHĢ ü latîf ü mümessek ü memhûr/Kızıl %akîdeye benzer gelen %atiyye-i %îd” 24 “Tagıtdı surre-i ecr-i sıyâmı Âsaf-ı %îd/Cerîde-i felege çekdi gurre-i râ%y-ı resîd” 16 �6 ġiirlerde övülen Kazasker Mehmet Efendi ile bayramın yüceliği arasında ilgi kurulurken, bayramın parlaklığı veya geliĢ nedeni ona bağlanılarak hüsn-i talil yapılır (Sâbit 1991: 179/K6-22, 2325). Bayram zamanında insanların birbirlerini üzmemeye, incitmemeye çalıĢmaları “sevgilinin amber kokusu saçan saçını rüzgâr dağıtır; onun dıĢında bu zamanda hiç kimse kimseyi üzmez, incitmez” ifadesiyle verilir (Sâbit 1991: 250/K32-1226). Bayramın yarattığı heyecan ve sevincin baĢında, herkesin eski giysilerini çıkarıp, yenilerini giymesi gelmektedir. Günümüzde olduğu gibi geçmiĢte de bayramın geliĢiyle birlikte yeni kıyafetler dikilmekte, temiz ve güzel giyinilmeye çalıĢılmaktadır. Bayramın geliĢiyle birlikte makama uygun yeni kıyafetlerin dikildiği “Lütuf terzisi, eski kula, bayrama layık makama uygun yeni bir bayram elbisesi dikerse çok değildir” (Sâbit 1991: 179/K6-2527) Ģeklinde söylenir. PadiĢahın yanı sıra (Sâbit 1991: 179/K6-1528), veziriazama beyaz altınla iĢlenmiĢ ipekli kumaĢtan kaftan (Sâbit, 1991: 254/K33-2629), vaizlere oruçlu insan yüzü gibi sarı renkli giysi (Sâbit, 1991: 178/K6-1130), sofulara da gül renkli kıyafetler dikilmektedir (Sâbit, 1991: 253/K33-431). Genç, yaĢlı herkesin bayramlıklarını giymesiyle dünya, Bayramiyye tarikatına mürid olmuĢ gibidir (Sâbit, 1991: 253/K33-932). ġeyhülislam da bayram sabahı fetva vermek üzere beyaz renkli samur kürkünü giyer (Sâbit 1991: 341/T33-133, 334). Kısacası bayram nedeniyle bütün divan ehline yeni kaftanlar hazırlanır. Selvi boylu güzellere bayramda beyaz boy elbisesinin çok yakıĢtığı da belirtilmektedir (Sâbit, 1991: 254/K33-2635). Bayram günü erkekler külahlarını eğri takarken (Sâbit, 1991: 179/K6-1636); güzeller saçlarını yaptırıp, yüzlerine makyaj 25 “4adru‟s-sudûr-ı Rûm Mehemmed Efendi kim/XorĢîd-i kadridür sebeb-i rûĢenâ-yı %îd O fâvıl-ı yegâne ki Zâtındadur bu gün/ġân ü Ģükûh-ı kadr ile %izz ü %ulâ-yı %îd” 26 “Bu zamândur kimseyi kimse perîĢân eylemez/Zülf-i %anber-bâr-ı dildârı iderse bâd ider” 27 “Xayyât-ı lutfı bende-i dirîne çok degül/Bir nev-libâs-ı mansıb iderse sezâ-yı %îd” 28 “Bildüm ki çâk-i sîne dikiĢ tutmadan kalur/Kesmemcedür o Ģâh-ı hüsünde kabâ-yı %îd” 29 “Beyâvlar yakıĢur yâre %îdde nitekim/Vezîr-i a%zama dibâ-yı zer-nigâr-ı sefîd” 30 “Görsen likâ-yı vâ%iz-i Ģehrün kıyâfetin/DönmiĢ cemâl-i rûzeye ol âĢinâ-yı %îd” 31 “Semen mecâbesi bir pîrehenle kalmıĢ idi/Giyindi gül gibi erbâb-ı tekye-i tecrîd” 32 “Sefîd câme-i %îdiyye giydi pîr ü cevân/Cihân tarîka-i Bayrâmîyâna oldı mürîd” 33 “Yine hem-reng-i subh-ı %îd iftâ kürkini giydi/Bu gün teĢrîf idüp Sâdık Efendi sadr-ı fetvâyı” 34 “Beyâza kablı semmûr itdi her engüĢt-i mûy ile/ġeb-i kadr-i keremle subh-ı %îd-i lutfa îmâyı” 35 “Beyâvlar yakıĢur yâre %îdde nitekim/Vezîr-i a%zama dibâ-yı zer-nigâr-ı sefîd” 36 “Ol kec-külâh-ı fitneye taklîd idüp hilâl/Bayram pûrı sâdecik itmiĢ berây-ı %îd” �7 yapmakta (Sâbit, 1991: 254/K33-2137), gerdanlık takmakta (Sâbit, 1991: 256/K33-5338); çocuklar genelde kırmızı renkli giysiler giymektedir (Sâbit 1991: 252/K33-339). Bayram sabahı, bayram namazından önce minarelerde belli makamlarda Arapça niyaz ilahileri söylenmekte (Sâbit, 1991: 253/K33-1540, 1841); sala verilmekte ve Bayram salasına rintler de katılmakta (Sâbit 1991: 178/K6-1242) ve Kur‟ân okunmaktadır (Sâbit 1991: 254/K33-3043). Îdiyyelerde, o dönemlerde düzenlenen resmî bayram törenleri de edebî bir üslûpla tasvir edilir. Tören, sabahtan bayram alayının padiĢahla birlikte bayram namazını kılmak için bir camiye gitmesiyle baĢlar ve namazdan sonra vaiz, halka dini öğüt verir (Sungurhan 2011: 51-55). Sâbit, camiden çıkan bayram alayının, padiĢahla bayramlaĢmak üzere düzenlenen alana geldiğinden (Sâbit, 1991: 178/K6-1) ve huĢu dudağı ile padiĢahın temiz eteğini öptüklerinden söz eder (Sâbit 1991: 256/K33-5544; 257/K33-6345). O dönemde “merhaba” diyerek bayramlaĢıldığı “merhabâ-yı „îd” tamlamasıyla verilir. Ayrıca padiĢah bayram günü zengin, fakir bütün halka ziyafet vermekte (Sâbit, 1991: 250/K32-846; 256/K33-57, 5847) ve sofra sınırsız sayıda yiyeceklerle donatılmaktadır. Bu durum edebî bir üslupla “Bayram meydanına, bayram sultanının sofrası yer yer döĢendi” Ģeklinde telmih yapılarak ifade edilir (Sâbit 1991: 178/K6-148). Oruçtan yanmıĢ gönüllerin harareti (Sâbit, 1991: 253/K33-749) bol bol içilen Ģerbetlerle giderilir (Sâbit, 1991: 179/K613). ÂĢıklar da bayram zamanında Ģerbet yerine kendi gönül kanlarını içerler (Sâbit 1991: 179/K6-1350). Resmî bayram töreninin dıĢında bayram sabahı, herkes birbiriyle tokalaĢmakta, dost ve akrabalar karĢılıklı birbirlerini ziyaret etmekte; bayramlaĢırken öpüĢülmekte ve 37 “Virince mâĢıta ruHsâr-ı yâre zînet-i %îd/ġikenc-i turreye sarmıĢdı Ģâne-i teĢdîd” “O çevresindeki zer-halka bend-i zencîri/Ġder kim olsa mahabbet kılâdesin taklîd” 39 “Degül %akîde zer-i sürH geldi câme-bahâ/%Iyâl-ı rûzenün itdi libâsını tecdîd” 40 “%Ale‟s-sabâh salâlar virildi hîç degül/4âbûh-ı %îdde mazlûm-ı tevbe oldı Ģehîd” 41 “4abâh olınca ilâhîye sokdılar rindi/Müte+ezzinân-i Ģeb-i %îd virdiler temcîd” 42 “Rindün safâ-yı %iĢreti öldürdi zâhidi/Her gûĢeden gelür nagamât-ı salâ-yı %îd” 43 “Vücûh-Hân-ı kıra%ât-ı xavret-i Kur+ân/Girih-güĢâ-yı rivâyât-ı turra-ı tecvîd” 44 “Rüsûm-ı %îddeki merhabâ vazîfesinün/Degüldi ref%î geçen rûzgâra emr-i ba%îd” 45 “Leb-i HuĢû% ile dâmân-ı pâkin itsün bûs/Gelen mübârekî-i %îde bendegân-ı reĢîd” 46 “Ol Süleymân mı degül kim da%vet-i cânân idüp/Xânesin %iĢret-geh-i hûbân-ı perî-zâd ider” 47 “YetiĢmeseydi fakire nevâl-i ihsânun/Ne taĢlar yedirürdi bu rûzgâr-ı Ģedîd %Ġlâcı güc beredür sadme-i gazel ammâ/Senün muĢamma%-ı lutfun olur olursa müfîd” 48 “Yer yer döĢendi %arsa-i mihmân-sarây-ı %îd/Çıkdı simât-ı Hüsrev-i fermân-revâ-yı %îd” 49 “Yanık yüreklere su sepdi Ģerbet-i mînâ/Ciger harâretini savmun eylede tebrîd” 50 “Devrinde pâdiĢâh-ı gamun iç Hazîneden/Xûn-âb-ı dildür %âĢıka Ģerbet bahâ-yı %îd” 38 �8 âĢıkların bunu düĢündükçe bayram ettikleri vurgulanmaktadır (Sâbit 1991: 561/B7951). Bayramda sevgilisiyle bayramlaĢan âĢık, kendi eliyle ocağına ateĢ düĢürür (Sâbit 1991: 179/K6-1452). Ancak sevgili, âĢığa inat “rakip” olarak görülen baĢkalarıyla kol kola gezip dolaĢmakta (Sâbit 1991: 179/K6-17, 1853); daha fazla yakınlık kurarak, lâle (kırmızı değerli taĢa) benzeyen dudağını öptürmektedir. KarĢılıklı yapılan ziyaretlerde gülsuyu (Sâbit 1991: 254/K33-2454) ve Ģerbet ikram edilmekte, çocukların ellerindeki ĢiĢelere Ģekerli Ģerbetler koyulmakta (Sâbit 1991: 253/K33-755); bayram hediyesi olarak kızıl akide Ģekerleri verilmektedir (Sâbit, 1991: 256/K33-5156). Kurban Bayramı‟nın geliĢi de yine Ramazan Bayramı‟nda olduğu gibi büyük bir sevinçle karĢılanmakta ve gam giderici eğlence toplantıları düzenlenmektedir. (Sâbit 1991: 231/K21-7, 857). Cuma gününe denk gelen Kurban Bayramı için “%îd-i ekber” tamlaması kullanılmaktadır. Eğer Kurban Bayramı cumaya denk gelmiĢse halk arasında daha da büyük bir sevinç yaratmaktadır (Sâbit 1991: 231/K21-1; 254/K33-2758). Ġnsanları her türlü sıkıntı ve kederden kurtaran bayram yeme, içme ve eğlenceyi de beraberinde getirmektedir. Kurban bayramında da ziyafet verilmekte, kurban eti dağıtılmaktadır (Sâbit 1991: 543/Kt1859). “Ne kadar hoĢ ki sefa verici, gam giderici bir zaman; bütün dünyayı Ģöyle bir yoklansa hüzünden, kederden bahseden, ağlayan bir kiĢi bile bulunmaz diyerek” bayramın büyük bir sevinçle karĢılanmasına telmih yapılır. Eğer ağlayan bir kimseden söz edilecekse o da eğlence meclisinde çalan uddan baĢkası değildir (Sâbit 1991: 250/K3210,1160). Klasik Türk Ģiirinde rint (gönül ehli), zahit (ham sofu) çatıĢması her zaman söz konusudur. Zahitler, bayramın geliĢiyle birlikte kendini yeme, içme ve eğlenceye veren rintlerin sefa ve mutluluk içindeki halinden rahatsızlık duyar. Çünkü rintler bayramın geliĢine en çok sevinenler arasındadır. Bayramın geliĢiyle birlikte içki içmenin vakti 51 “Birin alduk dahi bir bûseye ikdâm iderüz/Biz de bu %akl ile yılda iki bayrâm iderüz” “Kendü eliyle âteĢ urur Hânümânına/%ÂĢık iderse dilber ile merhabâ-yı %îd” 53 “Kim dirdi la%l-i nâbını agyâra emdürür/Bozdı benüm akîdemi ol bî-vefâ-yı %îd Agyâr koltugında o ĢûHun vebâ gibi/Dil-Hastegân-ı %ıĢka mübârek belâ-yı %îd” 54 “Gül-âb-ı %îd ile yur dest-i nermini zâlim/Mukaddemâtın idüp merhabâsınun temhîd” 55 “Tehî zücâce-i sıbyâna sükkerî Ģerbet/Bize %akîde-i eZvâk ü meĢreb-i tevhîd Yanık yüreklere su sepdi Ģerbet-i mînâ/Ciger harâretini savmun eylede tebrîd” 56 “Bayram hediyesi olarak kızıl akidenin verildiği/NeĢât-baHĢ ü latîf ü mümessek ü memhûr” 57 “Ta‟âla‟llâh zihi Ģevk-i sürûr-efvâ-yı %âlem kim/Cihân oldı bugün rûz-ı neĢâtun Ģâd ü mesrûrı XôĢâ te+cîr-i sahbâ-yı tarab kim ta%ne-sâz itdi/xarîm-i bâg-ı %adnün kâsırâtü‟t-tarf olan hûrı” 58 “Sepîde-i seher-i %îd-i ekber-i Ġslâm/Beyâv-ı subh-ı sa%âdet-demîde-i tevhîd” 59 “Ebu-ceddiyle tefâhur itmek/Nakd-i gayri sayıvirmek gibidür %Îd-i adhâda ziyâfet itmek/Halka kurbân payı virmek gibidür” 60 “xabbeZâ hengâm-ı gam-fersâ HôĢâ vakt-i safâ/Yoklasan dünyâyı yokdur nâm-ı hüznî yâd ider Bu fasılda girye eyler yok meger ol kimse kim/Mest iken meclisde gûĢ-ı nagme-i %avvâd ider” 52 �9 gelmekte (Sâbit 1991: 250/K32-261); eğer içilmezse gönülde cehennem ateĢi yanmaktadır (Sâbit 1991: 250/K32-462). Düzenlenen bu eğlencelerde sohbetler düzenlenmekte (Sâbit, 1991: 250/K32-11), ud taksimi yapılmakta (Sâbit, 1991: 250/K32-1163), dans edilmekte ve Ģarkılar söylenmekte (Sâbit, 1991: 250/K32-1364; 253/K33-1665); özellikle Bûselik makamı çalınmaktadır (Sâbit 1991: 286/K41-23, 2466). Bayram neĢesi içinde bayram meydanına giden Sâbit, öyle baĢıboĢ dolaĢırken (Sâbit, 1991: 179/K6-2667), birbirine sarılarak yürüyen âĢıkları görür (Sâbit, 1991: 179/K6-1868). Ġstanbul‟un her semti, mesire yerleri, cennet elbiseli gılmana benzeyen güzellerle, cenneti kıskandıracak derecede güzelleĢir (Sâbit, 1991: 254/K33-1969). “Cennetin bekçisi Rıdvan bile cihanı bu Ģekilde görseydi kıskanırdı” diyerek mübalağa yapılır (Sâbit 1991: 250/K325, 670). Bayram yerinde kurulan dönme dolaplara ve salıncaklara babasıyla birlikte dolaĢmaya gelen çocuklar veya yetiĢkinler binmekte (Sâbit, 1991: 254/K33-2271); dostlarla gezintiye çıkılmakta; keyif verici sohbetler yapılmaktadır (Sâbit, 1991: 418/G134-1, 272). Gündüzün dıĢında gecede bayram meydanında eğlenildiği, havai fiĢeklerin atıldığı “Gökyüzünde görülen kayan yıldız değil, o gece gökyüzüne doğru atılan cirittir” (Sâbit 1991: 255/K33-4573) ifadesiyle verilmektedir. Sâbit, bayram Ģiirini yazarken içinde bulunduğu ruh halini “Gönül çeken kalemin, mana meclisinde bu arzu ile dans edip, yeni bir Ģiir yazar” sözleriyle dile getirir (Sâbit 1991: 250/K32-1374) ve kendi Ģiirini gökyüzü hilalinin kulağının küpesine benzetir. ġiirini bir nakıĢ gibi iĢlediğini, Mânî‟nin ve Behzâd‟ın kendisine yetiĢemeyeceğini mübalağalı bir Ģekilde söylerken, onların nakkaĢtaki ustalıklarına telmih yapar. Ayrıca Ģiirdeki baĢarısını anlatabilmek için kendisini mana sarrafına benzetir ve “Akıl sahibi tüccarların onu paha 61 “Geldi ol devr-i ferah-rîz-i neĢât-engîz kim/Rind-i savm-endîĢ-i gamdan mihneti ib%âd ider” “Geldi ol vakt-i Ģekîbâ-sûz-ı cân-ı mey-keĢân/Ġçmese gönlünde sad nâr-ı cahîm îkâd ider” 63 “Bu fasılda girye eyler yok meger ol kimse kim/Mest iken meclisde gûĢ-ı nagme-i %avvâd ider” 64 “Bezm-i Hâss-ı ma%nîde bu Ģevk ile rakkâs olup/Xâme-i dil-keĢ-nevâ bir Ģi%r-i ter inĢâd ider” 65 “Derûn-ı halka-ı meyde Horus deper Ģimdi/Kanı o taHta depen mest-i ceZbe-i taklîd” 66 “ %Îddür sulh olalum tîg-i nigâhunla didüm/Didi ey dil-Ģude sag olana her gün bayrâm 4ulh idüp %âĢık ü ma%Ģûkı öpüĢdürmiĢler/Bûselikdür çalınan meclis-i ülfetde makâm” 67 “Herkes kadem-be-vâdî-i her kûçe-i ümîd/Ben serseri-revende-i sahn-ı fevâ-yı %îd 68 “Agyâr koltugında o ĢûHun vebâ gibi/Dil-Hastegân-ı %ıĢka mübârek belâ-yı %îd” 69 “Sitânbulun yine her semti reĢk-i cennetdür/BehiĢt-i câmeli gılmân-ı hûr oldı bedîd” 70 “Geldi ol mevsim ki reĢk-i rind-i dürd-âĢâm ile/Mey-kede pîrâmenin menzil-geh-i zühhâd ider ġöyle revnak buldı teĢrif-i kudûmiyle cihân/Dinse reĢk-i bâg-ı Rıdvândur kim istib%âd ider” 71 “4akın idüp yine seyr-i salıncagı dôlâb/O serv-i nâzı salındurmasun rakîb-i pelîd” 72 “Seyr-i %îde çıkarup hem-dem-i ahbâb iderüz/%Îdi ol servi salundurmaga dôlâb iderüz Ne asl-ı câm ile mestüz saded-i sohbetde/Biz de keyfiyyeti ol âfete iĢrâb iderüz” 73 “Felekde âteĢ-i perrende-i Ģihâb degül/Elinden atdı gice menzil-i sipihre cirîd” 74 “Bezm-i Hâss-ı ma%nîde bu Ģevk ile rakkâs olup/Xâme-i dil-keĢ-nevâ bir Ģi%r-i ter inĢâd ider” 62 �10 biçilemeyecek kadar değerli olan irfan kumaĢına nakkâd ettiklerini” söyler. “Nakkâd” “paranın kalpını sağlamından ayıran; bir Ģeyin iyisini kötüsünden