131 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0d4cc6a2a50828271758a592e7b91ca1.pdf 52b24d163c339bde5013d54eb908a049 PDF Text Text 3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo system. Online Journal of Distance Learning Administration, volume 7, number 3. URL, http://www.westga.edu/~distance/ojdla/fall73/kosak73.html Maguire, L.L., (2002). Literature review-Faculty participation in online distance education: Barriers and motivators. Online Journal of Distance Learning Administration, volume 8, number 1, 2002. URL, http://www.westga.edu/~distance/ojdla/spring81/maguire81.html Yang, Y., (2010). Roles of administrators in ensuring the quality of online programs. Knowledge Management & E–Learning, volume 2, number 4, 2010. URL, http://kmeljournal.org/ojs/index.php/online-publication/article/viewArticle/80 Zhen, Garthwait,Y. A. & Pratt, P., (2008). Factors affecting faculty members’ decision to teach or not to teach online in higher education. Online Journal of Distance Learning Administration, Volume 11, number 3. URL, http://www.westga.edu/~distance/ojdla/fall113/zhen113.html Republic of Turkey Ministry of National Education (MEB). URL, http://www.meb.gov.tr/english/indexeng.htm The council of Higher Education (YOK). URL, http://www.yok.gov.tr/en/content/view/527/222/ Garrison, D. R., & Vaughan, N. D., (2008). Blended learning in higher education: framework, principles, and guidelines. San Francisco, CA: Wiley & Sons, Inc. [Holden, J. T. & Westfall, P., (2010). An Instructional Media Selection for Distance Learning-Implications for Blended Learning. United States Distance Learning Association. Wang, W., & Wang, C., (2009). An empirical study of instructor adoption of web-based learning systems. Computers & Education, Vol. 53, No.3, pp. 761-774. H2O persistence framework for column oriented distributed (NoSQL) databases Dino Kečo, Dženana Đonko University of Sarajevo, Faculty of Electrical Engineering Zmaja od Bosne bb, 71000 Sarajevo, Bosnia and Herzegovina E - mails: dino.keco@gmail.com, ddonko@etf.unsa.ba Abstract Cloud architectures are most commonly used in cases when large scale data processing is required. Building applications for cloud architectures requires a lot of engineering experience, especially in cases of data persistence. Persistence in cloud architectures is solved using NoSQL database models. In this paper we are working with column oriented NoSQL database model. Main research goal of this paper is building of new persistence framework 22 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo for column oriented NoSQL databases. H2O (HBase to Object) framework is created to resolve problem of mapping objects into rows in column oriented database and to provide effective mechanisms for data retrieval. Main focus of this framework is to support persistence of domain models presented by standard UML language. Current implementation supports storing content into HBase NoSQL database. Core engine of H2O framework is built on top of XPath standard. All mappings between domain model attributes and columns in row are represented using XPaths. These paths are used to transform object into row and vice versa. H2O framework contains component for integration with Hadoop map reduce processing library to simplify writing of Hadoop map reduce parallel programs. We took two hardware platforms of same price. First platform have HBase 0.90.1 and H2O installed and other have installed Oracle 11g and Hibernate framework. We are comparing performance of these two platforms from aspects of retrieval and persistence of objects. Result of our comparison is that NoSQL model is better from aspects of retrieval by primary key but shows lower performances in save operations. Keywords: NoSQL, persistence, distributed, HBase, Hadoop, mapping, framework, UML, map-reduce 1.INTRODUCTION Problem of mapping and persistence of objects in relational database model was open question for about 15 years [1]. This problem is resolved by ORM frameworks like Hibernate. Mapping and persistence of objects into NoSQL database model is even harder to solve because difference between models is much larger. Our work is focused on developing framework which will resolve these two problems. H2O framework is object/row mapping tool that provides user friendly interface to persistence application layer. This interface is developed using DAO (data access object) design pattern. Because NoSQL database model is easy to integrate with map reduce programs, in this paper we present H2O modules which are used for integration with Hadoop map reduce library [5]. Mainly these modules are used to simplify process of creating map reduce jobs. This paper makes the following research contributions: We present model of new persistence framework. We present implementation of H2O framework with support for HBase database. We present modules for integration with Hadoop map reduce library. Section 2 provide more detailed explanation of mapping and persistence problem. In section 3 we present model of H2O framework. Section 4 provides implementation details with focus on main components. We present model and implementation of components used for integration with map reduce library in section 5 and we conclude in section 6. 23 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo 2. PROBLEM FORMULATION All business applications have domain model which is presented by graph of classes. In most cases these classes are presented using UML modeling language. Main persistence problem is mapping of graph of objects into format suitable for storing. In this case we are mapping graph of objects into key value database storage. ORM problems like granularity, subtypes, identity, data navigation, relation to association, etc. [1] are even harder to solve because data models are much more different. Concepts like inheritance, encapsulation and polymorphism doesn't exist in key value storages and because of that it is necessary to find appropriate replacement for those concepts. What H2O is trying to resolve is illustrated on Fig 1. and model of one solution, based on xpath standard [6], is presented in next section of this paper. Fig 1. Conceptual illustration of mapping problem for key value distributed storages On the left side of Fig 1. we have graph of domain objects, while on the right side we have key value database storage. H2O needs to find best possible way to map data presented like graph of objects into row of key values storage and to keep data consistent in any possible case. 3. FRAMEWORK MODEL In this section we present model of H2O framework and it basic components which are presented on Fig 2. 24 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Fig 2. H2O basic components Entry point component for user of H2O is Session, which provides basic methods (get, create, update and delete) to work with database. Main component of H2O framework is MappingEngine which performs conversion of graph of objects into key value row and vice versa. IndexingEngine is component which provides support for indexing. PersistenceEngine is component which is used for interaction with specific database implementation. In this case we are using HBase persistence engine. IndexingEngine and PersistenceEngine should be implemented by user for specific database and index implementations. MappingEngine, most important and most complicated, component is based on customized xpath standard which is capable to describe additional information about each path in graph of objects. This customization is needed to describe data types (class) of nodes in graph of objects. Problem of subtypes, which is main problem in ORM, is resolved in H2O by creating different mappings for each of subtypes available. Although ORM persistence frameworks have multiple strategies for persistence of subtypes [1] all of them are compatible with each other. Because of that fact in H2O we are supporting just one mapping strategy for subtypes. If there is a need for cycles in domain model that can't be resolved using xpath because xpath is structure driven, which causes infinite loops in mappings. Because of this new component is introduced, SerializationEngine, which uses one of standard serialization frameworks for data serialization. Introduction of serialization enables H2O to handle cycles because serialization frameworks are data driven [7]. Any user of H2O framework can easily implement his own strategy of data serialization by extending interface of SerializationEngine. 4. IMPLEMENTATION In this section, we are presenting API which provide H2O framework for data persistence and data retrieval. As part of this section we present basic comparison of persistence 25 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo performances between H2O/HBase and Hibernate/Oracle databases. For each comparison set we have used same hardware platforms. We have used PowerEdge M805 Dell Blade servers with two Quad Core Xeon processors and 128 GB of RAM memory. For Hibernate/Oracle test we have used two M805 servers connected to Oracle cluster, and for H2O/HBase we have used VM Ware virtualization and created 8 hosts for setting up HBase cluster. Each node had 2 cores and 32 GB of RAM memory. Oracle RAC version 11g is used for setting up Oracle database while HBase 0.90.1 version is used for HBase cluster. Even if there is a big difference between relational and key/value database models, API on DAO layer is same for any database if DAO design pattern is used in application architecture. H2O framework is built for applications which will use DAO design pattern in their architecture. Main advantage of this is that all business application can be modeled using standard modeling languages like UML and persist that model into any type of database. On Fig 3. we present DAO API which is provided by H2O framework for any kind of database implementation. Fig 3. API provided by H2O framework As shown in Fig 3. H2O provides basic CRUD (Create, Read, Update, Delete) operations. We have performed three tests to compare Oracle database and Hibernate as persistence framework and HBase and H2O on the other side. We have performed following tests: Data retrieval by primary key: In this experiment we monitor speed to read one record (record size 2KB) from database by primary key. We performed these tests with different number of records persisted in databases. Results of this tests are presented on Fig 4. As shown on Fig 4. Relational database doesn't scale well when # of records is greater than 64 M. Data persistence with increasing number of objects in graph: In this experiment we monitor speed to persist one record but with variable record size (nodes in graph). Results on Fig 5. shows that HBase/H2O is much slower than relational database, which is caused by MappingEngine. MappingEngine component doesn't have multi-threaded processing and that 26 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo is main reason for slowness. Definitely there is open space for optimization of this component. Data persistence with static number of objects in graph: In this test we are inserting records in database with variable number of records inside database. Results on Fig 6. shows that insert in database is static regarding number of records persisted in database. Fig 4. Data retrieval by primary key Fig 5. Data persistence with increasing number of nodes in domain graph Fig 6. Data persistence with static number of nodes in domain graph 27 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo 5. MAP REDUCE INTEGRATION Inspired by the map and reduce primitives present in functional languages, Google proposed the Map Reduce [3] abstraction that enables users to easily develop large-scale distributed applications. Mechanisms of fault tolerance is handled inside of map reduce library by reexecuting failed tasks. In this model, the computation inputs a set of key/value pairs and produces a set of output key/value pairs. The user of the map reduce library expresses computation as two functions: Map and Reduce. Map written by user, takes an input pair and produces a set of intermediate key/value pairs. The map reduce framework then groups together all intermediate values associated with same intermediate values key and passes them to reduce function. The Reduce function, also written by user, accepts intermediate key I and set of values for that key. It merges together these values to form a possibly smaller set of values. H2O framework goes one step more in abstraction over map reduce framework. Custom adapters inside H2O framework enables that value inside key/value pair be a graph of objects. This provides user more flexible and more user friendly interface to work with. This enables faster development of map reduce applications where complexity of persistence and mappings is hidden inside of H2O framework. Because, H2O framework is build to work with Hadoop implementation of map reduce library, adapters for integration, known as H2OInputFormat and H2OOutputFormat are named by Hadoop naming standard. 6. CONCLUSION AND FUTURE WORK H2O is created to solve problem of mapping between graph of domain objects and row in key/value storage. As presented in this paper there is a lot of open space for improvements in MappingEngine component. Also support for other implementations of key/value storages like Cassandra should be implemented. Main reason why H2O is created is to speed up development process by using standard UML modeling techniques and to solve all problems related to persistence. This will enable users to focus on business logic instead of technical details. Integration with Hadoop map reduce library provides easy way to write parallel applications and not even to worry about data persistence. For future we plan to create an open source project from H2O to involve more people into this and to gather new ideas. REFERENCES Christian Bauer and Gavin King (2006.) - Java Persistence with Hibernate Second Edition of Hibernate in Action, Manning, Ming-Yee Iu and Willy Zwaenepeol - HadoopToSQL a MapReduce Query Optimizer, EuroSys (2010), Jeffrey Dean and Sanjay Ghemawat - MapReduce: Simplifed Data Processing on Large Clusters, OSDI (2004), 28 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo HBase web page - hbase.apache.org, Hadoop web page - hadoop.apache.org, Jxpath web page - commons.apache.org/jxpath, JacksonJSON web page - jackson.codehaus.org The investigation of optimum welding parameters in connecting high alloyed X53CrMnNiN219 and X45CrSi93 steels by friction welding Mehmet Uzkut1, Bekirsadik Ünlü, Selimsarper Yilmaz2, Mustafa Akdağ3 1Celal Bayar University, Vocational High School, Department of Machinery, 45400, Turgutlu,Manisa, Turkey 2Celal Bayar University, Vocational High School, Department of Machinery, 45020, Manisa, Turkey 3Gediz University,Faculty of Engineering, Department of Mechanical Engineering, Menemen, Izmir, Turkey E-mails: mehmet.uzkut@bayar.edu.tr, bekir.unlu@bayar.edu.tr, selim.yilmaz@bayar.edu.tr, mustafa.akdag@gediz.edu.tr Abstract In this study, different welding parameters are applied to two different steels with high alloys and mechanical and metallographical investigations were performed. Thus, the optimum welding parameters were investigated for these materials and working conditions. 12.30 diameter steel bars made up of 1.4871 (X53CrMnNiN219) & 1.4718 (X45CrSi93) steel were used as experimental material. The material loss increased with increase in friction and rotating pressure. The highest hardness and fracture energy were obtained in B5 group. Keywords: Friction Welding, Welding Parameters, Microstructure. 1. INTRODUCTION Joining has increasingly been used in the material technology because materials having different mechanical properties need to be efficiently joined to increase material’s performance. The most suitable method of joiningtwo different alloyed steel is welding(Anık, 1983). After welding process, the properties of welding zone naturally becomedifferent from the properties of alloyed steels andthis difference maycause someproblems.The use melting welding methods, among many kinds of welding methods, has also increased these 29 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1145 Title A name given to the resource H2O persistence framework for column oriented distributed (NoSQL) databases Author Author Dino, Kečo Abstract A summary of the resource. Cloud architectures are most commonly used in cases when large scale data processing is required. Building applications for cloud architectures requires a lot of engineering experience, especially in cases of data persistence. Persistence in cloud architectures is solved using NoSQL database models. In this paper we are working with column oriented NoSQL database model. Main research goal of this paper is building of new persistence framework for column oriented NoSQL databases. H2O (HBase to Object) framework is created to resolve problem of mapping objects into rows in column oriented database and to provide effective mechanisms for data retrieval. Main focus of this framework is to support persistence of domain models presented by standard UML language. Current implementation supports storing content into HBase NoSQL database. Core engine of H2O framework is built on top of XPath standard. All mappings between domain model attributes and columns in row are represented using XPaths. These paths are used to transform object into row and vice versa. H2O framework contains component for integration with Hadoop map reduce processing library to simplify writing of Hadoop map reduce parallel programs. We took two hardware platforms of same price. First platform have HBase 0.90.1 and H2O installed and other have installed Oracle 11g and Hibernate framework. We are comparing performance of these two platforms from aspects of retrieval and persistence of objects. Result of our comparison is that NoSQL model is better from aspects of retrieval by primary key but shows lower performances in save operations. Keywords: NoSQL, persistence, distributed, HBase, Hadoop, mapping, framework, UML, map-reduce Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05-31 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/da49ee6465dc19c1ffdf4c3a49211bd8.pdf 652c7c4b2640b2a818a736fda2c3bdcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource IT Senior Design Projects Description An account of the resource The IT Senior Design Projects (SDPs) category showcases innovative and practical final-year capstone projects developed by undergraduate and graduate students in the field of Information Technology. These projects represent the culmination of students' academic and technical expertise, demonstrating their ability to solve real-world problems through software and hardware solutions. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Habit Tracking System Author Author Adnan Selimović Abstract A summary of the resource. HelpSelf is a lightweight web application designed to make starting and sustaining daily habits simpler. The project addresses a common problem in personal productivity: users often lack a clear, low-friction way to define habits, log consistent progress, and see motivating feedback. HelpSelf provides a focused workflow where a user registers and verifies an email account, defines one or more habits (with unit, verb, increment, and milestone), and then records progress over time. The backend is implemented in PHP using a minimal microframework to expose a REST API. Authentication relies on JSON Web Tokens (JWT) with short-lived access tokens and email verification, while data is stored in a relational database. The frontend is a single-page interface built with standard web technologies and a responsive UI toolkit. In practice, the application allows users to: create and manage habits, increment daily progress with one click, update habit details, reset passwords via email, and edit a basic profile. Keywords Keywords. HTML, CSS, JS, Bootstrap, Rest api, MySQL, SPApp, Habits, Web. sdp web application https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/95cc6829018cadb3460ef82dcd7cd5b7.pdf f1de7f7486aa636ef4b57f768e06eb30 PDF Text Text HÂCE MUHAMMED LUTFİ EFENDİ VE DİVANI, HULÂSATU’L-HAKÂYIK, MEKTÛBÂT-I HÂCE MUHAMMED LÜTFİ Ali Rıza Özuygun1 Murat Kezel2 Özet Yirminci yüzyıla gelindiğinde divan şiirinin etkisi azalmıştır. Ancak asırlarca bu topraklarda şekillenen bu kültür; edebiyat sahasında hâkimiyetini kaybetse de günümüze gelene kadar çeşitli yollarla varlığını sürdürmüştür. Bu gelenekten beslenen ve şiirlerinde ona ait motifleri kullanan yirminci yüzyıl şairlerimizden biri de Alvarlı Hâce Muhammed Lutfi Efendi’dir. Onun şiirleri, Hulâsatu’l-Hakâyık ve Mektubât-ı Hâce Muhammed Lütfi adlı divanda toplanmıştır. Anahtar Kelimeler: Klasik Şiir Geleneği, Yirminci Yüzyılda Türk Şiiri ,Klasik şiirin yirminci yüzyıldaki yansımaları, Alvarlı Hâce Muhammed Lutfi Efendi Dîvânı Hâce Muhammed Lutfi Efendi and Hıs Collectıons : Hulâsatu’l-Hakâyık,Mektûbât-ı Hâce Muhammed Lutfi Abstract When the time comes to twentieth century, the impact of collected poems is decreased. But for centuries, this culture which created its own properties survived till today even it has finished its influence in these lands in many ways. One of of our poets, Alvarli Hace Muhammed Lutfi is also one of the poets who lived in twentieth century and benefited from this tradition and the culture. He used the motives from that culture in his poems. His poems, collected in Hulâsatu’l-Hakâyık and Mektubât-ı Hâce Muhammed Lutfi Collection. Key Words: Classic Poem Tradition, Twentieth Century Turkish Poem, Reflections of Classic Poems in Twentieth Century, Alvarli Hace Muhammed Lutfi Collection Giriş Klasik Türk şiiri olarak da adlandırılan divan şiiri, on dokuzuncu yüzyılda etkisini yitirmeye başlamış ve yerini sırasıyla Tanzimat ve Servet-i Fünun şiirlerine bırakmışsa da bu kadim kültürün, şiir dünyamızı bütünüyle terk ettiği söylenemez. Pek çok şairimiz bir şekilde divan geleneğinin kaynaklarından beslenmiş; onun mazmun ve sanatlarını kullanmıştır. Bu şiirle bütünleşen arzu ölçüsünü, yirminci yüzyılda kullanılan – ve nispeten daha sâde olan – dile başarıyla uygulayan şairlerin sayısı hiç de az değildir. Yahya 1 2 Doç. Dr. International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Öğretim Üyesi International Burch University, Eğitim Fakültesi, TDE Bölümü, Yüksek Lisans Öğrencisi �Kemal, Mehmet Âkif ,Fâruk Nâfiz ,Veled Çelebi, Tâhirü’l-Mevlevî , İbrâhim Alaeddin, Ferit Kam, Ali Nihat Tarlan, Arif Nihat ve adını saymadığımız çok sayıda şairimiz; divan şiirimizin farklı nazım şekillerinde çok başarılı eserler vermiş;bir kısmı da dolaylı olarak şiirlerinde o dönemin izlerini yansıtmışlardır. Bunların yanında bazı şairlerimiz hususi birkaç türde şiir yazmakla kalmamış; dîvanlar tertip etmişlerdir: Ketencizâde Mehmet Rüştü Efendi, Esad Erbilî, Hacı Ali Gâlip Efendi, Erzurumlu Osman Kemâlî, Şemsî (Hüseyin Şemsi Ergüneş ) bunlardan birkaçıdır. Bunların eserlerinde; eski dîvanlarda olduğu gibi mesnevî, kaside, gazel, müstezad, rubâi, kıta, berceste ve tarih mısraları yer almaktadır. “Eski şiirin rüzgârıyla ”şiirler kaleme alan bu şairlere divan şiirinin takipçileri demek doğru olmaz. Onların şiirlerine bakıldığında bunların eskiye nispeten daha sade bir dille yazıldıkları ve sosyal hayata, günlük hâdiselere daha fazla yer verdikleri görülür. Yirminci yüzyılda şiirleriyle klasik edebiyatımıza ait ürünler veren şairlerimizden biri de Erzurum yöresinin tanınmış simalarından Alvarlı Hâce Muhammed Lütfi Efendi’dir. Bu makalede onun divanı ele alınmaktadır. Hâce Muhammed Lütfî Efendi ve Hayatı Hâce Muhammed Lütfî Efendi 1866’da Erzurum’un Pasinler (Hasankale) ilçesine bağlı Kındığı(Altınbaşak) köyünde dünyaya geldi. Babası Hâce Hüseyin Efendi, annesi Seyyide Hatice Hanım’dır. Babası Hüseyin Efendi âlim, mutasavvıf ve şairdi. Bugün Türkiye’de pek çok insanın aşina olduğu Kadem bastın gönül tahtına sultânım safâ geldin Dil-i pür-reng-i tab-ı derde dermânım safâ geldin mısralarıyla başlayan gazel, ona aittir. Çocukluk yıllarından itibaren dini ilimlerle haşir neşir olan Muhamed Lütfi Efendi; babası Hüseyin Efendi ve Ali Efendi’nin rahle-i tedrisinde okudu. İcazet aldıktan sonra,1888’de Pasinler’de bulunan Sivaslı Camii’nde imamlık vazifesine başladı. Aynı sene içinde Hüseyin Efendi ve kardeşi Vehbi Efendi’yle beraber Bitlis’e giderek Pîr Muhammed Küfrevi’ye intisap etti. Ardından Pasinler’e döndü ve irşat faaliyetlerinde bulundu.1890’da Erzurum merkeze bağlı köylerden Dinarkom’a yerleşti ve Birinci Dünya Savaşı’na kadar burada yaşadı. 