130 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/60a46e6665cad8f1c63ed02e0b3a41cc.pdf 979b5f3a9f4e1c141823306d244c905a PDF Text Text 1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo ĠSLAMĠYET‘ĠN ĠLK DÖNEMĠNDE KADINLARIN EĞĠTĠME ANALĠTĠK YAKLAġIMLARI VE ÇALIġMALARI GülĢen GAZEL Genç Yazarlar ve Sanatçılar Derneği,TURKEY gulsen.gazel@hotmail.com ÖZET: Eğitim, insanlığın var oluĢundan bu yana en bùyùk tekâmùl vasıtası olması yônùyle kadın erkek tùm fertlerin ortak yùrùtmesi gereken sosyal, kùltùrel ve bireysel sùreçlerin tùmùdùr. Eğitimin, tekâmùl sebebi olması her ferdin eĢit seviyede ona ihtiyaç duyduğunu gôstermektedir. Ne var ki dinlerin gônderildiği tarihsel sùreçte bu kavramın gereklerinden tùm insanlık faydalandırılırken dinsel hukukun uygulanmadığı dônemlerde kadınlar saf dıĢı bırakılmıĢtır. Eski ve orta çağda kadınlar eğitim ve ôğretim hakkından mahrum edilmiĢ, eğitim konusunda erkekler aktif rol ùstlenmiĢtir. Bu durum Ġslamiyet‘in geliĢine kadar da bôyle devam etmiĢtir. Ancak Ġslamiyet‘in geliĢiyle kadınlar birçok konuda olduğu gibi eğitim ve ôğretim konusunda da ôzgùrlùğe kavuĢmuĢtur. Eğitim ve ôğretim alma serbestîsinin yanı sıra verme hakkı da Ġslami kurallara dâhil edilmiĢtir. Bu nedenle Ġslam devrinde birçok eğitimci kadın yetiĢmiĢ, gerektiğinde erkeklere de eğitim ve ôğretim vermiĢlerdir. Dolayısıyla o dônemden bu yana geçirilen tarihsel sùreçte Ġslam kadınları geri kalmıĢlıkla itham edilmiĢ olsalar da gerçek bunun tam tersidir. Bu nedenle ôncelikle, ―Ġslam Öncesi Dônemde Kadın ve Eğitim ÇalıĢmaları‖ ardından, ―Ġslam‘ın Ġlk Dôneminde Kadın ve Eğitim ÇalıĢmaları‖ son olarak da ―Ġslam‘ın Ġlk Dôneminde Kadınların Yùrùttùğù Eğitim ÇalıĢmaları‖ irdelenerek bu gerçek kanıtlanabilir. Kadınlar sahabe dôneminden sonraki zamanlarda da aktif eğitim faaliyetlerini sùrdùrmùĢlerdir. ANAHTAR KELĠMELER:Ġslamiyet, eğitim, kadın sahabeler, hadis, sùnnet, A –ĠSLAM ÖNCESĠ DÖNEMDE KADIN VE EĞĠTĠM Dante ―Havva dilin kurucusuydu‖ der. Ona gôre kadın ile dil arasında can alıcı bir bağ vardır: Eva (Havva) sôzcùğù yaĢam anlamına gelir; fakat Havva her Ģeyden ônce insanoğlunun talihsizliğinin bir simgesidir. Ortaçağ teologları Âdem‘in Havva‘nın sôzleri karĢısında zayıflık gôsterdiğine, Eyyub‘dan daha zayıf olduğuna inanırlardı. Ondan sonra kadınlara sessiz kalmaları emredildi. (Fethi, 1992: Cilt II s. 407) Bu nedenle eski dônemler ve orta çağlarda, Yunan, Romen ve diğer milletlerde kadın, eĢya veya hayvan gibi mùtalaa edildi; herhangi bir yolla mùlkiyet hakkına da sahip değillerdi. Mirastan asla payları olmadığı gibi, eğitim ve ôğretimden de nasipleri yoktu. (Hasan, 1987: 1/238) Eski Hintlerde erkek hâkim bir eğitim anlayıĢı yaygındı. Eğitimdeki bu ayrımcılık ve zahitlik anlayıĢı, bilgi ve kurtuluĢ yolunun sadece erkeklerin tekelinde olduğu fikrini yerleĢtirdi. Eski Hintlerde kadının hiç değeri yoktu. (Ġsam, 2001: 24/83) Araplara gelince: Kadınların erkek merkezli cahiliye toplumu içinde ikinci derecede bir yere sahip olduklarını sôylemek yanlıĢ olmaz. Bunda bùyùk çoğunluğu itibariyle gôçebe bir hayat sùrmenin de rolù vardır. Çôl Ģartları içinde sık sık yer değiĢtirmek zorunda kalan, zaman zaman diğer kabilelere baskın yapma ve ganimet elde etme mecburiyetinde bulunan gôçebe kabilelerin yaĢantısında muharip sınıftan olmayan ve daha ziyade tùketici olarak gôrùlen kadının ikinci derecede bir role sahip olması ĢaĢırtıcı değildir. Bu konum bazen kadınların hayatını bile ônemsiz hale getirmiĢtir. Kız çocuklarının ailenin ve kabilenin imkânlarını tùketmesinin ônùne geçmek ya da kabileler arasındaki baskınlarda yabancıların eline geçmesinin vereceği utançtan kurtulmak için nadiren de olsa kendi ailesi tarafından ôldùrùlmesi de bunun bir kanıtını teĢkil eder. (Ġsam, 1987: 24/86) Bu veriler eski dônemlerde kadınların sosyal hayattan alabildiğine uzak tutulduğunu, eğitim alma ve vermelerinin de ônùne geçildiğini gôstermektedir. Bu noktada kutsal dinlerden Yahudilikte ve Hıristiyanlıkta da durum farklı değildir. Bir farkla ki Yahudilerin, kadınları radikal uygulamalara tabi tuttuğunu; fakat Hıristiyanlıkta bu uygulamaların biraz daha esnetilmiĢ olduğunu gôrùyoruz. Bunun nedeni Hıristiyan dùnyasının Azize Meryem‘e verdiği değerden kaynaklanmaktadır. Onlara gôre anne çocuğun ilk ôğretmeni sayılır. Ancak buna rağmen Hıristiyanlıkta da kadınlara eğitim konusunda yeteri kadar alan bırakılmamıĢtır . B – ĠSLAM‘IN ĠLK DÖNEMĠNDE KADIN VE EĞĠTĠM Ġslam ôncesi dônemde Arabistan‘da kadınların toplum hayatının her alanından dıĢlandığı gerçeği herkesçe bilinmektedir. Bu gidiĢata ancak Ġslamiyet‘in geliĢiyle karĢı duruĢ sergilenebilmiĢtir. ĠĢte eski cahiliye anlayıĢına karĢı giriĢilen bu aydınlanma hareketine kadınların da katılması olağan bir durumdur. Üstelik bu 1395 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo konuda kadınların aktif rol ùstlendiğini, toplumu kuĢatan cahilce dùĢùncelerin ônùne eğitim anlayıĢının getirilmesinde bùyùk gayretler sarf ettiklerini gôrùyoruz. (Hamidullah, 2003: 1/168) Bunu aslında kadınlar açısından eğitim noktasında bir var olma sùreci veya bir kimlik arayıĢı olarak da algılayabiliriz; çùnkù cahiliye dôneminde mahrum kalınan ilim ve marifet ufkunun ônlerine açılması ancak Hz. Muhammed‘in (a.s.m.) peygamberliğinden sonra olmuĢtur. Cahiliye dôneminde sosyal, siyasi, ailevi, bireysel ve benzeri birçok alanda son derece kısıtlanan, ôzellikle eğitim konusunda bùyùk mahrumiyetlere mahkøm edilen kadınlar, Ġslam Peygamberi‘nin rehberliğinde en az erkekler kadar eğitim ve ôğretimden faydalanmıĢlardır. Üstelik çoğu zaman erkeklerin bile rahatlıkla soramayacağı soruları Peygamber‘e sormuĢ, kimseye açamayacakları sıkıntılarını onunla paylaĢmıĢlardır. Aynı zamanda pek çok sosyal etkinliğe katılmıĢ, toplu ibadet yerlerindeki yerlerini almıĢlardır. Toplum hayatının imar edilmesinde kabiliyetlerine uygun hizmetleri gônùl rızasıyla kabul etmiĢ, Ġslam‘ın kendilerine biçtiği gôrevleri bùyùk bir titizlikle yerine getirmiĢlerdir. Ayrıca Peygamber‘den ôğrendikleri bilgileri doğrudan ailelerine aktarmıĢ, çoğu zaman da Peygamber‘le sık gôrùĢemeyen Mùslùman erkeklere bu bilgileri ulaĢtırmaya gayret etmiĢlerdir. Özellikle Efendimizin muhterem hanımları bu çeĢit eğitim çalıĢmalarında en ônde yer almıĢlardır. Mùslùmanlık dùnyası Ġslam Peygamberi‘nin aile hayatındaki sùnnetlerinin neredeyse tamamını onlar vasıtasıyla ôğrenmiĢtir.(Havva, 2008: 4/325) Bir de Allah Resølù‘ne sıkıntılarını açmak isteyen kadınların zorlandıkları noktalarda onlar devreye girmiĢ, çoğu zaman da mesele Efendimize ulaĢmadan onlar tarafından çôzùme kavuĢturulmuĢtur. Dolayısıyla kadınların Efendimize sordukları sorulardan, Efendimizin hanımlara hitaben irad ettiği sôzlerden, yine Efendimizin hanımlarının uygulamalarından, sahabe efendilerimizin kadınlarla ilgili Efendimize yônelttiği bir kısım meselelerden ve Efendimizin kadınlarla ilgili umuma yônelttiği sôzlerinden oluĢan mefhumlar, Ġslam dininin en bùyùk kaynaklarından olan hadislerin bùyùk bir bôlùmùnù oluĢturmaktadır. Bu noktada Ġslam devri kadınları sadece kendi dônemleriyle alakalı bir eğitim faaliyeti yùrùtmemiĢ aynı zamanda yazılı kaynakların oluĢmasında da etkin rol oynamıĢlardır. Nitekim hadis literatùrùnde imandan ilme, temizlikten namaza, oruçtan, zekâta, sosyal hayattan Ģahsi hayata, hukuktan tıbba, ahlaktan edebe ihtiyaç duyulan her konuda kadınların eğitim çabaları neticesinde topluma kazandırılan paha biçilemez bir baĢvuru kaynağı mevcuttur. Onlar vasıtasıyla Ġslami literatùre kazandırılan bu bilgiler gùnùmùz Ģartlarında da gùncelliğini korumakta, birçok mesele bu bilgiler sayesinde çôzùme kavuĢmaktadır. B-1 ĠSLAM‘IN ĠLK DÖNEMĠNDE KADINLARIN EĞĠTĠM ÇALIġMALARI Ġslam devrinde kadın eğitimi ve kadınların eğitimciliği bizzat Peygamber tarafından onanmıĢ, bu konudaki baĢarılarından dolayı da kadınların aktif eğitim yaĢamının içinde yer almaları sağlanmıĢtır. Bu hususta hadis rivayeti, fıkıh, fetva, tarih, neseb, Ģiir rivayeti, tıp ve yıldız bilimlerinde Ģôhret bulan Mùslùman kadınlardan bahsedilebilir. Bunun en gùzel ôrneklerini yine Peygamber Efendimizin ailesinde gôrmek mùmkùndùr. Evini bir eğitim yuvası haline getiren Hazreti Peygamber, eĢlerini, ôğrenmenin yanı sıra ôğretmeye de yônlendirmiĢtir. EĢlerinin arasından Hz. Hatice gibi Ġslam devrinin ilk dônemlerine damgasını vuran bir bùyùk ùstadın yanında, yaĢamının son dônemlerinde etkin rol oynayan AiĢe gibi bùyùk bir cihan âlimi ortaya çıkmıĢtır. Hz. AiĢe eğitim konusunda en aktif aktôrlerden biridir. Hatta Resøløllah (a.s.m) onun hakkında ―Dininizin yarısını bu Hùmeyra‘dan ôğreniniz‖ buyurmuĢtur. (Hasan, 1987: 1/239) Aynı zamanda o, Peygamber‘den en fazla hadis rivayet eden hanım sahabi olup, fıkıh, edebiyat, tarih ve tıp alanındaki eĢsiz bilgileriyle Mùslùmanlara bir ilim hazinesinin kapısını açmıĢtır. Peygamber eĢleri arasında Hazreti Ümmù Seleme, Hazreti Hafsa ve Hazreti Ümmù Habibe gibi bùyùk Ġslam âlimleri de yer almaktadır. Aynı zamanda sahabe kadınlardan da Lùbabe Binti Haris, Ümmù ġerik, Ümmù Sùleym gibileri yine o devrin bùyùk kadın eğitimcileri arasında bulunmaktadır. Ġslam dôneminde eğitim alanında gayret gôsteren kadınların çalıĢmalarını kısaca Ģu Ģekilde ôzetleyebiliriz: Hazreti Hatice: Peygamberimizin, Ġslam‘ın ilk dônemlerinde evli olduğu ve o dônemdeki çalıĢmalarıyla bilinen eĢidir. Ġslam ile gelen tùm yeni bilgileri bizzat kaynağı olan Peygamber‘den ôğrenip çevresindeki kadınlara ve gôrùĢtùğù erkeklere ôğretmiĢtir. Onun sayesinde dinin gereklerini ôğrenen ve uygulamaya baĢlayan kiĢilerin sayısı hiç de az değildir. (Gazel, 2009, Gùl Kokulu Annelerimiz: 25) Hazreti AiĢe: Efendimizin Hz. Hatice‘nin vefatından sonra evlendiği en genç eĢidir. Ġslam Peygamberi‘yle evlendikten sonra ilim ôğrenme ve ôğretme konusunda bùyùk bir titizlikle hareket etmiĢ, Peygamber‘in eğitim çabalarına en bùyùk katkıyı sağlamıĢtır. Çoğu zaman Peygamber‘le birebir gôrùĢemeyen sahabe kadınların ôğrenmek istedikleri konularda onlara o yardımcı olmuĢtur. Aynı zamanda Peygamber‘in aile hayatı ile ilgili 1396 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo sùnnetlerini diğer insanlara o ôğretmiĢtir. Sahabe kadınlar arasında en fazla hadis rivayet eden odur. Hz. AiĢe geniĢ bir fıkıh, edebiyat, tarih ve tıp bilgisine sahip olup hayatta olduğu sùrece bu bilgilerini insanlarla paylaĢmıĢtır. (Gazel, 2009, a.g.e: 54-55) Sahabeler onun hakkında Ģôyle sôylemiĢlerdir: ―Resøløllah‘ın (a.s.m) ashabı olan bizler, hadisler konusunda anlamadığımız kısımlar olduğunda, hemen Hazreti ÂiĢe‘ye sorardık, o bize bu hususta mutlaka bir bilgi sunar, anlamadığımız yerleri açıklardı.‖ [ Tirmizi, Menakıb (3877)] Abdullah ve Urve bin Zùbeyr gibi dahiler onun eğitimi altında yetiĢmiĢtir. (Gazel, 2009, a.g.e: 62) Hz. Hafsa: Ġlmî konularda Efendimizle bazen karĢılıklı sohbetler bile yapabilen değerli hanımıdır. Peygamberimizden altmıĢtan fazla hadis rivayet etmiĢtir. Rıdvan biatı hakkında Efendimizle arasında geçen Ģu karĢılıklı konuĢma çok dikkat çekicidir. Birkaç sahabiyle otururlarken Peygamberimiz: ―Rıdvan biatına katılan hiç kimse inĢaallah cehenneme girmeyecektir‖ buyurmuĢ, bunu duyan Hz. Hafsa da: ―Hayır, ey Allah‘ın Resølù‖ deyip Ģu ayeti okumuĢtur: ―Sizden cehenneme uğramayacak yoktur. Bu, Rabbinin, yapmayı ùzerine aldığı kesinleĢmiĢ hùkùmdùr.‖ (Meryem 20/71) Bunun ùzerine Efendimiz: ―Ama Allah Ģôyle de buyurmaktadır: ‗Sonra biz, Allah‘a karĢı gelmekten sakınmıĢ olanları kurtarır, zalimleri de orada diz ùstù çôkmùĢ olarak bırakırız.