ayıran; tenkitçi” anlamlarına gelecek Ģekilde tevriyeli kullanılır. Ayrıca kendisini, Tehemten‟e, Rüstem‟e ve GeĢvâd‟a benzeterek onların hikâyelerine telmih yapar (Sâbit 1991: 251/K32-18, 19, 20, 2175). Sâbit, “Temiz zihin öğrencime, bu övgüler çok mudur; Cebrail bu kabiliyetime hizmet eder” diyerek kendisini övmeye devam eder ve nükteli söyleyiĢe sahip olduğunu tekrarlar. Kendisini mucize nefesli Ġsâ peygambere benzetirken, her sözünü dokuz felekte Allah‟a en yakın meleklerin sürekli tekrarladığını söyler ve mübalağa yapar (Sâbit 1991: 251/K32-22, 23, 2476). Sâbit, kendisini Acem Ģairlerinden Urfî-i ġirâzî‟ye benzetirken, güzel sanat yaptığını da söylemekten geri kalmaz (Sâbit 1991: 251/K32-2677). Nükteli kalem dokuyucusu olan Ģair, mâdihin vasıflarını yeni kumaĢa benzeyen Ģiiriyle süslediği için herkes gibi ihsan ve lütuf beklentisi içerisindedir. “Herkes istek sofrasının yiyeceklerinden faydalanmıĢ; hediye padiĢahından bana bayram nağmesi yok” denilirken, padiĢahın veya ileri gelen devlet adamının huzurunda okunan bayram Ģiirinin karĢılığında hediye alınıp, verildiği anlaĢılmaktadır (Sâbit 1991: 179/K6-2078). ġair kendisine yapılan iltifatlar karĢısında kul olduğunu, hediye olarak altın gerdanlığın verildiğini (Sâbit 1991: 256/K33-4979); eğer bu hediyeler olmasaydı inatçı feleğin ona bir Ģey vermeyeceğini söyler (Sâbit 1991: 256/K33-5680). Hayatının bir evresinde devlet kapısından uzak olduğu anlaĢılan Sâbit‟in tekrardan bir makama getirilmeyi talep ettiği de görülmektedir (Sâbit 1991: 234/K21-39, 40, 41, 4281). Sâbit, övdüğü Ġbrahim PaĢa‟nın merhamet bakıĢlarını, vatanından ayrı düĢmüĢ, garip kalmıĢ kendisinden eksik etmemesini ve lütufta bulunmasını ister (Sâbit 1991: 233/K21-3682; 234/K21-3883); padiĢahın veya o 75 “Sâbitâ bu gevher-i nâ-süfte-i nazmum felek/Zîver-i gûĢ-ı hilâl-i çarH-ı bî-bünyâd ider Ben o nakkâĢ-ı suver-pîrâ-yı deyr-i ma%nîyüm/Ġtdügüm nakĢı ne Mânî vü ne Hôd Bihzâd ider Ben o sarrâf-ı ma%ânîyüm ki tüccâr-ı Hired/Bî-bahâ kâlâ-yı %irfâna beni nakkâd ider Ben o Sührâb-ı Tehemten-zûr-ı sahn-ı dâniĢem/Kıldugum kârı ne Rüstem itdi ne GeĢvâd ider” 76 “Bu temeddüh çok mıdur Ģâgird-i Zihn-i pâküme/Xidmet-i üstâd-ı rûhü‟l-kuds isti%dâd ider Ol edîb-i dâniĢ-i âmûz-ı debistân-ı hüner/Xâce-i sad fenn-i %akla nükteler îrâd ider Ol suhen-senc ü Mesîhâ-nutk-ı mu%ciz-dem k‟anun/Her sözin Kerrûbiyân-ı nüh-felek evrâd ider” 77 “Xavret-i üstâd-ı %Urfî-rütbe kim endîĢesi/%Akl-ı evvel gibi sad sun%-i bedî% îcâd ider” 78 “Herkes nevâl-i sofra-i HâhiĢle müstefîd/Xân-ı %atiyyeden bana mâfiĢ nevâ-yı %îd” 79 “Kul eyledün beni envâ%-ı iltifâtun ile/Kılâde-i zer-i ihsânun oldı ribka-ı cîd” 80 “%Atiyyen olmasa hem-seng-i kefe-i ihsân/DiĢine taĢ mı virür Ģâ%irün sipihr-i %anîd” 81 “Nice demdür ki Hâk-i âsitânuna mülâzımdur/Çeküp me+Zûn-ı %azl ü infisâli baHt-ı magdûrı Kavâ kıl hâcetin mansıbla makviyyü‟l-merâm eyle/Virüp bir kıt%a fermân-ı celîlü‟Ģ-Ģân-ı mastûrı Yeter Sâbit suHen Hatm oldı hengâm-ı du%âdur bu/Dem-i Hatm-i suHende Hôd bilürsin de+b-i cumhûrı Nitekim nîrû-yı tevfîk ile bir sadr-ı dânâ-dil/Gezend-i fitneden hıfz eyleye bir mülk-i ma%mûrı” 82 “Nigâh-ı merhametle bir nazar kıl ber-murâd eyle/Garîb illerde kalmıĢ bu vatandan dûr ü mehcûrı” 83 “Yed-i tûlâ-yı ihsânunla ref% it gerd-i mihnetden/Ayaklandur biraz bu Hâk-i fakr-üftâde rencûrı” �11 dönemin ileri gelenlerinin eĢiğinin toprağının öpülmesi âdetine telmih yapar (Sâbit 1991: 179/K6-2184). Kaside nazım Ģekliyle yazılan îdiyyelerin sonunda bayrama uygun dualar da yer almaktadır. Sâbit, dua bölümüne geçileceğini “Övgü kumaĢının istifini bozma; artık sözü bitirelim”; “Dua vakti geldiği için niyaz elini kaldır” (Sâbit 1991: 180/K6-2785); “Saygı ile durumuna dualer eyleyelim, sağlam ve temiz gönlümüzle yalvaralım” (Sâbit 1991: 256/K33-59, 6086) gibi ifadelerle haber verir ve “Allah, yüce divanını daim etsin” (Sâbit 1991: 257/K33-6487); “Allah her gününü bayram etsin” (Sâbit, 1991: 180/K6-28); “Yüce Allah her sabahı ve akĢamı bayram günü etsin” (Sâbit 1991: 180/K6-2888) Ģeklinde dua ve temennilerde bulunur. Sonuç olarak Sâbit, Divan‟ında yer alan îdiyye temalı Ģiirlerinde dinî bayramların herkesi mutlu ettiğini; özellikle oruç tutanların Ramazan Bayramı‟nın geliĢine daha çok sevindiğini; bayram zamanının gökyüzünde hilale bakılarak anlaĢıldığını; bayram fermanının düzenlendiğini, sancak asıldığını; camilerde geceden sala verilmeye baĢlandığını; Arapça ilahilerin okunduğunu ve ertesi gün ikram edilmek üzere yiyecek ve içeceklerin hazırlandığını; insanların birbirlerini incitmemeye çalıĢtığını; küslerin barıĢtığını; bayrama özel giysilerin dikildiğini; resmî bayram töreninin düzenlendiğini; padiĢahla bayramlaĢmanın dıĢında halkın kendi arasında bayramlaĢtığını ve padiĢahın halka ziyafet verildiğini; çeĢitli eğlencelerin ve sohbetlerin yapıldığını; sevgililerin sarmaĢ dolaĢ gezintiye çıktığını; bayram meydanında müzik dinlendiğini, dans edildiğini, çocuk ve yetiĢkinler için dönme dolapların, salıncakların kurulduğunu, gece de bu eğlencelere devam edildiğini edebi bir üslupla okuyucuya aktarmaktadır. Ayrıca Sâbit, kaside nazım Ģekliyle yazmıĢ olduğu bayram Ģiirlerinin methiye bölümünde övdüğü kiĢinin yüceliğiyle bayram arasında ilgi kurmakta; fahriye bölümünde Ģairliğini övmekte ve beklentilerini, yapılan ihsan karĢısındaki minnettarlığını dile getirmekte; dua bölümünde bayrama uygun dua ve temennilerde bulunmaktadır. 84 “Rahm itse bâri halüme ol kıble-i kirâm/Kim Hâk-i âsitânesidür bûse-câ-yı %îd” “Kaldur kef-i niyâzı du%â vaktidür gönül/Makbûl olur Hulûs ile olsa du%â-yı %îd” 86 “KumaĢ-ı menkabetün bozma istifin Sâbit/Zamânıdur çekelüm teng-i güft ü gûyâ Ģerîd Du%âlar eyliyelüm Ģartına ri%âyet ile/Ġdüp tavarru%ı iHlâs-ı kalb ile te+kîd” 87 “Rivâk-ı %âlî-i dîvân-Hâne-i câhın/Xudâ sütûn-ı devâm ile eyleye taHlîd” 88 “ġâm u seherde xavret-i Mevlâdan iste kim/Her subh ü Ģâmın ide sabâh ü mesâ-yı %îd” 85 �12 Bütün bunlar bize, Klâsik Türk Edebiyatı Ģairlerinin doğrudan olmasa da dolaylı bir Ģekilde kültür aktarımında önemli rol oynadığını, kendi dönemine yabancı kalmadığını açıkça göstermektedir. Kaynaklar DEVELLĠOĞLU, Ferit (1986), Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi. SÂBĠT (1991), Bosnalı Alaeddin Sabit, Divan, (hzl. Turgut Karacan), Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları. SUNGURHAN, Aysun (2011), Klasik Türk Edebiyatında Îdiyye-Bayram Şiirleri (İnceleme-Şiirler), Ankara: Grafiker Yayınları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2000 Title A name given to the resource BOSNALI SÂBİT DİVANI’NDA RAMAZAN VE KURBAN BAYRAMI Author Author SUNGURHAN, Aysun Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Klâsik Türk Edebiyatı, Bosnalı Sâbit, idiyye / bayram şiirleri, Ramazan Bayramı, Kurban Bayramı. ÖZET Klâsik Türk Edebiyatı şairleri, şiirlerinde içinde yaşadıkları toplumun sosyal ve kültürel hayatını, bağlı bulundukları edebiyatın kurallarına uyarak sanatsal bir üslûpla işlemişlerdir. Türk toplumunda önemli bir yere sahip olan Ramazan ve Kurban Bayramı, özellikle kasidelerin nesib bölümlerinde olmak üzere gazel, kıta gibi nazım şekilleriyle yazılan idiyyelerde (bayram şiirlerinde) belli başlı bir tema olarak ele alınmaktadır. XVII. yüzyıl şairi Bosnalı Alaeddin Sâbit’in Divanı’nda da Ramazan ve Kurban Bayramıyla ilgili bilgiler vardır. Bildirinin amacı, eski dönemlerdeki bayram anlayışının, düzenlenen tören, oyun ve eğlencelerin bayram şiirlerine nasıl yansıdığını belirlemektir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f7a8c0e2144ba59283c6b162c263089a.docx a9659e76856b09277ce7ae1bcc6e1a6a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4b525551745a8fb6cc1978a39bda221e.pdf 48ce5829ffe131b981caa0bc12f0275b PDF Text Text SEZAİ KARAKOÇ’UN YAZ ŞİİRİNDE MİLLET ANLAYIŞI Sezai ÇOŞKUN / Ayşe DİNÇ / Mehmed Emin SAĞIR International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Sezai Karakoç, Millet, Osmanlı Devleti, Yaz, Diriliş. ÖZET Sezai Karakoç, 1950'den itibaren Türk şiirine dâhil olan modern Türk şiirinin öncü şairlerinden biridir. Ancak o sadece şairliğiyle değil entelektüel kimliğiyle ve kurduğu Diriliş Düşüncesiyle de Türk düşünce tarihi içerisinde önemli bir yere sahiptir. Toplum yaşamının her safhasına ait bir düşüncesi olan ve bir medeniyet tasavvuru geliştiren Karakoç, milleti aynı ideale sahip insanların meydana getirdiği bir toplum olarak tanımlar. Her millet mevsimsel bir döngü içerisinde varlığını devam ettirir ve bazen kış bazen de yaz yaşar. Ona göre Türk milleti bin yıldan beri varlığını devam ettiren bir millettir ve Osmanlı Dönemi bu milletin 'yaz mevsimi'ni ifade etmektedir. Milletin üzerinden şu an içinde bulunulan kış örtüsü kaldırıldığında ise 'diriliş' gerçekleşecek ve yeniden bir yaz mevsimi yaşanacaktır. Buradan hareketle bu çalışmada Sezai Karakoç'un 'Yaz' isimli şiiri onun millet anlayışı bağlamında ve sembolik şiir dili irdelenerek incelenmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2304 Title A name given to the resource SEZAİ KARAKOÇ’UN YAZ ŞİİRİNDE MİLLET ANLAYIŞI Author Author Sezai, ÇOŞKUN Ayşe, DİNÇ Mehmed Emin, SAĞIR Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Sezai Karakoç, Millet, Osmanlı Devleti, Yaz, Diriliş. ÖZET Sezai Karakoç, 1950'den itibaren Türk şiirine dâhil olan modern Türk şiirinin öncü şairlerinden biridir. Ancak o sadece şairliğiyle değil entelektüel kimliğiyle ve kurduğu Diriliş Düşüncesiyle de Türk düşünce tarihi içerisinde önemli bir yere sahiptir. Toplum yaşamının her safhasına ait bir düşüncesi olan ve bir medeniyet tasavvuru geliştiren Karakoç, milleti aynı ideale sahip insanların meydana getirdiği bir toplum olarak tanımlar. Her millet mevsimsel bir döngü içerisinde varlığını devam ettirir ve bazen kış bazen de yaz yaşar. Ona göre Türk milleti bin yıldan beri varlığını devam ettiren bir millettir ve Osmanlı Dönemi bu milletin 'yaz mevsimi'ni ifade etmektedir. Milletin üzerinden şu an içinde bulunulan kış örtüsü kaldırıldığında ise 'diriliş' gerçekleşecek ve yeniden bir yaz mevsimi yaşanacaktır. Buradan hareketle bu çalışmada Sezai Karakoç'un 'Yaz' isimli şiiri onun millet anlayışı bağlamında ve sembolik şiir dili irdelenerek incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/995464d0336d315790f761cc43433e03.docx 1bd959fbb7402b792c34e86aa3c40d6b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ce052bcc27d01b33bd21e15aa3740c17.pdf 8d2ff148d1f852ac08af19fcd273bb59 PDF Text Text FATİH SULTAN MEHMET’İN DİVANİNDA GÖNÜL Ayşegül SÖZTUT Fatih Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eski Türk Edebiyatı Anabilim Dalı, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Gönül, Dil, Ask. ÖZET Gönül edebiyatımızın varoluşundan beri ele alınan en önemli konulardan biridir. Özellikle klasik edebiyatımız açısından çok önemli bir mazmundur. Gönül Arapça; kalp, hatır farsça; dil, derûn Türkçe’ de ise yürek kelimesi anlamına gelir. Edebiyatımızda gönül birçok teşbih ve mecaza konu olmuştur. Bazen sevgilinin evi, ibadethanesi hükmünde olur. Bazense aşk ateşinde harap olmuş bir viranedir. Bazen padişahın bir ülkesi, tacı, tahtı bazense hiç değer vermediği bir mefhumdur. Gönül bazen sevgilinin aynası bazense aşkın ateşiyle eriyen bir mumdur. Bu teşbihlerin benzetmelerin edebiyatımızda sonu yoktur. Bilhassa divan edebiyatımız açısından gönül mefhumu çok önemlidir. Bu mefhuma değinmemiş bir şairimiz yoktur. İnsan bu önemli mazmunu anlatmadan hislerini duygularını nasıl anlatabilir ki. Özellikle divan şiiri dünyasında gönül birçok farklı yönleriyle ele alınmıştır. 15. Yüzyıl edebiyatımızda gönül mefhumunu en güzel işleyen şairlerimizden biriside Fatih Sultan Mehmet’tir. Bu bildirimizde Fatih Sultan Mehmet’in kısaca hayatından bahsedilmiş ve divanında gönül mefhumunu nasıl işlediği ele alınmıştır. Klasik Edebiyatımızda ‘Avnî’ mahlasıyla tanınan Sultanımızın devlet yönetiminde çok güçlü olduğu gibi divanı da oldukça başarılı ve güçlüdür. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2003 Title A name given to the resource FATİH SULTAN MEHMET’İN DİVANİNDA GÖNÜL Author Author SÖZTUT, Ayşegül Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Gönül, Dil, Ask. ÖZET Gönül edebiyatımızın varoluşundan beri ele alınan en önemli konulardan biridir. Özellikle klasik edebiyatımız açısından çok önemli bir mazmundur. Gönül Arapça; kalp, hatır farsça; dil, derûn Türkçe’ de ise yürek kelimesi anlamına gelir. teşbih ve mecaza konu olmuştur. Bazen sevgilinin evi, ibadethanesi hükmünde olur. Bazense aşk ateşinde harap olmuş bir viranedir. Bazen padişahın bir ülkesi, tacı, tahtı bazense hiç değer vermediği bir mefhumdur. Gönül bazen sevgilinin aynası bazense aşkın ateşiyle eriyen bir mumdur. Bu teşbihlerin benzetmelerin edebiyatımızda sonu yoktur. Bilhassa divan edebiyatımız açısından gönül mefhumu çok önemlidir. Bu mefhuma değinmemiş bir şairimiz yoktur. İnsan bu önemli mazmunu anlatmadan hislerini duygularını nasıl anlatabilir ki. Özellikle divan şiiri dünyasında gönül birçok farklı yönleriyle ele alınmıştır. 