1914’te Erzincan’ın Tercan ilçesine bağlı Yavi Nâhiyesi’ne yerleşti. Bir süre sonra işgal edilen Erzurum iki sene Rusların elinde kaldı. Hâce Muhammed Lütfi Efendi bu süre zarfında imamlık yaptı ve gönüllü milis kuvvetleri toplayarak, Ermeni çeteleriyle mücadele etti. Ardından, 12 Mart 1918’de Erzurum’u teslim almak üzere yol alan ordumuza katılıp memleketine döndü. Daha sonra Pasinler’in Alvar (Âlemvar) köyüne yerleşerek burada 24 yıl ikamet etti. 1939’da Erzurum’a yerleşti ve 1956’da burada vefat etti. �Edebî Yönü ve Şâirliği: Hâce Muhammed Lütfi Efendi, çok yönlü bir şahsiyettir. Onu yerine göre bir âlim ve mutasavvıf, yerine göre at üstü de bir alperen olarak görürüz. Önemli yönlerinden biri de şairliğidir. Bugün pek çok insanımız; “Seyr eyle güzel kudret-i Mevlâ neler eyler” ve “Sen Mevlâ’yı sevende Mevlâ seni sevmez mi” mısralarıyla başlayan şiirlerin, ona ait olduğunu bilmemektedir. Oysa Hâce Muhammed Lütfi Efendi, özellikle yaşadığı dönemde Erzurum ve çevresinde kendisine haklı bir şöhret kazandıran pek çok güzel şiirin sahibidir. Kendisi, ilme irfana açık bir çevrede yetişmiş olması yönüyle henüz küçük yaşta şiirle tanışmıştı. Yaşadığı muhitte sohbetler, mutlaka konuya uygun mısra ve beyitlerle süslenirdi. Babası Hüseyin Efendi ve kardeşi Vehbi Efendi gibi o da şiire yatkındı. Onun bu yönünün gelişmesinde, babası Hüseyin Efendi’nin payı büyüktür. Gedâî mahlasını kullanan ve içli şiirleri olan Hüseyin Efendi’nin sohbet meclislerinde zaman zaman daire(def) eşliğinde ilahiler, gazeller okunurdu. Bu şiirler Yunus Emre, Niyazi-i Mısri, Mir Hamza Nigâri, Eşrefoğlu Rûmî, Fuzuli gibi şairlere ait olabildiği gibi bazen Hüseyin Efendi’nin kendi yazdıkları da seslendirilirdi. Muhammed Lütfi Efendi bir gün yazdığı bir gazeli meclisteki gazelhanlara vermiş ve bunu okumalarını istemişti. Bu gazel Hâce Hüseyin Efendi’nin dikkatini çekmiş ve bu güzel sözlerin oğluna ait olduğunu öğrenince memnun olmuştu. Elindeki bir tomar kâğıdı sobaya attığını görenler ne yaptığını sorduklarında kendisine ait şiirleri yaktığını öğrenmişlerdi. “Bundan sonda benim sözlerime ihtiyaç kalmadı.” diyen Hüseyin Efendi, bu hareketiyle oğlunun önünü açmış ve onu bu konuda teşvik etmişti. Muhammed Lütfi Efendi’nin şiirleri zamanla kulaktan kulağa yayılmış, cönk ve mecmualara kaydedilir olmuştu. Şiirlerini irticalen söylerdi ve bu dizeler, yanında bulunan Demirci Osman Efendi, Sarı Hâfız (Behlül Efendi) gibi talebeleri tarafından hızla kaydedilirdi. Daha sonra bu satırlar ezberlenir, elden ele dilden dile yayılırdı. Muhammed Lütfi Efendi; şiiri bir araç olarak kullanmıştır. Onun şiirleri bazen gönül heyecanlarının tercümanı, bazen bir dostu ikaz, bazen insanlara yol gösterme aracı, bazen bir taziye mesajı, bazen uzaklarda yaşayan dostlara yazılan birer hasretnamedir. Bu şiirler mürettep bir divan oluşturma kaygısıyla değil, ekseriyetle günün gereklerine göre şekillenmiştir. Bunlar kimi zaman bir dost meclisinde kimi zaman bir köy ziyaretinde, kimi zaman bir vedalaşma anında, hatta iftar sofrasında irticalen söylenmiş ve gerek şairin arzusuyla, gerekse yanında bulunanların bu güzel sözleri kayda geçirme adına gösterdikleri gayretle kâğıda aktarılmıştır. Onda sanatlı bir dil kullanma merakı görülmez. Ancak içinde yetiştiği kültürün de etkisiyle belâğata, edebî sanatlara, dînî –tasavvufî ıstılahlara ve klasik şiirimizin mazmunlarına hâkim olması itibarı ile şiirlerinde bunlardan sıkça faydalanmıştır. Divan şairlerinde sık görülen fahriye edasıyla -nâdiren- şiirlerini nazara verdiği de olurdu: Verd-veş bülbül-i dil şevk-i fezadır sühanım Bâde-veş mest-i müdâmâne cezadır sühanım �Nehr-i nûr feyz-i Hudâ âb-ı revân-veş dökülür Dili âgâhîlere râh-ı hüdâdır sühanım Zevk-i mey leşker-i cândır dağılur leşker-i gam Bezm-i vahdet eseri rengîn edâdır sühanım Bülbül-i bâğ-ı ezel nağmesini şerh edeyim Gül-gülistân-ı vefâ bâd-ı sabâdır sühanım beyitleriyle sözlerinin güzelliğini ve etkisini anlatırken, “Ârifâne kıl nazar eş’ârıma baldan leziz / Sâye-i lutf-i Mesîhâ ârife candan leziz” gibi ifâdelerle de sevenlerini bu şiirlerden istifadeye çağırır. Şiirlerinin Etkisi Yukarıda da ifade edildiği gibi onun şiirleri söz konusu olunca okuyucu yerine dinleyici kelimesinin kullanılması yerinde olacaktır. Özellikle kendisinin hayatta olduğu dönemde insanlar bu şiirlerden pek çoğunu dinleyerek ezberler ve bunları çeşitli vesilelerle besteli ya da bestesiz olarak okurlardı. Bugün de bunun canlı örneklerine rastlanmaktadır. Çevresindeki sevenleri gelin getirme merasimlerinde, cenazelerde, düğünlerde, sünnetlerde, zikir meclislerinde, mevlitlerde; çoğu zaman da kendi huzurunda bunları okurdu. Kendisi hayattayken gazelleri Behlül Efendi, Ebsemceli Feyzullah Efendi, Nusret Efendi; sonraki kuşaklarda da Nesîmi Ateş, Mutahhar Efendi, Hüseyin Çiftçi gibi gazelhanlar tarafından terennüm edildi. Bu gazeller bugün de gerek özel günlerde gerek radyo programlarında terennüm edilmektedir. Dîvanı : Hâce Muhammed Lütfi Efendi, hayattayken vasiyette bulunmuş, şiirlerinin kaybolup gitmesine gönlünün razı olmadığını ifade etmişti. Onun vefatından sonra babasının bu arzusunu yerine getirmek isteyen Hâce Seyfeddin Efendi, bir heyet kurmuş, uzun ve titiz bir çalışmanın ardından bu şiirleri, “Hulâsatu’l-Hakâyık ve Mektûbât-ı Hâce Muhammed Lütfî’’ ismiyle yayınlamıştı. Talebelerinden Salih Sezgin’in farklı defterleri karşılaştırmalı olarak incelemesiyle topladığı şiirler üzerine yoğunlaşılmış; seçilen şiirlerin birden fazla nüshada kayıtlı olmasına dikkat edilmişti. Bu arada mahlası olmayan şiirler genellikle her ne kadar üslup ona ait olsa da ihtiyaten -birkaç istisna dışında- bu esere alınmamıştı. Bu derleme çalışmaları sırasında ulaşılamayan, sahipleri yurt dışında bulunan nüshalardan faydalanılamadığı gibi mektup olarak şahıslara gönderilen ve kişisel hatıralar arasında saklanan pek çok şiir de divanda yer almamıştır. Araştırmalarımız sırasında rastladığımız bu �örneklerle alakalı Sarı Hafız olarak tanınan Behlül Çiftçi ile Ahmet, Cemil ve Yusuf Boybeyi’ne ait gazel defterlerini; kendisinin hürmetkârlarından Tayyar Baba ve Hanecizade Salih Efendi’ye, Narmanlı Ali Efendi’ye gönderdiği şiirleri sayabiliriz. Muhteva Şiirleri muhteva yönüyle incelendiğinde özellikle karşımıza çıkan konular tevhit, peygamber aşkı ve naatlar, zamandan şikâyet, nasihatler, dört halife ve din büyüklerine duyulan hürmet, muharrem ayı ve Kerbela’da yaşananlardır. Divanda, bu konularda yazılmış pek çok şiir yer almaktadır. Divanında bunların dışında mersiyeler, hatıralar, Erzurum’a dair bazı manzumeler, taziyename ve dost mektupları adına da kayda değer örnekler vardır. 21 yaşındayken Hâce Hüseyin Efendi’yle çıktığı Bitlis yolculuğu ve orada görüp yaşadıklarına dair hatırlarını anlattığı mesnevîde, mürşidi Pîr Muhammed Küfrevî’den de övgüyle bahseder: Bin üç yüz yedide oldum revâne Erişdim ravza-i dârü’l-emâne Cihan gülzâr içinde bir gül-i ter O şehr-i Bitlîs idi verd-i ahmer Verirdi feyz-i Feyyâz’dan nişânı Var idi Bitlis’in bir âli-şânı O dem ki ol dür-i deryâ-yı hikmet Ledünniyâtını eylerdi sohbet… Birçok şiirinde dört halifeyi birlikte anar ve etrafındakilere onları sevmeyi tavsiye eder. Bu şiirlerinden birinin her bendini Cihanda dört velî hakkâ velidir Ebûbekir, Ömer, Osman Ali’dir mısralarıyla bitirir. �Anne tarafından soyu Ehl-i Beyt’e dayanan Muhammed Lütfî Efendi, İslam tarihinde derin izler bırakan Kerbelâ olayını sıkça işlemiş, bu şiirlerinde oldukça içli bir üslup kullanmıştır: Hüseyn’in sergüzeştin ger duyarsa Gül ağlar, bülbül ağlar, sümbül ağlar der ve her sene, muharrem ayını elemle karşılar, gönlündeki Ehl-i Beyt sevgisini terennüm ederdi: Bugün mâh-ı muharremdir muhibb-i hânedân ağlar Bugün eyyâm-ı matemdir bugün Âb-ı Revân ağlar Şiirlerinin geneline bakıldığında tevhid, gönül, muhabbet, peygamber sevgisi, sahabe ve ehl-i beyt muhabbeti, duâ gibi konular ön plana çıkar. Onun manzum duaları çok içlidir. Halk arasındaki meşhur tâbirle bu dualar, yanık bir üslupla söylenmiştir. Bunlar daha sonra divanından seçmeler yapılarak “Nazlı Niyazlar” adıyla ayrıca kitaplaştırılmıştır: Yâ Rab dilerim Hazret-i Muhtâr’a bağışla Ey Zât-ı Kerîm dildeki dildâra bağışla *** Bu dârı benim başıma dâr eyleme yâ Rab Ağyâr elemin gönlüme bâr eyleme yâ Rab *** Ey şân-ı kerem afv u kerem zâtına mahsûs Sen eyle n’olur derdime dermânımı yâ Rab *** Hulâsatü’l-Hakâyık (Hakîkatlerin özü) ve Mektûbât-ı Hâce Muhammed Lütfi adıyla neşre hazırlanan divan, şu bölümlerden oluşmaktadır: 1.Mukaddime: Hâce Muhammed Lütfi Efendi’nin oğlu Hâce Seyfeddin Efendi’nin kaleme aldığı giriş yazısı ve bir hatıra… 2.Arapça Gazeller : Bu bölümde 11 gazel ile 1 kasîde (Kasîde-i Celâliye) bulunmaktadır. 3.Farsça Gazeller: Bu bölümde 7 gazele yer verilmiştir. 4.Silsiletü’z-zeheb : 64 beyitten oluşan bu kasidede, kendisinin de dahil olduğu Nakşî-Hâlidî okulunun devamı olan Küfreviye kolunun şeceresinde ismi geçen âlimleri birer beyitle zikreder. 5.İlticânâme : 76 beyitlik bir mesnevî 6.Mi’râcü’n-Neb’i : 198 beyitlik bir mesnevî �7.Mevlidü’n-Nebî : 190 beyitlik bir mesnevî 8.Gazeller: Bu bölümde 726 şiire yer verilmiştir. Erzurum yöresinde dînî içerikli pek çok şiire, özellikle def eşliğinde ve besteli olarak seslendirildikleri için gazel denmektedir. Bu münasebetle, bu kısımda farklı nazım türlerinde ve hece ölçüsüyle yazılan 726 eserin tamamı, gazeller başlığı altında sunulmuştur. Bunlardan dördü müstezad, 540 tanesi ise aruzun farklı kalıplarıyla yazılmış gazeldir. 9.Mesnevîler: Naat-ı Resûlullah : 20 beyitlik bir mesnevî İsimsiz Mesnevî İsimsiz Mesnevî : Muharrem ayı ve Kerbelâ hâdisesine dairdir. İsimsiz Mesnevî: Babası Hâce Hüseyin Efendi’yle çıktığı Bitlis yolculuğuna dair, 57 beyitlik bir mesnevî Der-vefât-ı Şeyh Abdülbâkî Efendi : Pîr Muhammed Küfrevî’nin oğlu Abdülbâkî Efendi için mersiye Vehbî Efendi için Mersiye : Kardeşi için yazdığı 32 beyitlik mersiye İlâhînâme : 35 beyitlik bir mesnevî Muhabbetnâme : 28 beyitlik bir mesnevî Sabânâme : 28 beyitlik bir mesnevî Gülün Bülbül ile Şîvesi : 23 beyitlik bir mesnevî Firkatnâme : 18 beyit İlâhî Hazretinden İlticâlar : 19 beyit Efrâd-ı Ümmet-i Muhammed’e : 20 beyit Hidâyet-i Hudâ Rehberiniz Olsun Zâhirini Bârî Hudâ mezkûr eder her dü-serâ : 12 beyit İsimsiz bir mesnevî (Bu mesnevinin ilk sekiz beyti kaydedilmiştir.) Kıt’alar Ferdler Muhammed Lütfi Efendi’nin Divanında Kullanılan Dil Şiirlerinde kullandığı dil, yaşadığı dönem itibarı ile ağır sayılmaz. Arapça ve Farsça kelimelerle dînî-tasavvufî terimleri sıkça kullanması dilinin ağır olduğunu akla getirebilir; ancak bunun pratikte böyle olmadığı gözlemlenmiştir. Onun şiirleriyle ilgilenenler ya bu sahalarda az çok bilgi sahibi olanlar ya da şiirlerine ve üslubuna aşina olanlardır. Kendisi edebî sanatlara sıkça yer vermiştir; ancak divanında özellikle sanatlı bir dil kaygısı gözlenmez. Şiirleri incelendiğinde daha ziyade teşbih, istiare, mecaz, tenasüp ve özellikle �telmih gibi çok kullanılan; eski edebiyatla alakalı derin bir vukuf gerektirmeyen sanatlardan sıkça faydalanıldığı görülür. Bir gün olur perdeyi yâr kaldırır Seyr-i cemâl ile seni güldürür Bir gün olur câhe atar Lütfî’yi Sonra Mısır şahlığına aldırır mısralarında telmih yaparak çektiği çilelerden sonra yüksek makamlara getirilen Hazreti Yusuf’un hayatına atıfta bulunur. Dünyadan bahsettiği bir gazelinde: Öyle bir meyhânedir ki zevk-i tevhid bahşeder Zehr-i dillere dâim tiryâk-ı bâkî bundadır diyerek dünyayı insanın aklını başından alan, ona tevhit sırlarını gösteren bir meyhaneye benzetir. Nice şahlar tâc ü tahtından geçüb Mecnûn-veş Oldular sahrâ-nişîn Leylâ nitâkı bundadır beytiyle de Leylâ ve Mecnun kıssasını hatırlatarak telmihte bulunur. Gülistân-ı risâletde gül-i handân olan cânân istiâresiyle peygamberlik müessesesini bir gül bahçesine, o bahçenin fertlerini güle, Hazreti Muhammed’i de yine o güller içinde ayrı bir güzelliğe sahip bir güle benzetmiştir. Mansur-âsâ âşık ol kaçma bu demde dârdan Candan ayrılmak olur ayrılmak olmaz yârdan beytinde Hallac-ı Mansur’a telmihte bulunurken, idam edilen Mansur ile dâr arasındaki tenâsüpten faydalanmıştır. Kâl ile kalan cehl-i celî râzı ne bilsün Ol zâğ-ı siyeh mezbelede yâzı ne bilsün sözleriyle de câhili yerinde sayan, kâlden hâle geçemeyen ve bu yönüyle çöplükte eşinen bir kargaya benzetir. Kimi şiirlerinde Âzerî Türkçesi’nin etkileri görülür. “Herkes yahşı men yaman, âlem buğday men saman sözleriyle tevâzuunu ifade eden şâirimizin, Sû-be-sû kûy-i dilârâyı seyâhat ederem gibi mısraları da Âzerî sahasından esintiler taşır. �Bazı şiirleri, Erzurum şivesinden izler taşır. Hidâyet-i Hudâ rehberiz olsun mısraında “rehberiniz’’ yerine kullanılan “rehberiz” kelimesinin söylenişi sadece vezne yönelik bir tasarruf değil, Erzurum konuşma dilinde sıkça rastlanan bir kullanımdır. Üslubu : Muhammed Lütfi Efendi’nin gerek hece ile gerekse aruzla yazdığı şiirlerinde içten ve akıcı bir üslup göze çarpar. Kimi şiirlerinde Yunus Emre, Niyazi-i Mısrî, Mir Hamza Nigârî, Eşrefoğlu Rûmî, Fuzulî, Nâbî gibi şairlerin etkileri görülür. Şiirlerinin ana unsuru; insanların kişisel ve genel sorunları karşısında duyarsız kalmamasıdır. Bu da eserlerine samîmî, babacan bir üslup olarak yansımaktadır. Aruzla yazdığı şiirlerinde dînî-tasavvufî terimleri daha çok kullandığı görülür. Bu şiirlerindeki üslubu nispeten okuyucuyu -daha doğrusu dinleyiciyi- yorar gibi görünse de biraz ilgi ve gayretle bu zorluk, pek çok kişi tarafından aşılmıştır. Şiirlerinin pek çoğunda hikemî tarzın etkileri görülen Muhammed Lütfi Efendi, hakîmâne söylediği şiirlerle hafızalarda yer etmiş; birçok yazılı ve sözlü ifâde, onun mısra ve beyitleriyle süslenmiştir. Her ne kadar divanında ifade edilmese de bazı şiirleri, nazîre olarak yazılmış olduğu izlenimi vermektedir: Kerem kıl kesme sultânım keremin bî-nevâlardan Keremkâne yakışır mı kerem kesmek gedalardan gazelinin bu ilk beyti,Fuzûlî divanında Kerem kıl kesme sâkî iltifâtın bî-nevâlardan Keremkâne yakışır mı kerem kesmek gedâlardan şeklinde karşımıza çıkar. Yine bir gazelinin mahlas kısmında yer alan “Şuarâ leşkerine mîr-i livadır sühanım” ifadeleri, Fuzûlî’nin “Sühânım leşker-i şu’arâya mîr-i livadır” mısraını akla getirmektedir. Divanında bulunmayan, Hânecizâde Salih Efendi’ye gönderdiği mektubundaki “Katre-i ummânı gözler gözlerim” gazeli de aynı redifleri içermesi yönüyle Eşrefoğlu Rûmî’nin “Kulluğa bel bağlayıp sultânı gözler gözlerim” gazelini akla getirmektedir. Mazmunlar Muhammed Lütfi Efendi, şiirlerinde klasik edebiyatımızın birçok mazmununu sık sık kullanmıştır. Bunlardan bazıları “Âb-ı hayat,âb-ı hayvân, âhû, ankâ, Ashâb-Kehf, âsitân, âşık, ayağ, bâde, Bâğ-ı İrem, bende, bezm, büt, bütgede, büthâne, câdû, cân, cânân, cîm-i cemal, Çâr-ı yâr, dâm-ı aşk, dem, Îsâ, dendân, dergâh, dergeh, dîdâr, dilber, dürr, ebrû, fettân, geysû, gonce, �gonce-i handân, gül-i hamrâ, gülistan, gül-izâr, gülşen, harâbistan, harem, haremgâh, Hayder-i Kerrâr, hazân, hûb, hurşîd, hümâ, İrem, işretgeh, kâkül, külbe-i ahzân, mâh, mahmur, mehrû, mey, meygede, meyhâne, murg-ı devlet, mühr-i Süleyman, müjgân, müşg, nây, nesîm, penâh, pîr-i muğân, rehnümâ, rind, sabâ, sadef, sahbâ, sâkî, seb’a-i seyyâre, sedd-i İskender, selsebîl, sihir, süreyyâ, Şâh-ı merdân, şebnem, şem’, şerâb, yâr, zülüf,…”şeklinde sayılabilir. Cismin hayâtı rûh ise ruhun hayâtı bâdedir Mey zevki dilde olmasa rûhâneler elden gider *** Ey sâkî-i devr-i zemân meyhânedir dârü’l-emân Lutfî diler bir mey hemân dem-hâneler elden gider *** Ey kemân-ebrû kamer-veş âleme verdin ziyâ Arş u ferş oldu münevver hurşîd-i eclâ mıdır *** Senin iklîm-i Çin’de müşg-feşân âhûların vardır Benim de rehgüzârında fedâ bir can-nisârım var *** Kûy-i cânâne gider bâd-ı sabâya süvâr ol *** Yâ Rab kerem et derdime Lokmân’ımı gönder Şahıslar: Divanda başta İslam peygamberi Hazreti Muhammed olmak üzere tüm peygamberlere yer veren Muhammed Lütfi Efendi’nin şirlerinde; Abdülkâdir Geylâni, Şah-ı Nakşibendî gibi din büyükleri ile çeşitli yönleriyle tarihte adı geçen şahısların isimlerine de sıkça rastlanır: Aristo, Âzer, Behram, Cemşid, Dârâ, Enverî, Firdevsî, Sâdî, Firavun, Haccac-ı Zâlim, Hassan, Hazreti Meryem, Hızır, Husrev, İskender, Kârun, Kayser, Keyhusrev, Keykubad, Kisrâ, Leyla, Lokman, Mansûr, Mecnun, Nemrud, Rüstem, Şeddad, Vâmık, Züleyhâ. Bir meserretgâhdır âlemde misli az olur Görse meddâhı olur Vâmık Söğütlü Köyü’ne *** Nübüvvet gülleri Osman Ali’dir Bu çâr-yâr velîler evvelidir *** �O bir Îsâ bin-i Meryem anı Hakk eyledi tebcil Zuhûr etdi ana İncîl beşikde hak sadâ geldi *** Ol kadar mânend-i Rüstem serv-i kadler kâmetin Kahr ile rû-ber-zemîn kânunu îcâd eyledin Tasavvufî Unsurlar : Klasik şiirimizin mazmunları içinde hatırı sayılır bir yere sahip olan tasavvufî unsurlar, divanda bol miktarda kullanılmıştır. Bunlardan bazıları: Ezel meyhânesinde bâde-i vahdet şerâb olmuş Gönülde o şerâbın katreleri dürr-i nâb olmuş Tecellîgâh-i Mevlâ’dır dil-i vîrâne-i uşşâk Sivâ serâyını yıkmış harâb-ender harâb olmuş Neredeyse her şiirinin satır aralarında gizli ya da açık tasavvufî unsurları serpiştiren Muhammed Lütfi Efendi, bir gazelinde de müstakil olarak tasavvufu anlatmıştır: Tasavvuf sâf-i dilden Hazreti Allah’a dönmektir Tasavvuf ıstılâhâtı ile sanma öğünmektir, derken onun kuru bir bilgi yığınından ibaret olmadığını, nazarîden amelîye geçildikçe bir kıymet ifade edeceğini söyler ve şöyle devam eder. Bu yolda ketm-i esrâr eylemek ağyârdan farzdır Cehâlet perdesine zâhiren vallah bürünmektir Sabîlere tezevvüc lezzetin söyleyen ahmaklar Hakîkatde olup sârık zâhir sâdık görünmektir Bu ifadelerle tasavvufun tanımını açık bir şekilde yaparken bazı şiirlerinde de avamdan ziyade, bu saha ile meşgul olanların irfanına seslenir: Nedir aşkın demi ey dil, gözü al kan olandan sor Kebâbın zevkini cânâ ciğer-biryân olandan sor Nedir sevdâ-yı sır sâkî gönülde işti’âl eyler Mey-i vahdet içüp bezm-i elest reyyân olandan sor �Nedir erbâb-ı diller şehsüvârdır râh-i ma’nâda Girüp dilhâne küncinde görüp hayrân olandan sor Bu eşyâ kim mezâhirdir nedir hikmeti zâhirdir Vukûf-i ilm-i esmâ ma’nevî Lokmân olandan sor Nedir ey Lutfî bu cûd-i vücudunda olan hikmet ‘Aref dershânesinde nâşir-i efkâr olandan sor Mahallî Edebiyat / Şahıslar : Hâce Muhammed Lütfi Efendi şiirlerinde mahallî unsurlara yer vermiştir. Divanının satır aralarında gezenler şehrin mesire yerlerinden bin bir hatime(1), halktan kişilerden şehrin yakın tarihine etki eden Ermeni zulmüne, kültürel yozlaşmadan kaynaklanan şikâyetlere varana kadar Erzurum ve Erzurumlu’yu alâkadar eden motiflerle karşılaşır. Cennet-i dünyâ desem lâyık Söğütlü köyüne Etrâfında var mıdır fâik Söğütlü Köyü’ne mısralarıyla ova köylerinden Söğütlü’yü metheden Muhammed Lütfi Efendi’nin; şehir halkının sevip saydığı Hacı İbrahim Baba, Faruk Efendi, Maksud Efendi, Kırklar İmamı gibi şahısların vefatları münasebetiyle yazdığı mersiyeler de divanında yer almıştır. Mektupları : Hâce Muhammed Lütfi Efendi’nin birçok beldede sevenleri vardı. Kendisi bunlara zaman zaman mektuplar yazar, hal hatırlarını sorardı. Bununla da kalmayıp bu mektupları onların irşat ve ikazında bir vesile olarak kullanırdı. Tasavvuf muhitlerinde Hasan Basrî’den bu yana kabul gören, çevresindekileri mektup vesilesiyle ikaz etme usulü; Muhammed Lütfi Efendi’de genellikle nasihat ve arz-ı muhabbet edâlı manzum mektuplar şeklinde göze çarpmaktadır. Bu yüzden divanına “Hulâsatü’l-Hakâyık ve Mektubât” ismi verilmiştir. Diyeceklerini manzum mektuplarla dile getiren şairimiz, zaman zaman bu şiirlerde, muhataplarını ismen zikretmiştir: Yûsuf seni ol Rabbü’l-enâm şâd ede her dem Ol kân-ı kerem lütfede dil-şâd ede her dem *** Hasan’ım ahsen-i hâli sorarsan sor sabâlardan Gezer âlem-i eşyâyı alur dersi hevâlardan �Tayyar seni Bârî Hudâ tayyâr ede cennetlere Eltâfı ile gark ede her dü cihan ni’metlere *** Dilerim her dem Hudâ’dan cân u dilden nûr-i dil Ahmed-i muhtârına yâr eyleye Sâlih seni(2) Bercesteler : Muhammed Lütfi Efendi’nin divanının son bölümünde “ferdler” başlığı altında müstakil mısra ve beyitlere yer verilmiştir: Ey mîr-i zemân şübhe ne yerler seni yerler *** Âdem oldur hak kelâmı duyduğunca şâd olur Kendünün hakkında doğru sözlere dilşâd olur *** Şiirlerinin geneline bakıldığında müstakil olarak kullanılabilecek özlü sözlere ve mısra-ı bercestelere sıkça rastlanır. Onun bu mısraları, klasik şiirimizden yapılan alıntılarla tertip edilen müntehebat kitaplarındaki seçmeleri aratmaz: Ârif-i billah olan bir ferd ile etmez cedel *** Bu derd meyhânesinde kimi gördün şâdumân olmuş *** Derd ehlinin feryâdını merhamet-i Rahman sever *** Dünyâ-yı denî dîde-i bî-dâre görünmez *** Ehl-i derd derd ehline esrârı söyler söylese *** Ehl-i dilin maksadı dildâr olur *** Ey gönül kaddimi ham etti nidem firkat-i yâr *** Ey mîr-i zaman devlet-i dünyaya güvenme �*** Ey nûr-i basar dildeki dldâra nazar kıl *** Ey şâh-ı zaman bir gün olur tahttan uçarsın *** Ezel mestânesi sermest olur dâim çeker âhı *** Garib bülbül haristân-ı belâdan âh u zâr eyler *** Gülistân-ı muhabbet bülbülünden dersin al ey dil *** Hasb-i hâlinden haber aldım garîbim gam değil *** Haste dilânın derdine dermân eder Allah *** Her dü-âlem murtefi’dir kıymeti âriflerin *** Iyd odur cânan ile can hem-dem ola bir zemân *** İhtiyârım hâricinde sevk eder sevdan beni *** İslam’da şeref emn ü eman kalmadı gitti *** Kesâfet perdesin kaldır gözünden seyret eşyâyı *** Lisânu’l-gayb olan âşık sana sırrın nihân söyler *** Lutf u kahrı yâd edince nâdimân ağlar güler *** Muhabbet bir Süleyman’dır gönül taht-ı revân olmuş �Öyle bir dîldâre bende ol ki olsun yâr-i gâr *** Öyle bir dildâre dil ver eyleye dil-şâd seni *** Pek güvenme dâr-ı dünyaya seni kabre güder *** Perîşânı bugün cânâ perîşân olmayan bilmez *** Seyr-i dildârını ârif dilde âhe söylemez *** Seyr-i dildâr ister isen dilde râhı gizlidir *** Sırr-ı tevhid seyridir bak mevc-i ummandan garaz *** Tarîk-i müstakimi tâbi-i Kur’ân olandan sor *** Yâ Rab kerem et derdime Lokmân’ımı gönder *** Yâ Rab kerem et derdimi dermana yetişdir *** Zevk-i dilden dûr olanlar şi’ri, ,inkâr eylemiş Sonuç Yirminci yüzyılda şiirleri divan geleneğinden izler taşıyan ve bu şiirin sanatlarını, mazmunlarını eserlerinde ustalıkla kullanan şairlerimizden biri de Hâce Muhammed Lütfi Efendi’dir. Onun şiirleri, bu yönüyle incelenmeye değer. Dipnotlar : (1)Bin bir Hatim: Erzurum’da yaklaşık olarak beş asırdır devam eden bir gelenektir. Bela ve musibetlerin def’i için Pir Ali Baba adındaki zatın başlattığı bu âdet, Birinci Dünya Savaşı’nı takiben uzun zaman sekteye uğramış, daha