‘‖ (Meryem 20/72) [Mùslim, Fedailu‘s-Sahabe 163, (2496)] Bu konuĢma Hazreti Hafsa‘nın, Kuran‘ı ne kadar iyi bildiğini gôstermektedir. Nitekim Peygamber, bùtùn ilimlere vakıfken eĢinin kendisiyle bôyle ilmî bir tartıĢmaya girmesini yadırgamamıĢ ve onun ikna olmasını sağlamıĢtır. Hz. Hafsa o dônemde okuma yazma bilen ender hanımlardan biridir. Devrinin kadınlarına kıyasla gayet bilgili ve kùltùrlù olup Kur‘an hafızı olduğu da sôylenir. Yùksek ilmi ve derin tecrùbeleriyle pek çok konuda sahabe kadınlara ve baĢta kardeĢi Abdullah olmak ùzere çevresindeki erkeklere ve ôzellikle halifeliği dôneminde babası Hz. Ömer‘e yol gôstermiĢtir. (Gazel, 2009, a.g.e: 78-79) Hz. Ümmü Seleme: Resøløllah‘a sorular soran, soru ve sorunu olan kadınların eğitimleriyle ilgilenen ve Peygamberden çok sayıda hadis rivayet eden kadınlardan biri de Ümmù Seleme‘dir. (Gazel, 2009, a.g.e: 85) HabeĢistan hicretinde de yer aldığından farklı kùltùrlerin bilgisine de sahip olup oralarda ôğrendiği faydalı bilgileri kendi memleketindeki insanlarla paylaĢmıĢtır. Ümmù Seleme, gayet bilgili ve olgun bir kadın olup eğitimci bir insanın niteliklerini haizdir. Umre seferine çıktıklarında Efendimize gôsterdiği yôn verici davranıĢı bunun en gùzel ôrneklerindendir. Nitekim mùĢriklerle yapılan Ģartları ağır antlaĢmadan dolayı ùmitsizliğe kapılan Mùslùmanlar Peygamber‘in ihramdan çıkmalarını emretmesine rağmen bunu yapmayınca Efendimiz Ümmù Seleme‘nin çadırına girip durumu ona anlatıp ùzùntùsùnù beyan edince, Ümmù Seleme: ―Ey Allah‘ın Resølù! Sôylediklerinizi insanların yapmasını istiyorsanız, ashabdan hiç kimseyle konuĢmadan, kalkıp devenizi kesin, berberi çağırıp tıraĢınızı olun‖ demiĢtir. Bunun ùzerine sôylendiği Ģekilde devesini kesip, tıraĢını olan Peygamber‘i gôren ashabı da vakit geçirmeden kurbanlarını kesip tıraĢlarını olup ihramdan çıkmıĢlardır. (Buhari, ġùrut, 15; Hac, 106, Muhsar, 3, Megazi, 35) Ümmù Seleme, Hz. AiĢe‘den sonra en fazla hadis rivayet eden hanım sahabidir. Fıkıh ve edebiyat alanında da derin bilgilere sahiptir. O dônemdeki eğitim çalıĢmalarında aktif rol ùstlenmiĢ, sonraki zamanlarda ùmmetin en meĢhur âlimleri arasında gôsterilmiĢtir. (Gazel, 2009, a.g.e: 101-103) Zeynep binti CahĢ: Son derece bilgili, dindar ve takvalı bir kadın olup hayır yapmayı da seven ve nikâhını bizzat Cenab-ı Hakk‘ın kıyıp nikâhı Kuran‘da zikredilen tek Peygamber hanımıdır. (Gazel, 2009, a.g.e: 119) Yùksek ilmi, engin cômertliği ve eĢsiz Ġslamî yaĢantısıyla herkese ôrnek olmuĢ Peygamberimizden de çok sayıda hadis rivayet etmiĢtir. (Gazel, 2009, a.g.e: 118) Ümmü Habibe: Hz. Ümmù Habibe, bilgisi, kùltùrù ve olgunluğu ile dônemin kadın eğitimcileri arasında yer almaktadır. Efendimizden çok sayıda hadis rivayet etmiĢ, HabeĢistan hicretinde gôrùp ôğrendiği Ģeyleri ôzellikte ev dekoru ve dizaynı gibi bilgileri çevresindeki insanlara da aktarmıĢtır. (Gazel, 2009, a.g.e: 145-146) Hz. Meymune: Efendimizin en son evlendiği eĢi olup, ôğrendiği bilgileri çevresine yayma çabalarıyla Peygamber‘in takdirini kazanmıĢtır. Peygamber‘in evinde geçirdiği zamanları eriĢilmez bir fırsat bilip ilim ôğrenme ve ôğretme konusunda bùyùk çabalar sarf etmiĢtir. Hz. Meymune ilme ve ibadetlere çok ônem veren faziletli bir kadındır. Peygamber‘in vefatından sonra birçok hadis rivayet etmenin yanında çevresindeki insanlara yol gôstermeye devam etmiĢtir. (Gazel, 2009, a.g.e: 170-171) Ümmül Fadl: Asıl adı Lùbabe binti Haris olan bu kadın kız kardeĢi Meymune‘den dolayı Peygamber‘in baldızıdır. O dônemde kadınların faaliyet gôsterdiği eğitim çalıĢmalarına bizzat iĢtirak etmenin yanında Ġslam tarihinin yetiĢtirdiği en bùyùk âlimlerden biri olup kendisinden sonrakiler tarafından ―ilim denizi‖ anlamına gelen ―bahr‖ lakabıyla tanınan Abdullah bin Abbas‘ın ise annesidir. (Ġbni Kesir, 1995: 8/470) 1397 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo Dinin vecibelerini ilk olarak arkadaĢı Hatice‘den ôğrenmiĢ, ondan sonra da eğitim çalıĢmalarında uzunca bir sùre aktif yer almıĢtır. (Gazel, 2009, Sahabi Annelerimiz: 66) Esma binti Umeys: Hazreti Esma Ġslam devrinde yaĢayan son derece olgun, bilgili ve kùltùrlù bir hanımdır. HabeĢistan‘da geçirdiği zamanlar hayatına çok Ģey katmıĢ, ona birçok konuda deneyim kazandırmıĢtır. Bu deneyimlerden biri kadınların cenazesinin tabutta taĢınması konusundadır. O zamanda cenazeler bir ôrtùye sarılır, ôylece taĢınırdı. Bildiklerini ilk olarak Peygamber‘in kızı Fatıma‘ya ôğretmiĢ, Fatıma‘nın cenazesinin tekfin ve teĢyiiyle de bizzat kendisi ilgilenmiĢtir. (Zehebi, 1994: 5/62) Hazreti Esma hadis alanında da birikimli bir kadındır. (Gazel, 2009, a.g.e: 86) Ümmü ġerik: Ümmù ġerik iman edince kendini tamamen Allah‘ın dinini yaymaya adayan eğitim gônùllùsù bir kadındır. O zamanın katlanılması zor Ģartlarına ve mùĢriklerin dayanılmaz baskılarına rağmen imanını sapasağlam koruduğu gibi tanıdığı tùm kadınlara da yeni din Ġslam‘ı anlatmıĢtır. Yorulmak bilmeyen gayretler içine girmiĢ, Mekkelilerle bildiklerini paylaĢmak için bùyùk çaba sarf etmiĢtir. Öyle ki Mekke‘de kapı kapı gezmiĢ, karĢılaĢtığı herkesi din hususunda eğitmeye çalıĢmıĢtır. Fakat bir sùre sonra mùĢrikler tarafından yakalanıp hapsedilmiĢ ardından da Mekke‘den sùrgùn edilmiĢtir. (El-Isfahani, 2000: 2/164) Ancak kendi kavmine gôtùrmeleri için verildiği kervanda meydana gelen olağanùstù olaylar neticesinde kervanda bulunanlar da onun vesilesiyle Mùslùman olmuĢtur. Bu sebeple Ümmù ġerik Ġslam devrinde bir kavmin inanmasına sebep olan kadın diye bilinirdi. Hadis ve fıkıh alanında son derece birikimliydi. (Cevzi, 2006: 386) Ümmü Süleym: Asıl adı Rumeysa olan Ümmù Sùleym Ġslam‘ın Medine‘de duyulduğu ilk zamanlarda inanıp ômrùnùn sonuna kadar insanlara yeni dini anlatmak için çalıĢan Medineli kadınlardandır. Sosyal hayattaki aktif varlığı kendisinden sonrakilere yôn verecek ôlçùde yoğundu. SavaĢlarda, kutlamalarda, ilim meclislerinde kısacası Peygamber‘in olduğu her yerde o da yer alıyor, Ġslam‘ı bizzat kaynağından ôğrenip uyguluyor ve ôğretiyordu. Hayatı Allah Resølù‘nùn en yakınında geçmiĢ, onun hayatını ve sùnnetlerini yine kendisinden ôğrenmiĢtir. O dônemde giriĢilen eğitim çalıĢmalarına bùyùk katkı sağlamıĢtır. Hatta bu konuda Peygamber‘in ôvgùsùnù de kazanmıĢtır. (Gazel, 2009, a.g.e: 116-117) Onun hayatında en ilgi çekici olay ikinci eĢi Ebu Talha ile evlenirken Mùslùman olmasını Ģart koĢup kocasının inanmasına vesile olmasıdır. (Gazel, 2009, a.g.e: 120) Ümmù Sùleym‘in yaĢamının her evresini eğitim sùreci olarak tanımlayabiliriz. Ġslam‘ın bùyùk hadis âlimlerinden Enes bin Malik‘in annesi olması bu konudaki yerini belirlemek açısından yeterlidir. Çok sayıda hadis de rivayet etmiĢtir. D – SONRAKĠ DÖNEMLERDE KADINLARIN EĞĠTĠM ÇALIġMALARI Ġslam dùnyasında çok erken dônemlerden itibaren Ģair, mutasavvıf ve âlim kadınların yetiĢtiği ve sonraki dônemlerde de bu alanlarda pek çok kadının hizmet verdiği bilinmektedir. Ġbni Sad‘ın sahabenin hayatına dair et Tabakatùl Kùbra‘sı ile Ġbni Hacer el-Askalani‘nin aynı mahiyetteki el-Ġsabe‘sinin son cildi, Ġbni Abdùlber en-Nemeri‘nin el-Ġsti‘ab fi Ma‘rifeti‘l-Ashab adlı dôrt bôlùmden ibaret eserinin son iki bôlùmù kadın sahabilere ayrılmıĢtır. Aynı zamanda Ġbni Hacer el-Askalani‘nin Tehzibetù‘l-Tehzib ve ed-Dùrerù‘l-Kamine adlı eserlerinde hadis ravisi ve ilim adamları arasında sahabe hanımlar haricinde pek çok kadın incelenir. Bu eserler, kadınların Ġslam kùltùr tarihinde kùçùmsenmeyecek bir yere sahip olduklarını gôstermektedir. (Ġsam, 2001: 24/92) SONUÇ Kadınlar, Ġslamiyet‘in ilk devrinde eğitim alanında aktif rol aldıkları gibi sonraki zamanlarda da bu faaliyetleri sùrdùrmùĢlerdir. Emeviler dôneminde bu çalıĢmalar biraz gerilese de kadınların sosyal yaĢama etkileri tamamen silinmemiĢtir. Aksine ilim ve kùltùr hayatında oldukça ônemli yer iĢgal etmiĢlerdir. Ġslam dùnyasında eğitimin gayrı resmi bir yapı içinde sùrdùrùlmesi ve okula değil hocaya bağlanmasının esas olması, kadınların yakın çevrelerindeki ilim adamlarından eğitim almalarını kolaylaĢtırmıĢtır. Ġlim sahibi kadınların ônemli bir kısmının ulema aileleri içinde yetiĢmesi bunun gôstergesidir. Bu arada kadınların ôzellikle hadis ilmine yôneldiği bir gerçektir. Bùyùk hadisçi Taceddin es-Sùbki‘nin hadis dinleyip ôğrendiği ùstadlar arasında on dokuz kadının adı geçmektedir. Suyuti otuz ùç, Ġbni Hacer el-Askalani elli ùç, Ġbni Asakir seksen kadından hadis ôğrenmiĢtir. (Ġsam, 2001: 24/92) 1398 �1st International Conference on Foreign Language Teaching and Applied Linguistics May 5-7 2011 Sarajevo REFERENCES CANAN, Prof. Dr. Ġbrahim (1988). Kütüb-i Sitte Muhtasarı, Ankara: Akçağ Yayınları. CEVZĠ, Ġbnu‘l (2006). Sıfatu‘s-Saffe, Ġstanbul: Kahraman Yayınları. EL-ISFAHANĠ, Ebu Nuaym (2000). Sahabeden Günümüze Allah Dostları, Ġstanbul: ġule Yayınları. FETHĠ, Çev: Ahmet (1992). Kadınların Tarihi Ortaçağın Sessizliği, Ġstanbul: Tùrkiye ĠĢ Bankası Kùltùr Yayınları. GAZEL, GùlĢen (2009). Gül Kokulu Annelerimiz Peygamberimizin Hanımları, Ġstanbul: Gùndônùmù Yayınları. GAZEL, GùlĢen (2009). Ġmana AdanmıĢ Yürekler Sahabi Annelerimiz, Ġstanbul: Gùndônùmù Yayınları. HAMĠDULLAH, Prof Dr. Muhammed (2003). Ġslam Peygamberi, (çev: Prof Dr. Salih Tuğ), Ġstanbul: Ġrfan Yayımcılık. HASAN, Prof Dr. Hasan Ġbrahim (1987). Ġslam Tarihi, Ġstanbul: Kayıhan Yayınları. HAVVA, Said (2008). Hadislerle Ġslam Tarihi, Ġstanbul: Hikmet NeĢriyat. ĠBNĠ Kesir (1995). El-Bidaye ven-Nihaye, (çev: Mehmet Keskin), Ġstanbul: Çağrı Yayınları. ĠSAM (2001). Türkiye Diyanet Vakfı Ġslam Ansiklopedisi, Ankara ZEHEBĠ, Ġmam (1994). Tarihu‘l Ġslam, (çev: Muzaffer Can), Ġstanbul: CantaĢ Yayınları 1399 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 693 Title A name given to the resource ĠSLAMĠYET‘ĠN ĠLK DÖNEMĠNDE KADINLARIN EĞĠTĠME ANALĠTĠK YAKLAġIMLARI VE ÇALIġMALARI Author Author GAZEL, Gülşen Abstract A summary of the resource. Eğitim, insanlığın var oluĢundan bu yana en bùyùk tekâmùl vasıtası olması yônùyle kadın erkek tùm fertlerin ortak yùrùtmesi gereken sosyal, kùltùrel ve bireysel sùreçlerin tùmùdùr. Eğitimin, tekâmùl sebebi olması her ferdin eĢit seviyede ona ihtiyaç duyduğunu gôstermektedir. Ne var ki dinlerin gônderildiği tarihsel sùreçte bu kavramın gereklerinden tùm insanlık faydalandırılırken dinsel hukukun uygulanmadığı dônemlerde kadınlar saf dıĢı bırakılmıĢtır. Eski ve orta çağda kadınlar eğitim ve ôğretim hakkından mahrum edilmiĢ, eğitim konusunda erkekler aktif rol ùstlenmiĢtir. Bu durum Ġslamiyet‘in geliĢine kadar da bôyle devam etmiĢtir. Ancak Ġslamiyet‘in geliĢiyle kadınlar birçok konuda olduğu gibi eğitim ve ôğretim konusunda da ôzgùrlùğe kavuĢmuĢtur. Eğitim ve ôğretim alma serbestîsinin yanı sıra verme hakkı da Ġslami kurallara dâhil edilmiĢtir. Bu nedenle Ġslam devrinde birçok eğitimci kadın yetiĢmiĢ, gerektiğinde erkeklere de eğitim ve ôğretim vermiĢlerdir. Dolayısıyla o dônemden bu yana geçirilen tarihsel sùreçte Ġslam kadınları geri kalmıĢlıkla itham edilmiĢ olsalar da gerçek bunun tam tersidir. Bu nedenle ôncelikle, ―Ġslam Öncesi Dônemde Kadın ve Eğitim ÇalıĢmaları‖ ardından, ―Ġslam‘ın Ġlk Dôneminde Kadın ve Eğitim ÇalıĢmaları‖ son olarak da ―Ġslam‘ın Ġlk Dôneminde Kadınların Yùrùttùğù Eğitim ÇalıĢmaları‖ irdelenerek bu gerçek kanıtlanabilir. Kadınlar sahabe dôneminden sonraki zamanlarda da aktif eğitim faaliyetlerini sùrdùrmùĢlerdir. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3367 Title A name given to the resource GUILTY AS CHARGED! CONDUCTING MOCK TRIALS AT THE UNIVERSITY LEVEL Author Author M. Selec, Anita Abstract A summary of the resource. This paper explains how to organize a mock murder trial in a both ESL and ESP classrooms. Although focusing on mock jury trials of a literary character, the paper does explore many other options for ESP and ESL university courses for non-English majors. First the paper briefly states the theoretical basis and benefits of mock jury trials. Conducting mock trials is content-based instruction which utilizes critical thinking skills. Both CBI and critical thinking have been documented as effective teaching methods in teaching English to nonnative speakers. Students actively employ all four skills while preparing and conducting mock trails: reading, writing, speaking, and listening. Mock trials are student-centered learning and each one is unique because students determine the course and outcome. After theory, the paper delves into the practical aspects of conducting a trial. Starting with possible applications in other disciplines and the possibility of interdisciplinary cooperation. It gives university professors a suggested blueprint or plan to follow for implementing mock trials in their classrooms from organizing students, determining their roles, where to find laws, legal definitions, and the roles of prosecution, defense, jury, and witnesses. The structure of a trial is covered as well as follow up activities for students after the trial is finished. Keywords: mock jury trials, content-based instruction, critical thinking, ESP, ESL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/eb781e9aab792d4762ddb16eef9d3d33.docx ec90e961e3b441547dce6aab77292954 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8b62bb7c33c11f1f8a363d618e326aed.pdf 5548b64bf2e7ac8d3274418fcf1e3d8f PDF Text Text GÜLTEN DAYIOĞLU’NUN ROMANLARINDA GENÇ KIZLARA YÖNELİK İLETİLER Yasemin ALPER Gaziantep Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili Bölümü, Gaziantep / Türkiye Anahtar Kelimeler Gülten Dayıoğlu, Roman, Genç Kızlar, Ġleti. ÖZET Ġçinde bulunduğumuz bilgi çağında edebiyatın, özellikle onun bir dalı olan romanın çocuk ve gençlerin eğitiminde önemli bir işlevi yerine getirdiği gözlemlenmektedir. Dünyada, özellikle çocuklara ve gençlere yönelik olarak kaleme alınmış romanlar yoluyla sözü edilen yaş grubundaki bireyler; insan ilişkilerini, çevreyi, toplumu, hayatı, kısacası dünyayı tanıma olanağı bulurlar. Türkiye’de de çocuklara ve gençlere yönelik romanlar kaleme alan yazarlar bulunmaktadır. Bu yazarlardan biri olan ve verimli kalemiyle bu alanda büyük bir boşluk dolduran Gülten DAYIOĞLU son yıllarda giderek artan popülaritesiyle dikkatleri üzerine çekmektedir. Yazarın kurgusal gücünün ve akıcı üslubunun eseri olan romanlarında bireysel ve sosyal yaşamlar iç içe verilmektedir. Bir biri içine geçmiş bu yaşam dairelerinde, yazarın sözcüklerle çizdiği roman karakterleri ya da tipler önemli bir işlev görmektedirler. Söz konusu tipler üzerinden Dayıoğlu, bireysel ve sosyal gözlemlerini somutlaştırırken adeta toplumun ortak duygularını ve düşüncelerini dile getirir. Yazar; bazen de yerleşmiş birtakım bağnazlıkları, çağdışılıkları, kahramanlarının yaşadıkları sıkıntılar ışığında gözler önüne serer. Bu çalışmada Dayıoğlu’nun gençlik dizisi eserlerindeki genç kız tipleri araştırıldı. Bu romanlardaki genç kız tipleri, gösterdikleri karakteristik özelliklere göre sınıflandırıldı. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2320 Title A name given to the resource GÜLTEN DAYIOĞLU’NUN ROMANLARINDA GENÇ KIZLARA YÖNELİK İLETİLER Author Author ALPER, Yasemin Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler Gülten Dayıoğlu, Roman, Genç Kızlar, Ġleti. ÖZET Ġçinde bulunduğumuz bilgi çağında edebiyatın, özellikle onun bir dalı olan romanın çocuk ve gençlerin eğitiminde önemli bir işlevi yerine getirdiği gözlemlenmektedir. Dünyada, özellikle çocuklara ve gençlere yönelik olarak kaleme alınmış romanlar yoluyla sözü edilen yaş grubundaki bireyler; insan ilişkilerini, çevreyi, toplumu, hayatı, kısacası dünyayı tanıma olanağı bulurlar. Türkiye’de de çocuklara ve gençlere yönelik romanlar kaleme alan yazarlar bulunmaktadır. Bu yazarlardan biri olan ve verimli kalemiyle bu alanda büyük bir boşluk dolduran Gülten DAYIOĞLU son yıllarda giderek artan popülaritesiyle dikkatleri üzerine çekmektedir. Yazarın kurgusal gücünün ve akıcı üslubunun eseri olan romanlarında bireysel ve sosyal yaşamlar iç içe verilmektedir. Bir biri içine geçmiş bu yaşam dairelerinde, yazarın sözcüklerle çizdiği roman karakterleri ya da tipler önemli bir işlev görmektedirler. Söz konusu tipler üzerinden Dayıoğlu, bireysel ve sosyal gözlemlerini somutlaştırırken adeta toplumun ortak duygularını ve düşüncelerini dile getirir. Yazar; bazen de yerleşmiş birtakım bağnazlıkları, çağdışılıkları, kahramanlarının yaşadıkları sıkıntılar ışığında gözler önüne serer. Bu çalışmada Dayıoğlu’nun gençlik dizisi eserlerindeki genç kız tipleri araştırıldı. Bu romanlardaki genç kız tipleri, gösterdikleri karakteristik özelliklere göre sınıflandırıldı. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b92004903f14e8469121da8711ebb0ea.docx 455d901fcfed94a15891f9e8969fb3d9 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6ed2be8d21c67364eb0169f76a7a4cba.pdf 2716ff6b8f2c7c48be58b7c5a54cd944 PDF Text Text GÜNEŞ MECMUASINDA TENKİT Birol BULUT Kırklareli Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Kırklareli / Türkiye Anahtar Kelimeler: Güneş, Tenkit, Mecmua. ÖZET Edebi mecmualar, geçmişten günümüze gerek edebi toplaşmalarla gerek kalem kavgalarıyla Türk edebiyatına yön veren ve edebiyatımızın izlediği süreci gösteren en önemli kaynaklardan biridir. Dolayısıyla mecmuaların incelenmesi ve buradaki yazıların gün yüzüne çıkarılması edebiyatın seyrini takip edebilmemiz açısından önemlidir. Biz de bu bağlamda Orhan Seyfi (Orhon) tarafından yayınlanan, 1 Ocak 1927 - 15 Ekim 1927 tarihleri arasında yayın hayatını sürdürmüş bir sanat ve edebiyat dergisi olan “Güneş” mecmuasında yayınlanan tenkit yazıları ele alınmıştır. Tenkit yazılarını konularına göre sınıflandırıp, bu yazıların içeriklerini ve münekkitlerin konuyu ele alış tarzı incelenmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2206 Title A name given to the resource GÜNEŞ MECMUASINDA TENKİT Author Author BULUT, Birol Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Güneş, Tenkit, Mecmua. ÖZET Edebi mecmualar, geçmişten günümüze gerek edebi toplaşmalarla gerek kalem kavgalarıyla Türk edebiyatına yön veren ve edebiyatımızın izlediği süreci gösteren en önemli kaynaklardan biridir. Dolayısıyla mecmuaların incelenmesi ve buradaki yazıların gün yüzüne çıkarılması edebiyatın seyrini takip edebilmemiz açısından önemlidir. Biz de bu bağlamda Orhan Seyfi (Orhon) tarafından yayınlanan, 1 Ocak 1927 - 15 Ekim 1927 tarihleri arasında yayın hayatını sürdürmüş bir sanat ve edebiyat dergisi olan “Güneş” mecmuasında yayınlanan tenkit yazıları ele alınmıştır. Tenkit yazılarını konularına göre sınıflandırıp, bu yazıların içeriklerini ve münekkitlerin konuyu ele alış tarzı incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a18503d0208ae83109397198a6180f70.docx 9c1316f022d5030320470bdb2b6c0f4c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4219509e329d642d0cabb7c920c1af62.pdf c307a61f97289cf9e5167922d06f0373 PDF Text Text GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİNDE SIRA DIŞI MEKÂNLAR Rezan KARAKAŞ Siirt Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Öğretmenliği Bölümü, Siirt / Türkiye Anahtar Kelimeler: Olağanüstü yerler, efsane, inanış. ÖZET Bu araştırmanın amacı, Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu bölgesinde yer alan sıra dışı mekânlara ve onlara dair inanış ve efsanelere ışık tutmaktır. Araştırmada bulgular; gözlem ve görüşme yöntem ve teknikleri kullanılarak elde edilmiştir. Bölge, sıra dışı mekânlar ve onlara dair anlatmalarla doludur. Araştırma sonucunda yörede kutsal olduğuna inanılan veya korkulan birçok sıra dışı mekânın varlığı tespit edilmiştir. Siirt, Mardin, Diyarbakır ve Şırnak’ta muhtelif dağ, tepe ve mağaraların olağanüstü varlıklara dayalı anlatmalarla sıra dışı bir mekâna dönüştüğü görülür. Siirt’teki Siyah Ev, şifa arayıcıların uğrak yeridir. Şırnak’taki Bikreş mağarası ile Mardin’deki Gırnavaz Tepesi cinlerin yaşadığı yerler olması dolayısıyla sıradan mekânlardan ayrılırlar. Mardin’deki Yılanlı Dağ ile Siirt’teki Kara Mağara kaplıcası mitik bir simge olan yılanla kesişir. Diyarbakır’daki Kafka Mağarası içinde var olduğuna inanılan altınları ve hazineyi koruyan yaratığıyla halk inanışında yerini alır. Siirt’te yaşayan Şahmeran efsanesi, mağarada saklı olan şifalı suyla ve onu koruyan insan-yılan-balık vücutlu bir varlıkla ilişkilidir. Mardin’deki Şeyh Şaaran mağarası ile Siirt Şirvan yolunda bulunan bir mağara, kutsal su simgesiyle dikkati çeker ve şifa arayıcıların uğrak yeri olur. Güneydoğu Anadolu bölgesindeki sıra dışı mekânların tespit ve tahlilini amaçlayan bu çalışmanın aynı zamanda, ilkelden çağdaşa uzanan yolculukta, insanoğlunun duygu ve düşünce dünyasının anlaşılmasına da katkı sunması beklenmektedir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a5e968e90aaf3d06e3c4efb3a2eb70b6.doc 79ecf700ee9f9d10a391f11ceda321fe https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c58b6e59bc57e97a711e591a6fa1f388.pdf b93861bb4920d21c978d67d5f249834e PDF Text Text SIRA DIŞI MEKÂNLAR Rezan KARAKAŞ1 Özet Bu araştırmanın amacı, Türkiye‟nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yer alan sıra dışı mekânlara ve onlara dair inanış ve efsanelere ışık tutmaktır. Araştırmada bulgular; gözlem ve görüşme yöntem ve teknikleri kullanılarak elde edilmiştir. Bölge, sıra dışı mekânlar ve onlara dair anlatmalarla doludur. Araştırma sonucunda yörede kutsal olduğuna inanılan veya korkulan birçok sıra dışı mekânın varlığı tespit edilmiştir. Siirt, Mardin, Diyarbakır ve Şırnak‟ta muhtelif dağ, tepe ve mağaraların olağanüstü varlıklara dayalı anlatmalarla sıra dışı bir mekâna dönüştüğü görülür. Siirt‟teki “Kara Ev”, şifa arayıcıların uğrak yeridir. Şırnak‟taki Bikreş mağarası ile Mardin‟deki Gırnavaz tepesi, cinlerin yaşadığı yerler olması dolayısıyla sıradan mekânlardan ayrılırlar. Mardin‟deki Yılanlı Dağ ile Siirt‟teki Kara mağara kaplıcası mitik bir simge olan yılanla kesişir. Diyarbakır‟daki Kafka mağarası, içinde var olduğuna inanılan altınları ve hazineyi koruyan yaratığıyla halk inanışındaki yerini alır. Siirt‟te yaşayan Şahmeran efsanesi, mağarada saklı olan şifalı suyla ve onu koruyan insan-yılan-balık vücutlu bir varlıkla ilişkilidir. Mardin‟deki Şahşa‟ran mağarası ile Siirt Şirvan yolunda bulunan bir mağara, kutsal su simgesiyle dikkati çeker ve şifa arayıcıların uğrak yeri olur. Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesindeki sıra dışı mekânların tespit ve tahlilini amaçlayan bu çalışmanın aynı zamanda, ilkelden çağdaşa uzanan yolculukta, insanoğlunun duygu ve düşünce dünyasının anlaşılmasına da katkı sunması beklenmektedir. Anahtar Kelimeler: Sıra dışılık, efsane, inanış, korku, kutsal EXTRAORDINARY PLACES Abstract The reason of this research is to shed light onto unusual places and beliefs and legend about them. Findings in the research is derived using observation and interview methods and techniques. The region is replete with the unusual places and the narratives about these places. As a result of research, presence of many feared or are believed to be sacred region have been identified. Observation show that narratives based on marvelous assets, transform mountains, hills and caves located around Siirt, Mardin, Diyarbakir and Sirnak to an unusual place. The 1 Yrd. Doç. Dr., Siirt Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Bölümü, rezankarakas@hotmail.com �2 Black House in Siirt is a frequented place for healing seekers. Bikres cave in Sirnak and Girnavaz Hill in Mardin are distinguished from others because gins are believed to live in these places. The Snake Mountain in Mardin and Black Cave thermal water in Siirt are associated with a mythical snake symbol. Kafka Cave in Diyarbakir takes part in public belief as a place that has gold and treasure in it with a creature that protects this treasure. The legend of Sahmeran lives in Siirt is associated with a critter that was half a snake and half a human that protect healed water hidden in a cave. Sahşa‟ran Cave in Mardin and another cave in the road of Siirt Sirvan points out with its holy water symbol and attracts healing seekers. This study, which is aimed at detection and analysis of unusual places in the East and Southeastern Anatolia Region, is also expected to contribute understanding of the world of human emotion and thought in the journey ranging from primitive to contemporary at the same time. Key Words: extraordinariness, legend, belief, fear, sacred Giriş Bu bildiride, Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yer alan olağanüstü mekânlar irdelenecek: bu kapsamda adı geçen mekânlara yönelik efsane, inanış ve ritüellerin neler olduğu değerlendirilecektir. Dağlık bölgelerde yer alan mağaralar, geçmiş yıllarda insanlara barınma ve sığınma imkânı sağlamıştır. Anne arketipinin tezahürlerinden biri olana mağara, halk hafızasında kutsal ya da korkulan bir mekân olarak algılanmıştır. Bu durum, mağara temasını işleyen efsane ve inanışların da iki yönlü olmasına sebep olmuştur. Araştırmamız neticesinde tespit ettiğimiz mağaraların bazıları kutsal olarak algılanmaları sebebiyle şifa vericidir. Bu mağaralar, çoğunlukla, “bir evliyanın yattığı yer” olarak tasvir edilir. “Amerikalı Şiller de Türkistan ziyareti sırasında Semertkant şehrinde kutsal mağaralara rastladığını kaydetmekte ve ayakkabılar çıkarılmadan buralara girmenin mümkün olmadığına işaret etmektedir” (Tanyu 1987: 85, 86). Bir kısım mağaralar, ise korku kaynağıdır ve daha çok cin, yılan gibi varlıkların yaşam alanıdır, ölüm ya da ruhsal rahatsızlıklara neden olabileceği için oralara girmek insanoğlu için tehlikelidir. Bazı mağaralar, anne arketipinin olumlu tezahürüdür. Siirt‟teki Kara mağara, içinde yer alan kaplıcasıyla şifa arayanların uğrak yeridir.2 Mağaraya dair inanışlar, onu bir evliya 2 Mağara ve su ilişkisine yönelik yaşayan bir başka efsane ise Erzurum‟da Zıvans köyünde anlatılır. “Sulu olan bu mağara, köy halkı tarafından şifa bulmak umuduyla ziyaret edilir” (Seyidoğlu 1985: 180). �3 mezarı ile de bütünleştirir. Evliya mezarının oluşu sayesinde mağara, kutsallığını çoğaltır. Evliyanın ölecek kişiye kendisini kara bir yılan kılığında göstermesi, yine mağara imgesinin iki zıt yönünü (olumlu-olumsuz) göstermesi açısından önemlidir. Kara Ev (Haniya Reş): “Bu türbe, Siirt‟in Baykan ilçesinin Kasımlı köyündedir. Bir mağaradan ibaret olan ziyarette şeyhlerin mezarının olduğu söylenir. Bir zamanlar köylüler, harabe halinde olan bu yeri yeniden inşa etmek, türbe, medrese veya cami yapmak isterler; ancak kutsal addedilen bir mekâna dokunmaktan korkarlar. Bu sebepten oranın vekâletini alan kişiye sorarlar. Şeyh, köylülerin teklifini kabul etmez, ancak başka şeyhlere danışacağını belirtir. O sırada