15. Yüzyıl edebiyatımızda gönül mefhumunu en güzel işleyen şairlerimizden biriside Fatih Sultan Mehmet’tir. Bu bildirimizde Fatih Sultan Mehmet’in kısaca hayatından bahsedilmiş ve divanında gönül mefhumunu nasıl işlediği ele alınmıştır. Klasik Edebiyatımızda ‘Avnî’ mahlasıyla tanınan Sultanımızın devlet Edebiyatımızda gönül birçok yönetiminde çok güçlü olduğu gibi divanı da oldukça başarılı ve güçlüdür. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dababca7395a26aac3c8c7ea378eef07.docx 384aeda8d549fe97dce01eed9aed030a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cd8d7fb752451a6d5e4d8963738bd19b.pdf 5646b21e053512625ab3737e2299de40 PDF Text Text ANADOLU TIBBİ FOLKLORÜNDE TELKİNLE TEDAVİ VE BU ÇERÇEVEDE ŞEKİLLENEN EDEBİ VERİMLER Elif Tuba TATAROĞLU İstanbul Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Tedavi, telkin, tıbbi folklor, gelenek, alternatif tıp. ÖZET Geleneksel tıbbi uygulamalar, yüzyıllarca insanlığa hizmet etmiştir. Modern tıpla birlikte gelişen tedavi imkânlarının çokluğu, geleneksel tedavileri yok edememiştir. Bu uygulamalar Anadolu coğrafyasında varlığını hala devam ettirmektedir. İyi ve kötü telkinin hastalık üzerine tesiri modern tıbbın da kabul ettiği bir gerçektir. Folklorumuzda telkinle tedavi, kuralları kısmen çizilmiş bir gelenek aktarımı sayesinde belirli kişiler tarafından yapılmaktadır. İlk dönem Türkçe el yazması tıp kitaplarında da bahsi geçen bu uygulamalar dikkat çekicidir. Bu bildiride, bağlam merkezli halkbilimi kuramlarından performans teori yardımıyla son bir yıl içinde Anadolu coğrafyasından Ordu, Bilecik, Samsun, Hatay, Elazığ illerinden derleme örnekleri ve yazılı kaynaklar ışığında telkinle tedavi uygulamaları hakkında bilgiler verilmiştir. Amaç, Türk kültürünün izlerini taşıyan halkbiliminin bu alanının tanınmasına katkı sağlamaktır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7987b7c308012ce1ce0ea7f5c424efa0.docx f93279d22807a48a7409d909a98781e7 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6f91aead958de7d4d7294a8b51944e64.pdf 3bcd0279f07c92ba5888d070e2f611af PDF Text Text ANADOLU TIBBİ FOLKLORUNDA TELKİNLE TEDAVİ VE BU ÇERÇEVEDE ŞEKİLLENEN EDEBİ VERİMLER Elif Tuba TATAROĞLU1 Özet Geleneksel tıbbi uygulamalar, yüzyıllarca insanlığa hizmet etmiĢtir. Modern tıpla birlikte geliĢen tedavi imkanlarının çokluğu, geleneksel tedavi uygulamalarını gölgede bıraksa da, bu uygulamalar Anadolu coğrafyasında varlığını hala devam ettirmektedir. Ġyi ve kötü telkinin hastalık üzerine tesiri modern tıbbın da kabul ettiği bir gerçektir. Folklorumuzda telkinle tedavi, kuralları kısmen çizilmiĢ bir gelenek aktarımı sayesinde belirli kiĢiler tarafından yapılmaktadır. Ġlk dönem Türkçe el yazması tıp kitaplarında da bahsi geçen bu uygulamalar dikkat çekicidir. Bu bildiride, yazılı kaynaklar ve bağlam merkezli halkbilimi kuramlarından performans teori yardımıyla son bir yıl içinde Anadolu coğrafyasından Adana, Samsun, Urfa, Sivas, Konya, Bilecik, Hatay, Ordu illerinden derleme örnekleri ıĢığında telkinle tedavi uygulamaları hakkında bilgiler verilecektir. Amaç, Türk kültürünün izlerini taĢıyan halkbiliminin bu alanının tanınmasına katkı sağlamak, tedavi uygulamalarının folklorik yönlerine ve sosyolojik boyutuna dikkat çekmektir. Anahtar Kelimeler: Tedavi, telkin, tıbbi folklor, gelenek, alternatif tıp. TREATMENT BY SUGGESTIONS IN THE ANATOLIAN MEDICAL FOLKLORE AND THE FORMATION OF LITERATURE WORK ABOUT THIS ISSUE Abstract Classical medical applications have been supporting humanity for centuries. Treatment possibilities which developed with modern medicine couldn‟t erase classical treatments. These applications still exist in the Anatolian geography. It is accepted by modern medicine that good or bad suggestions have an influence on illnesses. In our folk treatment by suggestions is still actively done thanks to transferring traditions with partly agreed rules. It is interesting to see medicine books, written in old Turkish, conserving the applications stated. 1 İstanbul Üniversitesi, Türk e.t.tataroglu@hotmail.com Dili Ve Edebiyatı Bölümü Türk Halk Edebiyatı Anabilim Dalı, �Ġn this handout/announcement information will be given through samples and written sources about treatment with suggestions within one year in the Anatolian cities Adana, Samsun, Urfa, Sivas, Konya, Bilecik, Hatay, Ordu with the help of performance theory which is a contextualized folk science theory. The aim is to make the folklore science, having its roots from the Turkish culture, more popular on this area. Key Words: Treatment, suggestions, medical folklore, tradition, alternative medicine. Giriş Geleneksel tıp, kendine has folklorik uygulamalarıyla dikkat çekici bir araĢtırma alanıdır. Her yönüyle ortaya koymak mümkün olmasa da, tarihi kaynaklar ve Anadolu coğrafyasında Adana, Samsun, Urfa, Sivas, Konya, Bilecik, Hatay, Ordu yörelerinden derlenmiĢ sözlü kültür malzemelerinden istifade ile Anadolu tıbbi folklorunun telkinle tedavi yönüne ıĢık tutmaya çalıĢacağız. Kimi örnekler performans teori kuramının ilkeleri çerçevesinde serbest mülakat tekniği ile son bir yıl içerisinde yapılmıĢ derlemelerden, kimisi ise diğer araĢtırmacıların yazılarından alınmıĢtır. Yazılı kaynaklar ve derlemeler bize gösteriyor ki folklorumuzda telkinle tedavi, bu gün modern tıbbın ilgi alanına da giren, psikosomatik boyutu bulunan çok yönlü bir konudur. Özellikle cilt hastalıklarında yaygın olarak kullanılan bu tedavi uygulamalarıyla ilgili Anadolu coğrafyasında burada yazılanlardan çok daha fazla memorata rastlamak mümkündür. Ancak tedavi yerlerinin gayriresmi olması, ilgili kiĢilere ulaĢmayı ve konuyla ilgili monografi çalıĢması yapmayı güçleĢtirmektedir. Anadolu‟da sağlık hizmetlerini yürüten kuruluĢların yanında belli ritüellere göre hastalığı tedavi eden halk hekimleri ve onlara müracat eden hastalar bulunmaktadır. Müracat eden kiĢilerin gerçek sayısını elde etmek mümkün görülmemektedir. Çünkü pek çok kiĢi farklı kaygılarla buralardan Ģifa aradığını gizlemektedir. Bu kaygılar; “halk usulü tedavinin kocakarı ilaçlarından ibaret görülmesi, halk hekimliğinin önemli bir ayağı olan telkin destekli tedaviye itikatın (gönülden inanmanın) zayıflaması, eğitim seviyesinin yüksek olmasıyla bu tarz uygulamalara baĢvurmanın ters orantılı sayılması” Ģeklinde sıralanabilir. Alanında uzman doktorların konuya yaklaĢımı birbirinden farklıdır. Kimisi bazı folklorik tedavilerin hastalıkları daha da kötüleĢtireceği uyarısında bulunurken, kimisi de zararsız görmektedir. Ġyi telkini ise hastayı manevi yönden kuvvetlendiren bir motive aracı olarak kabul etmektedirler. �AraĢtırmalarda kırık-çıkıkçılar, iğneciler, yerli ebeler, hacamatçılar, muska yazanlar, okuyanlar, bakıcılar, yara ilacı yapanlar, çocuk ilacı yapanlar, diĢ çekenler-diĢ yapanlar, ocak olanlar, dağlama yapanlar gibi oldukça çeĢitli halk hekimleri göze çarpmaktadır (Meriç, 2004:133). Tedavi uygulamaları ise birbirinden farklı ve çeĢitlidir. Bunlar maddi tedavi ve telkin destekli tedavi Ģeklinde incelenebilir. TEDAVĠ UYGULAMALARI Tedavi uygulamalarını iki ana baĢlık altında gruplandırarak incelemek, konuya bütüncül bakabilmeye yardımcı olacaktır. I.MADDĠ TEDAVĠ II.TELKĠNLE TEDAVĠ 2.1.Hastalığı Önlemek Ġçin Yapılan Telkin Destekli Tedavi 2.1.2.Muskalar 2.1.3.Üzerlikler 2.2.Hastalığı ĠyileĢtirmek Ġçin Yapılan Telkin Destekli Tedavi 2.2.1.Hastalığı Devretme Telkini 2.2.2.Hastalığı Cezalandırma Telkini 2.2.3.Hastalığı Kovma Telkini 2.2.4.Hastalığı Korkutma Telkini Bu sınıflandırma altında inceleyeceğimiz uygulamaları anlamlandırabilmek için tedavi amaçlı kullanılan malzeme ve materyallere; bunların seçiliĢ sebepleri ve kullanım Ģekillerine de kısaca değinmek gerekir. I.MADDĠ TEDAVĠ Halk hekimlerinin çeĢitli droglar kullanarak uyguladığı tedavilerdir. Drog, hastalık tedavisinde kullanılan bitkisel, hayvansal, madensel veya kimyasal ilaçlara verilen addır. Halk hekimliğinde bazıları telkin destekli olmak üzere pek çok drog kullanılmaktadır. Drogların �kullanılıĢ Ģekli hastalığın türüne, hastanın yaĢına ve cinsiyetine göre değiĢebilmektedir. Bu gün salahiyeti sorgulansa da ünü eksilmeyen kocakarı ilaçlarına, halkın deneye deneye tesirine itimat etmesinden yola çıkarak yarı bilimsel hüviyetli ilaçlar da denebilir. Nitekim halk bilgisinin tedavi edici kabul ettiği bazı droglarla, modern tıbbın önerdikleri birbiriyle örtüĢmektedir(Demirhan,1979:8510). Geleneksel tıp, uzun zaman tecrübelerinin ve kültürlerin yoğurduğu bir kaynak olması sebebiyle, ilaçlar hazırlanırken malzemenin neye göre seçildiğinin tatmin edici bir cevabı yoktur. Elde bulunan yazılı kaynaklardan ve derlemelerden hareketle sebepleri Ģöyle sıralayabiliriz: Atalardan Aktarılan Bilgiler Halk hekimliğiyle iĢtigal eden kaynak kiĢiler, kullandıkları malzemenin niteliği ile ya da drogun kimyasal hüviyeti ile ilgili bilgi sahibi olmadıklarını, büyüklerinden nasıl öğrendilerse öyle tedavi ettiklerini ifade etmektedirler. Kullanılan Malzemenin Hastalıkla Olan ġekil Benzerliği Kullanılan malzemenin hastalıkla olan Ģekil benzerliği, halk arasında drogların isimlendirilmesinde sık sık karĢımıza çıkar. Söz gelimi siğile iyi gelen mahmuza otuna halk arasında siğil otu, sıraca hastalığının tedavisinde kullanılan ota sıraca otu denilmektedir. Bunun yanında nar tanelerinin diĢe benzediği için diĢ tedavisinde kullanılması, cevizin beyinle olan benzerliğiyle hafızaya olan olumlu tesiri gibi örnekler de karĢımıza çıkmaktadır(Tez,2010:140). Çaresizlik Sebebiyle Elde Olan Malzemeyi Değerlendirme Özellikle kırsal kesimde, doktor ve hekimin ulaĢamayacağı yer ya da zamanlarda deneme yanılma yoluyla keĢfedilmiĢ droglar da olabilir. Drogların kullanılıĢ Ģekilleri, terkipler, tedavi sonuçları ise, ayrı ve derinlikli bir araĢtırma konusudur. II.TELKĠNLE TEDAVĠ �Bu baĢlık altındaki tedaviyi ikiye ayırabiliriz: tek baĢına telkin ve drog tedavisine destek olarak yapılan telkin. Halk hekimleri çoğu uygulamalarında drogla tedavinin yanı sıra telkinle tedavi olarak adlandırdığımız, hastalığı cezalandırma, devretme, korkutma, kovma yoluna da baĢvurmaktadır. Telkinle tedavi uygulamaları, Anadolu coğrafyasında halihazırda yaĢayan, sözlü kültür yoluyla nesilden nesile aktarılan bir halk bilgisidir. Telkin desteğinin hastanın Ģifa bulacağına inancını arttırmak için bir motivasyon kaynağı mı, yoksa tedavinin bir parçası mı olduğunu anlamak güçtür. Ancak son bir yıl içerisinde yaptığımız çeĢitli derlemelerde görüĢtüğümüz halk hekimleri, telkin desteği olmadan tedavi etmediklerini söylemektedirler. Sonucun somut, ispatlanabilir, ulaĢılabilir bir veri olmaması, aksi durumda neyin ortaya çıkacağı hakkında yorumda bulunmayı zorlaĢtırmaktadır. Bu sebepten, tedavi uygulamalarına telkin destekli tedavi demek uygundur. Telkin tedavisi ile ilgili en bilinen yerler ocaklardır. Belli bir hastalığın tedavisinde Ģifa verecek telkin bilgisine sahip kiĢiler, daha doğrusu aileler, çoğu yerde ocak olarak tanınır ve bilinirler. Bu ocaklar; sarılık ocağı, temre ocağı, siğil ocağı vb. gibi tedavisi yapılan hastalıkların adı ile anılmaktadır. Ocak olan ailenin tedavi ile meĢgul olan ferdine ise; ocaklı veya ocak adı verilmektedir. Ocak olan kimse tedavi etme kudretini herhangi bir eğitim ve öğretim yoluyla, diploma karĢılığı elde etmez(Üçer,1973:3). Bu bilgileri ocaklının uygulamalarına Ģahit olmuĢ-genellikle- onunla kan bağı bulunan kimse el alma yoluyla öğrenir ve uygulamaya baĢlar. Ocaklılarının tedaviye baĢlama hikayeleri ilginçtir. Kimi ocaklı, mensup olduğu sülalenin ocak olduğunu bilenlerin hatırlatması ya da ısrarıyla, kimisi hastalığına çare bulamayanlara yardım etmiĢ olayım düĢüncesiyle bu iĢe kalkıĢmıĢ, devamında halkın teveccühüyle yoluna devam etmiĢtir. Ekserisi ücret talebinde bulunmamaktadır. Kimisi kesinlikle bir Ģey istemediğini, bunu Allah rızası için yaptığını söylerken, kimisi de bazı yörelerde çerilik denilen, gelen kiĢinin içinden geldiği için verdiği armağanlara ses çıkarmamaktadır(Araz:1995, 159). Telkin destekli tedavide belli günler, sayılar ve tekrarlar önemsenir. Bu günler genellikle ÇarĢamba ve Cumartesi, sayılar ise; üç, yedi, dokuz gibi tek sayılardır. Bunun neye dayandığı üzerine kafa yormadan yoluna devam eden bir gelenek göze çarpmaktadır. Kabul edilmiĢ tekrar, sayı ve günler haricinde yapılan tedavilerin olumlu sonuç vermeyeceğine inanılır (EROL, Halime;13.8.2012‟de yaptığımız görüĢme.) �Zarar vermeyecek tedavi uygulamalarına iltifat daha fazladır. Sözgelimi, elde çıkan siğil, yüzde çıkan temre doktordan evvel ocağa gösterilir. Bu, ocaklı aileyi bilen kiĢi tarafından öylesine sıradan ve teklifsiz ifade edilir ki, inanmadığını ifade eden hasta