sonra Hâce Muhammed Lutfi Efendi’nin teşvik ve talebi üzerine tekrar başlatılmıştır. Buna göre yılın belli bir gününde, önceden paylaştırılıp tamamlanan hatimlerin duası yapılmaktadır. �(2)Hânecizâde Sâlih Efendi ve Tayyar Baba’ya hitâben yazdığı gazeller, divanında yer almamaktadır. Kaynaklar : -Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Prof. Dr. İskender Pala, Akçağ Yayınları -Türk Edebiyatında Mazmunlar, Ahmet Talat Onay, TDV Yayınları -Eşrefoğlu Rûmî Divanı -Mir Hamza Nigârî Divanı -Fuzûlî Dîvânı -Dîvân-ı Es’ad Erbilî -Edebiyat Lugatı, Tahirül Mevlevi, Enderun Kitabevi, Neşre Hazırlayan: Kemal Edip Kükçüoğlu,İst.1973 -Eski Türk Edebiyatında Nazım Şekilleri ve Aruz, Haluk İpekten, Dergah Yayınları,1994 -Son Devir Din Âlimleri, Sadık Albayrak -Mütevekkilzâde Hacı Ali Galip Efendi Divanı -Erzurumlu Şâirler, Hasan Ali Kâsır, Dergâh Yayınları -Hulâsatü’l-Hakâyık ve Mektûbât-ı Hâce Muhammed Lutfî, Alvarlı Efe Hazretleri İlim ve Sosyal Hizmetler Vakfı Yayınları, Damla Yayınevi, İstanbul,1996 -Nazlı Niyazlar, Damla Yayınları -Hâce Muhammed Lütfî; Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri; Hüseyin Kutlu, Damla Yayınları -Alvarlı Efe Hazretleri, Ahmet Ersöz, Nil Yayınları, İzmir, 1991 -Erzurum’un Manevi Mimarları, M. Sıtkı Aras, Erzurum Kitaplığı, Dergâh Yayınları, 1996 -Alvarlı Efe Hazretleri, Murat Kaya, Yağmur Dergisi, Sayı 81, Kasım 2015 -Alvarlı Efe Hazretleri, Prof. Dr. Veysel Güllüce, Yeni Ümit, Yıl:20, Sayı 78, Mart 2007 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3598 Title A name given to the resource HÂCE MUHAMMED LUTFİ EFENDİ VE DİVANI, HULÂSATU’L-HAKÂYIK, MEKTÛBÂT-I HÂCE MUHAMMED LÜTFİ Author Author ÖZUYGUN, Ali Rıza Kezel, Murat Abstract A summary of the resource. Özet Yirminci yüzyıla gelindiğinde divan şiirinin etkisi azalmıştır. Ancak asırlarca bu topraklarda şekillenen bu kültür; edebiyat sahasında hâkimiyetini kaybetse de günümüze gelene kadar çeşitli yollarla varlığını sürdürmüştür. Bu gelenekten beslenen ve şiirlerinde ona ait motifleri kullanan yirminci yüzyıl şairlerimizden biri de Alvarlı Hâce Muhammed Lutfi Efendi’dir. Onun şiirleri, Hulâsatu’l-Hakâyık ve Mektubât-ı Hâce Muhammed Lütfi adlı divanda toplanmıştır. Anahtar Kelimeler: Klasik Şiir Geleneği, Yirminci Yüzyılda Türk Şiiri ,Klasik şiirin yirminci yüzyıldaki yansımaları, Alvarlı Hâce Muhammed Lutfi Efendi Dîvânı Abstract When the time comes to twentieth century, the impact of collected poems is decreased. But for centuries, this culture which created its own properties survived till today even it has finished its influence in these lands in many ways. One of of our poets, Alvarli Hace Muhammed Lutfi is also one of the poets who lived in twentieth century and benefited from this tradition and the culture. He used the motives from that culture in his poems. His poems, collected in Hulâsatu’l-Hakâyık and Mektubât-ı Hâce Muhammed Lutfi Collection. Key Words: Classic Poem Tradition, Twentieth Century Turkish Poem, Reflections of Classic Poems in Twentieth Century, Alvarli Hace Muhammed Lutfi Collection Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed PI Oriental languages and literatures https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/06e4b404540704f2c640b80669a5ad5e.pdf df623d0b1ed316e7c8c03f8ebe9e85c3 PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 HAMİ YAVUZ'UN ŞİİRİNDE SÖZÜN BÜYÜSÜ Kibar AYAYDIN Niğde Fatih Anadolu Lisesi Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni, Araştırmacıyazar / Türkiye Anahtar Kelimeler: Kültür Şiiri, söz, dilbilim, ritim, imge. ÖZET Hilmi Yavuz, farklı şiir geleneklerinde yararlanarak dili dönüştüren oradan bir kültür şiiri inşa eden bir şairdir. Yahya Kemal’in “hissin tâ kendisi olan mısrayı yazma/söyleme edimini, “bireysel bir söz” inşa ederek ortaya koyan Hilmi Yavuz mısrayı esas alır. Semantikten çok dilin estetik yanıyla ilgilenen Yavuz, Doğu ve Batı şiirini temellük etmiş; şiirini görsel ve işitsel bir zemin üzerinde terennüm etmiştir. Yavuz’un şiiri, teksif edilmiş bir dikkati, organize olmuş bir bilinci taşır. Onun şiiri, zihnî bir yoğunlaşmayı üzerinde taşır. Hilmi Yavuz, kendi şiirini kelimelerle yapılabilen, zanaatkârlık isteyen bir şiir olarak tanımlar. Şiirimizde “Hilmi Yavuz Şiiri”, imgelerle, alışılmamış bağdaştırmalarla, biçim ve semantik özellikleriyle; Asaf Halet Çelebiden sonra, şifreli yeni bir şiiridir. Okuyucudan belli bir kültür donanımı isteyen bu şiir sağlam olduğu kadar, Hilmi Yavuz’un “Söz”e verdiği önemin, poetik bir göstergesidir. TEH MAGIC OF “WORD” IN HILMI YAVUZ’S POEM Key Words: Culture Poem, Word, Semantic, Rhythm, Image ABSTRACT Hilmi Yavuz is a poet that transforms the language by employing different poem traditions and builds a culture poem through it. Hilmi Yavuz, who presents “Yahya Kemal’s acquisition of writing/telling of the verse which is the very sense by building “an individual word” bases on verse. Hilmi Yavuz, who interests in the aesthetic of the language rather than semantic, has taken East and West poem in possession and created his poem on visual and 37 �BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 auditory background. His poem bears an organized conscious and concentrated care. His poem carries a mental concentration on it. He describes his poem as the one that can be written with words and needs craftsmanship. In our poem, “Hilmi Yavuz Poem” is an encoded one with its semantic and style, unusual harmonisation, images following Asaf Halet Çelebi. The poem which requires readers to have a certain cultural equipment is a strong one and shows the importance given to “word” by Hilmi Yavuz. 7. SINIF TÜRKÇE DERS VE ÇALIŞMA KİTAPLARINDA YER ALAN MİLLİ DEĞERLER Nahide İrem AZİZOĞLU Sakarya Üniversitesi, Sakarya / Türkiye Anahtar Kelimeler: milli değerler, Türkçe ders kitapları, Türkçe çalışma kitapları. ÖZET Türkçe dersinin amaçlarından biri bireylere milli ve evrensel değerleri kazandırmaktır. Bu nedenle Türkçe dersinde en çok yararlanılan kaynaklar olan ders kitaplarında milli ve evrensel değerlere yeterince yer verilmelidir. Ulusal değerler millet, devlet, vatan, ordu, cumhuriyet, ulusal simgeler( ulusal marş, ulusal anıtlar, ulusal bayram, bayrak), kahramanlık, dil, gelenek ve görenekler olarak belirlenmiştir. Bu çalışmanın amacı 7. Sınıf Türkçe ders ve çalışma kitaplarında milli değerlere nasıl ve ne ölçüde yer verildiğini belirlemektir. Araştırmada betimsel yöntem kullanılmıştır. Araştırmanın evrenini 2013-2014 öğretim yılında okutulmakta olan MEB ve özel yayınevleri tarafından basılan 7. Sınıf Türkçe ders ve çalışma kitapları oluşturmaktadır. Doküman analizi yaklaşımıyla Türkçe ders ve çalışma kitaplarındaki metinler ve etkinlikler, milli değerleri taşıma bakımından değerlendirilmiştir. Araştırma sonuçları ilgili literatür ışığında tartışılmış ve öneriler dile getirilmiştir. 38 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2706 Title A name given to the resource HAMİ YAVUZ'UN ŞİİRİNDE SÖZÜN BÜYÜSÜ Author Author BEĆİROVİĆ, Maida Abstract A summary of the resource. Hilmi Yavuz, farklı şiir geleneklerinde yararlanarak dili dönüştüren oradan bir kültür şiiri inşa eden bir şairdir. Yahya Kemal’in “hissin tâ kendisi olan mısrayı yazma/söyleme edimini, “bireysel bir söz” inşa ederek ortaya koyan Hilmi Yavuz mısrayı esas alır. Semantikten çok dilin estetik yanıyla ilgilenen Yavuz, Doğu ve Batı şiirini temellük etmiş; şiirini görsel ve işitsel bir zemin üzerinde terennüm etmiştir. Yavuz’un şiiri, teksif edilmiş bir dikkati, organize olmuş bir bilinci taşır. Onun şiiri, zihnî bir yoğunlaşmayı üzerinde taşır. Hilmi Yavuz, kendi şiirini kelimelerle yapılabilen, zanaatkârlık isteyen bir şiir olarak tanımlar. Şiirimizde “Hilmi Yavuz Şiiri”, imgelerle, alışılmamış bağdaştırmalarla, biçim ve semantik özellikleriyle; Asaf Halet Çelebiden sonra, şifreli yeni bir şiiridir. Okuyucudan belli bir kültür donanımı isteyen bu şiir sağlam olduğu kadar, Hilmi Yavuz’un “Söz”e verdiği önemin, poetik bir göstergesidir. TEH MAGIC OF “WORD” IN HILMI YAVUZ’S POEM Key Words: Culture Poem, Word, Semantic, Rhythm, Image ABSTRACT Hilmi Yavuz is a poet that transforms the language by employing different poem traditions and builds a culture poem through it. Hilmi Yavuz, who presents “Yahya Kemal’s acquisition of writing/telling of the verse which is the very sense by building “an individual word” bases on verse. Hilmi Yavuz, who interests in the aesthetic of the language rather than semantic, has taken East and West poem in possession and created his poem on visual and auditory background. His poem bears an organized conscious and concentrated care. His poem carries a mental concentration on it. He describes his poem as the one that can be written with words and needs craftsmanship. In our poem, “Hilmi Yavuz Poem” is an encoded one with its semantic and style, unusual harmonisation, images following Asaf Halet Çelebi. The poem which requires readers to have a certain cultural equipment is a strong one and shows the importance given to “word” by Hilmi Yavuz. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 844 Title A name given to the resource Handphone-Based Project in Improving Speaking Performance Author Author Putera Jaya, Hariswan Abstract A summary of the resource. This study was aimed at finding out whether the method of using handphone in project-based speaking instruction could improve students speaking performance. A quasi-experimental method was used in this study. This study involved thirty eleventh grade students of SMA Negeri 18 Palembang in academic year 2009/2010 who were assigned either in experimental or control group. In order to get the data, two instruments were used, test and questionnaire. The result of the test showed that there was a significant difference in student’s speaking performance before and after the treatment. Independent sample t-test analysis showed that t- obtained, 3.633 (df=28, sig=0.05 two tailed) was greater than the critical value of t-table, 2.048 which means that there was significant difference between students’ speaking performance who learned through using handphone in project-based speaking instruction and the students who did not. The questionnaire distributed at the end of the treatment also showed that the students agreed that using handphone in project-based speaking instruction could be continuously applied as an effective method in speaking activity. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c4bae5fbec77718447ec73dc65649ad6.pdf 62737558fce1a681d66b8438c8f8fedb PDF Text Text Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 2, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2020214 Handwriting digit recognition using Decision Tree Classifiers Demir Korać1, Samed Jukić1, Mujo Hadžimehanović1 1 International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina demir.korac@stu.ibu.edu.ba samed.jukic@ibu.edu.ba mujo.hadzimehanovic@stu.ibu.edu.ba Abstract – The usage of handwritten character recognition has been useful for usage from large to common consumer usage. The transitional period of the handwritten to the digital age can be largely improved by focusing on perfecting handwritten character recognition. This paper and work aims to focus on handwritten digit recognition using the decision tree classifier machine learning method, implemented, trained and tested on the data set gathered from the Modified National Institute of Standards and Technology dataset. The data to be recognized is inputted from a pre-existing reliable set, used both for training and testing, in order to give a fair result. The system is run through a Python script and the data set is stored in CSV format, preprocessed and ready for further usage. Taking into consideration the size of the dataset (42000 rows of data), the system’s overall performance is satisfactory with an accuracy of 85% and outputs the results in an understandable manner. Keywords – character, decision, handwritten, recognition 1. Introduction Optical character recognition is the process of mechanically or electronically converting typed, printed or handwritten images of text into a machine-encoded text. The source can be taken from a photo of a document, a scanned document or a scene photo (billboards in a landscape photo). Another possible source is superimposed text on an image, such as subtitle text from a television broadcast. This process of recognition and the technique used in it is called a handwriting recognition system. In literature this recognition is classified into offline handwriting recognition and online handwriting recognition depending on the style of recognition. If an image of handwriting is previously acquired and recognized after it will be classified as offline recognition. However if the handwriting is inputted directly into the machine to be recognized this is called online recognition. One way of doing this is writing on a touchpad or other device dedicated for writing and having it recognized. Another classification exists regarding the recognition and it is based on the process of recognition itself and the technique. We can recognize two main categories: segmentation free and segmentation based recognition. Segmentation free recognition is based on recognizing the character without segmentation into smaller units or characters, �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 2, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2020214 i.e. words into characters. Segmentation based recognition is the opposite of this. In this approach each word is segmented into smaller units/characters and each character is recognized separately. Handwriting has been for the most part of our history, the primary means of communication and information organization, but with the modernization of these fields handwriting is becoming slowly obsolete. However the legacy of handwritten information cannot be overlooked, so a transitional period and process needs to occur. That’s where handwriting and optical character recognition comes into play. The importance of handwriting recognition is reflected in many industries such as: health care (7,000 people are killed per year by the poor handwriting of doctors) automotive (digital handwriting solutions allow drivers to write characters or numerals, or simply gesture with their fingertips on vehicles' onboard computer screens instead of typing on a standard keyboard) field services (field service technicians use HWR technology for digital data capture, decreasing paperwork and information loss while also allowing technicians to see precise notes on customer history) education (using HWR technology, students can benefit from more than just the increased comprehension linked to taking handwritten notes. For example, handwriting recognition tech can take your sloppy algebra equation, convert it into neat, digital text, and then crunch the numbers in a matter of seconds. ) consumer (with the rapid success of tablets and smartphones, the market is desperately in need of an alternative to inaccurate, digital keyboards and HWR tech is the best remedy.) 2. Previous work Perwej Y. and Chaturvedi A. have worked on recognizing the English alphabet handwriting using Artificial Neural Networks using binary pixels of the alphabet to train the Neural Network and the accuracy of this method is 82.5% [1]. The data set that they worked on are handwritten English alphabet characters which are scanned from documents and then “cleaned” and “smoothed”. The characters are then split into 25 segment grids, scaling and thinning the segments of the characters to obtain skeletal patterns. This is then transformed into binary values representing the segments input. (Shown in Figure 1.) �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 2, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2020214 Input Alphabet Figure 1. Process of recognition Amrouch M. and Y. Es saady have worked on a method using sliding window based on the Hough transform as a feature extraction technique [2]. An inputted image is divided into two windows and then a dominant direction is determined based on the Hough transform and a directional feature vector sequence has been formed. This method is based on continuous HMMs and directional features with an average accuracy of 90.4%.The data set that they worked on is a database of Amazigh printed characters, containing 240 isolated characters. The images of characters are in Gray level of dimensions 96x96 pixels. M. Hanmandlu and O.V. Ramana Murthy [3] have done a study on recognition of Hindi and English numerals. The numerals are represented in the form of exponential membership functions which serve as a fuzzy model. They have achieved an overall recognition rate of 95% for Hindi numerals and 98.4% for English numerals. The data set that they worked on is a database of 5000 samples of numerals for handwritten English numerals. For Hindi they used a database of totally unconstrained handwritten numerals created using the services of a large number of writers, since there is no standard database available at the moment for handwritten Hindi numerals. Nafiz Arica at al. has proposed a method of recognition without pre-processing which he believed leads to loss of necessary information [4]. This has been backed up with a powerful segmentation algorithm with utilization of character boundaries, maxima and minima, slant angle, upper and lower baselines, stroke height and width and ascenders and descenders which improved the search algorithm of the optimal segmentation path, applied on a gray-scale image. The dataset used was the handwritten database of LancesterOslo/Bergen, which contains single author cursive handwriting. In this dataset, 1,000 words with lower-case letters are segmented and used for HMM training and another disjoint set of 2,000 words are used for testing performance of the proposed system. Table 1. Results of recognition for the LOB Dataset TEST DATA SIZE LOB Dataset 2000 LEXICON SIZE 50 1000 30000 40000 92.3 90.8 89.1 88.8 The overall recognition rate of the whole system on word basis for various lexicon sizes is shown in the table above. �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 2, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2020214 3. Method and Materials The dataset being used in the project is the famous Modified National Institute of Standards and Technology database of handwritten digits [5], as it is the most reliable and largest database of this type. This dataset is taken as a subset of another larger dataset by NIST. The MNIST database of handwritten digits consists of 42000 rows of data. It will be split into a 80/20 ratio for training and test data respectively, so the training data will have 33600 rows and test data will have 8400 rows of data. The digits have been size-normalized and centered in a fixed-size image. The database and the files such as the training set images and labels, and the test set images and labels can be found at: http://yann.lecun.com/exdb/mnist/ The machine learning model used will be a Decision Tree Classifier implemented through the scikit-learn machine learning library in Python [6]. Decision Trees are used in data mining, machine learning and statistics as a predictive modeling approach. The structure of trees is as follows: Class labels are represented as leaves and the conjunctions of features that lead the class labels are represented as branches. The process of operation will be such that the dataset will be inputted as a matrix containing cell inputs from the database as intensity values of pixels of 28x28 images. Table 2. Sample from dataset label pixel0 pixel1 pixel2 pixel3 pixel4 pixel5 pixel6 pixel7 pixel8 pixel9 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 4 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 7 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 5 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 8 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 9 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 2 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 An empty classifier will be created and using the fit method it will be filled with the training data. After the classifier finishes with the training data, we will move on to the rest of the data set, the testing part. Using the predict method we will output the classifier prediction of the handwritten digit from the test dataset along with the actual image of the digit. �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 2, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2020214 4. Process The process of recognition is as follows: The dataset is imported and separated into two parts with a ratio of 80/20. The train set consists of 33600 and the test set consists of 8400 rows of data. Splitting the dataset: traindata=data[1:33600,1:] train_label=data[1:33600,0] The data and its label are fitted to the model to learn from it. We do this by using the fit method and passing our training set to it. Fitting the training set: clf.fit(traindata,train_label) The user of the system gives an input of the order number he wants to test the system with, from the dataset. That number is taken and a sample with that order number is chosen from the dataset, along with its actual label. Figure 2. Taking input from the user Using the predict method the sample is predicted from the sample and the prediction is outputted. Using the shape method we are taking the sample from a row vector and shaping it as a 28x28 matrix of pixel intensity values. We are then creating a figure, which will be displayed after prediction. �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 2, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2020214 Using the shape method: d.shape=(28,28) When the figure is created, we are proceeding with the prediction. We will then be using the predict method from the Decision Tree Classifier in the scikit-learn library [7]. Using the predict method along with output of the data: print ("The predicted digit is =", clf.predict( [testdata[number]])) print ("The actual digit is =", actnum) Along with predicting the digit, we will also be outputting the actual label of the sample number that the user chose. An extra feature added is the current certainty of prediction calculation. Certainty of prediction: p=clf.predict(testdata) count=0 for i in range (0,8400): count+=1 if p[i]==actual_label[i] else 0 print ("Certainty of prediction=", (count/8400)*100,"%") For this feature we are taking all numbers in the range of the test data set and using the predict method, as to calculate the success rate of our model on the current test data. Figure 3. The systems’ process from the users’ perspective �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 2, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2020214 5. Usage workflow In Figure 4. We can see the workflow according to which the system will be operating. Figure 4. Usage workflow Since the system does not need dataset input from the user, we will just be importing the dataset. The system needs user input, since the user will be choosing the digit that is to be recognized, so he needs to provide the order number from the data. The system then outputs its prediction along with other data such as the actual label and the prediction certainty. This allows the user to analyze the data given to him, and check if the prediction was correct and is the prediction certainty satisfactory. 