olağanüstü bir olay gerçekleşir ve bir patlama olur. Konuşma seslerinin de içinde yer aldığı bir gürültü duyulur. Şeyhler, birbirleriyle Arapça konuşmaktadırlar. Köylüler, korkudan tir tir titrerler. Sonunda gürültü kesilir ve buranın yıkılmasına karar verilir” (K3). “Köylüler, buraya bir türbe yaparlar. Türbenin adı Şeyh Muhammed Verkanıs‟tır. Bu şeyh, Sultan Şeyh Musa ez-Zuli El-Mardini‟nin torunudur. Oğlu Muhammet Sait‟ten gelmedir. Şeyh Muhammet Verkanıs, Mardin‟den Baykan‟ın Verkanıs köyüne hicret etmiştir. Şeyhin Hz. Ömer soyundan olduğu ve 70.000 cinin emri altında olduğu rivayet edilmektedir. Tarihte birçok kez, türbenin düşmanlar tarafından yıkılmak istendiği, ancak bunu başaramadıkları söylenmektedir. Türbeye zarar vermek için yaklaşan insanların gözlerinin köreldiği de ayrıca rivayetler arasındadır. Hastalar, yeni evlenenler, sıkıntısı olanlar bu kutsal mekâna gelir, dilek dilerler. Ziyaretçilerin yanlarında bir keçi ya da keçi alacak kadar bir miktar parayı yanlarında getirmeleri bir zorunluluktur. Aksi takdirde ziyaretleri kabul olmaz. Adaklık hayvan kesildikten sonra her eve 250 gram dağıtılır” (K3). “Türbenin içinde şeyhin kitapları, bastonu ve zinciri bulunur. Ziyaretçiler, ağrıyan yerlerine bu zinciri ve bastonu sürerler. Türbede bulunan küçük bir odada hastalar uyutulur. Hastanın rüya görmesi iyiye yorumlanır. Bütün bunlara ilaveten türbenin bahçesinde bulunan çeşmenin suyunun da şifalı olduğu söylenir. Çeşmede her tarafı dualarla dolu olan ve “teberrük” adı verilen tasa doldurulan suyla vücut mesh edilir” (K3). “Kara Ev”, psikolojik sorunları olan insanları tedavi eden bir merkez olarak algılanır. Oraya giden kişi, öncelikle bir kurban bağışlar. Kesilen kurban, oradaki insanlara dağıtılır. Hasta kişi, karanlık bir odaya yatırılır. Eğer kişi, uyuyup rüya görürse, iyileşeceği söylenir. Haftanın belli bir gününde gidilmesi ise bir kuraldır. “Kara Ev” benzeri yerlere Siirt‟in muhtelif yerlerinde de rastlanır. Bunlardan biri, Eruh ilçesinin Kuşdalı köyündeki Şeyh Abdal türbesidir. Bu türbeye cuma günü gidilmesi �4 türbe içinde rüya görmek amacıyla bir saat kadar uyunması ve adak adanması bir gelenektir. Rüya görmeyenlerin iyileşmeyeceğine inanılır. Bir diğer kutsal mekân ise Baykan‟ın Berhuk köyünde yer alan Şeyh Aliya Reş türbesidir. Bu türbe için de yukarıda bahsettiğimiz ritüellerin gerçekleştirilmesi gerekir. Jung, “insan yaşamının esas gailesi, kendi tedavisidir, yani kendi eksikliklerini tamamlamak, çatışmalarını çözümlemek ve zedelenmişliklerinin ıstırabını azaltmaktır” (Jung 2012: 9). der. “Kara Ev” gibi çeşitli mekânların iyileştirici, huzura erdirici yönleri, insanoğlunun genel olarak yaşamı boyunca yaşadığı rahatsızlık ve çatışma hallerine de bir çözüm olanağı sunar. Hiçbir hastalığı olmayan yeni evli çiftlerin dahi ziyaret ettiği mekân, bir anlamda gelecekte oluşabilecek rahatsızlıkların önüne geçilmesine de yardımcı olur. “Dönüşüm, genellikle, yaşam süresinin uzaması ya da ölümsüzlüğe adaylık olarak yorumlanır” (Jung 2012: 67). “Kara Ev”e giren kişi, dönüşüm geçirmeyi arzular. Hasta kişi, yeniden sağlıklı olma umudunu gireceği odaya taşır. Odanın karanlık olması, bir bakıma ana rahmi ile özdeşleştirilebilir. Bir başka deyişle karanlık oda, ana rahmi gibi işlev görecek ve hasta kişiyi ilk ana, yani doğuş anına götürecektir. Doğuş anı, hastalıkların, sıkıntıların olmadığı zamanın simgesel tezahürüdür. Karanlık olmadan aydınlanmanın bir anlamı olmaz. Karanlık, aynı zamanda kişinin dünya ile ilişkisinin kesilmesini de sağlayacaktır. “Kara Ev”de uyuma ritüeli, “dönüşüm deneyimi”nin yaşanması için gereklidir. Hasta kişinin iyileşme arzusuyla kutsal alanda uyuması, dönüşümün başlangıcıdır. Uyumanın gerçekleşmesi ve rüya görme, dönüşümün başarılı olduğu anlamına gelir. Bu sayede kişi, bedensel ve ruhsal rahatsızlıklardan arınmış ve bir tür terapi almış olacaktır. 3 Kara Ev‟de kişinin yaşadıkları, bir “yeniden doğuş” eylemidir. Jung‟a göre “yenilenen kişiliğin özü değişmemiş, yalnızca işlevleri, bazı kısımları iyileşmiş, güçlenmiş ve düzelmişse, yeniden doğuş, varlığın değişmediği bir yenilenme” (Jung 2012: 48). şeklinde gerçekleşmektedir. Kara Mağara: Kara mağara, Siirt-Eruh yolu üzerinde Botan Çayı‟nın kenarında bulunmaktadır. Oldukça derin olan mağarada, bir evliyanın mezarı olduğu söylenir. Mağara içinde aynı zamanda kaplıca da bulunmaktadır. İnsanlar, muhtelif dertlere deva bulmak, 3 Bir başka dönüşüm biçimine, sırf bu amaçla uygulanan bir ritle ulaşılır. Dönüşüm deneyimini rite katılma yoluyla yaşamak yerine; rit, dönüşümün gerçekleşmesi için özellikle kullanılır. Böylece rit, insanın uyguladığı bir tür tekniğe dönüşür. Örneğin, bir adam hastadır, bunun için de „yenilenmesi‟ gerekmektedir. „Başına gelmesi‟ gereken şey, yenilenmedir, bunun için de hasta, yatağının başucundaki duvarda açılan bir delikten geçirilir, böylece yeniden doğmuş olur; ya da hastaya başka bir isim verilir, bu sayede yeni bir ruhu olur ve demonlar onu artık tanıyamazlar; ya da mecazi bir ölümden geçmek zorundadır; ya da, ne grotesktir ki, deriden yapılmış bir ineğin içinden geçirilir, yani inek onu önden yutup arkadan çıkarmış gibi olur; ya da bir yıkanma ritüeli ya da vaftiz banyosu yapılır ve yeni bir kişiliğe ve farklı bir metafizik bir yazgıya sahip yarı tanrısal bir varlığa dönüşür (Jung 2012: 60, 61). �5 çocuk sahibi olmak vb. amaçlarla bu mağaraya gelir ve dua ederler. Eğer kişi, ölecekse bu evliyanın büyük bir karayılan kılığına girip kendisini kişiye gösterdiğine inanılır. Şifa veren bir başka mağara ise Mardin‟deki Şahşa‟ran mağarasıdır ki mağaranın tavanından akan suyu, yedi cuma tekrarlanması gereken ziyareti ve saçısıyla o da kendi içinde ayrı bir inanış dizgesi yaratır: Şahşa’ran Mağarası: “Mardin‟de Şahşa‟ran dağında yer alan küçük bir mağara yine bu isimle anılır. Mağara tavanından akan su, mağara içinde küçük bir havuz oluşturur. Bu suyun şifalı olduğuna inanılır. Şifa için mağaraya giden ve dileği kabul olan kişilerin bunu yedi cuma tekrarlamaları, mağarada mum yakmaları ve bulgurlu bir yemek yapmaları bir zorunluluktur” (K6). Kaynak kişimiz on yaşlarında iken ailesiyle bu mağaraya gittiğini ve beyazlar içinde yaşlı bir dedenin kendisine „Senin başın neden açık‟ diye sorduğunu ve daha sonra gözden kaybolduğunu anlatmıştır. Diyarbakır‟ın Lice ilçesindeki Ashab-ı Kehf mağarası da ziyaretçilerin şifa bulmak amacıyla uğradıkları kutsal mekânlardan biridir. Mağaranın nemli taşları, kutsal olana ulaşmak için bir araç olarak kullanılır. Ashab-ı Kehf: Diyarbakır‟ın Lice ilçesinde bulunan Ashab-ı Kehf mağarasındaki taşlardan şifa umulur. Ziyaretçiler, ellerini yüzlerini taşlara sürerler. Bilhassa nemli olan taşlardan birinin özel bir yeri vardır. Halk, taştaki nemin Yedi Uyurlar‟a ait ter olduğunu düşünür. Bu taşa de el ve yüz sürülür. Mağaradaki bir çıkıntıya atılan küçük taşlarla da dileklerin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin sağlaması yapılır. Şirvan Mağarası: “Göz rahatsızlığı yaşayanlar, Siirt‟ten Şirvan‟a giden yol üzerindeki bir mağaraya gidip orada horoz keserler. Akıtılan horoz kanı sayesinde, kayadan daha önce damlamayan bir su damlar. Hasta, gözünü o damlaya tutup şifa diler” (Karakaş 2012: 2156). İnsanoğlu, kendince kutsal saydığı sıra dışı mekânlara gidip oranın suyunu, toprağını, demirini kullanarak ya da uyuyarak oranın sırrına ermeye ve dönüşüm geçirmeye çalışır. Kutsal alanın inayetine varmak ve kendi payına düşeni almak ister. “Kara Ev”de uyumanın, oranın suyunu içmenin veya kutsal mağaralardaki sularla banyo yapmanın veya onları içmenin nedeni, kutsal olmayanın kutsaldan almaya çalıştığı paydır. Bir başka deyişle eksikliğin tam olanla giderilmek istenmesidir. Bikreş Mağarası: Şırnak‟ın İdil ilçesinin Çukurlu köyünde, “Cehennem Deresi” 4 adı verilen vadide yer alan mağarada, cinlerin yaşadığına inanılır. Oldukça uzun ve karanlık olan 4 Cehennem Deresi, eski bir yerleşim yeridir. İdil‟in Yarbaşı (Hespist) köyünün kuzeyinde yer alan bu bölgede, yüzlerce mağara bulunmakta ve günümüzde bu mağaralar, hayvan barınağı olarak kullanılmaktadır (K9). �6 bu mağaraya girenlerin bir daha çıkamayacağına dair bir inanış vardır. Rivayetlere göre, bir kişi yedi yıl mağarada tutulmuş, daha sonra serbest bırakılmıştır. Mağarada zaman zaman düğün sesleri geldiği ve bu düğünlerin cinlere ait olduğu (K4). söylenmektedir. Şahmeran Mağarası: “Şahmeran mağarasına ilişkin efsane şöyledir: Söylentilere göre balık, yılan ve insan vücutlarının birleşiminden oluşan Şahmeran, kimilerine göre bir canavar, kimilerine göre ise “yılanların kraliçesi” olarak bilinir. Şahmeran, Siirt bağlarının bulunduğu yerde, yüksek bir mağarada bulunur. Bu canavarı bulmak için mağaraya giren insanlardan hiçbiri geri dönmemiştir. Bunun nedeni mağaranın altında ve üstünde bulunan kuyuların oraya giren insanları yutmasıdır. Mağaranın içinde diz boyu derinlikte soğuk bir su birikintisi bulunur. Şifalı olduğu ve birçok hastalığa iyi geldiği söylenen bu su, bir zamanlar modern tıp imkânlarından yoksun olan halkın şifa bulmak için gittiği mekânlardan biriymiş. Günümüzde mağaranın ağzına kilit vurulmuştur. Bağlarına gitmek isteyen bağ sahipleri, farklı güzergâhlar kullanır ve mağaranın yakınından geçmek istemezler. Fakat mağara ve içindeki su birikintisi insanları cezp etmeye devam etmektedir” (Karakaş 2012: 2154). Kafka Mağarası: “Diyarbakır‟ın Silvan ilçesinin kuzeyindeki Albant dağlarında bulunan mağaranın iki girişi olduğu söylenir. Bu girişlerden birinin Silvan‟da, diğer ucunun ise 80-90 km uzaklıktaki bir başka dağda olduğuna inanılır. Mağaranın ortasında altınlar olduğu ve altınların bir yaratık tarafından korunduğu; mağaraya altınları bulmak için gidenlerin bir daha geri dönmedikleri rivayetler arasındadır” (K7). Şırnak‟in İdil ilçesindeki Bikreş mağarası, Siirt‟teki Şahmeran mağarası, Diyarbakır‟daki Kafka mağarası, cin, yılan veya muğlak yaratıklar tarafından korunan olağanüstü mekânlardır. Adı geçen mağaraların korku uyandırmalarının yanı sıra cezp edici taraflarının bulunması ise ayrıca dikkate değerdir. Şahmeran mağarasının şifalı suyu, Kafka mağarasının altınları gibi. Bikreş, Şahmeran ve Kafka mağaralarının sıra dışılıkları ve korku veren mekânlar olmaları, insan psikoloji ile folklor unsurları arasındaki münasebeti göstermesi açısından dikkate şayandır. Bu durum, insan psikolojisinin üst düzeyde irdelendiği folklor anlatılarının psikoloji bilim dalı tarafından da ayrıca incelenmesi gerekliliğini ortaya koyar. Sıra dışı alanlardan biri de dağlardır. Bitlis‟in Mutki ilçesindeki Mereto ve Şeyh Bavit dağları, Mardin‟in Nusaybin ilçesindeki Gırnavaz tepesi ile Ömerli ilçesindeki Yılanlı dağ, olağanüstü anlatmalara ev sahipliği yaparlar. Bu yerler, insanoğlunun değil; ulu zatların, cinlerin yahut yılanların mekânı olduğu için buralara gidilmesi, buraların ekilip biçilmesi yasaklanmıştır. Onlara dair anlatılan efsaneler de bu inanışı besleyecek mahiyettedir. �7 Mereto ve Şeyh Bavit Dağları: Bitlis‟in Mutki ilçesinin Ballı köyünde bulunan ve yan yana duran “Mereto” ve “Şeyh Bavit” adlı iki dağ vardır. Yöre halkı, bu dağların kutsal olduğuna inanır. “Efsaneye göre bir zamanlar bir komutan ve altı askeri, Mereto dağında barınmak için çadır kurarlar. Köylüler, onları uyarırlar; ancak komutan köylülere kulak asmaz. Köylüler, dağdan uzaklaştıktan sonra büyük bir gürültü duyulur. Geriye dönüldüğünde ise komutanın ve diğer askerlerin ölü bedenleriyle karşılaşılır. Halk, bu kişilerin ölüm nedenlerini, dağdan gelen gürültüye bağlar” (K1). “Mereto dağıyla ilgili olarak anlatılan ikinci efsane ise şöyledir: Mereto dağının içinde bir mabet yer almaktadır. O mabedin bir altın kapısı vardır. Dört genç, bu altın kapıyı çalmak ister. Kapıyı alıp dağdan uzaklaştıktan sonra dördü de bayılır. Köylüler, olayı fark edip bunları uyandırmaya çalışırlar, ama başarılı olamazlar. Sonunda köylüler, altın kapıyı alıp yerine götürürler, bu sırada bayılan dört genç de uyanmış olur” (K1). “Köylüler, her yıl bu dağların olduğu bölgeye ava giderlermiş, ancak avlamak istedikleri kurt, tilki, geyik gibi hayvanlara kurşun isabet etmezmiş, üstüne üstlük kurşunları da kaybolurmuş. Köylüler, bu durumu fark ettikten sonra o civarda avcılık yapmamaya, ekin ekmemeye dikkat etmişler” (K1). Bir ara bazı köylülerin dağların çevresindeki tarlayı ekmeleri yüzünden tüm köylünün ürünlerinden verim alamadığı söylenir. Dağlarda âlim, evliya vb. büyük zatların mezarlarının bulunduğuna, dağların isimlerini de bu evliyalardan aldığına inanılır. Günümüzde yöre halkı, bu dağlarda hayvanını otlatmaz, tarımla yahut avcılıkla uğraşmaz. Aksi durumda başlarına bir felaket geleceğine inanır. Gırnavaz Tepesi: “Gırnavaz, Nusaybin'in 4 km. kuzeyinde, Habur Nehri kollarından biri olan Çağçağ deresinin doğusunda, takriben 300m. çapında ve 24 m. yüksekliğinde höyük karakterinde bir yerleşim yeridir. Arkeolojik bir merkez olarak ilk kez 1918 yılında bilim dünyasına tanıtılan Gırnavaz, daha sonraki yıllarda çeşitli araştırmalara konu olmuştur. 