bile sırf merakı yüzünden gidebilir. Sarp, ulaĢımı zor, doktor bulunmayan beldelerde bu tarz uygulamalar daha canlıdır. Böyle olmayan yörelerde de tedavi sonrası görülen iyileĢmeler halkın bu uygulamalara teveccühünü diri tutmaktadır. Halihazırda resmiyeti olmasa da rastgele bir duvara el yordamıyla yazılmıĢ “bel çekilir” “yanıkçı” “çıkıkçı” gibi ifadeler, telefon numaraları görülebilir. Bu iĢi yaptığını saklamayıp tabela bastıranlar da mevcuttur. Telkin destekli tedavi, psikolojinin de kabul ettiği bazı gerçekleri içinde barındırmaktadır. ĠspatlanmıĢ tıbbı sonuçlara göre, dua ve iyi telkin hastalıkların iyileĢmesinde olumlu yönde katkıda bulunmaktadır (Aslantürk,2005:1799). Ancak, hazırlanan ilacın ya da yapılan telkinin tesir etmediği durumlar da olabilmektedir. Derlemelerden elde ettiğimiz bilgilere göre itikat etme; yani inanma, tedavinin olumlu sonuç vermesi için çok önemlidir. Bir tedaviden olumlu sonuç alınamaması; tedavi edenin ya da tedaviye gelen kiĢinin tam itikat etmemiş olmasına bağlanır. Ġnanmadığı halde olumlu netice alıp ĢaĢıran hastalar da çoktur. Böylesi durumlarda eĢe dosta tavsiyeler çoğalmakta, ocak kiĢi “nefesi kuvvetli, tükürüğü mübarek, ağzı dualı, ihlaslı” gibi ifadelerle taltif edilmektedir. ġayet hasta olumlu sonuç almamıĢsa ocaklı hastayı kendisi çağırmadığı ve tedavinin olumlu sonuç vereceğine dair kesin söz vermediği için bundan rahatsızlık duymamakta, yeni gelen hastalara bildiğini uygulayarak yoluna devam etmektedir. Halk hekimliği konusunda bilgisi olanların, özellikle ocak olan kimsenin tedavi yöntemlerini, uygulamalarını, pratiklerini kendisinden sonra devam edebilmesi için bir baĢkasına aktarmasına el verme, bunu kabul etmeye de el alma denir. El alma, ocaklının iznine tabidir. Ocaklının el verdiği kiĢiler; -Ocağın çok güvendiği ve kendisinden sonra bu iĢi devam ettirebilecek kimse, -Ocak olan kiĢinin kendisinden küçük kardeĢi, -Ocak olan ailenin baba evinde kalacak olan erkek evladı, -Akrabalık bağı olup el almayı talep eden kiĢi, -Akrabalık bağı olmasa da el almayı talep eden herhangi birisi olabilir. Bazı ocaklarda ocaklı tarafından kendisine el verilmiĢ aynı soydan gelen birden fazla ocaklı bulunabilir. �El alma hadisesi bundan farklı olarak sözlü kültürde baĢarılı kimselere söylenen “Benim çocuğa da bir el versen!” yahut birinin becerikliliğine övgü sadedinde “O falancadan el almış” ifadeleriyle karĢımıza çıkmaktadır. El verme hadisesi ise Anadolu‟nun farklı coğrafyalarında değiĢik Ģekillerde olabilmektedir: Mersin‟de; -El verecek olan evin büyüğü, elini üç defa: “El alacak kişiye!” diyerek uzatır. El alacak kiĢi de her defasında: “Aldım kabul ettim” der. Bundan sonra el veren kiĢi, el alanın üzerine üç defa tükürür ve arkasını sıvazlar. Böylece el alan kiĢi, ocak olma yetkisine sahip olur. -El verecek kiĢi avucunun içine tükürerek “Benim elim senin elin olsun” der. El alan kiĢi bu avucu yalar. (Alptekin,2011:146) Samsun‟da; -El veren kiĢi, dualar okuyarak, el alan kiĢinin ağzına tükürür (HACIOĞLU, AyĢe; 13.2.2013‟te yaptığımız görüĢme). Hatay‟da; -Ocak olan kiĢi el almak isteyene hastalıkla ilgili duayı öğretip: “Oku yavrum, güle güle oku sana el verdim” der (DURAN, Mustafa; 5.1.2013‟te yaptığımız görüĢme). Bu gibi el verme ritüellerinin yanında ocaklı tarafından herhangi bir telkinde bulunulmasa da, o kiĢi vefat ettikten sonra aralarında kan bağı olan kimseler hasta tedavi edebilirler. Telkinle tedavi, bu bilgiler göz önünde bulundurularak hastalıktan önce telkin ve hastalık sonrası telkin Ģeklinde iki baĢlıkta incelenebilir. 2.1.Hastalığa Önlemek Ġçin Yapılan Telkin Destekli Tedavi Hastalıkları telkin gücüne sahip eĢya ve sözlerle önleme inancını bu kategoride değerlendirmek mümkündür. Bu tedbir anlayıĢını - kullanılan materyallerin içeriği, uygulama, sonuçlar gibi pek çok konuda farklılıklar olsa da- günümüz koruyucu sağlık hizmetlerine �benzetmek mümkündür. Tıbbi folklorde pek çok hastalığın nazardan, büyüden olduğuna inanıldığı için, kullanılan materyal de ona göre ĢekillenmiĢtir. Bu doğrultuda Anadolu‟da hastalıktan korunma amaçlı kullanılan pek çok nesne vardır. En bilinenleri, nazarlıklar, muskalar ve üzerliklerdir. Halk arasında pek çok hastalığın, özellikle sonu ölümle biten hastalıkların sebebinin nazar olduğuna inanılır. Manevi bir güç aktarımı ile olumsuz tesir altında kalma Ģeklinde bilinir. Nazarlıklar; nazarın olumsuz tesirlerini kırdığına inanılan nesnelerdir. Sözlü kültürümüzde göze gelecek kadar bilinirliği olan ve dikkat çeken insanların küçük hata ve kusurları için “O da onun nazarlığı” ifadesi kullanılır ki, nazarlığın haset edenlere engel olması için dikkat dağıtan bir nesne olarak kabul edildiğini gösterir. Bu nesneler folklorumuzda geniĢ yer tutar. Bunlar, güç aktarımı da sayılabilecek hayvanlara ait bir takım uzuvlar (diĢ, boynuz, kemik vs.), bazı hayvanlar (salyangoz, kaplumbağa, deniz böceği, karınca) ya da sağlık ve Ģans getirdiğine inanılan taĢlar (akik, firuze, mercan, turkuaz) olabilir(GeleĢ,2008:1088). Nazarlık olarak, içinde beyaz katmanlı yuvarlak desen bulunan, Ģekliyle gözü andıran mavi cam boncuklar yaygındır. Nazar boncuğu denilen bu boncukların dikkat çekici renk ve Ģekilleriyle ilk bakıldığında dikkati üzerine topladığına inanılır. Nazar boncuğu Anadolu‟da göz boncuğu olarak da bilinir. GeçmiĢten günümüze kullanılmıĢtır. Korunma amaçlı telkin tedavisi için kullanımı en yaygın materyallerden olan muska ve üzerlikler ise diğer nazarlıklardan farklı olarak dua sözleri ve tekerlemeler eĢliğinde nazara, büyüye, dolayısıyla hastalığa karĢı telkin olarak kullanılır. 2.1.1.Muskalar Muskalar, hastalıklardan ve ölümlerden korunmak için bu iĢin ehli sayılan kiĢiler tarafından yazılmıĢ genellikle üçken Ģeklindeki kolye uçlarıdır. Suya değdiğinde ıslanmaması için, balmumu ile hazırlanmıĢ muĢambalara sarılır. Muskalar, büyü metinleri içerip kötü niyetli kiĢilerce de kullanılmıĢtır. Bu sebepten hastalananların, vefat edenlerin, boĢananların hikayeleri efsanevi bir havayla halk arasında hala anlatılmaktadır. Muskalar vafi (koruyucu) ve Ģafi (tedavi edici) olarak iki kısımdır. Bir muska örneğinde Ģunlar yazılıdır: “Her kim bu muskayı üstünde taşısa ve suyunu içse yetmiş iki türlü derde şifadır, Yemliha, Mekselina, Mislina…Kıtmir. Euzubikelimatillahi minşerri ma halake la havle vela kuvvete illa billahil aliyyilazim” �Muska içinde Kalem Suresi, Nas Suresi, Felak Suresi, Ayetel Kürsi gibi muhafaza duaları bulunabildiği gibi, ilgili hastalığa hitaben yazılmıĢ korkutma ve uzaklaĢtırma sözlerine de rastlanmaktadır: „Sıtma, bunu tutma!‟ gibi (GeleĢ,2008:1088). Burada inancın etkisini göz ardı etmemek gerekir. Konuyla ilgili derlediğimiz örnek, bu durumun güzel bir göstergesidir: Rize köylerinden birinde Maviye Nine hasta olur. Sıtma olmuĢtur. Ağzı dualı saydığı bir torununa muska yazmasını söyler. Torunu ninesini kırmamak için bir muska hazırlar. Ġçine Ģunları yazar: “Sıtma, Maviye‟yi dutma! Tutarsan günağuma, Tutmazsan günağuma!” Maviye Nine bir zaman sonra “Allah senden razı olsun evladum, hiç ağrum kalmadi” diye teĢekkür eder. Torunu bunu arkadaĢlarına anlatır, ninenin haberi olmadan onunla eğlenirler (AZAKLI, Ġbrahim Hakkı; 2006‟da dinlediğimiz anektod). Aslında bir muska çeĢidi olan cevĢenin kullanımı da oldukça yaygındır. CevĢen, Hz. Ali (r.a.)‟nin torunu Zeynülabidin (r.a.)‟ den rivayet edilmiĢ bir muhafaza duasıdır. Her birisi Allah‟ın(cc) isim ve sıfatlarından on tanesini ihtiva eden yüz bölümden meydana gelir. Kaynaklara göre, Hz. Peygamber (s.a.v.) çetin geçen bir savaĢ sırasında -bir rivayette Uhud SavaĢı- üzerindeki zırh kendisini fazlasıyla sıktığı sırada ellerini açarak Allah (cc) dua etmiĢ, bunun üzerine gök kapıları açılarak Cebrail gelmiĢ ve “Ey Muhammed! Rabbin Sana selam ediyor ve üzerindeki zırhı çıkarıp bu duayı okumanı istiyor. Bu dua hem Sana hem de ümmetine zırhtan daha sağlam bir emniyet sağlayacak.” demiĢtir (Aydüz,2005:3). Bu rivayetten hareketle cevĢenin kiĢiyi nazardan ve baĢa gelebilecek bela ve kötülüklerden zırh gibi koruduğuna inanılır. Bir baĢka rivayete göre Ġbrahim Peygamber‟i ateĢe attıkları zaman bir bülbül ateĢi söndürmek için gagasıyla su taĢır. Ona böyle su taĢımayla ateĢin sönmeyeceğini, boĢuna gayret ettiğini söyleyenlere; “Tarafım belli olsun” der. AteĢ serin ve selametli olup, odunlar güle dönünce, Allah-u Teala tarafından bülbüle bu yaptığına karĢılık ne mükafat istediği sorulur. O da “Bu güne kadar Rabbim‟in doksan dokuz ismini bilirdim. Bin bir ismini de bilmek isterim.” der. Böylece bin bir ismi öğrenen bülbül her seherde bunları zikretmeye baĢlar. Bu bin bir isim, cevĢen namıyla bilinen duadır. �CevĢen Anadolu‟da muska olarak, ferman Ģeklinde metalik kolye uçları, deri küçük çanta Ģeklinde muhafazalar ve daha pek çok obje içinde taĢınmaktadır. Ayrıca okunmak üzere kitap Ģeklinde basılmıĢtır. 2.1.2.Üzerlik Üzerlik Orta Anadolu‟da yaygın olarak yetiĢen, kapsül Ģeklinde meyveleri bulunan bir senelik otsu bir bitkidir. Üzerliğin fosfatça zengin topraklarda, özellikle mezarlıklarda yetiĢmesinin onun nazara karĢı koruyucu olarak görülmesiyle ilgisi bulunabilir. Çünkü Anadolu‟ da pek çok ölümün nazardan olduğuna inanılır (Üçer,1972:4). Üzerlik iki Ģekilde nazara karĢı kullanılır. Birincisinde yaĢ üzerlik ipe dizilerek pano Ģeklinde evin duvarlarına asılır. Dizen kiĢinin maharetine ve sanatsal anlayıĢına göre Ģekillenen bu panolarda çeĢitli kumaĢ parçaları, püsküller kullanılabilir. Ġkincisinde ise kuru üzerlikler yakılarak tütsüleme yapılır. Üzerlikle ilgili inanıĢları Ģöyle sıralayabiliriz: -Üzerinde mavi beze sarılmıĢ üzerlik, okunmuĢ çörek otu, Ģap, ince elek unu, sarımsak, tuz, kara sakız gibi yedi maddeyi bulunduran kimseye nazar değmez. (Bahsi geçen diğer maddeler de nazara karĢı koruyucu olarak bilinir.) -Köküyle koparılmıĢ üzerliğin evin duvarına asılması evi zararlı dıĢ etkilerden korur. -Yedi çift bir tek, yani on beĢ adet üzerlik alınır. Üç ihlas bir fatiha okunur. Yakılarak yapılan tütsü iç sıkıntısını giderir. Üzerlik tütsüsü yapılırken tekerlemeler söylenir (Üçer, 1972:3-4). -Üzerliğin ateĢe atılmasıyla üzerlik çatlar ve ses verir. Kendisine nazar değdiğine inanılan ya da nazar değmesi muhtemel kimsenin baĢı, kolları ve ayaklarına dumanın teması sağlanır. Bu sırada tekerlemeler de söylenir (Emeksiz,1998:234). Üzerlik tütsüsü yapılırken söylenen bazı tekerlemeler Ģunlardır: Ġstanbul‟da; Üzerliksin havasın Her dertlere devasın Ak göz kara göz Mavi göz yeşil göz �Sarı göz ela göz Hangisi nazar etmişse Onların nazarını boz Elemtere fiş Kem gözlere fiş Üzeliği çatlasın Nazar eden patlasın (Bayrı,1972:107). Konya‟da; Üzerliksin yüz bin eyliksin Dağlarda biter evlerde tütersin Dertlere dermansın hastalara şifasın Gelsin üzerlik gitsin nazarlık Yüzerlik yüzbin erlik Gitsin nazarlık gelsin güzellik Elleşenin melleşenin Yir yüzünde gaynaşanın Bin ağanın bin paşanın Petlesin çıksın gözü Kötü gözüle bakanın Altmış yitmiş çıkmış gitmiş Altmış yitmiş çıkmış gitmiş Altmış yitmiş çıkmış gitmiş (Emeksiz,1998:231). Sivas‟ta; Üzerliksin, yüz paralıksın, Kırlarda biten evlerde tütensin. Üzerliksin, yüzbin eyliksin, Hastalık bitsin, sağlık gelsin. Üzerlik yüzbin eylik, �Yüzbir dertlere devadır. Üzerliksin, alasın, Her dertlere devasın. Elemtere fiş, Kem gözlere şiş. Üzerlikler çatlasın, Nazar eden patlasın (Üçer,1972:3-4). Bunun yanında Anadolu geleneksel tıbbında üzerliğin doğrudan drog olarak kullanıldığı terkipler de vardır. Buna göre; tohumları kaynatılarak içilirse, balgamı keser. Birer parça yenirse mide ağrılarına iyi gelir (Yardımcı,1970:82). 2.2.Hastalığı İyileştirmek İçin Yapılan Telkin Destekli Tedavi Hastalığın cinsine göre değiĢen geleneksel tedavi uygulamalarında ortak nokta hastalığı canlıymıĢ gibi muhatap alıp konuĢmadır. 2.2.1.Hastalığı Devretme Telkini Ġstanbul‟da; -Sıtma olmuĢ hastanın tedavisinde üç yeĢil kağıttan birisine sıtmanın anası, ikincisine sıtmanın babası, üçüncüsüne sıtmanın kendisi ibareleri yazılır. Ġkinci ezanı okunurken birinci gün sıtmanın anası, ikinci gün sıtmanın babası, üçüncü gün sıtmanın kendisi yazılı kağıtlar ateĢe atılır. Dumanıyla hasta tütsülenir. Bir pamuk ipliği yedi kat bağlanarak hastadan sonra o tütsülenir. Bu iplik hastanın boynundan geçirilerek yedi defa düğümlenir. Böylece hastalığın iyileĢeceğine inanılır (Bayrı, 1972:107) Tarihte Mütercim Asım Efendi‟nin Burhan-ı Katı kitabında; “RiĢte-i teb, duhter-i nabaliğa eğirdiği ipliktir. Isıtma def‟i için üzerine efsun edip birkaç düğüm dügerler, ısıtma tutan kimsenin gerdenine geçirirler” Ģeklinde tarif edilen iplik, bu bilgi ile örtüĢmektedir (Koncu,2005:696). Sivas‟ta; �-Elinde siğil olan kiĢi ayın ilk çarĢambası üç ihlas suresi ve bir fatiha suresi okuyarak bir iğde dalı kırar, ardından: “Bu dal burada nasıl kuruyorsa siğil de ellerimde kurusun!” der (Üçer,1973:4). Osmaniye‟de; -Siğil sayısı kadar yemeklik buğday ipe dizilir. Üzerine üç ihlas bir fatiha okunur. Ezan duyulmayan bir yere atılır. O buğday çürüdükçe siğiller de çürür (KAYA, Emine; 19.4.2013‟te yaptığımız görüĢme). 