4. Decision Tree Classifier in scikit-learn A decision tree is a flowchart-like tree structure where an internal node represents a feature (or attribute), the branch represents a decision rule, and each leaf node represents the outcome. The topmost node in a decision tree is known as the root node. It learns to partition on the basis of the attribute value. It partitions the tree in a recursive manner called recursive partitioning. This flowchart-like structure helps you in decision making. It's visualized like a flowchart diagram which easily mimics the human level thinking. That is why decision trees are easy to understand and interpret. �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 2, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2020214 Figure 5. Decision tree operation diagram 5. Results After processing and thorough testing the model seems to have a success rate of ~85% on the test dataset given to it. The system itself may have some confusion when analyzing similar digits. This occurs because the digits themselves are handwritten and because the data has been gathered from over 250 different writers, and some of them write different digits in a similar manner. An example is shown in Figure 6. where we can see that the system is having trouble predicting number 9, but instead predicts 3. From the image we can see that the digits themselves are quite similar. Figure 6. Wrong prediction of digit 9 as digit 3 �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 2, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2020214 Different parts of the world write digits differently, so the algorithm would be much more accurate if it would be implemented based on location, and also, if different Machine Learning methods or Ensemble methods would be used, we would surely improve accuracy. Finally the thing that would take the recognition to the next level is image quality, considering that this algorithm has been implemented on a dataset with quite low quality of images. 5. Conclusion It should be noted that this data set is not sufficient for a higher level model, to be used in production, but as its using a small dataset, used for initial training, it has shown to be a pretty successful model and method. If we would train the aforementioned algorithm on a larger dataset with higher image quality, it could be used for real world projects. The confusion of the system may also be affected by the quality of the images in the given dataset, as it is limited to only 28x28 matrices. Future training with a dataset with matrices of larger magnitude may prove more successful. REFERENCES [1] Perwej Y. & Chaturvedi A. -Neural Networks for Handwritten English Alphabet Recognition. 2011 IJCA [2] M. Amrouch, A. Rachidi, M. El Yassa, D. Mammass - Printed amazigh character recognition by a hybrid approach based on Hidden Markov Models and the Hough transform. 2009 IEEE https://scikitlearn.org/stable/modules/generated/sklearn.tree.DecisionTreeClassifier.html [3] M. Hanmandlu, O.V. Ramana Murthy - Fuzzy model based recognition of handwritten numerals. 2007 Pattern Recognition [4] N. Arica, F.T. Yarman-Vural - Optical character recognition for cursive handwriting. 2002 IEEE [5] MNIST handwritten digit database - http://yann.lecun.com/exdb/mnist/ [6] Decision Tree Classification in Python - https://www.datacamp.com/community/tutorials/decision-tree-classification-python [7] sklearn.tree.DecisionTreeClassifier- � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Journal of Natural Sciences and Engineering Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 2637-2835 DOI Digital object identifier 10.14706 Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Description An account of the resource Journal of Natural Sciences and Engineering (JONSAE) is a peer-reviewed, biannually published international journal focusing on empirical and theoretical research in all branches of Engineering and Natural Sciences. It is published on the behalf of Faculty of Engineering and Natural Sciences of International Burch University and aims to provide the best content regarding by publishing original research papers, review articles, special issues, feature articles, and book reviews. All manuscript submissions are subject to initial appraisal by the Editor, and, if found suitable for further consideration, to peer review by independent, anonymous referees. All peer review is double-blind and submission is online. The journal welcomes theoretical, applied, interdisciplinary and methodological work, with preference on empirical research, critical approach and problem-solving methods in manuscripts. Language A language of the resource English Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Handwriting digit recognition using Decision Tree Classifiers Author Author Demir Korać, Samed Jukić, Mujo Hadžimehanović Abstract A summary of the resource. The usage of handwritten character recognition has been useful for usage from large to common consumer usage. The transitional period of the handwritten to the digital age can be largely improved by focusing on perfecting handwritten character recognition. This paper and work aims to focus on handwritten digit recognition using the decision tree classifier machine learning method, implemented, trained and tested on the data set gathered from the Modified National Institute of Standards and Technology dataset. The data to be recognized is inputted from a pre-existing reliable set, used both for training and testing, in order to give a fair result. The system is run through a Python script and the data set is stored in CSV format, preprocessed and ready for further usage. Taking into consideration the size of the dataset (42000 rows of data), the system’s overall performance is satisfactory with an accuracy of 85% and outputs the results in an understandable manner. Keywords Keywords. character, decision, handwritten, recognition Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2637-2835 Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina Source A related resource from which the described resource is derived Journal of Natural Sciences and Engineering Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource January, 2020 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cde2e2aa8f8cd1e6de982273d45840a9.pdf 2aef3ff1c9c595c87d75851ac0da57c4 PDF Text Text �������������          � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3295 Title A name given to the resource Harmonisation of Legal Framework in the Field of Consumer Protection through the Prism of Consumer Financial Protection Law of Federation of Bosnia and Herzegovina Author Author Omerspahić, Zlatan Abstract A summary of the resource. Summary: In November 2014, the Consumer Financial Protection Law entered into force in Federation BIH. The basic intention of the legislator was to achieve complete compliance with primary and secondary sources of EU law governing the issue of consumer protection, respectively users of financial services, and in particular with Directive of the European Union 93/13 / EEC from 5th April 1993, with Directive 2005/29 / EC of the European Parliament and of the Council from 11th of May 2005 and Directive 2006/114 / EC of the European Parliament and of the Council from 12th of December 2006. In the respective Act, special attention was paid to prohibiting unfair terms in consumer contracts, misleading commercial practices and the obligation of consistent implementation of good faith principle. The author analyses the actual level of compliance in regard to the relevant regulations of the European Union, and on the basis of empirical experience in the implementation of this law through the entire banking business, analyses the existing regulations and makes proposals for future legislation that will improve the protection of both, consumers and providers of financial services. Special attention in the work is drawn to provisions that have a direct impact on the protection of contracting unfair contract terms. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016-04-15 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-5706 K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/33969b89158c9140d3cdc62243b26a83.docx 4513f2c0bb31d63babc07eaffe5e38dd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f8f0fe1e388c46a01691c58639fc0de9.pdf f050741dc69244c63f9244b44c45336c PDF Text Text Autor: Mr. sc. Zlatan Omerspahić Institucija: Hypo Alpe Adria Bank d.d. Mostar E-mail: zlatan.omerspahic@yahoo.com HARMONIZACIJA PROPISA U OBLASTI ZAŠTITE POTROŠAČA KROZ PRIZMU ZAKONA O ZAŠTITI KORISNIKA FINANSIJSKIH USLUGA Sažetak U novembru 2014. godine stupio je na snagu Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga u Federaciji BiH. Osnovna namjera zakonodavca bila je postizanje potpune usaglašenosti sa primarnim i sekundarnim izvorima prava EU koji regulišu pitanje zaštite potrošača, odnosno korisnika finansijskih usluga., a naročito sa Direktivom Vijeća 93/13/EES od 5. aprila 1993. godine, sa Direktivom 2005/29/ES Evropskog parlamenta i Vijeća od 11. maja 2005. godine i Direktivom 2006/114/ES Evropskog parlamenta i Vijeća od 12. decembra 2006. godine. U Zakonu posebna pažnja je posvećena zabrani ugovoranja nepravičnih ugovornih odredbi, obmanjujućih poslovnih praksi i obavezi dosljednje primjene načela savjesnosti i poštenja. U radu autor analiza stvarni nivo usklađenosti Zakona sa relevantnim propisima Evropske unije, te na temelju empirijskog iskustva u implementaciji ovog Zakona kroz cjelokupno poslovanje banke analizira postojeće odredbe i daje prijedloge za buduće zakonske odredbe koje će poboljšati zaštitu kako korisnika tako i davatelja finansijskih usluga. Posebna pažnja u radu se daje odredbama koje imaju direktan uticaj na zaštitu od ugovaranja nepravičnih ugovornih odredbi. Ključne riječi: Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga, nepravične ugovorne odredbe, načelo savjesnosti i poštenja, pravo Evropske unije. �1. Uvod Tradicija zaštite potrošača u Bosni i Hercegovini datira još iz sredine prošlog vijeka, tačnije od 1955. godine kada se javljaju prvi savjeti za zaštitu potrošača kao reakcija na stihijsko ekonomsko funkcionisanje trgovine koje je bilo u potpunom neskladu sa društvenim karakterom posrednika između proizvođača i potrošača.i Institucionalna zaštita potrošača u BiH nastavila se razvijati i kroz Ustav FNRJ iz 1974. godine. Ipak, tek potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju ( u daljem tekstu: Sporazum) Bosna i Hercegovina razvoj zaštite potrošača počinje u svojoj punini, onako kako to zahtjeva EU. Bosna i Hercegovina se potpisivanjem Sporazuma 16.06.2008. godine obavezala na punu opredjeljenost da u relevantim oblastima uskladi svoje zakonodavstvo sa zakonodavstvom Zajednice i da ga efikasno provodi. Jedno od najznačajnijih područja u kojima Bosna i Hercegovina treba da pokaže i dokaže svoju opredjeljenost ka usklađivanju nacionalnog zakonodavstva jeste i zaštita potrošača definisana članom 76. Sporazuma. Protekle dvije godine su u ostvarivanju tog cilja bile izuzetno značajne. Kao dokaz tome ide u prilog činjenica da su u tom periodu donesena i stupila na snagu dva vrlo značajna zakona i to: Zakon o zaštiti žiranata u FBiH i Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga FBiH. Ova dva zakona, zajedno sa tada već postojećim Zakonom o zaštiti potrošača BiH, trebaju da osiguraju ispunjenje cilja iz preambule Sporazuma i dokažu da je proces usklađivanja zaštite potrošača sa pravom Evropske unije završen. No da li je to doista tako u radu ćemo pokušati dati odgovor na ovo pitanje uzimajući pod posebnu lupu interesovanja Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga, a naravno pri tome ne umanjujući značaj ostalih, gore pomenutih zakona. Posebna pažnja u radu će se usmjeriti na nivo usklađenosti Zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga sa relevantnim direktivama Evropske unije koje je kao takve označio zakonodavac u obrazloženju razloga radi kojih se Zakon i donosi. Treba imati na umu da pravni okvir zaštite potrošača u BiH ne podrazumijeva samo ova tri zakona te se, shodno tome, u taj okvir sasvim sigurno mogu staviti i neki drugi zakoni kao što je i Zakon o obligacionim odnosima koji u ovom slučaju kao lex generalis predstavlja temelj pravičnom ugovoranju odredbi između davatelja i korisnika finansijskih, ali i drugih vrsta usluga. Zakon o obligacionim odnosima propisuje dva vrlo značajna načela, a to su sloboda ugovoranja i načelo savjesnosti i poštenja. Motiv za bavljenjem ovom problematikom proizilazi iz činjenice da se pitanjem zaštite potrošača kroz analizu odredbi Zakona o zaštiti potrošača, pa i Zakona o zaštiti žiranata bavio izvjestan broj autora. S druge strane, primjetno je odsustvo analize odredbi i dosadašnje primjene Zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga radi čega se ovome zakonu daje prednost u radu. Njegov značaj je izuzetan jer u najvećoj mjeri reguliše kako pravni tako i ekonomski odnos u koji sa stanovništom stupaju banke kao finansijske institucije. Pored toga, evidentno je da Bosna i Hercegovine neće biti ozbiljan kandidat za pristupanje Evropskoj uniji sve dok pitanje zaštite potrošača ne bude u potpunosti harmonizirano sa pravom EU. Iz tog razloga i jeste neophodno ukazati na sve eventualne slabosti kako bi se proces što je moguće više ubrzao. 2. Usklađenost zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga sa pravom EU 2.1. Pravni okvir Evropske unije Da bi se dao odgovor na pitanje u kojoj mjeri su odredbe Zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga usklađene sa pravom Evropske unije potrebno je prije svega kratko se upoznati sa pravnim okvirom EU koji je relevantan za ovo pitanje. U tom smislu prvo treba spomenuti Ugovor o osnivanju Evropske zajednice, tačnije čl. 94. Ugovora koji je dao ovlaštenje Vijeću Evrope da donosi smjernice koje koje utječu na uspostavu i funkcionisanje zajedničkog tržišta, što se posebno odnosi na zaštitu potrošača. ii To ovlaštenje je poslužilo kao pravni osnov da Vijeće Evrope 05.05.1993. godine donese Direktivu o Kulović A. (2011), Zaštita potrošača u BiH- Tradicija i pojmovi, Tranzicija, No 25-26 Više o ovome Poščić A, (2006). Nepoštena klauzula u potrošačkim ugovorima. Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu, 2/2006, str. 166 i ii �nepoštenim odredbama u potrošačkim ugovorima.iii Najznačajiniji doprinos Direktive jeste što je po prvi put uveden u pravni promet pojam „nepoštena ugovorna odredba“. Nepoštena ugovorna odredba u čl. 3. st. 1. Direktive definiše se kao: „Ugovorna odredba o kojoj se nisu vodili pojedinačni pregovori smatrat će se nepoštenom ako suprotno dobroj vjeri na štetu potrošača prouzroči znatniju neravnotežu u pravima i obavezama stranaka proizašlih iz ugovora.“iv Stav 2. Istog člana detaljnije razrađuje pojam nepoštene ugovorne odredbe pa tako: „Uvijek će se smatrati da se o nekoj odredbi nije pojedinačno pregovoralo, ako je ona sastavljena unaprijed pa potrošač nije mogao utjecati na njezin sadržaj, osobito u kontekstu kakvog standardiziranog, unaprijed uobičajenog ugovora..“v Teret dokazivanja da se o nekoj odredbi pojedinačno pregovaralo je na davatelju usluga, a ne na korisniku. Ono što je vrlo bitno naglasiti ovom Direktivom se određuju obaveze za države članice i to da se pored osiguranja njene dosljedne primjene u nacionalnom zakonodavstvu staraju i poduzimanju mjera kako bi onemogućile da potrošač u bilo kojem trenutku izgubi zaštitu koja mu se ovom Direktivom garantuje.vi To praktično znači da države članice moraju održavati efikasan mehanizam zaštite potrošača toko primjene ove Direktive što je od krucijalne važnosti. Druga značajna Direktiva koju treba spomenuti,a na koju se pozvao i zakonodavac prilikom donošenja Zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga jeste Direktiva 2005/29/EZ Evropskog parlamenta i Vijeća Evrope od 11.05.2005. godine poznata pod nazivom „Direktiva o nepoštenim poslovnim djelovanjima“. Vrlo slično, kao i prethodno pomenuta Direktiva i ova ima za cilj zaštitu potrošača na način da kroz ove odredbe sud u postupcima može identifikovati nepošteno poslovno djelovanje davatelja usluga. Značaj ove Direktive ogleda se i u činjenici da se njome želi unificirati pravo evropskih država u ovoj materiji jer: „(3) zakoni država članica u vezi sa nepoštenim poslovnim djelovanjima pokazuju znatne razlike, što može dovesti do osjetnog narušavanja tržišnog natjecanja i stvoriti prepreke u nesmetanom funkcioniranju unutarnjeg tržišta.“vii Direktiva definiše pojam nepoštenog poslovnog djelovanja, označavaju kao takvo djelovanje koje je u suprotnosti s uvjetima stručnog obavljanja poslova, zatim ponašanje koje na značajan način narušava ili vjerovatno da će narušiti privredno ponašanje prosječnog potrošača. Posebno se kao nepoštena djelovanja navode ona koja zavaravaju i koja su agresivna prema potrošaču.viii Na ovaj način Evropska unija je zaokružila okvir zaštite potrošača definišući prevashodno nepoštene ugovorne odredbe, a potom i nepošteno poslovno djelovanje koje u suštini i prethodi ugovaranju nepoštenih odredbi. Također Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju u članu 76. Bosna i Hercegovina se obavezala da će provoditi zaštitu potrošača identičnu standardima koje provodi Evropska unija. Ovo je prije svega neophodno radi uspostavljanja i funkcionisanja tržišne ekonomije kao temeljnog principa na kojem se i zasniva Evropska unija. Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju posebno je definisano da Bosna i Hercegovina mora osigurati politiku aktivne zaštite potrošača s posebnom pažnjom na razvoj nezavisnih organizacija. To znači da u svakom trenutku BiH mora uspostaviti efikasnu pravnu zaštitu koja podrazumijeva da se osigura pristup pravdi u slučaju spora. Obaveza zaštite potrošača u BiH nije definisano samo gore pomenutim aktima. Ta obaveza egzistira i kroz Ustav BiH gdje je u čl. 1. tač. 4 definisano da postoji sloboda kretanja roba usluga i kapitala što zasigurno nije moguće ostvariti ukoliko ne postoji adekvatan sistem zaštite potrošača. 2.2. Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga Već je ranije naglašeno da je Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga stupio na snagu osmog dana od dana objavljivanja u Službenim novinama, a počeo se primijenjivati šest mjeseci od dana njegovog Ne treba imati iluziju da je proces usaglašavanja ove Direktive u Evropskoj uniji bio efikasan. Usaglašavanje teksta Direktiva trajalo je dvije decenije, a glavni razlog tome bilo je različito poimanje nepoštene ugovorne odredbe u državama članicama. iv Direktiva 93/13/EEZ od 05 aprila 1993. v Ibid, vi Ibid, vii Direktiva 2005/29/EZ viii Ibid iii �stupanja na snagu.ix Razlog ovome jeste namjera zakonodavca da, s obzirom da se radi o potpuno novom propisu koji reguliše po prvi put određena pitanja, ostavi dovoljno vremena davateljima i korisnicima finansijskih usluga na njegovu prilagodbu. Ovo se posebno odnosilo na banke jer su te finansijske institucije bile primorane u mnogome izvršiti promjenu dosadašnjeg načina poslovanja. Izuzetak od pravnog rješenja iz člana 51. Zakona jeste čl. 32. koji definiše zabranu naplate opomene. Tim članom je određeno da davaoci finansijskih usluga ne mogu naplaćivati opomene za kašnjenje u plaćanju dospjelih obaveza korisnika po ugovorima navedenim u tom zakoni i to počev od dana stupanja na snagu ovog zakona. Ne može, a da se ne primijeti da ovo predstavlja inovativno pravno rješenje kojim je omogućeno da jedan dio zakona počne da se primjenjuje ranije u odnosu na sve ostale odredbe. Kada već govorimo o načinu stupanja na snagu i primjene ovog zakona na ovom mjestu treba razjasniti jedno vrlo bitno pitanje, a to je mogućnost njegove retroaktivne primjene. Retroaktivna primjena Zakona se prije svega odnosi na primjenu odredbi ovog zakona na ugovore koji su zaključeni prije početka primjene ovog Zakona. Retroaktivna primjena nije dozvoljena i ne smije se na takav način primjenjivati.x U prilog ovome stavu ide činjenice da niti jednim članom ovog zakona retroaktivna primjena nije određena kao institut koji je u konkretnom slučaju primjenjiv. Da bi retroaktivnost bila primjenljiva za neki zakonski akt ona mora biti striktno navedena kao primjenljiv institut jer u suprotnom bi bila narušena pravna sigurnost u jednom pravnom poretku. Čak i kad je u nekim slučajevima određena i kada se primjenjuje takvih slučaja mora biti jako malo jer se retroaktivnost mora primijenjivati iznimno i kada za to postoje opravdani razlozi, upravo radi očuvanja pravne sigurnosti. Domen primjene Zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga odnosi se samo na fizičke osobe iz razloga što je čl. 3. Zakona prilikom davanja definicija određenih pojmova jasno određeno da je korisnik finansijske usluge fizičko lice koje koristi ili je koristilo finansijske usluge od strana davatelja istih. Pored toga što se Zakon ne primjenjuje na pravne osobe, on se i ne primjenjuje na kredite čiji je iznos manji od 400,00 KM, odnosno veći od 150.000 KM. Ukoliko bi ušli u analizu radi čega su ova rješenja prihvaćena onda bi svakako mogli zaključiti da pravnim osobama ovakav stepen pravne zaštite nije potreban ovim zakonom iz razloga što su to privredna društva koja se osnivanju radi obavljanja određene djelatnosti radi sticanja dobiti i pretpostavka da imaju veći stepen savjesnosti i poštenja, pa i stručnosti prilikom stupanja u neki finansijski odnos od fizičkih lica. Također, razlog zašto se Zakon ne primjenjuje na kredite manje od 400,00 KM, odnosno većim od 150.000 KM jeste taj što u prvom slučaju možemo govoriti o neznatnom iznosu kredita, dok u drugom slučaju ipak govorimo o nekim značajnim kreditima koji se ne mogu nazvati potrošačkim u najširem smislu te riječi, nego prije nekim investicijskm bez obzira što ih zaključuje fizičke osobe. Već smo ranije konstatovali da je Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga FBiH značajan jer po prvi put reguliše i pobliše određuje neke institute koji su se svakodnevno koristili u finansijsko-pravnim odnosimau BiH, a da pri tome nisu imali zakonsko uporište što je dovodilo do njihovog proizvoljnog shvatanja i tumačenja. Tako naprimjer u Zakonu o zaštiti korisnika finansijskih usluga definiše se po prvi put šta to konkretno predstavljaju finansijske usluge, ko je korisnik, a ko davatelj finansijske usluge, na koji način se obračunava efektivna kamatna stopa, koji su promjenljivi elementi kamatne stope i slično.xi Ne može se reći da ovi instituti nisu bili poznati i prije donošenja ovog zakona, ali usljed nedostatka zakonske definicije primjenjivali su se u odnosu između banaka, mikrokreditnih organizacija i lizing društava s jedne strane i stanovništva s druge strane gdje se shvatanje istih uglavnom zasnivalo na tumačenju davatelja finansijskih usluga koje su korisnici finansijskih usluga bili prinuđeni da prihvate. Takvo stanje je bilo stanje narušene pravne sigurnosti i bez obzira što Zakon pokazuje određene slabosti, ipak se može reći da se s njegovom primjenom smanjuje stepen pravne nezaštićenosti u ovom segmentu pravnih odnosa. Temeljni principi po kojim treba da postupaju davatelji finansijskih usluga su definisano čl.5. Zakona i to su: 1) ravnopravan odnos korisnika s davaocem finansijskih, 2) zaštitu od diskriminacije, 3) informiranje, Čl. 51. Zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga Retroaktivnost znači djelovanje unazad, povratna snaga neke mjere ili akta. xi Čl. 2. Zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga ix x �4) ugovoranje obaveza koje su određene ili odredive 5) prigovor i obeštećenje Davaoci finansijskih usluga dužni su da se ovih odredbi pridržavaju u svim fazama zasnivanja odnosa sa korisnikom usluge. Određivanjem ovih principa možemo reći da je zakonodavac nastojao da u potpunosti preuzme principe iz Evropske unije kojima se regulišu prava zaštite potrošača jer je upravo, kao što smo mogli vidjeti u ranijoj analizi Direktiva, za Evropsku uniju bitan ravnopravan položaj, informisanje, mogućnost prigovora i efikasne zaštite i naravno zabrana ugovoranja nepravičnih odredbi koje su se ovim zakonom nastojale izbjeći upravo principom ugovaranja određenih ili odredivih obaveza i zaštitom diskriminacije. Iz tog razloga možemo zaključiti da je koncept zaštite dosljedno preuzet od strane Evropske unije. Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga treba promatrati kao lex specialis na što je zakonodavac skrenuo pažnju u čl. 4. gdje je određeno da na sva pitanja koja se tiču zaštite korisnika koja nisu definisana ovim zakonom primjenjuju se zakoni kojima se uređuje zaštita potrošača. Drugim riječima kazano, za sva pitanja koja su regulisana ovim zakonom ne primjenjuju se odredbe drugih zakona. Također, Čl. 40 Zakona regulisano je da se na pitanje ugovoranja nepravičnih odredbi i nepoštenog poslovanja primjenjuju striktno odredbe Zakona o zaštiti potrošača u BiH. U nastavku analize odredbi Zakona radi lakše preglednosti odredbe Zakona ćemo grupisati prema principa iz gore citiranog člana 5. i tako analizirati njihovu usklađenost sa pravom Evropske unije. Prvo ćemo se osvrnuti na odredbe Zakona koje bi trebale osigurati ravnopravan odnos korisnika i davatelja finansijskih usluga te informisanje i zaštitu od diskriminacije. U tom smislu članom 6. predviđeno je da se uslovi korištenja moraju oglašavati na jasan i razumljiv način te da se ne smiju koristiti netačni i neistiniti podaci niti podaci koji mogu dovesti u zabludu prosječnog korisnika. Ovakvo zakonsko rješenje u osnovi jeste dobro, ali zakonodavac je propustio da konkretnije definiše šta znači jasan i razumljiv način, pogotovo ako se uzme u obzir da se upravo fazi predugovaranja dao veliki značaj u ovom zakonu. U pogledu ostvarivanja ravnopravnosti i zabrane diskriminacije u Zakonu je u članu 7. određeno da se korisnik finansijske usluge ne može odreći prava koja mu ovaj zakon omogućava, što u velikoj mjeri smanjuje mogućnosti zloupotrebe od strane davatelja finansijskih usluga da u svojim ugovorima imaju odredbe gdje bi se korisnik finansijskih usluga odricao nekih prava. U svrhu uspostavljanja transparentnosti i jednakosti korisnika i davatelja finansijskih usluga značajan korak je učinjen Zakonom iz razloga što je po prvi put definisana obaveza davatelja finansijskih usluga da donesu Opće uslove poslovanja kako je to predviđeno čl.9. Zakona. Prije početka primjene ovog Zakona niti jedan propis nije obavezivao davatelje finansijskih usluga da imaju Opće uslove poslovanja, a pogotovo da im propiše koji to minimum zahtjev ti Opći uslovi moraju imati u pogledu sasdržaja, razumljivosti i dostupnosti. Članom 9. st. 3. Zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga propisano je da će Agencija za bankarstvo FBiH propisati minimum zahtjeva u pogledu sadržaja i razumljivosti Općih uslova poslovanja. U pogledu ostvarivanja te zakonske obaveze Agencija za bankarstvo FBiH je 25.07.2014. godine donijela Odluku o minimalnim zahtjevima u pogledu sadržaja, razumljivosti i dostupnosti općih i posebnih uslova poslovanja davaoca finansijskih usluga. Međutim, ukoliko se Odluka analizira može se zaključiti da taj podzakonski akt nije do kraja ispunio svoju svrhu. Podzakonski akt treba detaljnije da reguliše određena pitanja koja su definisana zakonom, odnosno, drugim riječima kazano, da približi općenitu zakonsku normu i konkretnije je odredi onima na koje se prevashodno odnosi. To se ne može reći za ovaj podzakonski akt Agencije gdje postoji previše, općenitih, uslovno rečeno zakonskih odredbi koje ne pomažu ni davateljima ni korisnicima finansijskih usluga što izaziva nejasnoće prilikom implementacije Odluke unutar poslovanja Banke. Iz tog razloga neophodno je pristupiti izmjenama i dopunama odluke na način da se njima pobliže definišu prava i obaveze za davatelja i korisnike finansijskih usluga. Kako bi se osigurala ravnopravnost i zaštita korisnika finansijskih usluga, Zakon je predvidio i obavezu finansijskih institucija da zaposlenici koji su angažirani na poslovima prodaje finansijskih usluga �moraju posjedovati određena znanja i iskustva i da postupaju u skladu sa dobrim poslovnim običajima što je svakako dobro zakonsko rješenje. Velika pažnja u Zakonu poklonjena je pregovaranju davaoca i korisnika finansijskih usluga i to u predugovornoj i ugovornoj fazi. Članom 13., 14, i 15. Zakona predviđen je čitav niz obaveza za davaoce finansijskih usluga koji treba da ispune kako bi na pravičan način u ovim fazama pregovaranja ispunili Zakonom predviđene obaveze. Neke od najznačajnijh obaveza su upoznavanje korisnika finansijskih usluga sa: visinom kamatne stope, vrstom novčanog depozita, valutu u kojoj se ugovora depozit, troškovi koji padaju na korisnika finansijske usluge i dr. Već je ranije u radu naglašeno da je osnovni princip i intencija zakonodavca bila ugovaranje određenih odnosno odredivi obaveza. Na taj način će se pokušati spriječiti izrada ništavih ugovora iz oblasti finansijskih usluga. U tom smislu svaki ugovor kojim se reguliše finansijska usluga poput Ugovora o novčanom depozitu i ulogu na štednju, ugovoru o kreditu, revolving kreditu, otvaranju i vođenju računa ima definisane obavezne elemente koji moraju biti navedeni. Samim time, svaki ugovor koji ne bi sadržavao ove obavezne elemente bio bi suprotan zakonu što bi u skladu sa čl. 103. Zakona o obligacionim odnosima povlačilo ništavost ugovora, a potom i posljedice koje se javljaju kod ništavih ugovora. Usko vezano za ugovaranje određenih ili odredivih odredbi ugovora je način izmjene obaveznih elemenata ugovora. Zakon je definisao: „Ako banka, mikrokreditna organizacija ili davalac lizinga namjerava neki od obaveznih elemenata ugovora izmijeniti, dužna je pribaviti saglasnost svih sudionika u kreditnom odnosu prije primjene te izmjene, izuzev za izmjenu promjenljive kamatne stope u skladu u s odredbama ovog zakona.“xii Ovakvo zakonsko rješenje može prouzročiti dodatn usložnjavanje odnosa između davatelja i korisnika finansijskih usluga. Naime, zakonom su definisani obavezni elementi pojedinih finansijskih proizvoda. Tumačenjem člana koji određuje način izmjene obaveznih elemenata ugovora proizilazi da se za bilo koji od tih elemenata mora dobiti ne samo saglasnost dužnika, nego i žiranata, odnosno da se mora zaključiti aneks ugovora. Ono što je definitivno slabost ovog zakonskog rješenja jeste što se niz tih elemenata ne mogu smatrati obaveznim i da su neki od elemenata bez potrebe označeni kao takvi. Vrlo značajno rješenje koje će omogućiti ugovaranje određenih, odnosno odredivih obaveza jeste definisanje promjenljive kamatne stope. Promjenljiva kamatna stopa je, u skladu sa Zakonom o zaštiti korisnika finansijskih usluga, kamatna stopa čija visina zavisi od ugovorenih promjenljivih elemenata, odnosno promjenljivih i fiksnih s tim što su promjenljivi elementi oni koji se službeno objavljuju. Dakle, ovom zakonskom odredbom jasno je definisano da marža kao dio kamatne stope tokom trajanja kreditnog odnosa mora biti fiksna što do sada niti jednim zakonskim propisom nije bilo definisano što je davalo za pravo bankama da maržu učini također promjenljivom. Prisutna je tendencija sve većeg broja sporova koji upravo za predmet imaju neosnovano bogaćenje kroz pogrešno obranutu kamatnu stopu. Niti jedan zakon ne može biti dosljedno proveden ukoliko ne postoje dva osnovna mehanizma, a to su efikasan način ostvarivanja prava i interesa korisnika finansijkih usluga te uspostava sistema nadzora nad provođenjem zakonskog propisa. Temeljno pravo korisnika, jemca ili drugog lica glasi: „Korisnik, jemac ili drugo lice koje lično osigurava ispunjenje obaveza korisnika ima pravo prigovora ako smatra da se davalac finanijskih usluga ne pridržava odredaba zakona, općih uvjeta poslovanja, dobre poslovne prakse i obaveza iz zaključenog ugovora.“xiii Osim toga, definisana je za davaoca obaveza da organizira poslove rješavanja prigovora, donosi pisane procedure i postupke te dostavi odgovor korisniku finansijske usluge najdalje u roku od 30 dana, od dana dostavljanja prigovora da uz to vodi evidenciju primljenih prigovora.xiv Kao jedno od dobrih rješenja svakako treba kao primjer uzeti uvođenje dvostepenosti u rješavanju prigovora korisnika finansijskih usluga. Institucija koja je zadužena da odlučuje o pravima korisnika finansijskih usluga ukoliko nisu zadovoljni odgovorom finansijske institucije je Ombudsmen. Obaveza davatelja finansijske usluge jeste saradnja sa Ombudsmenom u cilju pravičnog i brzog rješavanja sporova i nesuglasica. Kada govorimo o postupku pred Ombudsmenom treba biti oprezan u situacijama kada se vodi sudski spor jer tada odluke Ombudsmana ne smiju da budu takve da se miješaju u pravosuđe i donošenje sudske odluke jer ovo Čl. 28. Zakona o zaštiti korisniak finansijskih usluga Čl. 41. Ibid xiv Ibid. xii xiii �predstavlja državni organ u sklopu organa uprave od kojeg treba sudska vlast da bude neovisna i da nema nikakvog uticaja na nju. Nadzor nad provođenjem zakona ima Agencija za bankarstvo kojoj kao mogućnost su date novčane kazne u sklopu odjeljka V Zakona kojim su iste definisane. Visina novčanih kazni se kreće u rasponu od 1.000 KM do 15.000 KM. 2.3. Otvorena pitanja I pored svih, očigledno pozitivnih stvari, koje donosi jedan ovakav Zakon na ovome mjestu treba primijetiti da Zakon ne može dati odgovor na proces digitalizacije bankarskih usluga. Razlog tome leži u činjenici da je Zakon u potpunosti zanemario ovaj proces koji je već odavno zaživio u Evropskoj uniji.xv Iz tog razloga s pravom možemo reći da se uspostava finansijskog odnosa u Bosni i Hercegovini između davatelja i korisnika finansijskih usluga zasniva na tradicionalnom pristupu sa dosta nepotrebne papirologije, trošenja vremena kako korisnika tako i davatelja finansijskih usluga. Elektronski ugovor je u smislu Zakona o zaštiti korisnika finansijskih nepoznat institut što je jasno vidljivo u čl. 7. koji kod pravila ugovaranja definiše: „Ugovor o korištenju finansijske usluge koji se zaključuje sa korisnikom sačinjava se u pisanoj formi.“xvi Tumačenjem odredbe lako je zaključiti da bi zaključenje ugovora u bilo kojoj formi, pa tako i u elektronskoj značilo da je ugovor ništav jer nije ispoštovana propisana forma te bi se tretiralo kao da ugovor nije ni nastao. Zakon o bankama RS-a u članu 98ž ipak propisuje pored pisane forme i elektronsku formu ugovora o kreditu te se može reći da je za razliku od Federacije BiH, Republika Srpska uskladila zaštitu korisnika finansijskih usluga sa standardima koje propisuje EU. Treba naglasiti da je u Bosni i Hercegovini donesen Zakon o elektronskom potpisu 2006. godine, ali je on kako kaze profesor Genc Trnavci: „...Zakon o elektronskom potpisu BiH je svoj djelokrug primjene ograničio na zatvorene sisteme koji su u potpunosti uređeni ugovorima između poznatog broja ugovornih strana, ako je njegova primjena ugovorena. Ova odredba je apsurdna, nije usklađena sa potrebama modernog elektronskog prometa..“xvii Parcijalno usklađivanje zakonodavstva sa propisima Evropske unije ne predstavlja ispunjavanje obaveza iz zaključenog Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju te će se vrlo brzo ovaj zakon u procesu pridruživanja biti nužno izmijeniti i uskladiti ga sa drugim Direktivama koje možda ne direktno, ali indirektno imaju izuzetan uticaj na ovu oblast, pogotovo u Federaciji Bosne i Hercegovine. 3. Zaključak Kada se uzme u obzir sve do sada iznešeno u radu može se izvesti generalni zaključak da je Zakonom o zaštiti korisnika finansijskih usluga napravljen pomak u regulisanju finansijskih odnosa između davatelja i korisnika finansijskih usluga. Veliki značaj Zakon ima jer po prvi put reguliše neke institute finansijskih odnosa koji su se do sada u praksi pojavljivali, ali pravno nisu bili uokvireni. Također, Zakonom je uspostavljen mehanizam ostvarivanja prava koja su zakonom određena kroz uspostavljanje institucije Ombudsmana i stalnog nadzora od strane Agencije za bankarstvo. Međutim, treba istaći da Zakon ima određenih slabosti i nejasnoća među kojima su da se ne može tačno zaključiti da li se odredbe Zakona primjenjuju ili ne primjenjuju na ugovore sa hipotekom. Pored toga Zakon u nekim situacijama previše usložnjava proces koji nije u skladu sa brzim načinom korištenja finansijskih usluga u Evropskoj uniji. To se posebno odnosi na digitalizaciju bankarskih usluga koja se sve više primjenjuje u EU i koji val se može očekivati i u Bosni i Hercegovini na koju Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga tek mora dati odgovor. Direktive koje neposredno regulišu i omogućavaju digitalizaciju bankarskog sistema su Direktive o elektronskom potpisu iz 1999. godine i Direktiva o elektronskoj trgovini iz 2000. godine. xvi Član 7. Zakona o zaštiti korisnika finansijskih usluga. xvii Trnavci G., (2009) Zaključenje, punovažnost i dokazivanje elektroničkih ugovo: komparativna analiza, Zbornik Pravnog fakulteta Sveučilišta Rijeka v.30, 462 xv �4. Literatura Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga FBiH, Službene novine Federecije BiH 73/14 Zakon o bankama Republike Srpske, Službeni glasnik br. 01-343/03 Odluka o minimalnim zahtjevima u pogledu sadržaja, razumljivosti i dostupnosti općih i posebnih uslova poslovanja davaoca finansijkih usluga Zakon o zaštiti potrošača BiH, Službeni glasnik BiH 25/06 Direktiva Vijeća 93/13 EEZ od 5 travnja 1993. o nepoštenim odredbama u potrošačkim ugovorima Direktiva 2005/29/EZ Europskog parlamenta i Vijeća od 11 svibnja 2005. godine u vezi s nepoštenim poslovnim djelovanjima poduzetnika prema potrošaču na unutarnjem tržištu. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju Bosne i Hercegovine i Evropske unije. Trnavci G., (2009) Zaključenje, punovažnost i dokazivanje elektroničkih ugovo: komparativna analiza, Zbornik Pravnog fakulteta Sveučilišta Rijeka Poščić A, (2006). Nepoštena klauzula u potrošačkim ugovorima. Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu, 2/2006, Kulović A. (2011), Zaštita potrošača u BiH- Tradicija i pojmovi, Tranzicija, No 25-26 �Author: Zlatan Omerspahić, LL.M. Institution: Hypo Alpe Adria Bank Mostar E-mail: zlatan.omerspahic@yahoo.com HARMONISATION OF LEGAL FRAMEWORK IN THE FIELD OF CONSUMER PROTECTION THROUGH THE PRISM OF CONSUMER FINANCIAL PROTECTION LAW OF FEDERATION OF BOSNIA AND HERZEGOVINA Summary In November 2014, the Consumer Financial Protection Law entered into force in Federation BIH. The basic intention of the legislator was to achieve complete compliance with primary and secondary sources of EU law governing the issue of consumer protection, respectively users of financial services, and in particular with Directive of the European Union 93/13 / EEC from 5th April 1993, with Directive 2005/29 / EC of the European Parliament and of the Council from 11th of May 2005 and Directive 2006/114 / EC of the European Parliament and of the Council from 12th of December 2006. In the respective Act, special attention was paid to prohibiting unfair terms in consumer contracts, misleading commercial practices and the obligation of consistent implementation of good faith principle. The author analyses the actual level of compliance in regard to the relevant regulations of the European Union, and on the basis of empirical experience in the implementation of this law through the entire banking business, analyses the existing regulations and makes proposals for future legislation that will improve the protection of both, consumers and providers of financial services. Special attention in the work is drawn to provisions that have a direct impact on the protection of contracting unfair contract terms. Key words: Consumer Financial Protection Law, unfair terms in consumer contract, good faith principle, EU law � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3180 Title A name given to the resource HARMONIZACIJA PROPISA U OBLASTI ZAŠTITE POTROŠAČA KROZ PRIZMU ZAKONA O ZAŠTITI KORISNIKA FINANSIJSKIH USLUGA Author Author OMERSPAHIĆ, Zlatan Abstract A summary of the resource. U novembru 2014. godine stupio je na snagu Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga u Federaciji BiH. Osnovna namjera zakonodavca bila je postizanje potpune usaglašenosti sa primarnim i sekundarnim izvorima prava EU koji regulišu pitanje zaštite potrošača, odnosno korisnika finansijskih usluga., a naročito sa Direktivom Vijeća 93/13/EES od 5. aprila 1993. godine, sa Direktivom 2005/29/ES Evropskog parlamenta i Vijeća od 11. maja 2005. godine i Direktivom 2006/114/ES Evropskog parlamenta i Vijeća od 12. decembra 2006. godine. U Zakonu posebna pažnja je posvećena zabrani ugovoranja nepravičnih ugovornih odredbi, obmanjujućih poslovnih praksi i obavezi dosljednje primjene načela savjesnosti i poštenja. U radu autor analiza stvarni nivo usklađenosti Zakona sa relevantnim propisima Evropske unije, te na temelju empirijskog iskustva u implementaciji ovog Zakona kroz cjelokupno poslovanje banke analizira postojeće odredbe i daje prijedloge za buduće zakonske odredbe koje će poboljšati zaštitu kako korisnika tako i davatelja finansijskih usluga. Posebna pažnja u radu se daje odredbama koje imaju direktan uticaj na zaštitu od ugovaranja nepravičnih ugovornih odredbi. Ključne riječi: Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga, nepravične ugovorne odredbe, načelo savjesnosti i poštenja, pravo Evropske unije. Publisher An entity responsible for making the resource available Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015-12-16 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 978-9958-834-50-9 K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/877a2d0535a109dd806420ca1bb4a852.docx 300a784c9d6a917ceb3eee71fbe33e5f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b73b4ad68f67bccd71ddc9fc379ac186.pdf 483a09b9b14a48d2deb457633462ba44 PDF Text Text Autor: Prof. dr. Jasmin Ahić, vanredni profesor Institucija: Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije Univerziteta u Sarajevu E-mail: jahic@fkn.unsa.ba HARMONIZACIJA ZAKONSKE REGULATIVE PRIVATNE SIGURNOSTI U BOSNI I HERCEGOVINI U KONTEKSTU EVROPSKIH INTEGRACIJA Sažetak Pitanje sigurnosti je oduvijek bilo od velikog značaja za čovjeka, jer predstavlja njegovu vrlo važnu potrebu, pri čemu su se modaliteti njezinog ostvarenja mijenjali i razvijali kako su se mijenjali i razvijali oblici ugrožavanja sigurnosti. Kada se govori o privatnoj sigurnosti u širem smislu, koja nije i ne smije biti konkurencija javnoj sigurnosti, onda se kao zasebna područja pojavljuju zaštita osoba i imovine s jedne strane i privatna detektivska djelatnost s druge strane. One su vrlo često isprepletene i zajedno s javnim sigurnosnim službama (policija, vojska, sigurnosne službe, pravosudne institucije) tvore sigurnosni okvir savremenog čovjeka. U ovom radu će biti razmatran proces nastanka i razvoja privatne sigurnosti i privatne detektivske djelatnosti u Bosni i Hercegovini, a u kontekstu događaja s početka devedesetih godina prošlog vijeka, koji su označili kraj socijalističke ere i uspostavu novih društveno-političkih i tržišnih odnosa. Autor osvjetljava problematiku zakonske regulative koja normira privatnu sigurnost i detektivsku djelatnost, te ukazuje na praktične aspekte primjene propisa istih u Bosni i Hercegovini. U kontekstu evropskih integracija autor posebno ističe neophodnost harmonizacije propisa u BiH, te neminovnost donošenja zakona o privatnoj detektivskoj djelatnosti u Federaciji BiH. Ključne riječi: privatna sigurnost, detektivska djelatnost, harmonizacija propisa, evropske integracije �1. Uvod Sigurnost predstavlja sastavni segment ljudskog društva i djelovanja pojedinaca. Kao takva postoji od formiranja prvobitnih zajednica, pa čak i prije. Privatna sigurnost danas predstavlja značajan dio sigurnosti kao takve. Potreba za elaboriranjem privatne sigurnosti je nužna kako bi se moglo dalje raspraviti o užoj problematici privatne sigurnosti unutar zemalja Europske unije, ali harmonizaciji bosanskohercegovačke zakonske regulative kao jednog od preduvjeta za ulazak u EU. Prvi dio rada elaborira najosnovnije termine, historijske aspekte privatne sigurnosti, te dovodi u korelaciju norme i privatnu sigurnost. Poznato je da zaštita ali i ograničenje ljudskih prava zauzimaju centralno mjesto u raspravi o procesima posigurnjenja i globalizacije. Jasno je koji se napor mora uložiti da bi se jedno društvo učinilo sigurnim, da pritom ne budu uskraćena prava i slobode drugih, odnosno njihova lična sigurnost. Činjenica je da od sigurnosti unutar jedne države ovisi i sigurnost pojedinaca i organizacija. Međutim, postavlja se pitanje koja forma sigurnosti je potrebna da bi se razvio veći osjećaj sigurnosti u jednom društvu. U ovom radu osvijetliti će se privatna sigurnost unutar Europske unije, tačnije njeno normativno uređenje. Zakoni su ti koji propisuju prava, obaveze, okvire djelovanja privatne sigurnosti u ovom slučaju. Zakonska regulativa na tlu Europske unije, kao jedinstvenog i otvorenog tržišta mnogo utiče na osjećaj sigurnosti kod pojedinaca. Kada nivo javne sigurnosti postane nizak, nivo privatne sigurnosti raste (Ahić, 2009), a u današnjem svijetu i procesima koji se odvijaju nivo javne sigurnosti u državama nesrazmjerno opada, u takvoj situaciji pojedinci ili organizacije su prinuđeni da koriste usluge iz domena privatne sigurnosti, te su u ovome, može slobodno reći, domino efektu obuhvaćene i države koje moraju donijeti zakonske akte kojima bi uredili ovo djelovanje. Sve Europske zemlje unutar Europske unije teže da harmoniziraju zakonske propise i standardiziraju mehanizme primjene. Harmonizacija propisa obuhvata sto veću usklađenost normi to jeste jedinstvene norme unutar Europske unije, dok standardizacija podrazumjeva mehanizme primjene kao što je naprimjer sistem obuke fizičke zaštite koji također teži da bude što unificiraniji. Slobodno tržište i jedinstvene norme u sistemima privatne sigurnosti nije puki ideal, to je budućnost poslova iz domena privatne sigurnosti na tlu Europske unije. Takav sistem ne samo da može unaprijediti privatnu sigurnost kao takvu, već znatno može doprinijeti sigurnosti jedne države i svih njenih stanovnika što je u suštini i cilj. Prije nego što se elaboriraju normativni okviri privatne sigurnosti potrebno je opisati i objasniti sam pojam privatne sigurnosti kao značajani faktor u sistemu sigurnosti. Sistem sigurnosti predstavlja jedan od mnogobrojnih sistema unutar ljudskog društva. Ahić (2009) navodi da sistem privatne sigurnosti koji koegzistira i koji je sastavni dio jedne države predstavlja sveukupnost djelovanja i odnosa pojedinca i agencija kao i kompanija kojima je dopuštena komercijalizacija sigurnosti od strane države koji obuhvata pet nivoa koncepta privatne sigurnostiii, ali i monopola koji država ima u obliku normativnog uređenja koji su obligatorni za sve koji se nalaze unutar ovog kompleksnog sistema. Iz ovoga možemo zaključiti da usko područje zakonske regulative na nivou Europske unije se ne može izložiti ukoliko se prethodno ne objasne potankosti privatne sigurnosti kao takve. 