1991 yılına kadar yürütülen çalışmalarda Gırnavaz'ın MÖ. 4000'den M.Ö.7. yüzyıla kadar sürekli bir yerleşim yeri olduğu anlaşılmıştır” (http://www.kenthaber.com/guneydogu- anadolu/mardin/nusaybin/Rehber/antik-kentler/nisibis-nusaybin). “Höyük üzerinde ayrıca İslamî dönemlere ait büyük bir mezarlık bulunmaktadır. Kazılar sonucu bulunan mezarlarda şahsi eşya olarak metal silahlar, metal süs eşyaları, vazolar, kandiller, mühürler vs. bulunmuştur. Aynı mezarlar içinde ayrıca kült, tablet gibi paha biçilmez kalıntılara da rastlanmıştır. Çivi yazılı belgelerden bir tanesi tarihi coğrafya �8 açısından büyük önem taşımaktadır. Bu belgede, Gırnavaz Nabula eski adıyla ifade edilmektedir. Yerleşimin ulaşılabilen kültür tabakasını M.Ö. 4000 sonlarına tarihlenen genç Uruk oluşturmaktadır. Bu kültür tabakasının üzerinde yer alan MÖ. 3000 ortalarında yerleştirildiği sanılan Er Hanedanlar devri mimari tabakaları daha çok ölü gömme adetleri açısından araştırılmış ve değerlendirilmiştir. Er Hanedanlar devrinden sonra Gırnavaz M.Ö. 2000 başlarına tarihlenen Eski MÖ. 2000 ortalarına tarihlenen Hurri-Mittani M.Ö.2000 sonlarına tarihlenen Orta Asur devirlerinde de yerleşim yeri olarak kullanılmıştır”. (http://www.kenthaber.com/guneydogu-anadolu/mardin/nusaybin/Rehber/antikkentler/nisibis-nusaybin). Yöre kültüründe Gırnavaz tepesinde cinlerin yaşadığı rivayet edilmektedir. Kur‟an-ı Kerim‟de geçen ve Hz. Muhammed‟i Kur‟an okurken dinleyen cinlerin Nusaybin‟de, Gırnavaz tepesinde yaşayan cinler olduğu söylenir.5 Gırnavaz Tepesi ile ilgili olarak yörede anlatılan efsane şöyledir: “Cinlerin Miri Osman‟ın karısı doğum yapmak üzeredir, ancak ne cinler ne de periler, bu doğumu gerçekleştiremezler; sonunda Kışla Mahallesi‟nde Fatma Nine adlı bir ebenin bu doğumu yaptırabileceğini öğrenirler. Cinler, insan kılığına girerek kadını çağırmaya giderler. Fatma Nine, gelenlerle birlikte doğuma giderken yanındakilerin ayaklarının ters olduğunu fark eder. Cinler, Fatma Nine‟ye durumu anlatır ve ses çıkarmamasını tembihledikten sonra onu Mir‟in yanına götürürler. Mir, kadına eşinin doğumunu yaptırmasını ve erkek çocuk doğurtmasını söyler. Fatma Nine, kadının doğumunu yaptırır ve bir erkek çocuk doğurtur. Bunun üzerine Mir, kadına soğan kabukları vererek sabah ezanına doğru onu evine yollar. Kadın, koşarak evine gider ve yaşadıklarını, kocasına anlatır. Kocası „Soğan kabuklarını niçin attın? Onlar birer altındılar, bak eteğinde birkaç tane kalmış‟ der. Karı-koca, sokağa çıkıp diğer altınları arasalar da elleri boş geri dönerler” (K2). Yılanlı Dağ: “Bu dağ, Mardin‟in Ömerli ilçesinin Çınaraltı köyü yakınlarında bulunmaktadır. Dağın alt kısmında bir giriş kapısı vardır. Dağın içine girenler olmuş, ancak oksijen yetersizliğinden ötürü daha ileriye gidememişlerdir. Rivayetlere göre dağın içinde oldukça büyük bir mağara vardır ve içinden su sesleri gelmektedir. Bu su, dağın dışına da çıkmaktadır. Dağın içinde altınlarla dolu bir hazine olduğuna ve o hazinenin yılanlar tarafından korunduğuna inanılır. Yılanlı dağ, günümüzde yöre halkının merak duygularını kamçılamaya devam etmektedir” (K5). 5 Hz. Peygamber‟den Kur‟an dinleyen cinlerin nereli olduğu ihtilaflıdır. Türkiye-Nusaybin, Yemen-Nusaybin, Ninova veya Batn-ı Nahle‟deki Cebel-i Nasîbîn olmak üzere birkaç yer üzerinde durulmaktadır (Bedir 2010: 395). �9 Elem Dağı (Gire Elem): “Şırnak‟ın İdil ilçesinin güney batısında yer alır. Dağın zirvesinde bir evliya mezarının olduğu söylenmektedir. Rivayetlere göre bu dağ, büyük bir yılanın eviymiş, Yılan, bir gün dağdaki mağarasına giderken yeryüzüne inen bir zincir tarafından gökyüzüne çekilmiştir (K8). Göğe çekilmeye dair bir başka efsane ise Erzurum‟a aittir. “Erzurum‟un Aşkale ilçesinin Kandili bucağına bağlı Merdiven köyünde anlatılan bir efsanede de melekler, ejderha köy halkına zarar vermesin diye onu göğe çekerler” (Seyidoğlu 1985: 186). Dağlar, çoğu kez, halk arasında kutsal mekânlar olarak algılanmasına rağmen, nadir de olsa, korku veren ve gidilmesi yasak alanlar olarak tasavvur edilirler. Kolektif bilinçdışı, Mereto ve Şeyh Bavit dağlarını, evliyalara; Gırnavaz tepesini, cinlere ait bir mekân olarak algılamış; Yılanlı dağ ile Elem dağını ise mitik bir simge olan yılanla renklendirmiştir. Halk hafızası, yeryüzünün sadece insanlara ait olmadığı, bu alanda sıra dışı varlıkların da yaşıyor olduğu inanışı konusunda adeta fikir birliği içindedir. Bu dağlık alanları, insanoğlunun kendi dünyevî amaçları için kullanması sakıncalıdır. Adı geçen dağlara yönelik efsanelerin bu inanışları desteklemeleri, bu bağlamda dikkate değerdir. Sonuç Yukarıda belirttiğimiz mekânlar, insan zihnini meşgul eden anlatılara konu olmuştur. Bu mekânların bir kısmı, insanlarda korku uyandırırken kimisi sığınılacak bir yurt hükmündedir. Hastalıklarına şifa bulmak isteyenlerin de ziyaret ettikleri bu alanlar, olağanüstü varlıkların ya da kutsal kişilerin sahiplendikleri sıra dışı yerlerdir. Olağanüstü yerlere yönelik efsaneler, halk belleğinin ne kadar güçlü olduğunu göstermesi açısından da ayrıca dikkate değerdir. “İnanışların büyük bir kısmı, efsanelerle belgelenir, onlar aracılığıyla anlatım yeteneğine erişir” (Boratav 1973: 8). Yukarıda adı geçen yerlere dair anlatılan efsanelerin de birer belge niteliğe taşıdığı ve halkın bu alanlara yönelik inanışlarını desteklediği görülür. Sıra dışı mekânlar, insan dışındaki varlıkların yaşama alanı olması itibariyle gizemlidirler. Ulu kişilerin yattığı, cinlerin yaşadığı veya yılanların, muhtelif yaratıkların bekçilik yaptığı bu yerler, bazen şifa aranan bazen de tekin olmayan yerler sınıfına dâhil olurlar. Onlara dair anlatılar, bahsedilen mekânlara dair inanışları besleyen ve yeni nesillere aktarımını kolaylaştıran birer araçtır. Kaynaklar Bedir, Ahmet (2010). Tevhidin Yurdu, Kur‟an-ı Kerim Atlası, Kaynak yayınları, İstanbul. �10 Boratav, Pertev Naili (1973). 100 Soruda Türk Folkloru, 2. Baskı, Gerçek yayınevi, İstanbul. Jung, Carl Gustav (2012). Dört Arketip, 3. Basım, Metis yayınları, İstanbul. Karakaş, Rezan (2012). “Siirt Halk Kültürünün Şifa Dağıtıcıları: Kutsal Sular”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 7/4 Fall 2012, p: 2149-2161, Ankara, Turkey. Seyidoğlu, Bilge (1985). Erzurum Efsaneleri (Erzurum‟da Belli Yerlere Bağlı Olarak Derlenmiş Efsaneler Üzerinde Bir İnceleme). Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara. Tanyu, Hikmet (1987). Türklerde Taşla İlgili İnançlar, Kültür ve Turizm Bakanlığı yayınları, Ankara. (http://www.kenthaber.com/guneydogu-anadolu/mardin/nusaybin/Rehber/antikkentler/nisibis-nusaybin). (Erişim Tarihi: 10.05.2013) http://www.tayproject.org/TAYmaster.fm$Retrieve?YerlesmeNo=967&html=masterd etail.html&layout=web (Erişim Tarihi: 10.05.2013). Kaynak Kişiler K1: Ferman İlter, 1910 doğumlu, çiftçi, Bitlis/Mutki, Kovanlı köyü. K2: Hanimi Adanır, 1946 doğumlu, okur-yazar değil, Mardin/Nusaybin. K3: Emine Yıldız, 1990 doğumlu, üniversite öğrencisi, Siirt/Merkez K4: Diyadin Demir, 1989 doğumlu, üniversite öğrencisi, Şırnak/İdil. K5: Gazi Özgün, 1964 doğumlu, Şoför, ilkokul mezunu, Mardin/Ömerli. K6: Gülbin Argiş, 1992 doğumlu, Üniversite öğrencisi, Mardin/Merkez. K7: Mehmet Yanık,1968 doğumlu, ilkokul mezunu, şoför, Diyarbakır/Silvan. K8: Makbule Şapuk, 1960 doğumlu, okuryazarlığı yok, Şırnak-İdil-Yarbaşı köyü. K9: Çekdar Şapuk, 1990 doğumlu, üniversite öğrencisi, Şırnak-İdil-Yarbaşı köyü. Fotoğraflar �11 Fotoğraf 1: Bikreş mağarasının yer aldığı Cehennem deresi-Şırnak/İdil Fotoğraf 2: Elem dağı-Şırnak/İdil �12 Fotoğraf 3: Ashab-ı Kehf-Diyarbakır/Lice Fotoğraf 4: Gırnavaz tepesi-Mardin/Nusaybin � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2161 Title A name given to the resource GÜNEYDOĞU ANADOLU BÖLGESİNDE SIRA DIŞI MEKÂNLAR Author Author KARAKAŞ, Rezan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Olağanüstü yerler, efsane, inanış. ÖZET Bu araştırmanın amacı, Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu bölgesinde yer alan sıra dışı mekânlara ve onlara dair inanış ve efsanelere ışık tutmaktır. Araştırmada bulgular; gözlem ve görüşme yöntem ve teknikleri kullanılarak elde edilmiştir. Bölge, sıra dışı mekânlar ve onlara dair anlatmalarla doludur. Araştırma sonucunda yörede kutsal olduğuna inanılan veya korkulan birçok sıra dışı mekânın varlığı tespit edilmiştir. Siirt, Mardin, Diyarbakır ve Şırnak’ta muhtelif dağ, tepe ve mağaraların olağanüstü varlıklara dayalı anlatmalarla sıra dışı bir mekâna dönüştüğü görülür. Siirt’teki Siyah Ev, şifa arayıcıların uğrak yeridir. Şırnak’taki Bikreş mağarası ile Mardin’deki Gırnavaz Tepesi cinlerin yaşadığı yerler olması dolayısıyla sıradan mekânlardan ayrılırlar. Mardin’deki Yılanlı Dağ ile Siirt’teki Kara Mağara kaplıcası mitik bir simge olan yılanla kesişir. Diyarbakır’daki Kafka Mağarası içinde var olduğuna inanılan altınları ve hazineyi koruyan yaratığıyla halk inanışında yerini alır. Siirt’te yaşayan Şahmeran efsanesi, mağarada saklı olan şifalı suyla ve onu koruyan insan-yılan-balık vücutlu bir varlıkla ilişkilidir. Mardin’deki Şeyh Şaaran mağarası ile Siirt Şirvan yolunda bulunan bir mağara, kutsal su simgesiyle dikkati çeker ve şifa arayıcıların uğrak yeri olur. Güneydoğu Anadolu bölgesindeki sıra dışı mekânların tespit ve tahlilini amaçlayan bu çalışmanın aynı zamanda, ilkelden çağdaşa uzanan yolculukta, insanoğlunun duygu ve düşünce dünyasının anlaşılmasına da katkı sunması beklenmektedir Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9f8f780c7d0bedf8a309f6e9374fb5fb.docx 37c4ba389521e285fbac6fc2426b4511 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1c3050007c5068063298b92bd240cf7e.pdf d93b5a07fd8f27d4eeea5d8209909af1 PDF Text Text GÜNÜMÜZ KAZAK ŞİİRİNİN EDEBİ DÜNYASI Akbota ABIYIR Süleymen Demirel University, Kazak Dili ve Edebiyati, Almaty / Kazakistan Anahtar Kelimeler: Şiir, lirik, metaforik karakter, mitolojik düşünce, lirik karakter. ÖZET Ülkemiz bağımsızlığını kazandıktan sonra yaşanan içtimai, siyasi, kültürel değişimler şiire de yansıdı ve Kazak şiirini derinden etkiledi. “Bağımsızlık Sonrası” şeklinde adlandırılan dönemle birlikte ortaya çıkan yeni düşünceler ve bakış açıları, yeni bir yenilenme döneminin de başlangıcı oldu. Bu durum beraberinde Kazak edebiyatına da yeni bir bakış açısı getirdi. Siyasi, içtimai ve felsefi, manevi ve ruhi konular başta olmak üzere, dünyada cereyan eden değişimler ve toplumdaki çelişkiler 1991 yılından itibaren Kazak şiirlerinde çeşitli şekillerle görülmeye başladı. Prof. Dr. Z. Ahmetov konumuzla ilgili görüşlerini: “Kazak halk şiirlerinde tabiat ve kâinat tasviri büyük yer tutmaktadır. Böyle olması doğaldır. Çünkü konargöçer hayat tarzı sürdüren, hatta kara kış da dâhil bütün mevsimlerde günlük hayatlarının çoğunu uçsuz bucaksız bozkırda, gökyüzü altında, akarsu kıyılarında geçiren bir toplumun kendini daima doğanın kucağında gibi hissetmesi şaşılacak bir olay değildir” şeklinde belirtir. Gerçekten tabiatla olağanüstü yakınlık, ondaki olayların derin sırrını anlama yeteneğini geliştirmeye sevk eder. İnsanoğlu yaşamının temeli doğadadır. İnsan ile doğa, bütün sanat eserlerinin temel objesidir. Özellikle lirik şiirlerde doğanın her anı çeşitli yöntemlerle işlenerek, farklı bir karaktere/tipe dönüşür. Buna örnek olarak günümüz genç Kazak şairlerinin birkaçının şiirlerinde Ay ve Yıldız’ın bir kişi (kahraman) seviyesine yükselip betimlendiğini fark edebiliriz. XXI. y.y. şiir dünyası, öncekilerin temelini attıkları yönü daha da geliştirerek, ona yeni bir ivme, yeni bir hız kazandıran genç şairlerin katılımıyla daha da zenginleşmiştir. Lirizmde insan ile tabiatı kaynaştırmak, eşitleme yöntemiyle betimlemek büyük bir şiirsel araştırmayı gerektirmektedir. Günümüz Kazak şiirlerindeki tabiat lirizmi yeni bir döneme girmiştir. Tabiatı; bilinç prizması üzerinden insan karakterinin sırrıyla karşılaştırarak betimleme, insanın iyi ve kötü eylemleri aracılığıyla gösterme, bir karakter sıfatıyla işleme günümüzde genç şairler arasında iyi yönde gelişmektedir. Bu makalenin başlıca amacı, bağımsızlık sonrası Kazak şiirinin edebî niteliğini ve tarz-nazım-metin özelliklerini ayrıntılı olarak araştırmaktır. Ayrıca, bağımsızlık yıllarındaki edebî eserlerin özelliklerini ortaya koymak, bazı şairlerin eserlerinin Kazak edebiyatı tarihindeki yerini belirlemektir. Bunun yanı sıra, bağımsızlık yıllarında geleneğe bağlı olarak kaleme alınan