2.2.2.Hastalığı Cezalandırma Telkini Sivas‟ta; - Dudağında uçuk olan kiĢi, biraz kül alır ve: “Uçuk uçuk uçbuçuk, uçuk beni belledi, ben uçuğu külledim” diyerek, uçuk üzerine basar (Üçer,1973:4) -Uçuk çıkan hasta sabah kalkar ve „Uçuk beni belledi, ben uçuğu külledim!‟ der ve yaraya kül basar (AĢkun,2006:261). 2.2.3.Hastalığa Kovma Telkini Balıkesir‟de; -Yüzlerde, saçlar arasında mor mor , küçük küçük inciye benzeyen çıbanları olan hasta ocak olan kadının yanına oturur. Ocaklı hastaya bakarak: “Bir iki üç dört beş altı yedi, kalk göç buradan, yerin yedi kat dibine git!” der ve ara sıra sağına soluna tükürür. „‟Kalk git‟‟ diye hastaya değil hastalığa der(Salman,1948:55). Tarihte Türkçe tıp kitaplarından Yadigar‟da telkin destekli tedavi uygulamalarıyla ile ilgili örnek bilgiler vardır. Bahsedilen uygulamanın bir benzeri bu gün ocaklarda hastalığa karĢı yapılan kovma telkiniyle benzeĢmektedir. Ġlk dönem Türkçe tıp yazmalarından olan bu eserde temre hastalığı için telkin destekli le tedavi uygulamalarına örnek olarak Ģu bilgiler verilmiĢtir: “…Ol eyegüyi yil yitdükten sonra eve getüreler ucını gızdıralar demregünün üzerine süreler sürerken göç göç seni yaradan Allah aşkına göç adem avazı işidilmez yire göç it onı işidilmez yer göç diye andan eykünü saklaya yarındası gice il yattuğından sonra yine eyegünün ucını kızdurub ol demregüye süre böyle diye üc gice böyle ide andan ol eyegüyü �avval aldugı yire ilte bulduğı gibi yirine koya arduna bakmaya gide ol demregü kurıya gide” (Tokaç,2000:81). Günümüz türkçesi ile: O eğeyi rüzgar gittikten sonra eve getirsinler ucunu kızdırsınlar temrenin üstüne sürsünler. Sürerken: “Göç göç, seni yaratan Allah aşkına göç! Adem avazı işitilmez yere göç et, işitilmez yere göç et!” desin. Kalanını saklasın, ertesi gece herkes yattıktan sonra yine eğenin ucunu kızdırıp o temreye sürsün. Üç gece böyle yapsın. O eğeyi önceden aldığı yere iletsin, bulduğu yere koysun. Ardına bakmadan gitsin, o temre kurusun gitsin. 2.2.4.Hastalığı Korkutma Telkini Bilecik‟te; -Temre hastalığı olan kiĢi ocaklıya gelir. Ocaklı metal bir materyali yaranın üstüne değdire değdire okur. Ocaklı, metalin soğuğu ile yaranın ürküp korkacağı, böylece hastanın daha çabuk iyileĢeceğini belirtmektedir (EROL, Halime; 13.8.2012‟de yaptığımız görüĢme). Elazığ‟da; -Yüzünde çıban yarası olan kiĢi ocaklıya gelir. Çakmak taĢı denilen iki taĢ parçası yüzde bulunan yaraya doğru üç defa çakılır. Ortaya çıkan ateĢ parçalarının hastalığı korkutup kaçıracağına inanılır(Araz,1995:159). Isparta‟da; -AkĢiĢ (gelincik) veya çengi yeli (ĢiĢlik) olan kiĢiyi ocaklı „tutar.‟ Tutma yapılan hasta bir müddet sonra iyileĢir. Bu uygulama Ģöyle gerçekleĢir: Ocaklı: “El benim elim değil Culla karının eli, Erenler evliyalar deyi dutarın. Ak gözden, gök gözden, kötü gözden, içeriden, dışarıdan, ardından, önünden, söylemişler deyi dutarın. Nazara dutarın, ilancığı dutarın. Akşişe, kızıl yele, çengi yeline dutarın. Bismillah. Gelmiş, geçmiş, çıkmış, gitmiş olsun!” der. Elindeki bıçağı hastanın baĢına, arkasına, omuzlarına, bütün gövdesinde gezdirerek elinden hiddetle yere atar. Hastanın sırtını, baĢını, Ģakaklarını iki eliyle sıkar ve masajlar, kollarını önden çaprazlayarak ayağa kalkar ve arkasına geçer. Bir dizini hastanın beline dayar, ellerinden tutarak belini kütletir. Böylece tutma gerçekleĢmiĢ olur(Kum,1941:273). Samsun‟da; �-Urfe hastalığı olan kiĢi, ocaklıya gelir ocak hastalığa okurken hasta sorar: “Ne yapıyon?” Ocaklı cevap verir: “Urfe boğıyim. Boğıyim mi?” Hasta cevap verir: “Boğ gitsin!” Böyle söyleye söyleye ocaklı yaranın etrafını kalemle çizer ve bir yandan da özel dualar okur. Hasta üç hafta Cumartesi günleri gelir gider. Böylece bir müddet sonra hastalığı geçer (HACIOĞLU, AyĢe ; 13.2.2013‟te yaptığımız görüĢme). SONUÇ Tıbbi foklorumuz da diğer pek çok halk bilim uygulamalarında olduğu gibi geleneğin güncellenmesi ve nesilden nesile aktarılması yoluyla canlılığını muhafaza etmektedir. Birbirine benzeyen, ancak birebir örtüĢmeyen bu bilgiler, meselenin geniĢ alanlara yayıldığının göstergesidir. Bu çok yönlü konu, tıp doktorları tarafından da araĢtırılmaktadır. Bazı hastalıklarda tıbbi olarak zararsız sayılan ve bir müddet sonra geçeceği söylenen virüsler gerçekten telkinden dolayı mı , kullanılan drogun tesiriyle mi, tedavi edenin- hastanın inanmasıyla mı, yoksa bunlardan herhangi ikisinin birlikteliği sonucu mu ortadan kalkmaktadır? Bu gibi soruların kesin cevabı bulunamasa da, herhangi bir drogun yahut hastalığın merkeze alınmasıyla yapılacak araĢtırmalar, daha güvenilir baĢvuru kaynakları olacaktır. Burada incelediğimiz örnekler bize Türk kültürüne ait değerler hakkında da ipucu vermektedir. Sevilmeyen, istenmeyen hastalığa kızma, daha çok yayılmaması için etrafını çizip hapsetme, ani ve sert uygulamalarla hastalığın gözünü korkutma, mukaddes değerler ve duaları Ģefaatçi ederek hastalıkla konuĢma gibi yaklaĢımlar ıĢığında topluma ait terbiye metodlarını da sezinlemek mümkündür. Anadolu‟da toplumun huzurunu kaçıran kimse ile önce konuĢulması, sonra araya hatırlı kiĢilerin koyulması, hala düzelme yoksa gözünün korkutulması veya uzaklaĢtırılması gibi yazılı olmayan uygulamalar vardır. El alma- el verme ritüellerinden akrabalık ve aile içi iliĢkilerde bağlılık ve sürekliliği; herhangi bir ücret talebinde bulunmadan tedavi etme gayretinden toplumdaki yardımlaĢma duygusunun kuvvetini görmek mümkündür. Bütün bunlardan yola çıkarak Ģunu söyleyebiliriz: Türk halk kültürünün bu yönü, folklorik olduğu kadar sosyolojik ve edebi yönden incelenmeye değerdir. Halk bilgisi hayatın içinde kendine yer bulduğu ölçüde sözlü ve yazılı edebiyata yansımaktadır. Bunun �gerçekleĢebilmesi için, bir gelenek aktarımı içinde yoluna devam eden halk bilimin bu alanında yapılacak derleme ve monografi çalıĢmalarına ihtiyaç vardır. Değerlerin kaybolmaması için gösterilen her gayret takdire Ģayandır. KAYNAKÇA ALPTEKĠN, Ali Berat (2011) Halk Bilimi Araştırmaları, Ankara, Akçağ Yay. ALTAN, Selim (2000), Manisa Tıp Folklorü, Ġzmir, Akademi Kitabevi. ARAZ, Rıfat (1995), Harput’da Eski Türk İnançları ve Halk Hekimliği, Ankara, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yay. ASLANTÜRK, Hümeyra (2005), “Duanın İnsan Sağlığı Üzerine Etkisi”, 38. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı, Ġstanbul, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yay., C.III, s.1797-1800. AġKUN, Vehbi Cem (2006), Sivas Folkloru, Sivas, Sivas Valiliği Tarih ve Kültür AraĢtırmaları Merkezi Yay., C.II. AYDÜZ, Davut (2008), Hizbul Envari’l-Hakaiki’n-Nuriyye (Büyük Cevşen Meali), Ġstanbul, Define Yay. BAYRI, Mehmet Halit (1972), İstanbul Folkloru, Ġstanbul, Eser Yay. ÇOBANOĞLU, Özkul (2002), Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş, Ankara, Akçağ Yay. EMEKSĠZ, Abdulkadir (1998), “Türk Halk Kültüründe Üzerlik”, İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Ġstanbul, Ġ.Ü Yay.,s. 229-242. GELEġ, Fadime (2008), “Osmanlı Mistik Yaşamında Tıbbi Yansımalar”, I. Uluslararası X. Ulusal Tıp Tarihi Kongresi, Ankara, C.II, s.1082-1091. KONCU, Hanife (2005), “Klasik Türk Şiirinde Bazı Tedavi Yöntemleri”, 38. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildiri Kitabı, C.II, s.687-698. KUM, Naci (1941), “Halk Hekimliğinin Ruhi Tedavi Şekillerinden Ayşe Abanın Tutması”, HBH, S.120, s.272-273. MERĠÇ, Mürüvvet; ELÇĠOĞLU, Ömür (2005), “Halk Tebabetinin Çocuklara Yönelik Uygulamaları”, I. Halkbilim Sempozyumu Bildirileri, EskiĢehir, Osmangazi Üniversitesi HAMER Yay., s.133-143. RIFAT, Araz (1995), Harput’da Eski Türk İnançları ve Halk Hekimliği, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yay., Ankara, 1995. �Salman, Mustafa, (1948), Halk Hekimliği, Halk Veterinerliği, Ankara, Ulus Basımevi. TANYU, Hikmet (1982), “Fatma Anamız (Fadime Anamız) ve El İle İlgili İnançlar Üzerine Kısa Bir Araştırma”, II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri-Gelenek Görenek ve İnançlar, Ankara, MFAD Yay., C.IV, s.479-495. TEZ, Zeki (2010), Tıbbın Gizemli Tarihi–Semboller, Büyüler ve Ritüeller Eşliğinde Şifa, Ġstanbul, Hayy Kitap Yay. TOKAÇ, Mahmut (2000), “İlk Dönem Türkçe Tıp Yazmalarında Cilt Hastalıkları ve Tadavileri”, Ġ.Ü Sağlık Bilimleri Enstitüsü Deontoloji ve Tıp Tarihi Anabilim Dalı, yayınlanmamıĢ doktora tezi (DanıĢman: Prof.Dr.Ayten AltıntaĢ), Ġstanbul. ÜÇER, Müjgan (1973), “Ocaklar”, Sivas Folkloru, S.8, s.3-5. ÜÇER, Müjgan (1973), “Üzerlik”, Sivas Folkloru, S.6, s.3-6. YARDIMCI, Ġlhan (1970) , Şifalı Bitkiler ve Halk İnançları, Ġstanbul, Lokman Yay. KAYNAK KİŞİLER AZAKLI, Ġbrahim Hakkı (2006), Rize doğumlu, üniversite mezunu, öğretmen. 2006‟da dinlediğimiz anektod. DURAN, Mustafa (2013), 1928 Hatay doğumlu, okuma yazması var, çiftçi. 5.1.2013‟te yaptığımız görüĢme. EROL, Halime (2012), 1954 Bilecik doğumlu, ilkokul mezunu, ev hanımı. 13.8.2012‟de yaptığımız görüĢme. HACIOĞLU, AyĢe (2013), 1955 Samsun doğumlu, ilkokul mezunu, ev hanımı. 13.2.2013‟te yaptığımız görüĢme. KAYA, Emine (2013), 1982 Osmaniye doğumlu, üniversite mezunu, öğretmen. 19.4.2013‟te yaptığımız görüĢme. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2116 Title A name given to the resource ANADOLU TIBBİ FOLKLORÜNDE TELKİNLE TEDAVİ VE BU ÇERÇEVEDE ŞEKİLLENEN EDEBİ VERİMLER Author Author TATAROĞLU, Elif Tuba Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Tedavi, telkin, tıbbi folklor, gelenek, alternatif tıp. ÖZET Geleneksel tıbbi uygulamalar, yüzyıllarca insanlığa hizmet etmiştir. Modern tıpla birlikte gelişen tedavi imkânlarının çokluğu, geleneksel tedavileri yok edememiştir. Bu uygulamalar Anadolu coğrafyasında varlığını hala devam ettirmektedir. İyi ve kötü telkinin hastalık üzerine tesiri modern tıbbın da kabul ettiği bir gerçektir. Folklorumuzda telkinle tedavi, kuralları kısmen çizilmiş bir gelenek aktarımı sayesinde belirli kişiler tarafından yapılmaktadır. İlk dönem Türkçe el yazması tıp kitaplarında da bahsi geçen bu uygulamalar dikkat çekicidir. Bu bildiride, bağlam merkezli halkbilimi kuramlarından performans teori yardımıyla son bir yıl içinde Anadolu coğrafyasından Ordu, Bilecik, Samsun, Hatay, Elazığ illerinden derleme örnekleri ve yazılı kaynaklar ışığında telkinle tedavi uygulamaları hakkında bilgiler verilmiştir. Amaç, Türk kültürünün izlerini taşıyan halkbiliminin bu alanının tanınmasına katkı sağlamaktır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cd375712c5f244014b1616fedc5b9596.docx 7fbce699f4038e9d8c6f25e8ca2a4bef https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b70e3ea660ed5b35ff1aabc75815920c.pdf 6cf84b176812c815250445896cded2d8 PDF Text Text YUNUS EMRE ÜZERİNE YENİ DİKKATLER Orhan Kemal TAVUKÇU Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Rize / Türkiye Anahtar Kelimeler: Yunus Emre ve Kaynakları, Türk Kültür Tarihi, Tasavvuf, Hallac-ı Mansur. ÖZET Yunus Emre; Türkçenin varlığını koruması, yaşaması, bir edebiyat ve kültür dili olup gelişmesi yolunda çaba sarf etmiş büyük şairlerin başında gelir. Birden çok şairin katkılarıyla oluştuğu anlaşılan Yunus külliyatının tefrik edilmesini sağlamak, Yunus’un hayatı hakkında yanlış bilinen ve karanlıkta kalan noktaları aydınlatmak ve Yunus’un beslendiği kaynakları değerlendirerek bugünle bağlantısını kurmak, bu çalışmanın amaçları arasındadır. Bununla birlikte temel amaç; mevcut ve yeni belgeler ışığında Yunus’la ilgili düşünce dağarcığımızı geliştirmek ve yanlış anlamaları düzelterek Yunus külliyatına yeni katkılar yapmaktır. Yapılan çalışmalarda “Yunus Emre”, “Kadirî”, “Nakşî” ve “Alevî Bektaşi” olmak üzere dört farklı Yunus ile karşılaşılmaktadır. Yunus Emre ile diğer Yunuslar arasındaki en büyük farklılık; şairlerin eğitim düzeyi, dünya görüşleri, hayat standartları, çevreleri gibi faktörlerin ortaya koyduğu üsluplarından anlaşılmaktadır. Ayrıca mezarının Orta Anadolu, Konya, Kırşehir ve Eskişehir civarında olduğuna ilişkin bilgiler verilmektedir. Bu durum, Yunus’un düşünce ve gönül dünyasının genişliği ile açıklanabilir. Ne var ki yeni bilgiler, Yunus’un mezarının Aksaray’da olduğunu göstermektedir. Yunus Emre’nin şiirlerine bakıldığında şairin, İslam tasavvufu, mahallî unsurlar, dinler tarihi, hadisler gibi çeşitli kaynaklardan beslendiği görülmektedir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2181 Title A name given to the resource YUNUS EMRE ÜZERİNE YENİ DİKKATLER Author Author TAVUKÇU, Orhan Kemal Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Yunus Emre ve Kaynakları, Türk Kültür Tarihi, Tasavvuf, Hallac-ı Mansur. ÖZET Yunus Emre; Türkçenin varlığını koruması, yaşaması, bir edebiyat ve kültür dili olup gelişmesi yolunda çaba sarf etmiş büyük şairlerin başında