2. Pojmovno određenje privatne sigurnosti Pojam privatna sigurnost je historijski termin koji seže daleko u prošlost ljudske civilizacije. iii Ovaj termin nije relativno savremen, sama historija privatne sigurnosti potiče iz prvobitnih ljudskih zajednica. U Sistem privatne sigurnosti u današnjim procesima globalizacije i posigurnjenja zasigurno zauzima primat kako u individualnoj tako i globalnoj sigurnosti. ii Vjerovatno najdetaljnija podjela sistema, odnosno privatne sigurnosti općenito je analizirana u radu „Sistemi privatne sigurnosti“ gdje je napravljena distinkcija između najnižeg nivoa kao što su „Čuvari“ ili aktivnosti niskog rizika, „Pojačane službe sigurnosti“ koje se bave aktivnom prevencijom kriminala, održavanjem reda i drugim aktivnostima, „Privatnim istražiteljima“ koji obavljaju aktivnosti prikupljanja informacija unutar općeg civilnog domena, „Korporacijske sigurnosti“ čija je funkcija obuhvata striktnu brigu o unutarnjoj sigurnosti kompanija, te najznačajniji nivo privatne sigurnosti „Forenzičke istrage“ gdje se iskazuje potreba za visoko obrazovanim pojedincima „SIGURNJACIMA“ koji se uključuju u specijalizirane istrage (Ahić, 2009). iii Obzirom da uvriježeno mišljenje o prodaji seksualnih usluga važi kao najstariji zanat, u ovoj disertaciji želimo da iznesemo drugačije stavove. Zaštita u borbi za opstanak ljudske vrste je bila ključni faktor bez koje danas civilizacija ne bi postojala. Ljudi su se štitili od prirodnih nepogoda, napada životinja, i drugih ljudi, plaćenici su postajli od prvih konflikata i ratova, iako postoje dokazi o prostituciji unutar drevnih civilizacija Mezopotamije kao i špijunskih zanata unutar svetih knjiga možemo izložiti da i �tom periodu zaštita imovine i života je bio jedan od najstarijih zadataka koji su postavljeni pred čovječanstvo. Porijeklo riječi privatna sigurnost potiče kao njeno terminološko određenje od prvobitne ljudske zajednice, međutim kao „profesija ali i kao struka nije relativno savremeni fenomen“ (Ahić, 2009, p. 42). Etimološki, sigurnost potječe od latinske riječi securitas-atis, što znači odsustvo opasnosti i izvjesnosti samopouzdanje, neustrašivost, zaštićenost. Ovaj termin je fundament za upotrebu i u brojnim drugim jezicimaiv, dok dodavanjem privatnog označava delegiranu ovlast u privatni sektor koja bi se, etimološki, trebala baviti očuvanjem od opasnosti i pružati zaštitu kao takvu. Također, bitno je naglasiti i dihotomiju pojmova javnog i privatnog koje kao ključne u razlikovanju i analizi sadržine, ali i forme privatne sigurnosti od javne. Smatra se da privatna sigurnost ima ključni faktor u preuzimanju poslova sigurnosti sa državnog na privatni sektor, a što se očituje u već spomenutoj dihotomiji u kojoj navodi da privatni ili tržišni sektor ubrzano napreduje i zauzima primat jer „korisnici kupuju usluge od firmi čija je motivacija profit“ (Ahić, 2009). 3. Historijski aspekti privatne sigurnosti Kao što smo prethodno naveli, kroz cjelokupni razvoj ljudske civilizacije segmenti privatne sigurnosti su postojali, obzirom da čovjek koegzistira sa tehničkom i društvenom okolinom koji ujedno predstavljaju njegove izvore ugroženosti. Čovjek postaje žrtva pri najmanjem intenzitetu ugroženosti te iz tog razloga teži ka što kvalitetnijoj zaštiti. Sam sistem privatnog osiguranja se javio paralelno sa industrijskom revolucijom, međutim ukoliko bi usko posmatrali privatnu sigurnost kao zanimanje mogli bi smo zaključiti da je relativno nov fenomen. Međutim, takvo posmatranje privatne sigurnosti bi nam dalo veoma usku sliku o onome što privatna sigurnost suštini predstavlja. Sama arheološka iskopavanja i historijski dokazi od Hamurabijevog zakonika do pećinskih crteža dokazuju kako sigurnost, a osobito privatna sigurnost pojedinaca prije, ali i tokom formiranja prvobitnih zajednica je bila nerazdvojiva od pojedinaca. Na primjer, unutar plemenskih društava egzistencijalne potrebe su bile ključne za opstanak, sigurnost je obuhvatala čuvanje stoke ali i ljudi od drugih ljudi i životinja tokom spavanja, unutar kojih nisu postojali normativni okviri i gdje je plemenskom vođi prepušteno da izabere sankciju za prekršitelja. Značajni razvoj privatne sigurnosti se desio formiranjem prvih država, polisa gdje su se štitili putevi i druga strateški važna mjesta, te je lična zaštita vladara igrala značajnu ulogu u razvoju privatne sigurnosti. Ovaj razvoj je doživio svoj vrhunac prije nove ere u Rimskoj imperiji koja se ogleda u jedinici „Rimski bdijetnika“ koja je bila sačinjena od civila, a čija je funkcija bila da kontroliše pobune i asistira kontroli kriminala (Ahić, 2009). Anglosaksonska i Američka arhiva sadrži najobimije podatke koji govore o privatnoj sigurnosti, vjerovatno iz razloga što je očuvana i što je dostupna svima, ali vjerovatno iz razloga što je jezički dostupna većini. Na Europskom tlu u Engleskoj su pokrenuti značajni segmenti privatne sigurnosti kao što je dreka i plačv koja je zahtjevala da svi građani učestvuju u hvatanju i privođenju počinioca, prvi koncepti građanskog uhićenja, također poznati šerifi u Sjedinjenim Američkim Državama su nastali u engleskoj u segmentu privatne sigurnosti zvanog „Shirireeve“ koji je nadgledao redovnike i provodio zakon u službi kralja. Tokom 17. stoljeća pojavile su se prve privatne policije, nazvane „Parohijske policije“. One su veoma brzo ukinute nakon neslaganja Engleskog parlamenta sa monarhom Charlsom I. Još jedan segment koji se javio u istom periodu je „Budni nazor“vi koji je podrazumjevao prvu plaćenu jedinicu za konstantnu zaštitu vlasteline imovine tokom dana i noći. Začetke modernog sistema privatne sigurnosti je započeo Alan Pinkerton osnivanjem svoje privatne detektivske organizacije u Čikagu (Ahić, 2009). Nakon toga dokazi privatne sigurnosti leže u samim ljudima, odnosno postojanju ljudske zajednice kao takve danas. Ukoliko uzmemo u obzir da bez osjećaja privatne sigurnosti koji je sastavni dio historije egzistencije današnja ljudska vrsta ne bi opstala kao takva i iz tog razloga privatnoj sigurnosti dajemo primarno mjesto unutar etimologije zanata (Ahić, 2009). iv Naprimjer u engleskom se koristi termin security i safety dok u italijanskom se koristi sigureza. Iz ovoga se može zaključiti da ova riječ ima istu osnovu (Ahić, 2009). v Eng. scream and cry. vi Eng. Shiver and shake. �privatna sigurnost kao zanimanje, polako se razvijala i proširila i u drugim zemljama da bi dobila formu koju danas ima.vii 3.1. Normativni okvir privatne sigurnosti Pravila su sastavni dio ljudske zajednice i kao takva su uređivala način života, kazne, restoracije i slično, pojedinaca i grupa. Prema dostupnim izvorima o kojima historijski podaci govore, saznajemo da je čak homo sapiens morao poštovati neke norme, ali i da je vodio računa o zaštiti svog doma i hrane u čemu se ogledaju elementi privatne sigurnosti. Unutar prvobitnih zajednica postojale su običajne norme koje su se prenosile iz generacije u generaciju ili koje je uređivao plemenski vođa koji je ujedno bio zadužen za sankcionisanje onih koje su te norme prekršili ili vraćanju štete onima koja je nanijeta.viii Prve pisane norme se pojavljuju u Mezopotamiji. Prema Modlyu (1998) norma je pravni izraz ona na izgled ne postavlja zahtjeve pred građane, a njen jezični oblik nije ni u naređenju ni u zabrani, a ni u ovlaštenju. One se nalaze unutar zakonskih akata na primjer krivičnom zakonu u članovima u kojima se govori o značenju zakonskih izraza. Dok zakon potiče od grčke riječi nomos i latinske lexi a koji označava poredak stvari, svaki pravilan red zbivanja i djelovanja (Krstić, 1996, p. 230). „Black law dictionary“ (1998) koji kaže da je zakon „primjeniv, dat ili uspostavljen i kojeg se pridržavaju svi građani, prema njegovim sankcijama ili pravnim posljedicama“. Pravna sigurnost koja je uređena ustavnim i zakonskim propisima implicira potrebu da pravnim subjektima u državi u svim oblastima života i rada obezbijedi poželjni nivo sigurnosti u cilju njihove pune zaštićenosti od svih oblika ugrožavanja strogo se pridržavajući ustavnosti i zakonitosti u praktičnom postupanju službi sigurnosti kao legitimnih organa države vodeći računa o poštivanju etičko-profesionalnih principa (Masleša, 2001). Najraniji zakoni, kako je već navedeno, su vjerovatno bili kombinacija plemenskih običaja i želja plemenskih vođa. Uspostavljanje zakona koje je došlo nakon perioda običajnog prava je značajno uticalo na poboljšanje društvene organizovanosti i funkcionalnosti jednog društva, tačnije procesi demokratizacije su nastupili. U Babilonu vjerovatno najpoznatiji Hamurabijev zakonik koji je prvi dokaz normiranja ljudskog bivstvovanja. Vjerovatno replika Hamurabijevog zakona, sadržajno, se nalazi u Starom zavjetu. Sve ove prvobitne norme su se indirektno ticale privatne sigurnosti. Uzmimo u obzir da lišavanje života je povlačilo princip taliona koji je zahtjevao krvnu osvetu od strane koja je oštećena, u većini slučajeva bliže porodice. Lica kojima je „prijetio“ talion su plaćale zaštitu ili su plaćali porodici odštetu. Drugi primjer je da su imućni pojedinci mogli priuštiti plaćanje za zaštitu imovine drugim pojedincima iz nižih klasa. Dalji razvoj zakona pojavio se u Grčkim polisima u kojem je privatna sigurnost nasla direktnu normiranost kroz zaštitu imovine i puteva, ali i zaštitu vladara. Normiranje u novoj eri na tlu Europe se odvijao indirektno po pitanju privatne sigurnosti. U Engleskoj Charles I je skinut sa vlasti i pogubljen uslijed pokušaja da normira, odnosno da traži novac za privatnu policiju koju je oformio. Svi segmenti stavljanja privatne sigurnosti u zakonske okvire i provođenje istih se odvijao indirektno, primjer za to možemo naći i u „Bow Street Runners“ jedinci koja je isprva izgledala kao privatna sigurnosna agencija sve dok nije normirana od strane Engleskog parlamenta na prijedlog Sir Robert Peel-a, sa kojim je zvanično postala dio javne sigurnosti (Masleša, 2001). Prve norme na tlu Europe koje su se direktno ticale privatne sigurnosti su se pojavile uslijed prvog i drugog svjetskog rata, ali i nakon hladnog rata gdje privatna sigurnost doživljava svoje suštinsku tako i normativnu ekspanziju. Na hiljade ljudi je bilo obučavano za vojnu službu, nakon završetka ratova pojedinci su počeli da se uključuju u poslove privatne sigurnosti za koje su prethodno bili obučeni (Ahić, 2009). Privatna vojska je postojala još tokom 15. i 16. stoljeća u Švicarskoj, dok dokazi po privatnoj policiji postoje još iz antičkog perioda. Možemo zaključiti da je privatna sigurnost postojala od kada postoji i čovjek, kao djelatnost se je razvila uslijed industrijske revolucije, prvog i drugog svjetskog rata i hladnog rata, te da danas doživljava svoju ekspanziju kao dio sistema privatne sigurnosti. Danas je primjetan porast privatnih zatvora, bolnica, škola i drugih ustanova koje su, možemo reći stereotipno bile unutar javog domena. Ove promjene se dešavaju uslijed kapitalističkog sistema koji funkcioniše u gotovo svim državama svijeta, a koji privatnu sigurnost postavlja kao jednu od najznačajnijih faktora u prevenciji i represiji svih negativnih društvenih pojava. viii Najpoznatiji princip iz ovog perioda je princip taliona ili „oko za oko, zub za zub“. Taj princip je jednak principu srazmjernosti gdje se za štetu načinjenu vraća istom mjerom. vii �Prema Draperu (1978) privatni sigurnosni sektor je doživio toliku ekspanziju da je u potpunosti stavio u drugi plan javnu sigurnost. On tvrdi da ukoliko se izuzmu vojska i obavještajne službe, te uzmu u obzir tehničko osiguranje poput CCTVix koji je nastao razvojem tehnike i tehnologije, danas privatna sigurnost pokriva preko 50% sigurnosti u jednoj državi. Privatna sigurnost postepeno i polako je preuzela primat u ukupnoj etiologiji i fenomenologiji sigurnosti, represija i prevencija kriminaliteta ali i drugih negativnih društvenih (Draper, 1978). 4. Privatna sigurnost u zemljama europske unije Europska unija kao političko-ekonomska unija 28 zemalja koje se nalaze na tlu europe unutar kojih ne postoje granice za trgovinu i usluge, a čije države i dalje imaju autonomiju i uređenu društvenu regulaciju na nivou država članica. Razvoj i nastanak privatne sigurnosti u zemljama Europske unije se kretao prema sličnom konceptu kao i u Sjedinjenim Američkim Državama. Naime, predaja jednog dijela državnog sigurnosnog sektora u privatni sigurnosni sektor predstavljao je sami početak rasta ekonomije privatne sigurnosti i ekspanzije privatne sigurnosti u Europskoj uniji, ali i Europi općenito. Europski model privatne sigurnosti predstavlja jedan od razvijenijih modela za praktičnu primjenu. 21. vijek je obilježio pad javne sigurnosti i povećanje privatne sigurnosti, što prema prognozama stručnjaka i nije imalo efekta na opšte stanje sigurnosti u Europskoj uniji. Čvrsti temelji i sam koncept Europske unije su ti koji su unaprijedili i postavili standarde sistema privatne sigurnosti na ovome području kao jednog od najjačih sistema privatne sigurnosti na svijetu (Steden i Sarre, 2007). Prvo je Uni-Europa kao Europska regionalna organizacija Unije Međunarodnih Mreža koja je donijela preko 1000 trgovinski saveza u 140 zemalja. Ova organizacija je bila odgovorna za društveni dijalog sa odgovarajućim poslodavcima organizacija u mnogobrojnim oblastima aktivnosti u servisnom sektoru, uključujući banke, osiguranje, telekomunikacije, pošte, trgovinu, frizerski zanat, čistu industriju i privatni bezbjedonosni sektor. Ova organizacija je zajedno sa CoESS-omx je poduzimala incijative da poboljšaju i unaprijede osnovne aspekte ove djelatnosti kao što su izdavanje licenci, obuka, kvalitet pružanja usluga, organizacija poslova te integracija djelatnosti u novim članicama i državama pristupnicama. Dogovori koje je ova organizacija postigla sa socijalnim partnerima su poslovna obuka, izdavanje licenci koje su se dogodile 1996-te, zatim memorandum o prenošenju određenih ovlasti sa javnog na privatni sektor, uzajamno priznavanje UNI-Europe i CoESS-a u okviru socijalnog dijaloga, proširenje Europske Unije u pogledu primanja zemalja srednje i istočne Europe 1999-te i modernizacija poslovnih organizacija 2000-te. CoESS i UNI-Europa smatraju da postpuanje po načelima oko kojih su postigli dogovore je osnovna pretpostavka za garanciju profesionalnosti i kvaliteta. A ova načela su sadržana u kodeksu ponašanja kojeg su u julu 2003. godine potpisale UNI-Europa i CoESS. Suština kodeksa je da poboljša standard sektora i garanciju poslovne etike. Ovaj kodeks sadrži veliki izbor prijedloga prema kojima bi trebali svi poslodavci i uposlenici u sektoru privatne sigurnosti postupati (Ahić, 2009). Kodeks je značajan i iz drugih razloga kao što je transparentnost u izdavanju licenci. Bosna i Hercegovina je 2006-te godine postala pridruženi član Konfederacije nacionalnih udruženja privatnih sigurnosnih agencija. CoESS se usredsredio na društveni dijalog u kojem je dobio veoma važnu ulogu europskog sektorskog društvenog učesnika kroz priznanje od strane Europske komisije u skladu sa Europskim sporazumima. CoESS je doživio brojne promjene u svojoj organizaciji u cilju da postane više aktivan u takozvanom horizontalnom i vertikalnom pravcu. Također, promjene koje su se dogodile imale su pozitivnog uticaja i reorganizaciju strukture i funckionisanja samog CoESS-a (Steden i Sarre, 2007). Kao i svaka organizacija i CoESS ima svoje ciljeve kao što je postavljanje standarda za organizacije i državne kompanije kroz poslovanje a čiji konačni produkt je dizanje privatne sigurnosti na nivoe Uređaji video nadzora koji se koriste za nadgledanje javnih institucija u 1993. godini u raznim institucijama ih je bilo ugrađeno oko 150000 samo u Londonu. Zahvaljujući ovim uređajima znatno je smanjen broj krivičnih djela (Ahić, 2009). x CoESS je konfederacija europskih sigurnosnih službi. To je krovna Europska organizacija za nacionalna privatna sigurnosna udruženja i organizacije. Zadatak joj je da postane jedina i jedinstvena Europska organizacija koja predstavlja sve Europske zemlje i sve grane industrije. ix �kvalitetnih usluga u svim njihovim oblicima. U statutu ove organizacije su naznačeni intencije koje se namjeravaju ostvariti kako bi se ciljevi ispunili. Te odluke su: da se ispuni svako profesionalno, ekonomsko, komercijalno pravno, socijalno ili drugo istraživanje u odnosu na aktivnosti njegovih članova, da skuplja i distriburia svojim članovima sve informacije u odnosu na njihove sektorske aktivnosti, predstaviti i osigurati odbranu svojih članova sa Evropskim i međunarodnim organizacijama, da odredi i potpomogne ujedinjenje mišljenja svojih članova kao i pogleda Zajednice i Europske politke u odnosu na njihove sektorske aktivnosti kao sa bilo kojom drugom nacionalnom i međunarodnom organizacijom, da poveća nivo kvaliteta čitave industrije, uključivanje kroz prilagođavanje pravilima (Statut CoESS-a, citirano u Ahić, 2009, p.167-168). Suštinska razlika između CoESS-a, odnosno privatne sigurnosti u zemljama Europske unije i Sjedinjenih Američkih Država je u harmonizaciji propisa i standardizaciji sektora privatne sigurnosti. Ova razlika se primarno ogleda u težnji ka jedinstvenom normativnom okviru za sve zemlje članice Europske unijexi kako bi imali jednu matricu po kojoj sve države funkcionišu, a što bi učinilo privatnu sigurnost efikasnijom i funkcionalnijom. Standardizacija podrazumjeva unaprijeđenje i ujednačavanje sistema obučavanja, praktične primjene fizičke i tehničke zaštite i slično. Temeljna sinhronizacija ova dva ključna pojma privatne sigurnosti je ono što će vjerovatno Europska unija u budućnosti ostvariti. (Steden i Sarre, 2007). 4.1. Zakonska regulativa privatne sigurnosti u europskoj uniji Zakonska regulativa privatnog sigurnosnog sektora u Europskoj Uniji, kako smo već ranije naveli, teži da harmonizira svoje zakonske propise. To bi značilo da sve države imaju iste normativne okvire u kojima se regulišu sve obaveze i prava pojedinih država i ojačava prohodnost slobodnog tržišta i usluga. Mnoge privatne sigurnosne kompanije nastoje proširiti svoje područje djelovanja van granica države u tom nastojanju dolaze u probleme za zakonskom regulativom druge države unutar Europske unije. Draper (1978) tvrdi da će 21. vijek biti prelazni period sa javne sigurnosti na privatnu, a da će ključni problem biti u normativnom regulisanju u Europskoj uniji. U svojim studijama Ahić (2009), i Steden i Sarre (2007) navode brojne kompanije su proširile djelovanje u multinacionalnom okruženju i njihove operacije su definitvno postale transnacionalne zahvaljujući sve boljoj i usklađenijoj zakonskoj regulativi. Zakonski okvir djelovanja ovih kompanija u suštini zasniva na formalnim razlikama od države do države. Prema podacima iz studije (Ahić, 2009) koje je sam dobio 2006. godine služeći se službenom arhivom CoESS-a, utvrdio sam da je za legalno djelovanje kompanije za privatnu sigurnost potrebno: 1. zahtjevi firmi za fizičko obezbjeđenje, 2. ograničenja na obrazovanju operativnog osoblja, 3. ograničenja na obrazovanju vlasnika i menadžera kompanija za privatnu sigurnost, 4. minimalni zahtjevi za trening i edukaciju, 5. regulacije za nošenje uniforme, 6. legalnost korištenja vatrenog oružja, 7. provizije koje se tiču upotrebe pasa na dužnosti, 8. provizije koje se odnose na kontrolu vladanja i sankcija u industriji. Ekonomski procesi koji su zahvatili Europsku uniju, procesi europeizacije i globalizacije, odrazili su se na funkcioniranje institucija unutrašnje sigurnosti. Ove aktivnosti zahtjevaju sve veću potrebu za sigurnosti čiji djelovanje nije ograničeno na samo jednu državu. Brojne studije legalnog upravljanja operacijama u nadležnosti privatnog sektora pokazale su značajne razlike u legalizaciji i praksi upravljanja ovog sektora u različitim članicama Europske unije (Ahić,2009). Slobodne granice unutar Europske unije imaju svoje pozitivne strane, međutim manjkavost harmonizacije propisa znatno može da utiče na kvalitetom usluga i profesionalizmom osoblja i kompanija za privatnu sigurnost. Nepostojanost legalnih barijera i olakšano zaposlenje i osnivanje kompanija u drugim zemljama je otežano zbog šarenolikosti propisa koje države članice Europske unije imaju. Obim primjene xi CoESS teži da uključi države koje nisu zemlje članice Europske unije. �zakonskih propisa se proširio tokom proteklih godina, međutim obim djelovanja privatnog sigurnosnog sektora varira od jedne države do druge (Ahić, 2009). Na osnovu različitosti koje normativni okviri u zemljama Europske unije postoje (Steden & Sarre, 2007) analiziraju nivoe regulacije. U studiji grupišu tri nivoa regulacije:  Zemlje u kojima je regulacija najviše ograničena gdje postoji želja da se ne ograničavaju potencijalna područja odgovornosti privatne sigurnosti i gdje ova odgovornost se povećava kako bi se javnost zaštitila od korupcije. Tipični primjer za ovo su Belgija i Španija koje ne dozvoljavju pristup drugim državama da uđu unutar njihove ekonomije privatnog sigurnosnog sektora, vjerovatno iz razloga što postoji želja da se zaštiti nacionalni sektor i standardi od strane konkurencije;  Druga kategorija država su one sa najmanje ograničenom regulacijom. U tim državama legalizacija je manje više precizna i teži da regulaciju sektora podigne na određeni nivo tržišta i na nivo regulatornih organa;  Zemlje kao što su Francuska, Italija i Holandija posjeduju čist regulatorni okvir, ali je snaga implementacije do sada mala i ima dosta odstupanja u primjeni. Ovo je posljedja grupa zemalja koje suštinski se nalaze između dva ekstrema sa srednjim nivoom zakonske regulative (Ahić, 2009). U zavisnosti od svakog nivoa regulacije privatnog sigurnosnog sektora zemlje članice Europske unije bi se mogle podjeliti u pet kategorija: 1. Zemlje sa bezakonskom regulacijom (Velika Britanija i Irska), 2. Zemlje sa minimalno suženom regulacijom (Njemačka, Austrija i Italija), 3. Zemlje sa minimalno širokom regulacijom (Luksembur), 4. Zemlje sa opsežno suženom regulacijom (Danska, Finska, Francuska, Portugal i Španija), 5. Zemlje sa opsežnom i širokom regulacijom (Belgija). 5. Problemi zakodavstva u sferi pružanja privatne sigurnosti u bosni i hercegovini Iako su se zemlje na prostoru Balkana načelno opredijelile da zakonski regulišu poslovanje unutar vlastitih sektora privatne sigurnosti, razlike u odnosu vlasti prema novonastaloj industrijskoj grani i druge specifičnosti vezane za sam poslovni ambijent rezultovale su i u nehomogenom napretku industrije privatne sigurnosti. S tim u vezi, u izvještaju pod nazivom „SALW and Private Security Companies in South Eastern Europe: A Cause or Effect of Insecurity?