eserlerdeki yeniliği ve yeniciliği edebî açıdan tahlil etmek, lirik şiirlerinden hareketle şairlerin sanatını değerlendirmektir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1861 Title A name given to the resource GÜNÜMÜZ KAZAK ŞİİRİNİN EDEBİ DÜNYASI Author Author ABIYIR, Akbota Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Şiir, lirik, metaforik karakter, mitolojik düşünce, lirik karakter. ÖZET Ülkemiz bağımsızlığını kazandıktan sonra yaşanan içtimai, siyasi, kültürel değişimler şiire de yansıdı ve Kazak şiirini derinden etkiledi. “Bağımsızlık Sonrası” şeklinde adlandırılan dönemle birlikte ortaya çıkan yeni düşünceler ve bakış açıları, yeni bir yenilenme döneminin de başlangıcı oldu. Bu durum beraberinde Kazak edebiyatına da yeni bir bakış açısı getirdi. Siyasi, içtimai ve felsefi, manevi ve ruhi konular başta olmak üzere, dünyada cereyan eden değişimler ve toplumdaki çelişkiler 1991 yılından itibaren Kazak şiirlerinde çeşitli şekillerle görülmeye başladı. Prof. Dr. Z. Ahmetov konumuzla ilgili görüşlerini: “Kazak halk şiirlerinde tabiat ve kâinat tasviri büyük yer tutmaktadır. Böyle olması doğaldır. Çünkü konargöçer hayat tarzı sürdüren, hatta kara kış da dâhil bütün mevsimlerde günlük hayatlarının çoğunu uçsuz bucaksız bozkırda, gökyüzü altında, akarsu kıyılarında geçiren bir toplumun kendini daima doğanın kucağında gibi hissetmesi şaşılacak bir olay değildir” şeklinde belirtir. Gerçekten tabiatla olağanüstü yakınlık, ondaki olayların derin sırrını anlama yeteneğini geliştirmeye sevk eder. İnsanoğlu yaşamının temeli doğadadır. İnsan ile doğa, bütün sanat eserlerinin temel objesidir. Özellikle lirik şiirlerde doğanın her anı çeşitli yöntemlerle işlenerek, farklı bir karaktere/tipe dönüşür. Buna örnek olarak günümüz genç Kazak şairlerinin birkaçının şiirlerinde Ay ve Yıldız’ın bir kişi (kahraman) seviyesine yükselip betimlendiğini fark edebiliriz. XXI. y.y. şiir dünyası, öncekilerin temelini attıkları yönü daha da geliştirerek, ona yeni bir ivme, yeni bir hız kazandıran genç şairlerin katılımıyla daha da zenginleşmiştir. Lirizmde insan ile tabiatı kaynaştırmak, eşitleme yöntemiyle betimlemek büyük bir şiirsel araştırmayı gerektirmektedir. Günümüz Kazak şiirlerindeki tabiat lirizmi yeni bir döneme girmiştir. Tabiatı; bilinç prizması üzerinden insan karakterinin sırrıyla karşılaştırarak betimleme, insanın iyi ve kötü eylemleri aracılığıyla gösterme, bir karakter sıfatıyla işleme günümüzde genç şairler arasında iyi yönde gelişmektedir. Bu makalenin başlıca amacı, bağımsızlık sonrası Kazak şiirinin edebî niteliğini ve tarz-nazım-metin özelliklerini ayrıntılı olarak araştırmaktır. Ayrıca, bağımsızlık yıllarındaki edebî eserlerin özelliklerini ortaya koymak, bazı şairlerin eserlerinin Kazak edebiyatı tarihindeki yerini belirlemektir. Bunun yanı sıra, bağımsızlık yıllarında geleneğe bağlı olarak kaleme alınan eserlerdeki yeniliği ve yeniciliği edebî açıdan tahlil etmek, lirik şiirlerinden hareketle şairlerin sanatını değerlendirmektir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4ef0bd58b51a3cd67afec5492182fbb7.docx 922b12f8e3962bf2b37ca11546e789ef https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5318322c06c5561e0ec84fa82dd023b7.pdf 81ecae22780f611cb6eb54c9bc7cf85e PDF Text Text GÜNÜMÜZ TÜRK EDEBİYATINDA BOSNA SAVAŞI Abide DOĞAN – Sibel HATİPOĞLU Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna Savaşı, savaş, Türk edebiyatı, roman, öykü. ÖZET Sebebi ne olursa olsun, her savaşın tüm dünyaya tesir eden askeri ve sosyal sonuçları vardır. Savaşın sosyal hayattaki yansıması ve bıraktığı izler, en az askeri sonuçlar kadar ciddi ve hasar vericidir. Sosyal hayat üzerinde böylesine etkileri bulunan savaşın, konu edildiği alanlarından biri de edebiyattır. Türk edebiyatında Balkan Savaşları, Kırım Savaşı ve Kurtuluş Savaşı ile ilgili pek çok eser verilmiştir. Edebiyatımıza savaş ve göçle konu olan coğrafyalardan biri de Bosna’dır. 1878’e dek Osmanlı idaresinde kalan, 93 Harbinden sonra kaybedilen Bosna’da, tarih boyunca pek çok isyan, savaş ve göç yaşanmıştır. Yaşanan bu acı tecrübeler, dünya edebiyatına olduğu kadar Türk edebiyatına da konu olmuştur. Günümüz yazarlarından Ayşe Kulin, Sevdalinka; Sinan Akyüz, İncir Kuşları; Berkant Karakaya, Ağlayan Bosna-Ölüme Giderken; Nurten Ertul, Beyaz Zambak adlı romanlarında ve Ali Koçak, Karda Kalan İzler adlı öykü kitabında, Bosna’da savaş sırasında ve sonrasında yaşananları ele almışlardır. Bu çalışmada, günümüz Türk edebiyatında, roman ve öykü sahasında eser veren beş yazarın seçilen eserleri incelenmiş ve bu eserlere yansıyan Bosna Savaşı ve sonrasındaki gelişmeler irdelenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0e60446e10b008985c2fd094a3ef8623.docx 50917e3e29aab7b09039835fca65e0cf https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cb819c446393c62a52619a0748c9dfae.pdf 3c17370b85acf53e4b31d59acfef832d PDF Text Text GÜNÜMÜZ TÜRK EDEBİYATINDA BOSNA SAVAŞI Âbide DOĞAN1 Sibel HATĠPOĞLU2 Özet Sebebi ne olursa olsun, her savaĢın tüm dünyaya tesir eden askeri ve sosyal sonuçları vardır. SavaĢın sosyal hayattaki yansıması ve bıraktığı izler, en az askeri sonuçlar kadar ciddi ve hasar vericidir. Sosyal hayat üzerinde böylesine etkileri bulunan savaĢın, konu edildiği alanlarından biri de edebiyattır. Türk edebiyatında Balkan SavaĢları, Kırım SavaĢı ve KurtuluĢ SavaĢı ile ilgili pek çok eser verilmiĢtir. Edebiyatımıza savaĢ ve göçle konu olan coğrafyalardan biri de Bosna‟dır. 1878‟e dek Osmanlı idaresinde kalan, 93 Harbinden sonra kaybedilen Bosna‟da, tarih boyunca pek çok isyan, savaĢ ve göç yaĢanmıĢtır. YaĢanan bu acı tecrübeler, dünya edebiyatına olduğu kadar Türk edebiyatına da konu olmuĢtur. Günümüz yazarlarından AyĢe Kulin, Sevdalinka; Sinan Akyüz, Ġncir KuĢları; Berkant Karakaya, Ağlayan Bosna-Ölüme Giderken; Nurten Ertul, Beyaz Zambak adlı romanlarında ve Ali Koçak, Karda Kalan Ġzler adlı öykü kitabında, Bosna‟da savaĢ sırasında ve sonrasında yaĢananları ele almıĢlardır. Bu çalıĢmada, günümüz Türk edebiyatında, roman ve öykü sahasında eser veren beĢ yazarın seçilen eserleri incelenecek ve bu eserlere yansıyan Bosna SavaĢı ve sonrasındaki geliĢmeler irdelenecektir. Anahtar Kelimeler: Bosna SavaĢı, savaĢ, Türk edebiyatı, roman, öykü THE BOSNIAN WAR IN THE CURRENT TURKISH LITERATURE Abstract For whatever reason, every war has military and social consequences that affects the whole World. Reflection of social life and the traces left by the war, at least as serious as military results and damaging. The war, which effects social life, has been handled by literature, which is one of the reflection areas of war. In Turkish literature, there are many works on Balkan Wars, Crimean War and War of Independence. Bosna, which is one of the places, handled by our literature with war and migration. Throughout history, in Bosna, where was remaining under Ottoman rule until 1878 and lost after the „93 war, had been experienced a lot of rebellion, war and migration. These bitter experiences have been the subject of Turkish literature as well as world literature. 1 2 Prof.Dr., Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, abide@hacettepe.edu.tr Arş.Gör., Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü 1 �In today's writers AyĢe Kulin, Sinan Akyüz, Berkant Karakaya, Nurten Ertul in whose novels called Sevdalinka, Fig Birds, Crying Bosna- The Way to Death, The White Lily and Ali Koçak in whose short story called Tracks Left in the Snow discussed the events which were happened during and after the Bosnian War. In this study, we will examine on five selected works, which are belong to contemporary Turkish literature writers and we will discusse Bosnian War and subsequent developments. Giriş Sebebi ne olursa olsun, her savaĢın tüm dünyaya tesir eden askeri ve sosyal sonuçları vardır. SavaĢın sosyal hayattaki yansıması ve bıraktığı izler, en az askeri sonuçları kadar ciddi ve hasar vericidir. Sosyal hayat üzerinde böylesine etkileri bulunan savaĢın, konu edildiği alanlarından biri de edebiyattır. Türk edebiyatında Balkan SavaĢları, Kırım SavaĢı ve KurtuluĢ SavaĢı ile ilgili pek çok eser verilmiĢtir. Edebiyatımıza savaĢ ve göçle konu olan coğrafyalardan biri de Bosna‟dır. 1878‟e dek Osmanlı idaresinde kalan, 93 Harbinden sonra kaybedilen Bosna‟da, tarih boyunca pek çok isyan, savaĢ ve göç yaĢanmıĢtır. YaĢanan bu acı tecrübeler, dünya edebiyatına olduğu kadar Türk edebiyatına da konu olmuĢtur. Bosna SavaĢı, dünya edebiyatında Alexandra Cavelius‟un Leyla, Isnam Taljıc‟in Srebrenitsa’nın Öyküsü, Nermina Kurspahic‟in Çığlık: Ölümle Direniş Arasında Bir Bosnalının Romanı, Velibor Çoliç‟in Bosnalılar, Roger Cohen‟in Yıkık Evler Kırık Yürekler gibi eserlerine konu olurken Türk edebiyatında günümüz yazarları tarafından da sıklıkla roman ve öykü dünyasına taĢınmıĢtır. Sevdalinka (AyĢe Kulin), İncir Kuşları (Sinan Akyüz), Ağlayan Bosna-Ölüme Giderken (Berkant Karakaya), Beyaz Zambak (Nurten Ertul), Bosna’da Savaş Yüreğimde Kan Gülleri (Münire CoĢkun), Zlata’nın Öyküsü (Ülkü Uluırmak), Drina’da Son Gün (Faik Baysal) ve Karda Kalan İzler (Ali Koçak) adlı roman ve öyküler Bosna‟da savaĢ sırasında ve sonrasında yaĢananları ele alan eserlerdir. 1. Günümüz Türk Edebiyatından Bosna Savaşını Konu Alan Dört Eser ÇalıĢmamız kapsamında günümüz Türk edebiyatı sahasında Bosna SavaĢı ile ilgili eser veren AyĢe Kulin, Berkant Karakaya, Sinan Akyüz ve Ali Koçak‟ın eserleri seçilmiĢtir. Sinan Akyüz‟ün “cefakeş Boşnak kadınları”na ithafı ve “(B)u kitap hayal ürünü bir roman değildir. Tamamen gerçeklere dayanır”, uyarısıyla baĢlayan romanı İncir Kuşları, 2012‟de yayımlanmıĢtır. Roman adını, tek dertleri tırmandıkları incir ağacında oyun oynamak olan çocukların bile Sırplar tarafından ağaç dalına konmuĢ kuĢlar misali öldürülmelerinden almaktadır. 2 �Foça Ģehrinin Milyevina kasabasından konservatuarda okumak üzere hemĢire olan teyzesinin yanına Saraybosna‟ya gelen Suada adındaki BoĢnak kızının etrafında geliĢen romanda, aĢk ve savaĢ, masumiyet ve vahĢet, acı, iĢkence ve her Ģeye rağmen umut iç içe geçmiĢtir. Suada‟nın konservatuardan sınıf arkadaĢı ve piyano hocasının oğlu Tarık‟la birbirlerine âĢık olmalarıyla olumlu bir havada baĢlayan roman, diğer sınıf arkadaĢları Sırp genci Vukadin‟in Suada‟ya duyduğu karĢılıksız aĢk sonucu okulu bırakması ve ülkedeki gerginlik ortamıyla gölgelenir. Daha önce aynı topraklarda kardeĢçe yaĢayan Sırplar, Hırvatlar ve BoĢnaklar arasındaki gerilimin kısa sürede tırmanması ve çatıĢmaların baĢlamasıyla Saraybosna‟dan ayrılarak ailesinin yanına gitmek zorunda kalan Suada‟nın, annesi ve eniĢtesi evlerini basan Sırplarca katledilir. Babası ve ablalarıyla Sırplara esir düĢerek iĢkence ve tecavüze uğrar, bir mal gibi satılır, ablasının katledilmesine Ģahit olur ve her Ģeyden vazgeçmiĢken bulunduğu Kalinovik esir kampında takasa sokularak kurtulur. Saraybosna‟daki psikiyatri kliniğinde uzun süre tedavi gören ve karanlık günleri çok sevdiği müzikle aĢan Suada, savaĢ sırasında yeĢil bereli BoĢnak mücahitlerine katılarak kol ve bacağını kaybetmiĢ sevgilisi Tarık‟ı da bularak Ġsveç‟e yerleĢir. Roman savaĢtan yıllar sonra, Ġsveç‟te tanınmıĢ bir sanatçı olan Suada‟nın eĢi, kızı, babası ve ablası ile kurduğu mutlu hayatını aktararak son bulur. Berkant Karakaya‟nın 2011‟de yayımlanan Ağlayan Bosna- “Ölüme Giderken” adlı eseri ise yazarın kitap kapağında da belirttiği gibi “Bosna Soykırımı Romanı”dır. SavaĢ sonrasında toprağından göçerek Ġzmir‟in bir köyüne yerleĢen yetmiĢli yaĢlardaki Yusuf ve Hacer Aliç‟in günlük hayatlarının tasviriyle baĢlayan roman, geri dönüĢlerle savaĢ yıllarına kadar uzanır. Gündelik iĢçi olarak çalıĢan Yusuf Aliç, gündelikten kazandığına göre daha karlı olduğu için bir bağın gece bekçiliğini yapmayı kabul etmesiyle yıllardır bastırdığı kötü anıları ve geçmiĢiyle de yüzleĢir. Bağa dadanan vahĢi bir hayvandan korkan Yusuf Ustaya, bu korku Sırpların vahĢetini hatırlatır ve gördüğü rüyalarla savaĢ yıllarını hatırlar. Aliç ailesi savaĢtan önce Srebrenica‟nın ġuĢnyari köyünde yaĢayan üç çocuklu BoĢnak bir ailedir. SavaĢın baĢlamasıyla beraber huzurlu hayatları bozulsa da yıllarca aynı topraklarda kardeĢçe yaĢadıkları Sırpların ne kadar vahĢileĢebileceklerini kabul etmek istemezler. Hem onları Nato‟nun BirleĢmiĢ Milletlerin koruyacağına, Avrupa‟nın orta yerinde sahipsiz kalmayacaklarını düĢünürler; ancak Sırpların zulmü bitmek bilmez. Bu duruma sessiz kalamayan Yusuf Aliç‟in büyük oğlu Nedim, köyden kendisi gibi vatanperver, cesur gençlerle Sırplara karĢı savaĢan BoĢnak mücahitlerine katılır. Nedim aslında henüz lisede okuyan, hassas, duyarlı, üniversite okuyup makine mühendisi olmak gibi hayalleri