gelir. Birden çok şairin katkılarıyla oluştuğu anlaşılan Yunus külliyatının tefrik edilmesini sağlamak, Yunus’un hayatı hakkında yanlış bilinen ve karanlıkta kalan noktaları aydınlatmak ve Yunus’un beslendiği kaynakları değerlendirerek bugünle bağlantısını kurmak, bu çalışmanın amaçları arasındadır. Bununla birlikte temel amaç; mevcut ve yeni belgeler ışığında Yunus’la ilgili düşünce dağarcığımızı geliştirmek ve yanlış anlamaları düzelterek Yunus külliyatına yeni katkılar yapmaktır. Yapılan çalışmalarda “Yunus Emre”, “Kadirî”, “Nakşî” ve “Alevî Bektaşi” olmak üzere dört farklı Yunus ile karşılaşılmaktadır. Yunus Emre ile diğer Yunuslar arasındaki en büyük farklılık; şairlerin eğitim düzeyi, dünya görüşleri, hayat standartları, çevreleri gibi faktörlerin ortaya koyduğu üsluplarından anlaşılmaktadır. Ayrıca mezarının Orta Anadolu, Konya, Kırşehir ve Eskişehir civarında olduğuna ilişkin bilgiler verilmektedir. Bu durum, Yunus’un düşünce ve gönül dünyasının genişliği ile açıklanabilir. Ne var ki yeni bilgiler, Yunus’un mezarının Aksaray’da olduğunu göstermektedir. Yunus Emre’nin şiirlerine bakıldığında şairin, İslam tasavvufu, mahallî unsurlar, dinler tarihi, hadisler gibi çeşitli kaynaklardan beslendiği görülmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f0e9d6f388ad1ba783b6feb82f3e4150.docx 91c52c4518ad822dc484eff46e33316a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/86103330725585f8027151c6ca5086bc.pdf f004099e405e998f382ce92550c0e322 PDF Text Text GAZETELERE YANSI(MA)YAN KÜLTÜR, SANAT VE EDEBİYAT Hakan TEMİZTÜRK Atatürk Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü, Erzurum / Türkiye Anahtar Kelimeler: Kültür, sanat, haber, gazete. ÖZET Gazeteler, siyasetten ekonomiye, spordan magazine kadar çok çeşitli haberlerle okurlarını aydınlatmaya çalışmaktadır. Türk basınının anılan alanlara ilişkin zengin bir içerik sunduğu gözlenmektedir. Gazetelerin kültür, sanat ve edebiyata ilişkin haber, yazı ve yorumlarının yeterli, tatmin edici ve bilgilendirici olduğunu söylemek ise mümkün değildir. Gazetelerin kültür, sanat ve edebiyatla ilgili haber, yazı ve yorumlar için ayırdığı alan çok sınırlı ve içerik açısından çok yetersiz kalmaktadır; bu durum ekonomi, siyaset, spor gibi alanlarla karşılaştırınca daha belirgin bir hal almaktadır. Üstelik bazı gazetelerin “kültür-sanat” sayfalarının bulunmadığı ya da bazı günler diğer alanlarla ilgili haberlerin fazlalığı durumunda bu sayfaların iptal edildiği de bilinmektedir. Bu durum, kültür, sanat ve edebiyat ile ilgisi “yüzeysel” olan ortalama gazete okuru için ciddi bir sorundur; bu alanlara ilişkin haber, bilgi ve tartışmaları gazeteler aracılığıyla takip edenler bu imkândan da mahrum kalmaktadır. Bu çalışmada Türk basınını temsilen gazetelerin kültür, sanat ve edebiyatla ilgili sayfaları/haberleri içerik çözümlemesi ve söylem analizi ile tahkik edilmiş ve yukarıda dile getirilen varsayımın doğruluğu sınanmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2205 Title A name given to the resource GAZETELERE YANSI(MA)YAN KÜLTÜR, SANAT VE EDEBİYAT Author Author TEMİZTÜRK, Hakan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Kültür, sanat, haber, gazete. ÖZET Gazeteler, siyasetten ekonomiye, spordan magazine kadar çok çeşitli haberlerle okurlarını aydınlatmaya çalışmaktadır. Türk basınının anılan alanlara ilişkin zengin bir içerik sunduğu gözlenmektedir. Gazetelerin kültür, sanat ve edebiyata ilişkin haber, yazı ve yorumlarının yeterli, tatmin edici ve bilgilendirici olduğunu söylemek ise mümkün değildir. Gazetelerin kültür, sanat ve edebiyatla ilgili haber, yazı ve yorumlar için ayırdığı alan çok sınırlı ve içerik açısından çok yetersiz kalmaktadır; bu durum ekonomi, siyaset, spor gibi alanlarla karşılaştırınca daha belirgin bir hal almaktadır. Üstelik bazı gazetelerin “kültür-sanat” sayfalarının bulunmadığı ya da bazı günler diğer alanlarla ilgili haberlerin fazlalığı durumunda bu sayfaların iptal edildiği de bilinmektedir. Bu durum, kültür, sanat ve edebiyat ile ilgisi “yüzeysel” olan ortalama gazete okuru için ciddi bir sorundur; bu alanlara ilişkin haber, bilgi ve tartışmaları gazeteler aracılığıyla takip edenler bu imkândan da mahrum kalmaktadır. Bu çalışmada Türk basınını temsilen gazetelerin kültür, sanat ve edebiyatla ilgili sayfaları/haberleri içerik çözümlemesi ve söylem analizi ile tahkik edilmiş ve yukarıda dile getirilen varsayımın doğruluğu sınanmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f1efad710d3c632f8d18245e0896ad24.docx 6865f6ce377c3e2e2dfd9d596e3c825b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4af21b25eedb87db8c74e4230870f449.pdf 1679d12cec8fdece68177d8fb0780a95 PDF Text Text AYVAZ DEDE’NİN İSLAMİ YÖNDEN BOŞNAKLARA ETKİSİ VE AYVAZ DEDE ŞENLİKLERİNE GENEL BAKIŞ Yunus Emre TERZİ International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Boşnak Halk Edebiyatı, Ayvaz Dede, Ayvaz Dede Şenlikleri. ÖZET Yüzyıllar boyu Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetinde kalmış olan, Balkanların içinde bize en yakın olanı Bosna’da Türk kültürünün tesiri çok fazla olmuştur. Yüzyıllar boyu bu etkileşimde İslamiyet’in önemli bir rolü vardır. İslamiyet Boşnaklarla aramızda gönül bağı kurmuştur. Bu bağlamda Bosna-Hersek’in Yunus Emre’si sayılan Horasan erenlerinden Ayvaz Dede’nin de Bogomilizm dini’ni yaşayan Boşnaklarla gönül bağı vardır. Bu çalışmada Bogomilizm dinini yaşayan Boşnaklara Ayvaz Dede’nin İslami yaşamının etkisi araştırılmıştır. Bununla birlikte Boşnak halkının gönlünde taht kuran, Yugoslavya Devleti’nin varlık gösterdiği zamanda kutlanmayan veya kutlanamayan lakin unutulmayan kendi devletlerini kurduklarında anılan Ayvaz Dede Şenliklerine genel bir bakışıda ele almaktadır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2188 Title A name given to the resource AYVAZ DEDE’NİN İSLAMİ YÖNDEN BOŞNAKLARA ETKİSİ VE AYVAZ DEDE ŞENLİKLERİNE GENEL BAKIŞ Author Author TERZİ, Yunus Emre Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Boşnak Halk Edebiyatı, Ayvaz Dede, Ayvaz Dede Şenlikleri. ÖZET Yüzyıllar boyu Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetinde kalmış olan, Balkanların içinde bize en yakın olanı Bosna’da Türk kültürünün tesiri çok fazla olmuştur. Yüzyıllar boyu bu etkileşimde İslamiyet’in önemli bir rolü vardır. İslamiyet Boşnaklarla aramızda gönül bağı kurmuştur. Bu bağlamda Bosna-Hersek’in Yunus Emre’si sayılan Horasan erenlerinden Ayvaz Dede’nin de Bogomilizm dini’ni yaşayan Boşnaklarla gönül bağı vardır. Bu çalışmada Bogomilizm dinini yaşayan Boşnaklara Ayvaz Dede’nin İslami yaşamının etkisi araştırılmıştır. Bununla birlikte Boşnak halkının gönlünde taht kuran, Yugoslavya Devleti’nin varlık gösterdiği zamanda kutlanmayan veya kutlanamayan lakin unutulmayan kendi devletlerini kurduklarında anılan Ayvaz Dede Şenliklerine genel bir bakışıda ele almaktadır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/30b1c67a3c4f989e1e79b0ae25542c74.docx b415b7102a020652838347fd8814f919 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ab29b9eb813e3f42d61272dbfd13082c.pdf 6711b91fd86be07fc896df6adcf24210 PDF Text Text ADNÎ RECEB DEDE DİVÂNI’NDA MEVLÂNA Eda TOK Akdeniz Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Antalya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî. ÖZET Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ’nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ’ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede’dir. Adnî’nin Divânı tarandığında 7’si Mevlânâ’ya, 1’i Şems-i Tebrîzî’ye, 1’i de Mesnevî’ye yazılmış 9 na’t ve Mevlâna’ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî’nin gözünden Mevlânâ’ya bakmaya çalışılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/aa2f53c84055d9e8e4cb22e7b52bab36.docx 14f40455db6f7322744750d16cfbf54a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/021223b7c0dc1539d75069f295a2deff.pdf 25421f88b65433e01610e10af59bdc67 PDF Text Text ‘ADNÎ RECEB DEDE DÎVÂNI’NDA MEVLÂNA Eda TOK1 Özet Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ‟nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ‟ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede‟dir. Adnî‟nin Divânı tarandığında 7‟si Mevlânâ‟ya, 1‟i Şems-i Tebrîzî‟ye, 1‟i de Mesnevî‟ye yazılmış 9 kaside ve Mevlâna‟ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî‟nin gözünden Mevlânâ‟ya bakmaya çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî MEVLÂNA IN DIVÂN OF ADNÎ RECEB DEDE Abstract Mevlânâ, one of the most prominent names in the Turkish-Islamic civilization, is a great mystic, scholar and poet who influenced communities during his life and after his death with his deep ideas, ingeniousness, the unique need of love and tolerance. Many divân poets had participated to the sect of Mevlevî established on behalf of the thoughts of Mevlânâ, loved Mevlevî and expressed their love to Mevlânâ by their poems. Over time, Mevlevism has become almost a sect where poets were raised. One of the poets who were raised in that sect is Adnî Receb Dede, a 17 th century poet. When divân of Adnî Receb Dede is scanned, it is seen that there are 9 kaside that 7 of them are written to Mevlânâ, 1 of them is written to Şems-i Tebrîzî, 1 of them is written to Mesnevî and many elements that belong to Mevlânâ. Based on the elements detected in this study, it is aimed to look through the eyes of divan poet Adnî to Mevlânâ. Key Words: Mevlânâ, Divân Poetry, Adnî 1 Okt., Akdeniz Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, tok_eda@hotmail.com �1. Giriş 1.1. Mevlevîlik ve Mevlevî Edebiyatı Bir kültür ve sevgi ekolü olan Mevlevîlik Mevlânâ‟dan ilham alınarak kurulmuş bir tarikattır. Ancak Mevlânâ kendi zamanında şeyhlik iddiasında bulunmadığı gibi bir tarikat da kurmamıştır. (Top, 2007: 29) Mevlânâ‟nın son zamanlarında onu en iyi şekilde anlamış ve onu temsil edebilecek olan iki önemli şahsiyet vardı ki bunlardan biri Mesnevi‟yi kaydeden Çelebi Hüsameddîn, diğeri de oğlu Sultan Veled‟di. Bunlardan Çelebi Hüsameddin Mevlânâ‟nın mümessili olmuş; ancak onun namına bir tarikat ihdâs etmemiştir. Babasının ve sâdık müridi Hüsameddîn‟in yapamadığını Sultan Veled yapmış, Mevlânâ‟nın kuvvetli şahsiyeti etrafında onun yolunu ve erkânını devam ettiren Mevlevîlik yolunu açmıştır. (Çelebi, 2006: 153-155) Sultan Veled, 46 senelik irşâd hayatının ardından 10 Receb 712/1312 tarihinde vefat etmiştir. Bu süre zarfında Mevlevîliği tam manasıyla bir tarikat haline getirmiştir. (Çelebi, 2006: 157) Sultan Veled‟in irşad makamına oğlu Ulu Ârif Çelebi‟yi bırakması tarikatın tarihinde bir dönüm noktası oluşturmuş ve bu uygulamanın ardından Mevlevîlik, “çelebi” unvanıyla anılan Mevlânâ soyuna mensup şeyhler tarafından temsil edilmeye başlanmıştır. Konya Mevlânâ Dergâhı ve çelebilik makamı Mevlevilik tarikatının merkezi haline getirilmiştir. Ulu Ârif Çelebi Konya‟da oturmakla kalmamış Anadolu‟ya, Irak‟a hatta Tebriz‟e kadar tüm ömrünü propaganda amaçlı seyahatlerle geçirmiş, Mevlevîliğin hızla yayılmasına hizmet etmiştir. (Çelebi, 2006: 95; Tanrıkorur, 2004: 468) Kısacası Mevlevîliği Mevlânâ ilham etmiş, Çelebi Hüsameddîn ihya etmiş, Sultan Veled kurmuş ve Ulu Ârif Çelebi de te‟kid etmiştir. (Çelebi, 2006: 159) Mevleviliğin de diğer tarikatlarda olduğu gibi bağlılarına beyan ettiği ve titizlikle uygulanması gereken bazı kuralları ortaya çıkmıştır. Mevlevilikte uyulan ve uygulanan bu kurallara âdâb denir. Mevlevîlik bu edeb temelleri üzerine bina edilmiş olup âdeta bir edep ve âdâb üniversitesidir. (Top, 2007: 30) Bir diğer ifadeyle Mevlevîlik, sıradan bir tarikat olmaktan ziyade, bir aşk yolu, bir kültür hareketidir. (Top, 2007: 29) Mevlevilik Türk edebiyat ve musikisine, hatta sanatımızın çeşitli dallarına katkılar sağlamış olan tarikatların da başında gelir. Mevlânâ‟nın büyük bir şair olması da bu geleneğin oluşmasında büyük etken olmuştur. (İsen, 1999: 308) Mevlânâ hayattayken çevresinde bulunan ilk kuşakla birlikte, onun ardından ise Mevlevilik bünyesinde yetişen binlerce tasavvuf ve sanat erbabının sistemli faaliyetleri, Türk sosyal ve kültürel hayatında bir �“Mevlevî Zümresi”nin ve bu kapsamda bir “Mevlevî Zümresi Edebiyatı”nın ortaya çıkmasını beraberinde getirmiştir. (Dağlar, 2008: 230-231) Şairlerin mensup oldukları 12 tarikat içinde Mevlevîlik, Divan şairlerin en çok iltifat ettikleri tarikat olmuştur. Tarikat müntesibi 320 şair içinde 220‟sinin Mevlevî olması da bunu açıkça ortaya koymaktadır. (İsen, 1999: 308) Mevlevî olan ya da olmayan şairlerin eserlerinde ise doğrudan veya dolaylı olarak Mevlânâ‟dan ya da Mevlevilik kültüründen izler görülmektedir. (Açık, 2002: 113) Mevlevilik en çok aydın kesimlerde ve şehir merkezlerinde yaygınlık gösterdiği için bu tarikat mensupları edebî ürünlerini hemen daima aruz vezniyle ve divan şiiri tarzında vermişlerdir. (İsen, 