“ (EU, 2005) u smislu prioriteta prema kojima je trebalo osigurati podršku u zakonskom regulisanju sektora privatne sigurnosti i podizanju stepena profesionalizma na prihvatljiv nivo posebno se spominju Srbija, Crna Gora, Albanija i Makedonija. Ukoliko sagledamo postojeće stanje u nekim od spomenutih zemalja i usporedimo ih sa uslovima koji su vladali tokom 2005. godine, tj. u vrijeme kada je spomenuti izvještaj i nastao, zaključićemo da su zemlje poput Srbije, Kosova ili BiH u smislu iznalaženja adekvatnih zakonskih rješenja za ovu oblast do sada ostvarile veoma mali napredak. Ukoliko govorimo o zakonskom okviru za regulisanje sektora privatne sigurnosti, aktuelno stanje u BiH u neku ruku vjerno oslikava administrativno – političko uređenje same zemlje. Povećanje potražnje za privatnim sigurnosnim uslugama u BiH rezultat je porasta stope kriminala u cijeloj zemlji, i to u ambijentu okarakterisanom osjećajem opšte javne nesigurnosti u poslijeratnom periodu i narušenog povjerenja javnosti naspram državnog sigurnosnog sektora. Značajna liberalizacija ekonomije u svim zemljama regije dovela je do tranzicije vlasništva nad velikom količinom imovine iz državnog u privatno, čime su stvoreni potrebni uslovi za generisanje potražnje za uslugama iz domena privatne sigurnosti. Krađe imovine i razbojništva prijetnje su zbog kojih se najveći broj klijenata odlučuje na angažman privatnih zaštitarskih kompanija. Privatne sigurnosne kompanije u BiH najčešće nude usluge iz domena tehničke i/ili fizičke zaštite lica i imovine, te usluge iz domena čuvarske službe, dok su usluge bliske zaštite ličnosti za sada još uvijek u drugom planu. Iako su privatne sigurnosne kompanije u BiH u velikom broju slučajeva angažovane od strane međunarodnih agencija i stranih veleposlanstava, najveću grupu njihovih klijenata, zapravo, čine korisnici iz �komercijalnog i finansijskog sektora. Osim u spomenutim sektorima, privatne zaštitarske kompanije su u pravilu angažovane i za pružanje sigurnosnih usluga pri realizaciji sportskih, kulturnih i javnih događaja. Raspon usluga koje privatne zaštitarske kompanije u BiH mogu pružati svojim klijentima opisan je u entitetskim zakonima o privatnim sigurnosnim kompanijama. U oba bosanskohercegovačka entiteta usluge iz domena privatne sigurnosti trenutno mogu pružati samo domaće privatne sigurnosne kompanije, odnosno državljani BiH, no imajući na umu opredijeljenost BiH ka pristupanju u Evropsku uniju, ovakva ograničenja će, prije takvoga koraka, morati da budu otklonjena. Nadalje, uprkos različitim zakonskim okvirima koji tretiraju oblast privatne sigurnosti u oba BiH entiteta i u Brčko distriktu BiH, neke njihove odredbe od značaja za formiranje privatnih sigurnosnih kompanija u BiH su slične ili iste. Ovo se, prije svega, odnosi na odredbe koje definišu najmanji dozvoljeni broj uposlenika sa važećim licencama za obavljanje poslova privatne zaštite, zatim na odredbe vezane za posjedovanje odgovarajućeg tehničkog znanja i opreme, te one za posjedovanje odgovarajućeg poslovnog prostora, pogodnog za vršenje poslova iz domena privatne sigurnosti. Jedan od prioritetnih zadataka u svim zemljama regije bio je, svakako, uspostavljanje sistema za licenciranje privatnih sigurnosnih kompanija, kojim bi se jasno definisali tipovi usluga koje privatne sigurnosne kompanije mogu, odnosno ne mogu pružati na tržištu. U tome smislu, zakonodavstvo je trebalo jasno utvrditi kriterije prema kojima će se zahtjevi za izdavanje licenci razmatrati od slučaja do slučaja, i to za svaku novu kompaniju ili svaki novi ugovor, te osigurati da kompanije ili njihove predložene aktivnosti ne ugrožavaju javnu sigurnost i sprovođenje zakona i reda. Bilo je neophodno uvođenje licenci sa ograničenim rokom važenja, čime se osiguralo kasnije redovno reakreditiranje i visok nivo profesionalizma u branši. Također, bilo je od prioritetnog značaja uspostaviti i sistem redovnog praćenja aktivnosti privatnih sigurnosnih kompanija te ustanoviti sistem kaznenih mjera, koje u zavisnosti od težine počinjenog prekršaja obuhvataju sankcije u rasponu od novčane kazne pa do oduzimanja licence za rad, što je djelimično (skromno) i riješeno. Shodno preporukama eminentnih sigurnosnih stručnjaka, takva zakonska rješenja su trebala imati i svoju vanteritorijalnu dimenziju, kako bi njihovim odredbama bile pokrivene i kompanije koje imaju namjeru poslovati i u inostranim zemljama sa neadekvatno riješenim zakonskim okvirima. Zakonska regulativa u zemljama regije je trebala ponuditi jasne smjernice kojima bi se definisalo u kojim situacijama je prikladno koristiti usluge privatnih sigurnosnih kompanija, a u kojim situacijama usluge policije, odnosno smjernice putem kojih bi privatne sigurnosne industrije i državni sektori izgradili partnerske, a ne konkurentske odnose. Većina zemalja Balkana suočila se i sa problemima vezanim za učinkovito provođenje zakona koji definišu rad privatnih zaštitarskih kompanija i koji šire uređuju sektore privatne sigurnosti. Jedan od rastućih problema bilo je i prisustvo velikog broja bivših pripadnika državnih sigurnosnih struktura u privatnim sigurnosnim kompanijama. Osim toga, izvještaji dostupni iz toga vremena govore u prilog stavu da u većini zemalja Balkanske regije vlasti nisu istraživale kršenja zakona od strane privatnih zaštitarskih kompanija u onim slučajevima kada je dolazilo do povrede postojećih zakonskih rješenja. Neadekvatno riješeni problemi političke i administrativne prirode i još uvijek prisutne međuetničke tenzije uzrokuju rascjepkanost policijskih struktura i državnih institucija, ali i industrije privatne sigurnosti. Uz tri različita zakonska okvira na snazi (Federacija BiH: Zakon o agencijama i unutrašnjim službama za zaštitu ljudi i imovine; Republika Srpska: Zakon o agencijama za obezbjeđenje lica i imovine i privatnoj detektivskoj djelatnosti Republike Srpske; Brčko distrikt BiH: Zakon o agencijama za obezbjeđenje lica i imovine i privatnoj detektivskoj djelatnosti Brčko distrikta BiH), jedinstven pravni okvir koji bi uredio sektor privatne sigurnosti na cijelom teritoriju BiH još uvijek nije ni na pomolu. Spomenuta entitetska zakonska rješenja, uz određena ograničenja, osiguravaju funkcionisanje sektora privatne sigurnosti u BiH, no situaciju dodatno komplikuje činjenica da je u Federaciji BiH provođenje postojećeg zakonodavstva preneseno na još niži, kantonalni nivo. Sa aspekta spomenutih ograničenja, privatne sigurnosne kompanije u BiH mogu pružati usluge i vršiti svoju djelatnost samo na prostorima entiteta u kojima su i registrovane, što ih praktično onemogućuje da se nadmeću za dobijanje ugovora ili vršenje djelatnosti u drugom entitetu. Naime, kada bi privatna zaštitarska kompanija iz jednog entiteta, u cilju obavljanja svojih poslovnih aktivnosti, bila prinuđena stupiti na prostor drugog entiteta, tada bi sasvim izvjesno prekršila određene odredbe zakona koje regulišu sektor privatne sigurnosti u tom entitetu, čime bi se izložila sankcijama i kaznenim mjerama. Različitost i međusobna neusklađenost zakonskih rješenja implementiranih u Brčko �distriktu BiH i dva ostala BiH entiteta već duži niz godina generišu brojne organizacione, tehničke i administrativne probleme privatnim BiH sigurnosnim kompanijama, stvarajući i srazmjerno negativnu percepciju BiH sigurnosnog tržišta kod inostranih privatnih sigurnosnih kompanija, pogotovo onih sa ambicijama za širenje na tržišta u razvoju. Sudjelovanje BiH privatnog sigurnosnog sektora u aktivnostima i inicijativama koje sprovodi CoESSxii (u ulozi krovnog udruženja evropske industrije privatne sigurnosti) je, zbog nepostojanja jedinstvenog nacionalnog strukovnog udruženja u BiH, praktično nemoguće. Sporadična korespodencija između privatnog sigurnosnog sektora u BiH i CoESS – a veoma je oskudna i ograničena, što posljedično najveću štetu nanosi upravo privatnoj sigurnosnoj industriji u BiH. Iako na polju privatne sigurnosti BiH gaji i njeguje veoma otvorenu saradnju sa svim zemljama u regionu, njezina, uslovno rečeno, „izolacija“ u smislu nemogućnosti raspolaganja informacijama i drugim korisnim resursima iz vrijedne CoESS – ove ponude, neminovno se odražava i odražavaće se negativno kako na trenutnu situaciju tako i na dinamiku budućeg razvoja privatne sigurnosne industrije u BiH. Osim toga, bez funkcionalnog nacionalnog udruženja, tržišni igrači u BiH i nadalje će ostati poprilično hendikepirani, kako zbog nemogućnosti da na artikulisan i na dijalogu zasnovan način dođu do prihvatljivih rješenja za neke od gorućih problema struke, tako i zbog nemogućnosti da na organizovan način i uz maksimalnu zaštitu vlastitih interesa i interesa struke budu predstavljeni i zastupani pred državnim organima u BiH, ali i pred relevantnim predstavnicima privatne sigurnosti na evropskom i globalnom nivou (Bogunović, 2013). Paradoksalno, dok se Bosna i Hercegovina bori sa usklađivanjem domaćih zakona, u Evropskoj uniji su se već javile inicijative za harmonizaciju zakona iz ove oblasti na nivou EU. Pokazalo se da trenutno postoji „veliki disparitet u reguliranju rada privatnih sigurnosnih agencija u Evropi“. Prema Global Facilitation Network for Security Sector Reform, „državne regulative privatnih sigurnosnih agencija (PSC) i njihovih aktivnosti često su slabe, nekad i ne postoje“, što rezultuje „slabim nivoom profesionalizma i usluga, a kao krajnji rezultat može imati i negativne posljedice po pristup pravdi i sigurnosti“. Zbog ovih razloga institucije EU žele standardizirati zakonsku regulativu. Potreba standardizacije privatnog sektora sigurnosti nije samo briga EU članica; to je posebno važno za zemlje kandidatkinje kako bi izbjegle kasnije političke, ekonomske i društvene poteškoće po pristupu (Omerašević i Higgins, 2012). Svjest o privatnoj i korporativnoj sigurnosti je kod vrhovnog menadžementa u BiH posljednjih godina slabo napredovala, posebno u poređenju sa stanjem kada se potreba razvoja sistema sigurnosti u kompanijama posmatra isključivo kroz usluge tehničke i fizičke zaštite, a kamoli drugih vidova zaštite. Iako je korporativna sigurnost i njena normativna dimenzija, kako smo rekli, nerazvijena, narasli sektor privatne sigurnost, koji se po modelu vanjskog angažovanja sigurnosti u preduzećima (outsourcinga) često angažuje za vršenje određenih sigurnosnih funkcija u kompanijama, dodatno prate brojni problemi, koji su zbog zajedničkog pravnog, političkog, ekonomskog i kulturnog naslijeđa karakteristični za BiH. Među njima, kao najvažniji se javlja izostanak odgovarajućih standarda i profesionalne etike u radu, neadekvatna obučenost kadra i nedovoljna materijalno – tehnička opremljenost firmi za privatno osiguranje. Problem, uz sve navedeno, predstavljaju i netransparentne veze subjekata privatne sigurnosti sa državnim sigurnosnim strukturama u BiH. Istraživanja u Republici Srbiji pokazuju da u većini privrednih društava ne postoje unutrašnje organizacione jedinice za poslove korporativne sigurnosti, koje bi bile ustrojene prema standardima ekonomski razvijenih i demokratskih zemalja. Isti je slučaj i u BiH. Pomenuti poslovi se u praksi obavljaju uglavnom u velikim korporacijama (najčešće filijalama stranih, odnosno multinacionalnih kompanija), i to najčešće u okviru širih organizacionih jedinica, koje pokrivaju i neke druge nadležnosti unutar kompanije ili u organizacionim jedinicama koje su zadužene samo za dio poslova korporativne sigurnosti. U manjem broju privrednih društava poslove i zadatke sigurnosnog menadžmenta obavljaju relativno visokopozicionirani pojedinci. Oni su za svoj rad odgovorni top menadžmentu, ali iza sebe nemaju organizacionu jedinicu koja bi im bila direktno potčinjena i koja bi obavljala isključivo te poslove (Trivan, 2013). CoESS (Confederation of European Security Services) je Evropska krovna organizacija za 27 (28) nacionalnih radnih asocijacija privatnih zaštitarskih agencija. Osnovana je 1989, i jedina je predstavnička organizacija na nivou Evrope koja štiti interese privatne zaštitarske industrije. xii �U uslovima aktuelne ekonomske krize i inače niskog životnog standarda, ostvaruju se samo neke od funkcija korporativne sigurnosti, koje njihov sigurnosni menadžment realizuje bilo angažovanjem unutrašnjih resursa, bilo sklapanjem ugovora sa specijalizovanim agencijama. U gotovo svim privrednim subjektima se obavljaju poslovi koji se tiču fizičke i tehničke sigurnosti, zaštite od požara i zaštite na radu, a u većini njih i poslovi procjene rizika i sigurnosti poslovanja, te prevencije djelovanja u vanrednim situacijama Znatno niže na listi poslovnih prioriteta su informaciona i administrativna sigurnost, programi edukacije i razvoja sigurnosne kulture zaposlenih, te sigurnost top menadžmenta (ibid). 5.1. Harmonizacija zakonske regulative u Bosni i Hercegovini Rijetki autori su se bavili istraživanjem privatne sigurnosti u Bosni i Hercegovini, a naročito korporativne. Uprkos kompleksnom normativnom uređenju, sistem privatne sigurnosti u BiH danas čini 169 privatnih agencija koje pružaju usluge zaštite (Kržalić, 2009) i upošljavaju 4.207 osoba (Ahić, 2009) odnosno licenciranih zaštitara i drugih nosilaca zaštitarske struke. U BiH privatne agencije za zaštitu nude usluge iz domena fizičke i/ili tehničke zaštite lica i imovine kao i detektivske usluge u manjem bh. entitetu i Brčko Distriktu. Obavezno se privatne sigurnosne agencije angažuju i za pružanje sigurnosnih usluga pri održavanju sportskih, kulturnih i javnih manifestacija. Iako je zaštita tokom transporta novca i drugih vrijednosti vid kombinacije fizičko – tehničke zaštite, posebno ćemo je izdvojiti kao masovnu uslugu koju moraju priuštiti finansijske institucije odnosno sve ustanove i subjekti koji posluju s gotovim novcem, dragocjenostima i vrijednosnim papirima. Transport novčanih sredstava i drugih vrijednosti je usluga zaštite koju nude agencije odnosno koje raspolažu sa adekvatnim materijalno – tehničkim sredstvima, ljudskim resursima i odgovarajućim odobrenjima. Sprovođenje ove usluge osim što nosi određeni rizik zbog učestalih napada na osoblje i njihov objekat zaštite koji se prevozi dodatno komplikuje i stavlja na teret zakonska odredba koja je u mnogo čemu različita za političko – administrativne jedinice koje čine Bosnu i Hercegovinu. Privatne sigurnosne agencije uspješno obavljaju svoje zadaće i pored odsustva nacionalnog zakona što je prvi i vodeći izazov s kojim se ovaj sektor treba ekspeditivno izboriti. Uopšteno rečeno, prema Ahić et al. (2013) dijapazon usluga koje agencije nude je minimalan, jer gledajući retroaktivno nije se pomakao sa početne tačke još od pojave prvih privatnih agencija za zaštitu ljudi i imovine. Tako bi privatne sigurnosne usluge u BiH mogli okarakterisati kao minimalne, ako se ima u vidu da su u zemljama Zapada i Sjevera mnogi poslovi sigurnosti poput osiguranja aerodroma, zatvora, luka, rezidencijalnih objekata, državnih granica, kriminalističkih istraga, sigurnosti u saobraćaju itd. povjerene upravo nedržavnom sektoru. Najzad, mnoge privatne sigurnosne agencije štite sigurnost diplomata i najviših predstavnika državne vlasti. Privatne agencije za sigurnost u tim zemljama su prepoznate kao one koje obavljaju svoje funkcije uspješnije nego institucije javnog sektora za provedbu sigurnosti (Ahić et al. 2013). Iako se mnogima čini da bi donošenje krovnog zakona uticalo na uspješnije i djelotvornije organizovanje procesa rada i druge segmente privatnih sigurnosnih agencija koje čine privatni sistem sigurnosti u BiH, još uvijek ima mnogo krupnijih stvari i bitnijih pitanja koje treba uvrstiti na prioritetnu listu i riješiti po hitnom postupku. Ono na šta bi se osvrnuli vezano za entitetske zakone jeste izostavljanje i netangiranje ključnog elementa u Zakonu o agencijama i unutrašnjim službama za zaštitu ljudi i imovine koji pokriva područje Federacije BiH, a to je detektivska djelatnost. Na tržištu Federacije BiH postoji realna potreba i potražnja za ovom vrstom sigurnosne usluge, ali budući da ona nije zakonski uređena trebalo se nešto preduzeti. Međutim, političke strukture nisu imale sluha da preduzmu konkretne mjere u vezi sa tim pitanjem, iako je bilo pokušaja. Zapravo, postoji Nacrt zakona o privatnim detektivima FBiH s amandmanima i koji je usvojio Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine 2010. godine, ali iz nepoznatih razloga do današnjeg dana Dom naroda ga nije uvrstio na dnevni red niti je razmatran. Svakako bi donošenje ovog zakona upotpunilo i obogatilo privatnu djelatnost iz oblasti sigurnosti na prostoru Federacije BiH kao što su to učinila druga administrtivna područja naše države i to Brčko Distrikt i Republika Srpska (Ahić et al. 2013). Iako su privatne agencije za zaštitu vandržavni subjekti sigurnosti ipak su produkt države i država ih stavlja u istu ravan sa drugim sigurnosnim sistemima. Ali, državni subjekti shvataju na različite načine vandržavne subjekte sigurnosti, misleći isključivo na policijski sistem što usložnjava i onako lošu situaciju naročito pri rješavanju određene problematike iz oblasti sigurnosti zajedničkim snagama i saradnjom �policijskog i zaštitarskog sektora. U tom kontekstu još uvijek su naglašene suprotnosti i negodovanja policijskog sistema, kao i jasan stav da isti može samostalno ostvarivati svoju funkciju i unapređivati stanje sigurnosti unutar države bez pomoći privatnog sistema sigurnosti. Policijski sistem još uvijek nije saglasan da im je neko otrgnuo dio ovlaštenja i dao na operisanje fizičkim licima odnosno privatnim akterima, iako im isti nisu prijetnja. Otežavajuću okolnost predstavlja i sam odnos između policijskih struktura i zaštitarskog sektora. Indikativni su antagonizmi tokom razrješavanja sigurnosnih problema na kojima su zajednički angažovani i jedan i drugi, posebno tokom zajedničkog osiguravanja javnih manifestacija. Uvaženo je pravilo da se u slučaju propusta tokom zajedničkog angažmana u vezi sa pitanjem osiguranja manifestacija sportskog karaktera prebacuje nadležnost i odgovornost s jednih na druge, fer i korektnu saradnju skoro da nećemo vidjeti. Policijski sistem se tada ne može skrivati iza svojih navoda da je operativna samostalnost neupitna, jer ne raspolažu dovoljnim brojem ljudstva, dok im materijalno – tehničkih sredstava ne manjka. S druge strane, privatne agencije raspolažu sa dovoljnim brojem kadra, ali su oni zbog zakonske odredbe hendikepirani, i u slučaju narušavanja sigurnosti u većem obimu, a zbog nemogućnosti posjedovanja zaštitne opreme i širih ovlaštenja koja se odnose na sredstva prinude zaista su nemoćni i razumno je da traže podršku policijskih struktura. Ali, i pored profesionalno odrađenog posla od strane zaštitara uvijek će biti prigovora na iste kako od više instance tako i od policijskih struktura neposredno. Nasilje na sportskim događajima ionako nije esencijalno državno pitanje, ali to ne znači da ga treba tolerisati već da se promijeni pristup u načinu njegovog rješavanja, jer postojeće mjere prevencije nisu u većini situacija dostatne. Entuzijazam i profesionalnost su koštali mnoge zaštitare narušavanja psihofizičkog zdravlja, ozbiljnih tjelesnih povreda na radu, egzistencije itd. Stoga ako se zbog sigurnosnih zahtjeva i normativa ne mogu u cijelosti otkloniti ili smanjiti za zdravlje opasni radni uslovi i uslovi radne okoline, konstatovali smo i dajemo na analizu prijedlog da se uniformisanom sektoru u privatnim agencijama za zaštitu omogući pravo na pojedine beneficije u obavljanju gore navedenih radnih zadataka (Ahić et al. 2013). Pronalazak kompromisnog rješenja te otvorena i stručna saradnja između državnog i privatnog sistema sigurnosti nije jedini izazov sa kojim se suočava bh. društvo i opterećuje primarno privatni dio sistema. Izazovi su i druge prirode: etnička dimenzija, teritorijalna podjela, jak konkurentski pa i ignorativni odnos između pojedinih privatnih agencija, stremljenja nekih agencija da uz pomoć nezakonitih radnji postanu lideri u BiH i regiji minimizirajući sve druge sigurnosne agencije. Veće agencije su za veoma kratko vrijeme uvećale svoje poslovne kapacitete, profit i zauzele dobru poziciju na tržištu time što su u svoje redove angažovale bivše pripadnike javne sigurnosti, vojske ili policije. Međutim, većina evropskih država propisima zabranjuje, da bivši pripadnici oružanih i policijskih snaga neposredno po napuštanju državne službe zasnuju radni odnos u privatnom sektoru sigurnosti, odnosno mora da prođe određeni vremenski period, koji često iznosi i po nekoliko godina. Cilj ove restriktivne mjere upravo je sprečavanje mogućnosti da neko ko je radio u državnoj službi sigurnosti iskoristi svoje veze i kontakte i ostvari neku korist. Ovo smo s razlogom naveli kako bi se što više približili problematici koja je prisutna u sistemu privatne sigurnosti i kako bi ukazali na trenutno stanje u privatnoj sigurnosti naše države (Ahić et al. 2013). Neumanjujući uticaj i značaj nijednog prije pomenutog izazova u fokusu zanimanja je ipak jedan od najvećih koji bi prije definisali kao urgentno stanje, a odnosi se na upravljanje ljudskim resursima u privatnim agencijama za zaštitu. Oduvijek je ovaj subjektivni faktor bio potpuno zanemaren, mada je bilo istupa u javnosti o istom, ali bez ikakve reakcije pa ako se ne može pravovremeno i adekvatno riješiti o njemu treba govoriti sasvim otvoreno. Ljudski resursi su temelj i pokretačka snaga svake privatne agencije. Njihovim pravilnim upravljanjem i rukovođenjem može se ostvariti svaka postavljena poslovna vizija i cilj. To iz ugla zaštitarske djelatnosti treba da znači da je menadžment odgovoran za gotovo svaki propust i napredak koji niži nivo odnosno zaštitari naprave. Stoga je zadaća menadžmenta da pravilno izvrši regrutaciju i selekciju neposrednih izvršilaca poslova zaštite (zaštitara), da ih postavi na adekvatne pozicije u skladu sa njihovim kvalifikacijama, psiho – fizičkim i drugim sposobnostima i mogućnostima, da ih konstantno dodatno edukuje i da ih motiviše. Odnosno to prvenstveno znači da se radi na njihovom profesionalnom razvoju i njegovanju kolegijalnih odnosa, a pri tome primjenjujući zakonske i druge pravne odredbe. Ljudi su ključni problem, ali i rješenje tih problema, stoga menadžeri privatnih sigurnosnih agencija trebaju zadovoljiti neke osnovne kriterije kao što su pravičnost, stručnost, profesionalnost, multidisciplinarnost da bi na pravi način rukovodili ljudskim resursima. �5.2. Istraživanje u području privatne sigurnosti u bosni i hercegovini Ahić et al. (2013) su proveli istraživanje koje je tretiralo zakonodavstvo po pitanju privatne sigurnosti, i posljedično tome i korporativne sigurnosti u BiH, odnosno koje se odnosi na postupke u radu privatnih sigurnosnih agencija u BiH u vezi sa pitanjem sprovođenja Zakona o radu Federacije BiH, RS i Brčko Distrikta, pojedinačnih ugovora o radu, kolektivnog ugovora, u formi sveobuhvatnog i reprezentativnog intervjuisanja i anketiranja na uzorku koji je obuhvatio ukupno 120 uniformisanih službenika iz 11 privatnih sigurnosnih agencija. Problem kojim se bavilo istraživanje bio je odnos javnog i privatnog sektora u pružanju usluga sigurnosti i uticaj tog odnosa na kvalitet upravljanja ljudskim resursima u privatnim sigurnosnim agencijama. Predmet navedenog istraživanja je kvalitet kontrole rada inspekcijskih organa u privatnim agencijama za zaštitu ljudi i imovine, te poštivanje Zakona o radu Federacije Bosne i Hercegovine, Republike Srpske i Brčko Distrikta, pojedinačnih ugovora o radu i kolektivnog ugovora od strane privatnih sigurnosnih agencija u BiH kao poslodavaca. Dobiveni statistički pokazatelji koje su Ahić et al. (2013) prikupili govore da postoji ugrožavanje elementarnih prava uposlenika iz Zakona o radu Federacije BiH, RS i Brčko Distrikta i kršenje drugih zakonskih odredbi u privatnim agencijama za zaštitu koje su bile predmet istraživanja. Tačnije, zakonske odredbe koje se odnose na trajanje radnog vremena, naknadu za rad i usklađenost satnice sa pojedinačnim ugovorima o radu, isplata sredstava za topli obrok, regres, godišnji odmor, kao i odmor tokom radnog dana. Pojašnjenja radi, prema članu 29. Zakona o radu Federacije BiH , članu 40. Zakona o radu RS i članu 22. Zakona o radu Brčko Distrikta, puno radno vrijeme uposlenika traje 40 sati sedmično, a za pripadnika osiguranja broj radnih sati mjesečno iznosi 210 i više sati, kao broj redovnih sati izuzevši vrijeme provedeno na poslovima osiguranja kulturnih, sportskih i sličnih