olan parlak bir gençtir. Okuldan da bir Sırp kızı olan Sandra‟ya umutsuzca âĢıktır; ancak araya savaĢın soğuk gölgesi girince hem okuldan ve hayallerinden hem de aĢkından vazgeçmek zorunda kalır. Sırplara karĢı giriĢilen silahlı mücadele baĢlangıçta baĢarılı olur ve Avrupa‟nın dördüncü büyük ordusu olan Sırp ordusu bu beklenmedik direniĢ karĢısında bozguna uğrar. Ancak iki grup arasına sözde barıĢ sağlamak amacında olan BM girince her Ģey günden güne daha da kötüye gider. BM ilk iĢ olarak iki grubu da silahsızlandırarak barıĢ ortamı sağlamaya çalıĢır; ancak bu çağrıya sadece BoĢnaklar yanıt vererek silahlarını teslim ederler. Sırp çetnikler silahlarını vermedikleri gibi zulme, keskin niĢancılarla kadınları ve çocukları öldürmeye ve Ģehre gelen yardımları engellemeye devam ederler. Uzun süren bu sıkıntılı 3 �süreçten sonra Sırp saldırılarından kaçan BoĢnaklar BM‟nin güvenli bölge ilan ettiği Srebrenica‟ya sığınmak zorunda kalırlar. Elektriksiz, susuz kalan, sokaklarda yatan insan yığınlarıyla mahĢer yerine dönen Ģehir, yiyecek ve ilaç yardımı da alamayınca sürekli geniĢleyen bir mezarlığa döner. Yusuf Aliç, eĢi ve küçük oğlu Ahmet‟i alarak Tuzla‟ya, kayınbiraderinin yanına sığınır; ancak Sırpları durdurmaktan baĢka bir Ģey düĢünmeyen, bu uğurda ölümü bile göze alan Nedim‟i kaçmaya ikna edemez. Ailesinin köyü terk etmesinden sonra Nedim, kendisi gibi bir avuç milisle artık faydasız da olsa savaĢmaya devam eder. Sırplar BM‟i de tanımayarak Ģehre saldırıp soykırıma baĢlayınca Nedim de sözde BM güvencesindeki kamplardaki pek çok soydaĢı gibi Sırplara teslim edilerek katledilir. Roman, rüyasında oğlunun öldürüldüğü yeri gören Yusuf Aliç‟in oğlunun yıllardır bulunamayan cesedini bulmak için harekete geçmeye karar vermesiyle biter. Ġncelediğimiz eserler arasındaki tek öykü kitabı olan Ali Koçak‟ın Karda Kalan İz adlı eseri 2006 yılında yayımlanmıĢtır. SavaĢ yıllarında, AA‟nın Saraybosna bürosunu kurma ve temsilciliğini yapma göreviyle bölgeye giden ve Hürriyet gazetesinin Saraybosna muhabiri Münire Acım3 ile Sırplar tarafından kaçırılarak günlerce esir tutulan Ali Koçak, tanığı olduğu savaĢı, bu insanlık suçunu Karda Kalan İz ile edebiyat dünyasına taĢımıĢtır. “Karda Kalan Ġz”, “Ekmek”, “Senin Sevgilindi”, “TükeniĢ”, “Fotoğraf”, “Ġtiraf” ve “NiĢancı” baĢlıklı yedi öyküden oluĢan kitapta, savaĢ hem zulmeden hem de zulme uğrayanın gözünden birbirini tamamlayan öyküler halinde anlatılır. Ekmek kuyruğunda beklerken bombalı saldırıya uğrayan ve bu saldırıdan kaçarken bir Sırp keskin niĢancısı tarafından vurularak öldürülen tıp öğrencisi genç kızın öyküsüyle baĢlayan kitap, aynı saldırıya fırında yakalanan fırıncının öyküsüyle devam eder. Birbirini tamamlayan bu iki öyküden sonra, karĢı tarafa geçilir ve bir BoĢnak köyüne saldırarak erkekleri öldürüp kadınlara da tecavüz eden bir Sırp askerinin, savaĢ sonrasında yaptıklarıyla baĢ edemeyerek Ģuurunu kaybedip bir seri katile dönüĢmesi anlatılır. Takip eden “TükeniĢ” adlı öyküde ise tekrar mağdur tarafa geçilir ve Sırp askerini delirten savaĢ, aynı askerin tecavüzüne uğrayarak hamile kalmıĢ bir BoĢnak kadının gözünden anlatılır. Böyle geçiĢlerle devam eden kitabın son öyküsü “NiĢancı” da ise ilk öyküye dönülerek tıp öğrencisi genç kızı vuran keskin niĢancının yaĢadıkları aktarılır. AyĢe Kulin‟in Sevdalinka adlı romanı ise Bosna SavaĢı ekseninde Saraybosna‟da gazeteci olarak çalıĢan evli ve iki çocuk sahibi Nimeta ile Hırvat asıllı gazeteci Stefan arasındaki yasak aĢkı konu edinir. Nimeta çocukları ve eĢini üzmeyi göze alamayarak Stefan ile arasındaki iliĢkiyi sonlandırır; ancak eĢi Burhan‟ın bu yasak aĢkı öğrenmesine engel olamaz. Burhan, BoĢnak güçlerin yanında savaĢa katılmak üzere evi terk eder. Çok geçmeden oğlu Fiko da Nimeta‟yı bu ayrılıktan sorumlu tutarak evden kaçıp babasının peĢinden savaĢa katılır. Roman savaĢ esnasında bir çarpıĢmada yaralanan Fiko‟nun ölüm kalım mücadelesi verdiği ambülans sahnesiyle biter. Sevdalinka, bir ailenin parçalanma süreciyle Yugoslavya‟nın dağılma süreci ve savaĢı paralel bir Ģekilde aktarır. Nimeta yaĢadığı büyük aĢka rağmen ailesini bir arada tutma 3 Ali Koçak ile Münire Acim bu kaçırılma deneyimlerini de öyküleĢtirmiĢlerdir. Bkz. Koçak, Ali- Acım, Münire (1996), Saraybosna: Karanlıkta KonuĢmalar, Ġstanbul: Ġmge Yayınları. 4 �mücadelesi verirken, ülke bütünlüğü de parçalanmıĢ Sırplar, Hırvatlar ve BoĢnaklar arasında ölümüne bir mücadele baĢlamıĢtır. 2. Eserlerin İncelenmesi Kısaca tanıttığımız Bosna savaĢını konu edinen bu dört eser, karĢılaĢtırmalı olarak incelendiğinde kimi ortaklık ve farklılıklar dikkati çeker. Bu ortaklık ve farklılıklardan hareketle eserler, üç baĢlık altında incelenmiĢtir. 2.1. Savaş, Boşnak Kimliği, Türklük ve Avrupa: Ġncelenen dört eserde, öncelikli ve ağırlıklı olarak BoĢnak kimliğinin sorgulandığı görülür. Eserlerde tüm dünyanın tanıklık ettiği hiç ummadıkları bir savaĢ ve zulmün ortasında kalan BoĢnaklar, neden bu soykırım ve nefrete maruz kaldıklarını anlamaya ve açıklamaya çalıĢmıĢlardır. Yıllarca aynı topraklarda yaĢadıkları, Nazi zulmüne karĢı beraber direndikleri Sırplar ve Hırvatlar birden bire “öteki” ve “düĢman” olunca “BoĢnak” kimliğini ve bu kimliğin beraberinde getirdiği kaderi tanımlama ihtiyacı doğmuĢtur. İncir Kuşları‟nda bu sorgulama ve açıklama görevi romanın merkezi kiĢisi Suada‟nın tarih eğitimi almıĢ teyzesi Ġfeta‟ya verilmiĢtir. Ġfeta‟ya göre, savaĢa kadar Sırplar, Hırvatlar, BoĢnaklar, Slovenler, Makedonlar ve Kosovalılardan oluĢan çok uluslu Yugoslavya‟yı bir arada tutan Tito‟dur. “Tito, çok uluslu Yugoslav halkına hem dinlerini hem de gerçek tarihlerini bilerek yasakla”mıĢ böylece milliyetçiliği törpülemiĢtir. Onun kurduğu komünist rejim yıkılınca milliyetçilik hortlamıĢ ve yıllarca aynı topraklarda yaĢamıĢ halklar, dıĢ tahriklerin de etkisiyle birbirine düĢmüĢtür (Akyüz, 2012: 46, 47). “Çıkacak bir savaşta Çetnikler ve Ustaşaların çekici ile örsü arasında kalacak tek millet, Bosnalı Müslümanlardır” saptamasını yapan Ġfeta‟ya göre bunun tek sebebi, etnik kimlik ve bu kimliğin hamiliğini yapacak olan ulustur. Bu hesapta etnik kimliği sebebiyle tek hamisiz kalacak ulus BoĢnaklardır. Çünkü “Katolik Macar ya da Alman göçmenlerin soyundan gelenler kendilerini Hırvat olarak tanımlıyor. Koca Almanya devleti kendi ırkından gelen Hırvatları, Sırplara kırdırmaz. (…) Ortodoks Rumen Çingenelerin soyundan gelenler ise kendilerini Sırp olarak tanımlıyor. Koca Sovyetler Birliği de Ortodoks mezhebi inancına sahip Sırpları, Hırvatlara ezdirmez” saptamasını yapan Ġfeta, “Boşnakların hamisi kim peki?”, diye soran Suada‟ya “bir zamanlar Osmanlı Türkleriydi. Bizleri yıllar yıllar önce yüzüstü bırakıp gittiler. Onlar bu topraklardan çekip gittikten sonra da Boşnak halkının hamisi diyeceği kimse olmadı” yanıtını verir (Akyüz, 2012: 47-49). Romana göre, Sırpların ve Hırvatların BoĢnaklara kininin tek sebebi din farkı da değildir. Sırplar, Slav ırkından türeyen BoĢnakları Türklerden türediğine inandırarak ezeli bir kinin, I. Kosova SavaĢı‟nın intikamını almaya çalıĢmaktadırlar. Dolayısıyla Slav ırkından türeyen BoĢnak kimliğinin yok edilmeye çalıĢılmasının en önemli nedeni Türklükle alakaları olmadıkları halde Türk sayılmalarından ileri gelmektedir. Ağlayan Bosna‟da ise İncir Kuşları‟ndaki Ġfeta‟ya karĢılık BoĢnak kimliğini sorgulama görevi romanın baĢkiĢisi Nedim‟e verilmiĢtir. Nedim, Ġfeta ile BoĢnakların sahipsiz olması hakkında hemfikirken, Ġfeta‟nın reddettiği Türklükle BoĢnak kimliğini birleĢtirmesiyle 5 �ayrılmıĢtır. Nedim‟in Sırp iĢkencesi karĢısında BoĢnakların kimliğini ve kimsesizliğini sorguladığı kısım bu açıdan dikkat çekicidir: “Genç bir Türk BoĢnağı nasıl hiçbir Ģey yapmadan durabilir ki? Altı yüz yıllık Ģanlı bir mirasın Ģimdi acz içindeki varisiydi. Ve Ģimdi silahsız, anavatandan çok uzaklarda kendisini çaresiz hissediyordu. Anavatan neresiydi? Osmanlı‟nın çok eskide kalan sınırları mı? Yoksa Türklerin sığındıkları Anadolu mu? Evet, Nedim kafasında bunları sorguluyordu. Nereye kadar, anavatan neresi? Onları kim koruyacak, kim gözetecekti?” (Karakaya, 2011: 52). BoĢnak kimliğini Türklükle birleĢtiren Nedim‟e göre Sırp zulmü ve bu zulüm karĢısında Batı‟nın sessizliğinin sebebi de sözde medeni Avrupa‟nın Türklük ve Müslümanlığa karĢı önyargısıdır. “Yıllarca Avrupa‟nın içinde Türkiye‟den uzak Türkler olarak yaĢamıĢlar ve Avrupa‟ya, Avrupa medeniyetine güvenmiĢlerdi. Ama yavaĢ yavaĢ çiseleyen yağmurda nöbet kulübesine doğru yaklaĢırken Avrupa‟nın hiçbir zaman Avrupa‟nın neresinde yaĢarsa yaĢasın Türklere ve Müslümanlara farklı bir gözle bakmayacağını anlamıĢtı” (Karakaya, 2011: 130). Bu baĢlık altında değerlendirilecek en özel eser ise Sevdalinka‟dır. Çünkü “BoĢnak kimliği” ve “BoĢnak olmak” ilk kaynaktan kendisi de BoĢnak kökenli olan AyĢe Kulin‟in kaleminden aktarılmıĢtır. “Baba tarafı Bosnalı olan AyĢe Kulin, edindiği bilgilere göre de muhtemelen Macar topraklarından Bosna'ya idari bir yetkili olarak atanmıĢ Kulin Ban'ın ailesine mensuptur. Kulin Ban, 11. yüzyılda BoĢnakları ilk defa bir bayrak altında toplayıp kendi kilisesini kurmuĢtur. AyĢe Kulin'in anlattıklarına göre BoĢnaklar, Ortodoks Sırp ve Katolik Hırvatlardan ayrı olarak üçlü teslis inancına inanmayanların oluĢturduğu Bogomil mezhebine mensup, bir tek Allah'a inanan bir topluluktur. Bundan dolayı Sırp ve Hırvatların iĢkencelerine maruz kalmıĢlardır yıllarca. ĠĢte bu dönem sonunda kendi kilisesini kurarak BoĢnakların ilk kralı olan Kulin Ban, AyĢe Kulin'in de soyunun dayandığı koldur. AyĢe Hanım, bunu çok eskilerden beri kullana geldikleri Kulin soyadına dayandırmaktadır. Çünkü yüzyıllardır ailenin kullandığı soyad Kulin'dir. AyĢe Kulin, ailenin Macarsitan'dan gelen kolundan Ģecereyi bulduklarını, ama Bosna tarafındaki kayıtların 1992'deki savaĢta bombalarla yok edildiğini belirterek, Macaristan'da bir Kulin ailesi (olduğunu bildiğini, onların her yıl bir yerde buluĢtuklarını da ifade eder.) (…) 1890'ların sonlarına kadar Bosna'da kalan aile, bir derebeyi olarak bilindikleri o topraklardan 1896 veya 1897'lerde ayrılmak zorunda kalır” (Kalyoncu, 2004: 32). Romanın “BoĢnaklar” baĢlıklı bölümünde 1180-1190 yılları arasındaki BoĢnak tarihi aktarılırken ve BoĢnak kimliğinin sözcüsü Nimeta‟nın kardeĢi Raif‟in gözünden BoĢnak olmanın Sırplar ve Hırvatlarca nasıl algılandığı Ģöyle aktarılmıĢtır: “Onlara göre Boşnaklar zorla Müslüman edilmiş Sırplardır. Aslında Boşnak kimliği diye bir kimlik de yoktur. Sırplar böyle düşünürken, Hırvatlar da Boşnakların Katolik’ten dönme Hırvat olduklarını iddia ederler” (Kulin, 2005: 111). 6 �Bu görüĢlerin yanlıĢ olduğunu vurgulayan Raif, BoĢnakların nasıl Müslüman olduklarını ve Bogomil mezhebiyle Müslümanlık arasındaki benzerlikleri uzun uzun açıklamıĢtır. Raif‟e göre BoĢnaklar, Sırpların ve Hırvatların zorla kendilerine dayatmaya çalıĢtıkları bu önyargıları kabul etmedikleri için acı çekmekte ve soykırıma maruz kalmaktadırlar. 