1999:3008) Bu tarikatta Divan Edebiyatı tekniğinin benimsenmesinde Mevlânâ‟dan beri Farsça ve aruzla şiir söylemenin gelenek haline gelmiş olması da etkili olmuştur. (Gölpınarlı, 2006: 409) Mevlevi şairler, mensubu oldukları tarikatın gereği mükemmel bir surette tasavvufa âşinadırlar. (Ayan, 1992:460) Bu sebeple Divan Edebiyatının tasavvufla zenginleşmesinde de Mevlevî şairlerinin ve Mevlevî muhitinin etkisi büyük olmuştur. (Açık, 2002: 113) 1.2. ‘Adnî Receb Dede Mevlevîlik zamanla âdeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede‟dir. Asıl adı Receb olan Adnî, Selanik vilayeti mülhakından Serez (Siroz) şehrinde doğmuştur. Kaynaklarda babasının ulemâdan olduğu belirtilen Adnî, iyi bir tahsil imkânı bulmuş, genç yaşında memleketinde ilim ve faziletiyle seçkin biri hâline gelmiştir. (Esrar Dede, 2000: 350; Göre, 2004: 21) Serez dergâhı şeyhi Ramazan Dede‟den el almak sûretiyle külâh giyip çileye girmiş, Ramazan Dede‟nin vefatı üzerine yerine posta oturmuştur. (Ali Enver, 2010: 215) Burada bir süre sâliklere mürşidlik yapan „Adnî, eskiden beri gönlünde olan istek üzerine âşıkların Kâbesi Mevlânâ Dergâhı‟nı ziyaret etmek için Konya‟ya gitmiştir. „Adnî Konya‟ya gittiğinde hilafet makamında Abdulhalim Çelebi bulunmaktadır ki bu dönem aynı zamanda Vâiz Vânî Mehmet Hoca‟nın ikbal devrine rastlar. Raks ve semâ‟ında yasak edildiği bu dönemde sadrazam Kara Mustafa Paşa, Vânî Üngürüs‟ün faliyetlerini engellemek düşüncesiyle „Adnî‟nin görüşlerine başvurmak için onu İstanbul‟a davet etmiştir. Vânî‟nin zulmü „Adnî‟nin manevi desteğiyle engellenmiştir. Adnî İstanbul‟dan Edirne‟ye daha sonrada buradan Gelibolu‟ya giderek Gelibolu Mevlevîhânesi şeyhi Ağazâde‟nin yanına geçmiş, oradan da Belgrad‟daki Mevlevîhânenin meşihatiyle görevlendirilmiş, (Göre, 2004: 22-24) �buradaki hizmeti esnasında, H.1100-M.1689‟ da vefat etmiştir. (Göre, 2004: 24; Ali Enver, 2010: 215) „Adnî‟nin Dîvân, Nahl-i Tecellî, Şerh-i Kasaîd-i ‘Urfî ve Kasîde-i ‘Adnî olmak üzere dört eseri tespit edilmiştir. Zehra Göre‟nin yaptığı doktora çalışmasına göre Adnî‟nin Dîvânı‟nda 38 kaside (2‟si Farsça), 1 terkib-i bend, 4 tahmis (3‟ü Farsça) ve 313 gazel (1‟i Farsça) yer almaktadır. (Göre, 2004: 26-27) Şairin 38 kasidesinin 7‟si Hz. Mevlânâ‟ya, 1‟i Şems-i Tebrîzî‟ye, 1‟i de Mesnevî‟ye, 2‟si Abdülhalim Efendi‟ye (Mevlânâ Dergâhı postnişîni) methiyedir. Bu rakamlar bile tek başına, şairin Mevlânâ‟ya beslediği sevgiye bir işaret niteliğindedir. Şair bir Mevlevî olarak gerek sözünü ettiğimiz kasidelerde, gerekse Divanı‟ndaki diğer şiirlerinde Hz. Mevlânâ‟ya ve Mevlevîlik unsurlarına yer vermiştir. Biz çalışmamızda şairin sadece Hz. Mevlânâ‟ya bakışını konu edineceğiz ve şairimizin gözünden Mevlânâ bakmaya çalışacağız. 2. Adnî Receb Dede Dîvânın’da Mevlânâ’ya Ait Bazı Hususiyetler 2.1. Mevlânâ İçin Söylenen Sıfatlar 2.1.1. Âşıkların Sultanı, Padişah Türk İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim, eğitimci, şair ve gönüllerin sultanı çok yönlü bir şahsiyettir. Adnî Receb Dede de Mevlânâ‟yı birçok beyitte âşıkların sultanı olarak nitelendirir (K18/52, K 18/54). Bu durumda şairin âşıklar ifadesiyle Mevlevîleri kastettiğini söylemek yanlış olmaz. Şair, Mevlânâ‟yı kandilin nûruna, âşıkları ise onun ateşine dalan pervanelere benzetir: Sana pür-sûz-ı şevk olmakdadur pervânevâr „uşşâk Çerâg-ı bezm-i hâsun nûrısun yâ hazret-i Monlâ G 269/2 Şair Mevlevîlerden genellikle âşıklar şeklinde söz ederken aşağıdaki beyitte ise Hz. Mevlânâ‟nın himmetini dileyen dervişler şeklinde söz eder: Kevneyn gerekmez bize Mevlâ dilerüz biz Dervîşlerüz himmet-i Monlâ dilerüz biz G 128/1 �Şair beyitlerinde zaman zaman Mevlânâ‟ya padişah diyerek seslenir (K 19/17, K 20/9), onun Hakk‟ın muhabbet tahtında oturan padişah olduğunu ifade eder: O pâdîşâh-ı serîr mahabbet-i Hak kim Ana „asâkir-i‟uşşâk oldı hayl ü haşem K 23/10 2.1.2. Ka‘betü’l-‘uşşâk Aşağıdaki beyitte şair, Mevlânâ‟nın âşıkların Kâbesi olduğunu ifade eder ve yüz bin sevabına karşılık Mevlânâ‟dan gelecek bir derdi tercih eder: Cenâb-ı Ka„betü‟l-„uşşâk Mevlânâ Celâlü‟d-dîn Ki bir derdi anun yegdür bana yüz bin sevâbumdan K 21/11 Adnî hakikât kıblegâhı olarak gördüğü Mevlânâ‟nın mezarının toprağını da Kâbe‟ye benzetir: O kıblegâh-ı hakikât ki hâk-i merkadidür Tavâfgâh-ı halâyık misâl-i Beyt-i Harem K 23/8 2.1.3. Penâh Şair Mevlânâ‟yı tüm dünya halkının sığınağı olarak nitelendirmektedir: Ey penâh-ı cihâniyân lutfun Sened-i cümle-i enâm olsun K 20/39 2.1.4. Sâkî Şair aşağıdaki beyitte Mevlâna‟yı muhabbet meclisinin sâkîsi olarak nitelendir: Sâkî-i bezm-i mahabbetsin ki lutfun „âmdur Ser-girân mahmûra feyz-i câm-ı sahbâ sendedür K 19/36 �2.1.5. Rehber Adnî, âlemi toprağa düşmüş, susamış balığa; Mevlânâ‟yı ise balığa vatanını gösteren rehbere benzetir ve denizin Mevlânâ‟da bulunduğunu bildirir: Hâke düşmiş huşk-leb mâhîdür „âlem ser-te-ser Reh-ber-i asl-ı vatansın ya‟nî deryâ sendedür K 19/22 2.1.6. İmam Şair, “Yine gönül camisinde toplanalım. Bize eylemin ve sözün imam olsun.” diyerek gönlü câmi, Mevlânâ‟nınn eylem ve sözlerini de bu câminin imamı olarak tasavvur eder. Bu şekilde Mevlânâ‟nın sözleriyle, davranışlarıyla âdeta bir yol gösterici olduğunu da ifade etmiş olur: Câmi„-i dilde yine cem„ olalum Fi„l ü kavlün bize imâm olsun K 20/52 2.1.7. Âlemin Sevgilisi, Aşk Rindi, Kâinatın Süsü, Kerem Kaynağı, Saf Suyun Kaynağı, Güneşin Parıltısının Kaynağı Şair, Mevlânâ‟nın âlemin sevgilisi (K 19/32); aşk rindi (K 19/21); kâinatın süsü, doğruluk ve sefa bağı olduğunu ifade eder. (K 19/ 33) Mevlânâ‟ya “Ey kerem kaynağı” şeklinde seslenerek kıyamette ondan şefaat ister: Ey kerem kânı kıyâmetde şefâ„at isterüz Çeşm-i ümmîd-i dil-i bî-çâre ferdâ sendedür K 19/ 35 Âlemi süsleyen güneşin ışıklarının parıltısının Mevlânâ‟da olduğunu söyler: N‟ola kevneyni vücûdun eylese leb-rîz-i nûr Çeşme-i envâr-ı mihr-i „âlem-ârâ sendedür K 19/26 Şair aşağıdaki beyitte de aynı şekilde cihanı, hasret vadisinde dudağı kurumuş bir hastaya teşbih ederken, saf suyun kaynağının Mevlânâ‟da olduğunu ifade eder: Teşne-leb bir haste-i vâdî-i hasretdür cihân �Sendedür ser-çeşma-i âb-ı musaffâ sendedür K 19/3 2.2. Mevlânâ’nın Bedenî Hususiyetleri 2.2.1. Vücudu, Boyu Dîvân şiirinde sevgilinin boyu daima uzun ve düzgündür. Sevgilini boyu yer yer selvi, gülfidanı, nihal, kalem, livâ, sancak, elif olur. Bu boyuyla yürüyünce fitne koparır, kıyamet olur. (Pala, 2002: 84-85) Adnî de aşağıda yer verdiğiz beyitte divan şiiri geleneğine uyarak Mevlânâ‟nın boyunu düzgünlüğü ve hoş salınmasıyla anar: Râst-revlik iden yolunda senün Kâmetün gibi hoş-hırâm olsun K 20/18 Kâmetün sâyesinde âsûde Hoş-kıyâm-ı dem-ı hıyâm olsun K 20/19 Aşağıdaki beyitte ise Mevlânâ‟nın vücudunu kıyamete teşbih eder: Bir kıyâmetdür vücûdun nefh-i sûr-ı „ışkile Hâsıl-ı ser-mâye-i ervâh-ı mevtâ sendedür K 19/19 2.2.2. Yüzü Dîvân şiirinde sevgilinin yüzü güneş, ay, mum, ayna, Mushaf, peri, huri, melek… gibi unsurlara teşbih edilir. (Pala, 2002: 126-127) Adnî de aşağıdaki beyitte Mevlânâ‟nın yüzünü güneşe teşbih eder ve âşıkların onun yüzünü görmesiyle mutlu olacaklarını bildirir: Matla„-ı gaybdan yüzün güneşin Göster „uşşâka şâd-kâm olsun K 20/41 Aşağıdaki beyitte Mevlânâ‟nın yüzünü bu kez aya; mezarının toprağını ise bulut perdesine benzetir: Mâh-ı ruhsâra merkâdün hâki Tâ-be-key perde-i gamâm olsun K 20/42 �2.2.3. Dudağı Divan şiirinde dudak birçok yönlerde teşbih ve mecazlarla kullanılır. Renk ve şekil yönüyle şarap, kadeh, sâkî, meze, meyhane gibi; renk bakımından la„l, yakut, mercan gibi, şekil yönünden bir hokka, dür, mühr-i Süleyman gibi; nitelik bakımından ise tabib, darüş-şifa, ilaç, deva gibi düşünülür. (Pala, 2002: 297) Adnî de Mevlânâ‟nın dudağından söz ederken la„li açık istiare yoluyla doğrudan dudak yerine kullanır ve dudağı Süleyman‟ın mührüyle birlikte anar: „Işk-ı hayâl-i hâtem-i lâ„lünle kâ‟inât Mahkûm-ı hükm-i mühr Süleymân olur bana K 18/32 2.2.4. Kirpiği Kirpikten Müje ve müjgan adları altında bahsedilirken genellikle onun yaralayıcı ve öldürücü vasıfları söylenir. Kirpik yerine göre kılıç, hançer, ok olabilir. (Pala, 2002: 289) Adnî de Mevlânâ‟nın kirpiğinden söz ederken divan şiiri geleneğinde olduğu gibi kirpiği hançer (K 18/29) ve okla birlikte anar. Aşağıdaki beyitte Mevlânâ‟nın kirpiğini oka teşbih eder: Kahr-ı a‟dâya fikr-i müjgânun Terkeş-i sînede sihâm olsun K 20/21 2.2.5. Kâkülü Divan şiirinde sevgilinin güzellik unsurlarından olan saçı birçok yönüyle ele alınır. Şekil yönünden resen, rişte, zincir, dâr, çengâl, bend, çenber, dâm, fitne, câdu…; koku yönünden nafe, misk, anber, semen, reyhân, ud, âbir ; renk yönünden gece, leyl, Leylâ, şâm, Hind, şebistân… ile birlikte teşbih ve mecazlar yoluyla sıkça kullanılır. (Pala, 2002: 397-398) Adnî de Mevlânâ‟nın kâkülünden söz ederken perişanlığı ve kokusuyla anar: Nefhâ-i kâkülün perîşân it Bezm-i kevneyn-i hoş-meşâm olsun K 20/22 �2.2.6. Beni Dîvân şiirinde hâl yani ben genellikle yanak, saç, kaş, ayva tüyleri ve dudakla birlikte anılır. (Pala, 2002: 195) Adnî de Mevlânâ methinde yazdığı kasidesinin aşağıdaki beytinde beni dâneye; kâkülü ise kuşu avlamak için hazırlanmış tuzağa teşbih eder: Dâne-i hâl ü kâkülün „arz it Sayd-ı vahşî tuyûra dâm olsun K 20/44 2.3. Mevlânâ’nın Diğer Vasıfları 2.3.1. Cömertliği, Merhâmeti, Şefkâti Adnî, şiirlerinde Mevlâna‟nın şefkâtine, merhâmetine, cömertliğine değinmeyi de ihmal etmez. Aşağıdaki beyitte onun şefkatiyle kalplerin toplanmış kılınmasını, nefsin yok edilmesini, vücutların aslının tamir edilmesini ister: Kalbimüz şefkâtünle kıl mecmû„ Nefsi berbâd-ı in„idâm olsun K 20/49 Eyle asl-ı vücûdumuz ta„mîr Fer„-i virân-ı inhidâm olsun K 20/50 Aşağıdaki beyitte de Mevlânâ‟nın sonsuz cömertliğinden söz eder: Cûd-ı bî-gâyetün gedâyâna Nakd-i gencîne-i kirâm olsun K 20/32 Şair Mevlânâ‟daki bu cömertlik ve mükemmelliği, Onun temiz zatının Mekke-i Mükerreme‟nin mazharı olmasına bağlar: Sevâd-ı a‟zamun ol zât-ı pâk mazharıdur Anunçün oldı kerâmetle ekmel ü ekrem K 23/15 Şair, Mevlânâ‟nın sevgiyle dolu oluşunu muhabbet savaşında güç, kuvvet dolu olduğu şeklinde ifade eder: Nedür bu kuvvet-i kudsiyye bu merdâne cünbişler �Mahabbet rezminin pür-zûrısın yâ hazret-i Monlâ G 269/4 Mevlânâ‟nın vasıflarının söylemekle bitiremeyen şair aşağıdaki beytinde Mevlânâ‟nın aşkıyla ziyafette onun vasıflarını övse, cömertliği ve konukseverliği ile bilinen Hz. İbrahim‟in ruhunun bile bu ziyafete misafir olacağını ifade eder: „Işkunla bezl-i mâ‟ide-i na‟tün eylesem Rûh-ı Halîl hâsılı mihmân olur bana K 18/21 Şair Mevlânâ‟nın güzel vasıflarını anlatabilmek için yine Mevlânâ‟nın aşkına ihtiyaç duyar. Eğer Mevlânâ‟nın aşkı ona söz kuvveti verirse Mevlânâ‟nın güzel vasıflarını anlatmak da onun için kolay olacaktır: „Işkun virince nâtıkama kuvvet-i sühan Vasf-ı cemîlün eylemek âsân olur bana K 18/34 2.3.2. İlmi Adnî, bir ilim ve irfan güneşi olan Mevlânâ‟nın ilmine de beyitlerinde sıkça yer verir. Mevlânâ‟nın her zor bilmecenin çözümü olduğunu (K 19/6); ilmin aslının, dünya ve ahretin hikmetinin Mevlânâ‟da olduğunu (K 19/12), onun ilminin Allah‟ın ilmi olduğunu (K 19/25) dile getirir. Şair her sorununu Mevlânâ‟nın halledebileceğini söyler çünkü şairin nazarında Mevlânâ İlm-i ledünde kılı kırk yaran bir hâkimdir: Hazret-i Monlâ ider her müşkilün hall „Adniyâ Çün odur „ilm-i ledünnîde hakîm-i mû-şikâf G 163/5 2.3.3. Sözleri Şair, Mevlânâ‟nın sözlerini Hz. İsâ‟nın canlar bağışlayan nefesine benzetir: Her nutk-ı rûh-perver-i İsâveşün senün Enfâs-ı feyz-bahş-i dil ü cân olur bana K 18/48 Şair bir başka beyitte bu kez Mevlânâ‟nın sözlerinin hüzünlü gönüllere ebedi feyz verdiğini ifade eder: �Kelâmun hâtır-ı mahzûna feyz-i câvidân eyler Bu bezmün sâkî-i mahmûrısın yâ hazret-i Monlâ G 269/5 3. Mevlânâ’nın Mesnevîsi Mesnevinin sözlük anlamı “ikişer ikişer, ikili” demektir. Her beyitin dizeleri kendi aralarında uyaklı, aruz bahirlerinin kısa kalıplarıyla yazılan uzun bir nazım biçimidir. (Dilçin, 2004: 167) Bugün Mesnevî denilince Mevlânâ‟nın Mesnevî‟si akla gelir. Bu göklere nispeti olan nağmenin, bu ilahi sesin doğuşuna sebep Hüsameddin Çelebi‟dir. O, Mevlânâ‟dan Senâî‟nin Hadikâsı yahut Attar‟ın Mantıkıt-Tayrı vezninde, irfan sırlarını, tarikat usullerini toplayan bir kitap nazmetmesini ister. Mevlânâ önceden yazmış olduğu 18 beyiti Çelebi‟ye verir. 