manifestacija. Tokom cjelodnevnog radnog dana pripadnici osiguranja u preko 89 % slučajeva nemaju pravo na odmor u trajanju od 30 minuta koji mu propisuje član 37, 54. i 29. već pomenutih Zakona o radu (Ahić et al. 2013). Istraživanjem se došlo i do saznanja da zaštitari u enormno velikom broju slučajeva ne ulažu žalbe poslodavcu kada isti zloupotrebljava njihova radna prava, kao i da se u minornom procentu udovolji žalbi koju su samo „rijetki“ ispitanici, odnosno oni koji se žele pokušati izboriti za svoja prava predočili poslodavcu. Takođe je zapaženo da za sve uočene propuste u upravljanju ljudskim potencijalima, a koje se tiču kršenja Zakona o radu i ugovora o radu, nadležni inspekcijski organi nisu raspolagali tim činjenicama, jer ih ispitani nisu evidentirali. Postoji razlika šta uniformisani službenici privatne sigurnosti prijavljuju i šta inspekcijski organi primjećuju s obzirom na procenat zaštitara, koji prijavljuju kršenje svojih prava i nepravilnosti u radu svojih poslodavaca. Čini se da je neuspjeh inspekcijskih organa da detektuju te probleme teško objasniti slučajnošću. Činjenica je da postoji neki dublji razlog, zbog kojeg inspekcijski organi prave takav propust, međutim taj razlog nije moguće odrediti odnosno otkriti na osnovu ovih podataka, već o njemu možemo samo špekulisati. Oni dalje tvrde da osnova za takve predpostavke dolaze iz vlastitih iskustava i iskustava velikog broja kolega iz privatne sigurnosti. Ovo su samo predpostavke, a prvi korak daljem istraživanju ovog problema bi trebao biti precizno identifikovanje pravih razloga ovakvih propusta nadležnih inspekcijskih organa. Tek na osnovu rezultata takvog istraživanja bit će moguće predložiti mjere, koje će s većom sigurnošću dati rezultat (Ahić et al. 2013). Brojke koje predstavljaju realnu i pouzdanu sliku jasno reflektuju položaj zaposlenih u privatnoj sigurnosti koji bismo okarakterisali kao veoma ugrožavajući. Ove činjenice nas dovode do zaključka da u Bosni i Hercegovini kada je u pitanju poslovanje privatnih agencija za zaštitu, koje sinergijski predstavljaju sistem privatne sigurnosti BiH u velikom procentu se i dugi niz godina njeguje praksa zloupotrebe prava svojih radnika, kršenja zakonske legislative koje tretiraju ovu oblast, a sankcije izostaju jer je manadžment privatnih agencija za zaštitu pri obavljanju specifične zadaće, kao što je upravljanje ljudskim resursima pronašao način da eskivira sve propuste odnosno nepravilnosti (Ahić et al. 2013). Sveobuhvatno gledajući privatne agencije za zaštitu na području BiH su od svog osnivanja izvjestan period bile potpuno neregulisane i suočene sa nizom problema od kojih su neki viđeni i danas te dokazani provedenim istraživanjem. Naime, može se donijeti zaključak da vladajuća struktura, odnosno menadžment gotovo u svim privatnim agencijama za zaštitu ljudi i imovine svoje poslovanje ne sprovodi, odnosno ne usklađuje s važećim zakonima i drugim propisima o radu, za što ne snose sankcije. Stoga smo mišljenja da je nužan veći i hitniji angažman Parlamenta i nadležnih organa u vezi sa pitanjem nadzora rada i zakonitosti privatnih sigurnosnih agencija. Međutim, u sadašnjem vremenu ova nadležnost se delegira na lokalne vlasti odnosno na policiju (Federalno �ministarstvo i kantonalni organi unutrašnjih poslova u Federaciji BiH, Centri javne bezbjednosti u manjem BiH entitetu, te policija Brčko Distrikta). Ovo su samo neki od inhibitora koji onemogućavaju ekspanziju, prosperitet i profesionalni razvoj privatne sigurnosti i koje su autori osvijetlili u ovom istraživanju. Prisutni su i drugi problemi, slabosti, nedorečenosti i nedostaci privatne sigurnosti bosanskohercegovačkog društva pa moramo proširiti vidike i ovaj sistem posmatrati i izvan normativnog i svakog drugog okvira. Zapravo, donošenjem jedinstvenog zakona na državnom nivou, a zatim harmonizacija tog zakona sa regulacijom privatne sigurnosti EU, eliminisali bi se pojedini evidentni problemi. Osim navedenog, svakako bi jedan od koraka, koji vodi do preobrazbe privatnog sistema sigurnosti u BiH i podizanja položaja svih zaposlenih u tom sektoru na viši nivo bio uspostava centralnog nepristrasnog registra privatne sigurnosti i formiranje strukovnog nezavisnog, samostalnog, nestranačkog, dobrovoljnog tijela – sindikata, koje će se brinuti o pravima uposlenika agencija za privatnu sigurnost, koje će djelovati na načelima demokratskog zastupanja, javnosti rada, samostalnosti uređenja programa rada, funkcionisanja, poboljšanja socijalnih radnih prava i uz puno poštovanje osnovnih ljudskih i sindikalnih prava i sloboda. Sindikat je jedno od racionalnih i mogućih rješenja, jer je očito da se zaštitarska djelatnost u ostvarivanju svojih prava, koja joj zakonom pripadaju ne može sama izboriti. Međutim, to je samo početni korak u procesu profesionalizacije ove djelatnosti za šta se treba postarati država i njene nadležne institucije osvrćući se i na bolju kontrolu i sankcionisanje svjesnih ili nesvjesnih propusta koje pravi menadžment i vlasnici privatnih sigurnosnih agencija, dok je ostalo isključivo u rukama vladajuće strukture privatne agencije. Stoga bi se u narednom dijelu osvrnuli na pitanje saradnje između privatnog i državnog sistema sigurnosti, koje kao i sve do sad izdvojeno nije na zadovoljavajućem nivou (Ahić et al. 2013). Potreba za saradnjom između privatnog i javnog sistema sigurnosti u društvu javila se i ranije, ali danas je veća nego ikada. Tako, ako želimo govoriti o gradnji modernijeg sistema privatne sigurnosti BiH i efikasnijim načinima kojima bi se izbjegla postojeća problematika akcenat treba staviti na pospješivanju saradnje ova dva sektora naročito u zajedničkom angažmanu pri obavljanju poslova uspostave optimalnog stanja sigurnosti. Preporučljiv model saradnje između privatnog i državnog sistema sigurnosti iniciran potrebama suprotstavljanja svim vidovima protivpravnog ponašanja trebao bi da obuhvata sve oblike saradnje od prikupljanja i razmjene informacija, koordinacije aktivnosti, sistemske zajedničke analize sigurnosnih prijetnji na manifestacijama sportskog karaktera, mogućnost razmjene opreme odnosno materijalno – tehnička pomoć, davanje nadležnosti i ovlaštenja višeg ranga od onih koje privatne agencije imaju na entitetskom nivou, kao i da se izvrši harmonizacija sa zakonima država članica Evropske unije, jer oni s više detalja tretiraju materiju privatno – državne saradnje, oblast osnovne i specijalne obuke i druga važna pitanja. Iz dosadašnjeg iskustva pretpostavka autora je da će svaki pokušaj za uspostavu ovakvog vida saradnje s javnim službama sigurnosti, kao i regulacija sistema privatne sigurnosti u BiH na državnom nivou biti osujećen. Također autori smatraju da u perspektivi, u narednoj deceniji postojanja i rada privatnog sistema sigurnosti BiH, postoji skepticizam kako zbog postojećeg ustaljenog poslovanja cjelokupnog menadžmenta sektora sigurnosti u vezi sa pitanjem upravljanja i tretiranja ljudskim resursima, neusklađenosti entitetskih zakona što nikoga od nadležnih institucija ne zabrinjava, zatim zbog ne produbljivanja i proširivanja asortimana usluga zaštite, kao i zbog svih latentnih i uočenih nepravilnosti, propusta, problema i nedostataka privatne sigurnosti bosanskohercegovačkog društva, ali to opet ne znači da se neće iznaći i što je još važnije sprovesti optimalan model sistema privatne sigurnosti u našoj državi (Ahić et al. 2013). 6. Zaključak Složeni procesi harmonizacije zakonskih propisa u Europskoj uniji koji se odvijaju kako bi se poboljšali sigurnosni uvjeti na ovim prostorima, ali i slobodnije tržište što je sadržina i temelj Europske unije, predstavljaju najznačajnije aspekte za industriju privatne sigurnosti, ali i privatnu sigurnost općenito. Ovi propisi nastoje obezbjediti što bolje uslove za građane i državu skidajući teret organima javne sigurnosti, ali i osiguravajući jedno od fundamentalnih ljudskih prava, prava na sigurnost svakom građaninu koji se nalazi na području Europske unije. �Industrija privatne sigurnosti u Europskoj uniji sve više dobija na značaju dokazi koji govore u prilog tome su godišnji obrti ekonomski najjačih država na ovome području, ali i odnos javne i privatne sigurnosti, u kontekstu broja zaštitara, odnosno policajaca naspram ukupne populacije. Postepenom i „jednobojnijom“ harmonizacijom, sektor i industrija privatne sigurnosti polako dobijaju na sve većem značaju u smislu individualne, države, ali i međunarodne sigurnosti. Zakonska regulativa u Europskoj uniji je u relativno dobrom položaju skoro sve države su zadovoljile kriterije i djelimično uskladile propise što je pozitivno uticalo na njihove ekonomije. Međutim, problemi se javljaju sa državama koje nisu članice, a koje u skorijoj budućnosti bi trebale da pristupe u Europsku uniju. Te države su stavile u drugi plan usklađivanje propisa koji se tiču privatne sigurnosti ili barem djeluje da su isto zanemarile. Različiti vremenski periodi razvoja Europske unije, karakterišu različiti vremenski periodi razvoja sistema obezbjeđenja imovine i lične sigurnosti. Tako je ova oblast bila regulisana odgovarajućim zakonskim i podzakonskim aktima, koji su direktno ili indirektno uređivali njegovu organizaciju i poslove sa naglašenom pozicijom i ulogom policije u tom sistemu. Bilo je perioda kada, ova oblast nije bila zakonski uređena, a javne kompanije su same, po svom nahođenju, organizovale sistem sigurnosti. Analizom dobivenih rezultata teorijskih promišljanja, te analizom empirijskih istraživanja indirektno su prezentirane određene preporuke koje se mogu napraviti u domenu određenih zakonskih i praktičnih djelatnosti, sa ciljem unaprijeđenja rada, profesionalizma i transparentnosti sektora privatne sigurnosti. Kada govorimo o području Bosne i Hercegovine rješenja se ogledaju u normativnom podizanju nadležnosti ili harmonizaciji propisa u nižim nadležnostima. Rješenje problema, dakle, mogli bismo tražiti ili u jedinstvenom zakonu na nivou države ili u usklađivanju postojećih zakona na nivou entiteta, u skladu s EU trendovima, a uz obaveznu kontrolu zakonitosti u radu privatnih sigurnosnih agencija. 7. Literatura Ahić, J. (2009). Sistemi privatne sigurnosti. Sarajevo: Fakultet za kriminalistiku, kriminologiju i sigurnosne studije. Ahić, J., Pustahija, A., Omerović, M. (2013). Sistem privatne sigurnosti u BiH . predrasude, izazovi i perspektive. Kriminalističke teme, XIII, 1-2. Bogunović, N. (2013). Analiza stanja privatne sigurnosti u Bosni i Hercegovini. Preuzeto sa: http://www.asadria.com/articles/1/0/162.html (28.7.2013). De Clerck, H. (2011). Private security services in Europe facts and figures. Konfederacija privatnih sigurnosnih usluga u Europi. Draper, H. (1978). Private police. INC: Humanities press. kriminalističkih nauka. Krstić, O. (1996). Rečnik kriminalističkih poligrafista. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Kržalić. A. (2009). Stanje privatne sigurnosti u BiH. Sarajevo: Centar za sigurnosne studije BiH. Masleša, R. (2001). Teorije i sistemi sigurnosti. Sarajevo: Magistrat. Modly, D. (1998). Priručni kriminalistički leksikon. Sarajevo: Fakultet Omerašević, S., Higgins, B. (2012). Paradoksi bosanskohercegovačkog sektora privatne sigurnosti. Preuzeto sa: http://atlantskainicijativa.org/index.php?option=com_content&view=article&id=835%3Aparadoksibosanskohercegovakog-sektora-privatne-sigurnosti&catid=44%3Anewsletter&Itemid=131&lang=hr (23.7.2013). Pravilnik o evidencijama („Službeni glasnik RS“ br. 20/2003), Pravilnik o legitimaciji pripadnika obezbjeđenja i detektivskoj legitimaciji („Službeni glasnik RS“ br. 19/2003), �Pravilnik o načinu polaganja stručnog ispita za pripadnike fizičkog i tehničkog obezbjeđenja i privatnoj detektvskoj djelatnosti („Službeni glasnik RS“ br. 20/2003), Pravilnik o obuci radi sticanja certifikata za obavljanje poslova fizičke ili tehničke zaštite ljudi i imovine („Službene novine FBiH“ br: 54/2002.), Pravilnik o prostornim i tehničkim uslovima za zaštitu od krađe i drugih nezgoda i zloupotreba, koje mora ispunjavati poslovni prostor preduzeća koje obavlja djelatnost obezbjeđenja lica i imovine i detektivska agencija („Službeni glasnik RS“ br. 20/2003) Pravilnik o upotrebi fizičke sile i vatrenog oružja pri vršenju poslova fizičke zaštite ljudi i imovine („Službene novine FBiH“ br. 54/2002), Pravilnik o uslovima i načinu sprovođenja tehničkog i fizičkog obezbjeđenja („Službeni glasnik RS“ br. 20/2003), Pravilnik o uslovima obavljanja poslova pratnje i obezbjeđenja novca, vrijednosnih papira, plemenitih kovina, metala i drugih vrijednosti („Službeni glasnik RS“ br. 19/2003). Pravilnik o uslovima za obavljanje poslova pratnje i osiguranja novca, vrijednosnih papira i dragocjenih kovina i metala, te o načinu izdavanja i oduzimanja tih poslova. („Službene novine FBiH“ br. 54/2002), Program obuke za sticanje certifikata za obavljanje poslova fizičke ili tehničke zaštite ljudi i imovine. Član 2. stav 1. Pravilnika („Službene novine FBiH“ br: 54/2002.), SALW and Private Security Companies in South Eastern Europe: A Cause or Effect of Insecurity? Preuzeto sa: http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/see_20051117_07_/see_20051117 _07_en.pdf (28.7.2013). Steden, R. & Sarre R. (2007). The growth of private security: Trends in European Union. Security Journal 20, 222-235. Trivan, D. (2013). Korporativna sigurnost dijeli sudbinu nacionalnih ekonomija. Sarajevo: A&S Adria. Učur, Đ. M. (2011). Izmjene i dopune zakona o privatnoj zaštiti. Sigurnost. 53 (2) 133-140. Zakon o agencijama i unutrašnjim službama za zaštitu ljudi i imovine („Službene novine Federacije BiH“, br. 78/08), Zakon o agencijama za obezbjeđenje lica i imovine i privatnoj detektivskoj djelatnosti („Službeni glasnik RS“, br. 4/12), Zakon o agencijama za osiguranje osoba i imovine i privatnoj detektivskoj djelatnosti („Službeni glasnik Brčko Distrikta“, br. 27/04, 37/05, 15/05). Zakon o agencijama za zaštitu ljudi i imovine („Službene novine FBiH“ br. 50/2002), Zakona o oružju i municiji Kantona Sarajevo („Službene novine KS“. br. 29/01, 16/02, 10/05), Zakona o oružju i municiji Republike Srpske („Službeni glasnik RS“ br. 70/07, 24/09, 118/09, 40/11), Zakona o privatizaciji preduzeća (“Službene novine FBiH”, br. 27/97, 8/99, 32/00, 45/00, 54/00, 61/01, 27/02, 33/02, 28/04, 44/04, 42/06 i 4/09), Zakonu o privatizaciji državnog kapitala u preduzećima („Službeni glasnik Republike Srpske“, br. 51/06, 1/07, 53/07, 41/08, 58/09 i 79/11). �Author: Jasmin Ahić, PhD, Associate Professor Institution: Faculty of Criminal Justice, Criminology and Security Studies of Sarajevo University E-mail: jahic@fkn.unsa.ba „HARMONIZATION OF LEGAL REGULATIONS OF PRIVATE SECURITY IN BOSNIA AND HERZEGOVINA IN THE CONTEXT OF EUROPEAN INTEGRATION“ Abstract The issue of security has always been of great importance for the humans, because it is a very important need, with the modalities for its realization changed and evolved as forms of threats to security have changed and evolved. One elaborating private security in the broad sense, that is not and should not be competition to public security and safety, then appear as a separate field of protection of persons and property on the one hand and private detective activity on the other. They are very often intertwined, and together with the public security services (police, army, security services, judicial institutions) form the security framework of contemporary world.This paper will adressed to a process of emergence and development of private security and private detective activities in Bosnia and Herzegovina, in the context of the events of the early nineties, which marked the end of the socialist era and the establishment of new socio-political and market relations. The author elaborate the issue of legal regulations that standardize private security and detective activity, and points to the practical aspects and problems of „law's“ in Bosnia and Herzegovina. In the context of European integration the author emphasizes the necessity of harmonization of regulations in BiH and the necessity to enact a law on private detective activities in the FBiH. Key words: private security, detective activities, harmonization of regulations, European integration � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3173 Title A name given to the resource HARMONIZACIJA ZAKONSKE REGULATIVE PRIVATNE SIGURNOSTI U BOSNI I HERCEGOVINI U KONTEKSTU EVROPSKIH INTEGRACIJA Author Author AHIĆ, Jasmin Abstract A summary of the resource. Pitanje sigurnosti je oduvijek bilo od velikog značaja za čovjeka, jer predstavlja njegovu vrlo važnu potrebu, pri čemu su se modaliteti njezinog ostvarenja mijenjali i razvijali kako su se mijenjali i razvijali oblici ugrožavanja sigurnosti. Kada se govori o privatnoj sigurnosti u širem smislu, koja nije i ne smije biti konkurencija javnoj sigurnosti, onda se kao zasebna područja pojavljuju zaštita osoba i imovine s jedne strane i privatna detektivska djelatnost s druge strane. One su vrlo često isprepletene i zajedno s javnim sigurnosnim službama (policija, vojska, sigurnosne službe, pravosudne institucije) tvore sigurnosni okvir savremenog čovjeka. U ovom radu će biti razmatran proces nastanka i razvoja privatne sigurnosti i privatne detektivske djelatnosti u Bosni i Hercegovini, a u kontekstu događaja s početka devedesetih godina prošlog vijeka, koji su označili kraj socijalističke ere i uspostavu novih društveno-političkih i tržišnih odnosa. Autor osvjetljava problematiku zakonske regulative koja normira privatnu sigurnost i detektivsku djelatnost, te ukazuje na praktične aspekte primjene propisa istih u Bosni i Hercegovini. U kontekstu evropskih integracija autor posebno ističe neophodnost harmonizacije propisa u BiH, te neminovnost donošenja zakona o privatnoj detektivskoj djelatnosti u Federaciji BiH. Ključne riječi: privatna sigurnost, detektivska djelatnost, harmonizacija propisa, evropske integracije Publisher An entity responsible for making the resource available Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015-12-16 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 978-9958-834-50-9 K Law (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/41bde11543734a9c0dde2ed4d8dba79c.docx 13e7791337f8776ed174225c96df6c20 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/392bbbfd53666b4f0508bace902dedf2.pdf eeee60b3c1c76c1dcadc2f03be29a922 PDF Text Text Harnessing Private Sector Growth for Inclusive Development Mohamed Zulkhibri Islamic Development Bank Saudi Arabia khibri1974@yahoo.com Abstract: The study examines the role of private sector for inclusive development based on descriptive qualitative analysis using secondary data and various key economic indicators for private sector with respect to inclusive development, among others are poverty, inclusive growth, investment, job creations, education, and infrastructure. By simple definition, private sector constitutes a broader term covering all private actors engaged in economic activity, from the small market seller and farmer to large domestic and foreign corporations. The private sector consists of more than formal businesses or corporation, even though many discussions have tempted to concentrate on the role of multinational corporations (MNCs) or large corporations. The study argues that private firms can play a vital role in enhancing inclusive growth prospects as investors, employers and creators of new and upgraded productive potential. Private sector activity matters for growth as well as its quality, sustainability and inclusiveness. In most countries, the private sector is the major component of national income and the major employer and creator of jobs. The pace of job growth and the quality of employment in the private sector are thus central to development. A vibrant private sector also contributes to higher wages. The financial sector is seen as playing a crucial role in economic growth by mobilizing savings, facilitating payments and trade of goods and services and promoting efficient allocation of resources. The qualitative analysis suggests that private firms can play a vital role in enhancing inclusive growth prospects given their ability to create new and higher value productive capacity. The capability of firms to launch new export products and raise product quality generates higher profitability and productive potential with spill over benefits to other firms and industries. However, private sector activity per se does not automatically result in equality of opportunity across individuals and firms. It has been very thoughtful to many of countries towards „Inclusive Business Models‟. This includes facilitating these various actors to come together in public-private collaboration to build “inclusive markets” and sectorspecific strategies. Keywords: private sector; inclusive development; poverty reduction 55 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2485 Title A name given to the resource Harnessing Private Sector Growth for Inclusive Development Author Author ZULKHIBRI, Mohamed Abstract A summary of the resource. The study examines the role of private sector for inclusive development based on descriptive qualitative analysis using secondary data and various key economic indicators for private sector with respect to inclusive development, among others are poverty, inclusive growth, investment, job creations, education, and infrastructure. By simple definition, private sector constitutes a broader term covering all private actors engaged in economic activity, from the small market seller and farmer to large domestic and foreign corporations. The private sector consists of more than formal businesses or corporation, even though many discussions have tempted to concentrate on the role of multinational corporations (MNCs) or large corporations. The study argues that private firms can play a vital role in enhancing inclusive growth prospects as investors, employers and creators of new and upgraded productive potential. Private sector activity matters for growth as well as its quality, sustainability and inclusiveness. In most countries, the private sector is the major component of national income and the major employer and creator of jobs. The pace of job growth and the quality of employment in the private sector are thus central to development. A vibrant private sector also contributes to higher wages. The financial sector is seen as playing a crucial role in economic growth by mobilizing savings, facilitating payments and trade of goods and services and promoting efficient allocation of resources. The qualitative analysis suggests that private firms can play a vital role in enhancing inclusive growth prospects given their ability to create new and higher value productive capacity. The capability of firms to launch new export products and raise product quality generates higher profitability and productive potential with spill over benefits to other firms and industries. However, private sector activity per se does not automatically result in equality of opportunity across individuals and firms. It has been very thoughtful to many of countries towards ‘Inclusive Business Models’. This includes facilitating these various actors to come together in public-private collaboration to build “inclusive markets” and sector-specific strategies. Keywords: private sector; inclusive development; poverty reduction Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-04-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-4564 H Social Sciences (General)