657/1259-660/1263 yılları arasında birinci defteri, 662/ 1265‟de ise ikinci deftere başlayıp aralıksız altı defteri tamamlar. (Füruzanfer, 1990: 211-212) Yaklaşık 1259-1268 tarihleri arasına yazılan Mesnevî 25600 civarı beyitten oluşan, altı ciltlik dev bir eserdir. Mesnevî tefsir, hadis, fıkıh, tasavvuf, tarih, tıp gibi ilimlere ait konuların yer aldığı, zamanın örf ve adetlerine dair bilgi ve hikayelerin sunulduğu çok yönlü, zengin bir eserdir. (Yeniterzi, 2011: 36) Adnî, Divânı‟nda Mesnevî için bir methiye nazmetmiştir (K 26). Şair, Mesnevî‟nin emirlerine uyanların hakikat divanında unvan bulduklarını (K 26/11); Mesnevî‟nin sonsuz feyz kadehi olduğunu (K 26/16); Mesnevî‟nin hayalinin bile âşıklarının sinelerini güneş ışıklarının doğduğu yere dönüştüreceğini (K 26/6); Mesnevî‟nin Hakk‟ın ahlakıyla vasıflanmış olan kamil bir mürşit olduğunu ifade eder: Muttasıf ahlâk-ı Hak‟la mürşid-i kâmildür ol Benzemez evsâfına halkun hısâl-i Mesnevî K 26/17 Aşağıdaki beyitte Mesnevî‟nin ilimlerle dolu olduğunu ifade eder: Mesnevî-i pür- ma‟ârif âsmânî mâ‟ide Hân-ı yagmâ-yı mezâk-ı menn ü selvâ sendedür K 19/30 Aşağıdaki beyitte ise Mesnevi‟yi denize benzetir: Ol mesîhâ-dem ki enfâs-ı sabâ feyzi ile „Arşa dâmen-gîrdür emvâc-ı bahr-ı Mesnevî G 273/3 �Adnî, Mesnevî‟den “kitab-ı müstetâb” yani güzel kitap şeklinde de söz eder (K 21/28, 21/29, 21/30, 21/31). Şair edebin hal tercümesi olan bu kitabın her okunmasında, amellerinin utancından beyhude gönül ve canının eridiğini ifade eder: Kitâb-ı sîret-ârâ-yı edeb kim her okundukca Erir cân u dil-i bî-hûde a„mâlüm hicâbumdan K 21/32 Şair Mesnevî‟yi kişileştirerek doğrulukla Mevlânâ‟nın dergâhına gelmeyenlerin hasret vadisinde Mesnevî‟nin ayakları altında ezilmesini diler: Gelmeyen nûr-ı yâkîn-ı sıdkile dergâhuna Vâdî-i hasretde olsun pây-mâl-i Mesnevî K 26/19 4. Mevlânâ’nın Çevresindekiler 4.1. Şems-i Tebrizî Mevlânâ denilince ilk akla gelen isim Şems-i Tebrîzî‟dir. Onun Mevlânâ‟nın hayatında şüphesiz ayrı bir önemi vardır. Şems, Mevlânâ‟yı etkileyecek, onun ruhunda fırtınalar koparacak kadar tasavvufî bilgi ve birikime sahip, ilmin ve tasavvufun kemaline ermiş kâmil bir zattı. Coşkulu mizacı, cezbeli haliyle, ilahi nükteleriyle Mevlânâ‟yı etkileyen Şems, ondaki cevheri yüzeye çıkarmıştır. Mevlânâ‟nın mürşidi olmaktan ziyade ona bir ayna olmuştur. Şems, Mevlanâ‟ya mürid olmaktan ziyade kendisinin de ondan feyz aldığını ifade etmiştir. (Top, 2007: 36-38) Adnî de bu kâmil zata, Şems-i Tebrizi‟ye uzunca bir methiye yazmıştır (K 25). Şair Şems-i Tebrîzî‟ye yazdığı kasidenin nesib bölümünde bir çeşit tahkiye yapar ve karşısında biri varmışcasına anlatmaya başlar. Bir gece içi geçer, uykuya dalar, rüyasında yolu “kişver-i ıtlâk”a düşer. Buradaki kavmin hali perişandır, zarar ve faydayı birbirinden ayıramazlar. „Adni onlara doğru yolu gösterecek bir rehberleri olmadığını fark eder. Bu durumu müşahade ederken biri ona gözünü açmasını, hakikat güneşinin doğduğunu söyler. Gözünü açtığında karşısında Şems-i Tebrîzî‟yi gören şair onu methetmeye başlar. (Göre, 2004: 62) Şair Şems-i Tebrîzî‟yi hakikat güneşi (K 25/ 15); Tebriz‟in şahı, şahların baş tacı (K 25/16); Hz. Muhammed‟in nuru, ezelin ve ebedin sırrı, dinin kaynağı (K 25/ 23); Peygamberlerin övdüğü, halkın en kerimi, ümmetin en kâmili (K 25/ 25); şeriat nurlarının zuhur ettiği (K 25/26); zamanın piri (K 25/ 47); uğurlu denizin cevheri (K 25/61); ezeli sırların vakıfı (K 25/562); lütuf ve kerem sahibi (K 25/86) şeklindeki sıfatlarla nitelendirir. �Şems-i Tebrizi‟nin gönül ve can doktoru olduğunu (K 25/ 52); gönül ve can ağrısına şifa verenin O olduktan sonra gönle artık hiç illet uğramayacağını ifade eder: Çün renc-i dil ü câna şifâ-sâz olasın sen Ugrar mı dahi dâ‟ire-i sîneye „illet K 25/53 Şair Şems‟in hikmetler denizi olduğunu ifade ederek onun ilmine bilgisine de değinir. Şems hikmetler denizi olunca tabiî ki bu denizin cevherleri ilm-i ledün, dalgaları ise kerametler olur: Deryâ-yı hikemsin güherün „ilm-i ledünnî Pey-der-pey olan mevclerün keşf ü kerâmet K25/69 4.2. Sultan Veled Mevlânâ‟nın ilk çocuğu olan Sultan Veled, fiziki ve manevi bakımlardan babasına çok benzerdi. Sultan Veled büyük bir sadakatle babasına ve onun tavsiyelerine bağlı kalmış, babasının fikirlerini sistemleştirip hayata geçirmiş, aşk, vecd, cezbe ve semâ‟ gibi unsurları birleştirip bütünleştirmiş, bir çerçeve içerisine almıştır. (Top, 2007: 235-238) Adnî aşağıdaki beyitlerde Sultan Veled‟e yer verir ve Hz. Sultan Veled‟in göğün makamının padişahı olduğunu söyler. Şair, iktibas sanatından yararlanarak men aref‟in (Men arefe nefsehü fekad arefe Rabbehü: Nefsini bilen Rabbini bilir. (Aclûnî, II, 2532)) tüm hükümlerinin onda peyda olduğunu ifade eder. Pâdişâh-ı „arş-mesned Hazret-i Sultan Veled K‟anda peydâ oldı ahkâm-ı tamâm-ı men „aref G 162/4 Şair aşağıdaki beyitte tecrid sanatıyla kendini soyutlar ve kölesi olduğu Sultan Veled‟in lütfıyla bahtının mektubuna men aref mührünü basmasını diler: Hâtem-i lutfunla ur lutf ile „Adnî bendenün Nâme-i ikbâline mühr-i hitâm-ı men „aref G 162/5 4.3. Hüsâmeddin Çelebi Mevlânâ‟nın halifesi, müridlerinin başı, önderi olan Hüsâmeddin Çelebi‟nin (Füruzanfer, 1990: 143) en büyük hizmeti, Mevlânâ‟yı teşvik ederek O‟nun Mesnevî‟yi �yazmasına katkıda bulunması, Mesnevî‟ye ebelik etmesidir. (Top, 2007: 231) Bütün Mesnevî ciltlerinin ön sözleri Hüsâmeddin Çelebi‟nin şerefli lakaplarıyla süslenmiştir. (Sipehsalar, 2011: 165) Adnî bu önemli isme de şiirinde yer vermeyi unutmaz, aşağıdaki beyitte Hüsâmeddin‟in zafer kılıcının elması olduğunu bildirir. Şair iktibas sanatı yaparak men aref (Men arefe nefsehü fekad arefe rabbehü: Nefsini bilen Rabbini bilir. (Aclûnî, II, 2532)) kılıcını cahilliğin boynuna vuranın da Hüsâmeddin‟in ta kendisi olduğunu söyler: Tîg-i elmâs-ı zafer ya‟nî Hüsâmü‟d-dîn kim Gerden-i cehle uran oldur hüsâm-ı men „aref G 162/3 5. Adnî’nin Mevlânâ’ya Beslediği Muhabbet Adnî yazdığı on sekizinci kasidesinde özellikle Mevlânâ‟ya duyduğu aşkı, bu aşkla ne hâle geldiğini, o aşk kendisinde olmasa ne hallere geleceğini dile getirir. Şair, gönlünde Mevlânâ‟ya duyduğu aşk olduktan sonra dertlerinin ateş bile olsa kendisine gül bahçesi gibi geleceğini (K18/4); onun aşkıyla hüzünlü gönlünün ahının kıvılcım ve dumanlarının, adeta bostanın sümbülü ve bağın gül yaprağı olacağını (K18/5); Mevlânâ‟nın aşkıyla ney gibi nağmeler çıkarsa feleğin zerrelerinin bile dans eden âşıklar olacağını (K 18/14) dile getirir. Mevlânâ‟nın aşkını hasta gönüllerin doktoru olarak gören şair kendisine de Mevlânâ‟nın sıhhat, derman getireceğini düşünür: „Işkun tabîb-i haste-dilândur belî belî Sıhhat-resân-ı neşve-i dermân olur bana K 18/13 Şair ağlayan, inleyen, yaralı, matemli gönlüne Hz. Mevlânâ‟nın daima şenlik neşesi bağışladığını ifade eder: Dili mâtem-güzîn-i dâgdâr-ı „Adnî-i zârun Dem-â-dem neş‟e-bahş-ı sûrısın yâ hazret-i Monlâ G 269/7 Şair doğruluk ehline, iki dünyanın mutluluğunun Mevlânâ‟da olduğunu bildirir: Hâlisâne dem-be-dem takdîs-i rûhun ideyüm Ehl-i sıdka devlet-i dâreyn zîrâ sendedür K 19/41 �Şair, Mevlânâ‟nın kavuşma bayramını dünyaya söylese, bu sözünü işiten herkesin adeta kendisine kurban olacağını söyler aynı zamanda kurban bayramına da göndermede bulunur: „Işkunla „îd-i vaslunı dünyâya söylesem Gûş eyleyen kelâmumı kurbân olur bana K 18/23 Şaire Mevlânâ‟nın aşkıyla dert, acı bile güzel görünürken onun aşkı olmadığında ise güzel olan her şey bu kez ona kötü görünmektedir. Gönülde Mevlânâ‟nın aşkı olmasa bülbülün ötmesi bile kendisine kötü nağmeler olarak gelecek (K 18/ 19); dünyanın gül bahçelerindeki her taze gonca adeta yakıcı bir kor olacaktır (K 18/20). Bu yüzden şair, Mevlânâ‟nın aşkından mahrum olmak istemez, buna tahammül bile edemez. Gönlü bir an bile onun aşkından uzak kalsa vücudu adeta hüzünlü bir eve dönecektir: „Işkundan olsa dûr gönül bir nefes eger Dâr-ı vücûd külbe-i ahzân olur bana K 18/15 Şair Mevlânâ‟dan meded ummayanlara da âdeta beddualar savurur. Mevlânâ‟nın hikmetinden ilaç istemeyenlerin dert hastası olmasını (K 20/ 6), değerini inkâr edenlerin tüm hallerinin eksik kalmasını (K 20/ 7), onun aşkının kokusuyla sıhhat istemeyenlerin nezle olmasını (K 20/34) diler. Şair aşağıdaki beyitte de Mevlânâ‟nın eşiğini Kâbe‟ye benzetir ve burasını Kâbe‟nin haremi olarak görmeyenlere de feyz-i sefanın haram olmasını diler: Harem-i Ka„be bilmeyen eşigün Ana feyz-i safâ harâm olsun K 20/17 Bir başka beyitte ise Mevlânâ‟yı elif harfi gibi birlikte bilmeyenlerin, üzüntülerinden daima lâm harfi gibi olmasını ister: Seni vahdetde bilmeyen çün elf Eleminden hemîşe lâm olsun K 20/38 �3. Sonuç Adnî Receb Dede‟nin Dîvânı‟ndaki kasidelerini başta Mevlânâ olmak üzere genellikle Mevlevî muhitinden seçtiği kişilere yazması, onun Mevlânâ‟ya beslediği sevgiye bir işaret niteliğindedir. Adnî, Mevlânâ‟ya âşıkların sultanı, padişah, sâkî, rehber, imam diyerek seslenmiş, O‟nu Mevlevîlerin Kâbe‟si, sığınağı olarak görmüştür. Şair, Mevlânâ‟nın cömertliği, merhameti, şefkati, himmeti, lütfu gibi vasıflarını çeşitli teşbihlerle anmış ve O‟ndan meded ummuştur. Mevlânâ‟nın sonsuz ilim ve bilgisine şiirlerinde sıkça yer vermiştir. Şair, Mevlânâ‟nın kişilik özelliklerinin yanı sıra onu fiziksel özellikleriyle de anmıştır. Ancak Mevlânâ‟nın bedensel hususiyetlerini anlatırken divân şiirinde yer alan sevgili tipinin dışına çıkmamıştır. Şairin şiirlerinde gerçek anlamıyla Mevlânâ‟nın fiziksel özelliklerini bulamayız. Dolayısıyla Adnî de Mevlânâ‟dan söz ederken divân şiirinde olduğu gibi uzun ve düzgün bir boya sahip, tuzağı andıran, güzel kokulu, perişan saçları ve beni olan, dudağı la‟le benzeyen klâsik bir sevgili tipi çizmiştir. Adnî Mevlânâ‟nın eşsiz bilgilerle dolu olan eseri Mesnevî‟ye de bir methiye yazmış ve Mesnevî‟yi yüceltmiştir. Mevlânâ denilince ilk akla gelen ismi, Şems-i Tebrizî‟yi de unutmayan şair onun için uzunca bir kaside yazmış ve Şems‟in vasıflarını çeşitli sanatlarla övmüştür. Adnî, Şems‟e uzunca bir methiye yazarken Hüsâmeddin Çelebi ve Sultan Veled‟e ise birer beyitle yer vermiştir. Adnî şiirlerinde Mevlânâ‟ya duyduğu derin muhabbetti sıkça dile getirmiştir. Gönlünde Mevlânâ‟nın aşkı varken neler yapabileceğini ve onun aşkının olmaması durumunda ne hallere düşeceğini anlatmıştır. Hatta şair Mevlânâ‟dan meded ummayanlar da beddualar yağdırmıştır. �KAYNAKÇA Aclûnî, (1351/1931), Keşfü’l-Hafâ, c. I-II, Mısır. Açık, Nilgün (2002), “Divan Edebiyatı‟nda Mevlevîlik Etkisi ve Mevlevî Şairler”, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Ali Enver (2010), Mevlevî Şairler- Semahâne-i Edeb, (haz. Tahir Hafızoğlu), İstanbul, İnsan Yayınları. Asaf Hâlet Çelebi (2006), Mevlânâ ve Mevlevilik, Ankara, Hece Yayınları. Ayan, Hüseyin (1992) “Mevlevi Şairler”, Türk Dili, S. 492, s. 456-460. Dağlar, Abdülkadir (2008), “Mevlevî Edebiyatı Kaynaklarından Tezkire-yi Şuarâ-yı Mevleviyye ile Semahâne-i Edeb‟in Mukayesesi”, Turkish Studies, International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, s.230-231. Dilçin, Cem (2004), Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. Esrar Dede (2000), Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye, (haz.: İlhan Genç), Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. Feridun Bin Ahmed-i Sipehsâlâr (2011), Mevlânâ ve Etrafındakiler, (çev. Tahsin Yazıcı), İstanbul, Pinhan Yayıncılık. B. Füruzanfer (1990), Mevlânâ Celâleddin, (çev. Faruk Nafiz Uzluk), İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Göre, Zehra (2004), Adnî Receb Dede Hayatı ve Eserleri, Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Konya. İsen, Mustafa (1999), “Tezkirelerin Işığında Divan Edebiyatına Bakışlar: Divan Şairlerinin Tasavvuf ve Tarikat İlişkileri”, Osmanlı Divan Şiiri Üzerine Metinler, (haz. Mehmet Kalpaklı), İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, s.306-309. Pala, İskender (2002), Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü, İstanbul, Leyla ile Mecnun Yayıncılık. Tanrıkorur, Barihüda (2004), “Mevleviyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi , Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı, c.XXIX, s. 469-475. �Top, H. Hüseyin (2007), Mevlevî Usûl ve Âdâbı, İstanbul, Ötüken Yayınları. Yeniterzi, Emine (2011), Sevginin Evrensel Mühendisi Mevlânâ, Ankara, Diyanet Vakfı Yayınları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1994 Title A name given to the resource ADNÎ RECEB DEDE DİVÂNI’NDA MEVLÂNA Author Author TOK, Eda Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mevlânâ, Divân şiiri, Adnî. ÖZET Türk İslam medeniyetinin yetiştirdiği en önemli isimlerden biri olan Mevlânâ, derin fikirleri, dehâsı, eşsiz sevgi ve hoşgörüsüyle gerek yaşamı gerekse ölümünden sonra pek çok topluluğu etkilemiş büyük bir mutasavvıf, âlim ve şairdir. Birçok divan şairi Mevlânâ’nın düşünceleri çevresinde kurulan Mevlevîlik tarikatına intisap etmiş, Mevlevîliğe sevgi duymuş ve Mevlânâ’ya duydukları sevgiyi şiirlerinde sıkça dile getirmiştir. Zamanla Mevlevîlik adeta şair yetiştiren bir ocak haline gelmiştir. Bu ocakta yetişen şairlerden biri de 17.yüzyıl Mevlevî şairlerinden Adnî Receb Dede’dir. Adnî’nin Divânı tarandığında 7’si Mevlânâ’ya, 1’i Şems-i Tebrîzî’ye, 1’i de Mesnevî’ye yazılmış 9 na’t ve Mevlâna’ya ait birçok unsur görülmektedir. Bu çalışmada tespit edilen unsurlardan hareketle Mevlevî bir divan şairi olan Adnî’nin gözünden Mevlânâ’ya bakmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548