2.2. Savaş ve Sırp Soykırımı: BoĢnakların Müslüman/Türk kimliğinden ötürü katledilerek, tecavüze uğrayarak, aĢağılanarak Sırp zulmü ve soykırımına maruz kalması dört eserin de üzerinde temellendiği en önemli motiftir. İncir Kuşları ve Ağlayan Bosna‟da Sırplarla vahĢi canavar/hayvanlar arasında olay akıĢı boyunca sık sık tekrar eden bir paralellik kurulmuĢtur. Tek fark İncir Kuşları‟nda bu gözü dönmüĢ vahĢi hayvanın avı olarak özellikle BoĢnak kadınların ön plana çıkarılırken Ağlayan Bosna‟da özellikle böyle vahĢi bir savaĢın ortasında erkek olmanın erkek kalabilmenin altının çizilmesidir. Ağlayan Bosna‟da savaĢın kötü anılarını geçmiĢe gömerek Ġzmir‟in bir köyünde sakin bir çiftçi hayatı yaĢayan Yusuf Aliç‟in gece bekçiliği yaptığı bağda vahĢi bir hayvanla karĢılaĢması üzerine Sırpların vahĢiliğini hatırlamasıyla söz konusu paralellik kurulur. VahĢi hayvan karĢısında yaĢadığı korkuyla yıllardır kaçtığı geçmiĢiyle yüzleĢen Yusuf Aliç, Sırpların yaĢattıkları vahĢeti hatırlayınca doğadaki asıl vahĢi hayvanın insan olduğuna karar verir. “Esas canavar, bu karanlık dağda vahĢi insanoğlunun bir temsilcisi olarak oydu. Canavarın ondan korkması gerekiyordu. Bundan da emindi. Az önce rüyasında gördükleri ve gerçek hayatta yaĢananlar, en vahĢi canavarı bile bir daha bu dağlara uğramamasına neden olacak Ģekilde korkuturdu. Ġnsanoğlu en büyük canavardı. Ve canavarlıklarını tüm dünyaya kabul ettirmek için her zaman bir sebep bulurdu. Zavallı hayvanlar bunu anlayamazdı” (Karakaya, 2011: 367). “Cefakeş Boşnak kadınlarına” ithaf edilerek daha roman baĢlamadan odak noktasını iĢaret eden İncir Kuşları‟ında ise peĢine düĢmüĢ vahĢi hayvandan kaçan zavallı avın/kadının hissettikleri Ģöyle aktarılmıĢtır: “Ġçimde fırtınalar koptu. Ağlamaya baĢladım. Neden Allah‟ım? Bu genç yaĢta neden bu kadar Ģiddetli bir kederi içime üfledin? Oysa ben kendimi çok inançlı ve cesur sanırdım. Beni hiçbir Ģey korkutamaz derdim. ġimdi Ģu halime bak! Bilmediğim bir yerde, gözleri dönmüĢ, aç hayvanlar gibi kudurmuĢ insanların ellerinden kaçıp kurtulmaya çalıĢıyorum. (…)” (Akyüz, 2012: 2). Bu vahĢi hayvanın önünden kaçamayan Suada ve ablaları Edina ile AyĢa diğer BoĢnak kadınlar gibi esir alınır, iĢkence görür, köle gibi satılır, hatta babalarının gözleri önünde tecavüze uğrarlar. Canavar askerlerin bu vahĢilikleri sırasında hep bir ağızdan söyledikleri Ģarkı kadınlara yönelik soykırımın en iğrenç delilidir: “Kim yalan söylüyor/ Kim ağlıyor/ Sırbistan küçük diye/ Bugün ne kadar Müslüman’ı hamile bırakırsak o kadar âlâ/ Şimdi 7 �Büyük Sırbistan’ı kuralım/ Türkleri kucağımıza oturtup hamile bırakalım…” (Akyüz, 2012: 181). Sırplar planlı bir Ģekilde BoĢnak kadınları tecavüzlerle hamile bırakarak soykırım yapmaktadırlar. Romanın baĢkiĢisi Suada‟nın ağzından bu soykırım gerçeği Ģöyle dile getirilir: “Evet, gerçeği itiraf etmek gerekirse bu bir savaş değildi. Kadınlar hiçbir savaşta bu kadar mağdur edilmemişti. Bu bir soykırımdı ve bu soykırımla Müslüman Boşnakların soyları tecavüzlerle dönüştürülmeye çalışılıyordu. Bu savaşın ne yazık ki en acı tarafı da buydu…” (Akyüz, 2012: 260). Karda Kalan İzler‟de de kadına yönelik bu iğrenç soykırıma iki öyküyle değinilmiĢtir. Diğer eserlerden farklı olarak bu öykülerde sadece mağdur taraf olan kadınlar ele alınmamıĢ, “Senin Sevgilindi” adlı öyküde tecavüzcü Sırp askerinin yaĢadıkları, kendi vahĢiliği karĢısında insanlığının tükeniĢi ve delirten vicdani hesaplaĢması da aktarılmıĢtır. Hemen arkasından gelen “TükeniĢ” baĢlıklı öyküde ise defalarca tecavüze uğrayan BoĢnak kadının ıstırabı, yaĢadığı kâbus, ancak hamile kaldığı anlaĢılınca diğer hamile kadınlarla beraber “çocuklarımıza iyi bakın” tembihiyle serbest bırakılmaları anlatılmıĢtır. Ancak böylesi bir vahĢet yaĢamıĢ bir kadın için artık özgürlüğün hiçbir anlamı yoktur; çünkü nereye giderse gitsin içindeki cehennemi de beraber götürecektir. Neticede serbest kalan kadın, tecavüz sonucu hamile kaldığı çocuğu doğurur ve öz çocuğuna karĢı hisleri Ģöyle açıklanır: “O çocuk teninin kokusu midesini bulandırıyor, sürekli kusuyordu. Nedenini açıklayamadığı bir utanç duyuyordu”. Bu iĢkenceye katlanamayan kadın, çocuğunu hastanede bırakarak kaçmaktan baĢka çare bulamaz. Bu vahĢetin tecavüze uğrayan kadından baĢka bir mağduru daha vardır artık: Öz annesinin bile vazgeçtiği, hayata hem yetim hem de öksüz olarak baĢlayan çocuk (Koçak, 2006: 39). Sırplar, BoĢnak kadınları ömür boyu sürecek bir iĢkenceye mahkûm ederken, gözlerinin önünde eĢlerine, kızlarına, kardeĢlerine tecavüz ve iĢkence ettikleri BoĢnak erkeklere bu çaresizliği, aczi ve utancı yaĢattıktan sonra topluca infaz etmiĢlerdir. “TükeniĢ”te çocuklar ve kadınlardan ayrılarak öldürüp çukurlara atılan erkekler, Ağlayan Bosna‟da sekiz bin BoĢnak erkekle beraber kurĢuna dizilen ve kemikleri hâlâ bulunamayan Nedim bu soykırımın mağdurlarından sadece birkaçıdır. Sevdalinka‟da yaĢanan soykırım daha çok romanın “Etnik Temizlik” baĢlıklı bölümünde Hırvat gazeteci Stefan aracılığıyla aktarılır. Stefan, Hırvatistan‟a geçmek zorunda bırakılan BoĢnak mültecilerle ilgili bir araĢtırma yapmak üzere kimliğini değiĢtirip, Jovan Plaaviç adında Sırp bir gazeteci olarak kamplara girer. Bu tehlikeli vazife sayesinde yaĢananlara seyirci kalan Batı‟nın basın yoluyla harekete geçmesini sağlar. Bu bölümde, kamplarda yaĢanan insanlık suçu Ģöyle aktarılmaktadır: “6 Nisan‟dan itibaren, „etnik temizlik‟ Karadziç‟in Ģevk ve zevkle uyguladığı bir oyun haline dönüĢtürülmüĢtü. Müslüman BoĢnakların ileri gelenlerini; yani varlıklılarını, okumuĢlarını, aydınlarını, sanatçılarını ve özellikle orduda görev yapmıĢ olan asker kökenlilerini ayıklıyor, akıl almaz iĢkencelere tabi tuttuktan sonra, birbirlerine öldürtüyorlardı. Ama ölümü kolaylaĢtırmıyordu Sırplar. Öldürmeden önce, onlara karılarının kızlarının, kız kardeĢlerinin ve annelerinin nasıl ırzlarına 8 �geçtiklerini anlatıyorlar, kadınların nasıl kıvrandığını, yalvardığını tarif ediyorlar, sonra daha da ileri boyutta bir manevi iĢkence tekniği uyguluyorlardı… (Kulin, 2005:184)” Romanda Stefan‟dan baĢka Nimeta da gazetecilik mesleği gereği yaĢanan soykırımı ortaya koymak üzere araĢtırma yapar. Bir Ġngiliz gazeteciyle Tuzla kampını ziyaretleri sırasında BoĢnak bir çocuk ve annesinin yaĢadıklarını dinleyerek dünya basınına duyurur. 2.3. Savaş ve Aşk: Seçtiğimiz dört eserin birleĢtikleri en önemli motiflerden biri de aĢktır. Yazarlar, savaĢın korkunçluğuna, uygulanan soykırımın vahĢiliğine dikkat çekerken her zaman ilgi uyandıran aĢktan da faydalanmıĢlardır. Genellikle BoĢnak-Sırp/Hırvat roman kiĢileri arasında yaĢanan yasak aĢklar hem milliyetçilik hem de savaĢla sınanmıĢtır. Ġncir KuĢları dıĢında vuslatı olmayan bu imkânsız aĢklar savaĢın yok ettiği güzelliklerden biri olmuĢtur. Ġncir KuĢları‟nda Suada, konservatura devam ederken iki gencin aĢkı arasında bir seçim yapar. Bu gençlerden biri ilk görüĢte âĢık olduğu babası BoĢnak, annesi Sırp olan Tarık‟tır, diğeri ise babası gözü kara bir BoĢnak düĢmanı Sırp askeri olan Vukadin‟dir. Suada tereddütsüz Tarık‟ı seçerken Vukadin‟in ezeli kini ve düĢmanlığını kazanır. Tarık, BoĢnak damarı daha baskın bir gençtir, bunda milliyetçilikten nefret eden ve herkesi eĢit olarak kabul eden annesinin de etkisi vardır. SavaĢ baĢladıktan sonra iki âĢık ayrılmak zorunda kalır, Suada ailesinin yanına giderken Tarık BoĢnak milislerin yanında savaĢa katılır. Bir müddet sonra da aralarındaki irtibat tamamen kopar. Sevgilisini elinden alan savaĢ Suada‟nın karĢısına düĢmanı Vukadin‟i çıkarır. Vukadin de Sırpların ordusuna katılmıĢtır. Suada, Vukadin bir çatıĢmada yaralanıp ölene dek onun kölesi olarak her türlü iĢkencesine maruz kalır. Yine de Tarık‟a duyduğu büyük aĢk hiçbir zaman umudunu kaybetmesine izin vermez. SavaĢtan sonra bir kolu ve bacağını kaybetmiĢ olan Tarık‟ı bulup sevdiği gençle evlenerek yepyeni bir hayat kurar. SavaĢın karĢısında yer alıp savaĢ mağduru Suada ve Tarık‟ın yaralarını sağaltan aĢkın gücü olmuĢtur. Ağlayan Bosna‟da ise Sırp kızı Sandra‟ya âĢık olan BoĢnak genç Nedim, Suada kadar Ģanslı değildir. Sandra ile aralarında bir Ģeyler baĢlayacağı sırada savaĢ baĢlar ve okulu bırakmak zorunda kalan Nedim, sevdiği kızı bir daha göremez. Ancak Sandra‟ya duyduğu büyük aĢk Nedim‟i ölene kadar terk etmez. Her Ģey bitmiĢken, Ģehir Sırp saldırısı altındayken bile ölümü hiçe sayarak son bir kez okula gidip Sandra‟ya rastlamayı, hiç değilse Sandra‟nın yürüdüğü yollarda yürümeyi ister. Nedim ve Sandra için vuslat yoktur. Bu imkânsız aĢk savaĢla beraber yok olup gider. “AĢk Ģarkıları” anlamına gelen Sevdalinka‟da da aĢk milliyet dinlememiĢ, romanın baĢkiĢisi BoĢnak Nimeta ile Hırvat Stefan arasında imkânsız bir aĢk baĢlamıĢtır. Ġki farklı etnik gruptan gelen âĢığın arasındaki tek engel din ve milliyet ayrılığı da değildir, Nimeta kendisi gibi bir BoĢnakla evlidir. Nimeta duyduğu büyük aĢka rağmen eĢi ve oğlunu üzmemek için Stefan‟dan vazgeçer; ancak eĢi Burhan‟ın yaĢadığı yasak aĢkı öğrenmesine engel olamaz. Bosna savaĢla yerle bir olurken Nimeta‟nın ailesi de aynı hızla parçalanmaya 9 �baĢlar. Burhan aldatılmanın da acısıyla Bosna‟nın kurtuluĢu için savaĢa katılır. Çok geçmeden oğulları Fiko da savaĢa katılmak üzere babasının yanına kaçar ve bir çarpıĢmada yaralanır. Vuslatı olmayan, daha baĢından bitmeye mahkûm bu imkânsız aĢk, Nimeta‟ya acıdan baĢka bir Ģey getirmez. Sevdalinka‟da Nimeta-Stefan aĢkından baĢka BoĢnak Mirsada ve Sırp Petar arasında da trajik bir aĢk yaĢanır. Mirsada sevdiğine kavuĢmak için iĢini bırakır, kimliğini gizleyerek Mirza adını kullanarak her türlü tehlikeyi göze alır; ancak Sırp vahĢetinin önüne geçemez ve insafsızca katledilir. Sevdalinka‟da aĢk acı demektir ve âĢık olan bu acıyla tanıĢmaktan, bu acıyla yok olmaktan kaçamaz. Sonuç Ġnsanlık tarihinin en büyük katliam ve soykırımlarından birine sahne olmuĢ Bosna savaĢını konu alan günümüz Türk edebiyatından seçtiğimiz dört eserde, kimi motif ve mesajların benzer Ģekilde öne plana çıkarıldığı görülmüĢtür. Bunların içinde tekrar eden en önemli motifin soykırım olduğu görülür. Sırpların büyük bir insanlık suçu iĢlediği bu savaĢta, BoĢnaklara uygulanan bilinçli ve sistemli soykırım dört eserin de mesajını oluĢturur. İncir Kuşları‟nda bu soykırım daha çok iĢkence ve tecavüze uğrayıp bu tecavüzün çocuklarını doğurmak durumunda bırakılan kadınların cephesinden aktarılırken, Ağlayan Bosna‟da gözleri önünde zulmedilen kadınlarına yardım edemeyen, toplu infazlarla katledilen erkeklerin tarafından yansıtılmıĢtır. Karda Kalan İz ve Sevdalinka ise her iki tarafa da ıĢık tutan eserlerdir. Böylesine büyük bir soykırıma bağlı olarak BoĢnak kimliğine, BoĢnak tarihine, BoĢnaklar ve Türklere, BoĢnaklar ve Batı dünyasına dair sorgulama ve saptamalara eserlerin tümünde rastlanır. Özellikle İncir Kuşları‟nda ve kendisi de BoĢnak bir aileye mensup olan AyĢe Kulin‟in Sevdalinka‟sında BoĢnakların geçmiĢi, inançları, tarih boyunca maruz kaldıkları zulümler, Sırpların, Hırvatların ve Batı‟nın BoĢnaklara bakıĢı uzun uzun okuyucuyla paylaĢılır. SavaĢ, soykırım ve kimlik sorgulamasından baĢka aĢk teması da tüm eserlerde kendisini gösterir. SavaĢ, acı, çaresizlik, zulüm ve utancın gölgesinde genellikle düĢman taraflar arasında yaĢanan yasak aĢklar eserleri daha da dramatikleĢtirerek cazibe kazandırmıĢtır. Kaynakça Akyüz, Sinan (2012), İncir Kuşları, Ġstanbul: Alfa Yayınları. Hazer, Gülsemin (2009), “Bir Var OluĢ Mücadelesinin Romanı; Sevdalinka”, 1. Uluslarası Balkanlarda Tarih ve Kültür Kongresi, Sakarya ÜniversitesiPriĢtine Üniversitesi, Kosova/PriĢtine. Kalyoncu, Cemal (2004), “Adı AyĢe”, Aksiyon, S. 487. 10 �Karakaya, Berkant (2011), Ağlayan Bosna: “Ölüme Giderken”, Ġstanbul: KastaĢ Yayınevi. Koca, Mücahit (1999), Bosna Kitabı, Ġstanbul: Sur Yayınları. Koçak, Ali (2006), Karda Kalan İz, Ġstanbul: Merkez Kitapçılık Yayıncılık. Kulin, AyĢe (2005), Sevdalinka, Ġstanbul: Everest Yayınları. Ġlhan, Mehmet Suat (2010), Bosna Hersek Vahşeti ve Dünya Kamuoyu, Ġstanbul: Berikan Yayınevi. 11 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1862 Title A name given to the resource GÜNÜMÜZ TÜRK EDEBİYATINDA BOSNA SAVAŞI Author Author DOGAN, Abide HATIPOGLU, Sibel Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna Savaşı, savaş, Türk edebiyatı, roman, öykü. ÖZET Sebebi ne olursa olsun, her savaşın tüm dünyaya tesir eden askeri ve sosyal sonuçları vardır. Savaşın sosyal hayattaki yansıması ve bıraktığı izler, en az askeri sonuçlar kadar ciddi ve hasar vericidir. Sosyal hayat üzerinde böylesine etkileri bulunan savaşın, konu edildiği alanlarından biri de edebiyattır. Türk edebiyatında Balkan Savaşları, Kırım Savaşı ve Kurtuluş Savaşı ile ilgili pek çok eser verilmiştir. Edebiyatımıza savaş ve göçle konu olan coğrafyalardan biri de Bosna’dır. 1878’e dek Osmanlı idaresinde kalan, 93 Harbinden sonra kaybedilen Bosna’da, tarih boyunca pek çok isyan, savaş ve göç yaşanmıştır. Yaşanan bu acı tecrübeler, dünya edebiyatına olduğu kadar Türk edebiyatına da konu olmuştur. Günümüz yazarlarından Ayşe Kulin, Sevdalinka; Sinan Akyüz, İncir Kuşları; Berkant Karakaya, Ağlayan Bosna-Ölüme Giderken; Nurten Ertul, Beyaz Zambak adlı romanlarında ve Ali Koçak, Karda Kalan İzler adlı öykü kitabında, Bosna’da savaş sırasında ve sonrasında yaşananları ele almışlardır. Bu çalışmada, günümüz Türk edebiyatında, roman ve öykü sahasında eser veren beş yazarın seçilen eserleri incelenmiş ve bu eserlere yansıyan Bosna Savaşı ve sonrasındaki gelişmeler irdelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0a7d6aa685fae714ae149d3f87616f32.docx ef9c9dbbfe557be30159bb364c6883a4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/946c9c91908894bea37b8a2c6414aade.pdf 5a9d493da9458c9ee8c5b01855759ec0 PDF Text Text GÜRCÜ TÜRKOLOJİSİNİN TEMEL KOYUCUSU SERGİ CİKİA’NIN TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ÇALIŞMALARI İlyas ÜSTÜNYER Uluslararası Karadeniz Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Beşerî Bilimler Fakültesi, Tiflis / Gürcistan Anahtar Kelimeler: Gürcistan’da Türkoloji, Sergi Cikia, Türk Dili ve Edebiyatı Çalışmaları. ÖZET Türkoloji’nin kendi tarihi içinde odaklandığı alanlar zamanla değer yitimi-kazanımı sarmalında bazı değişimlere uğra(tıl)mıştır. Bu değişimlerin ana motifi Türkoloji çalışmalarının hangi dönemde, coğrafyada ve hangi motivasyonla yürütüldüğü ile yakından ilgilidir. Fiili çalışmaları 19. yüzyıla dek uzanmasına rağmen 20. yüzyılın ikinci yarısında resmî olarak kurulan Gürcü Türkoloji’sinde, Türk dünyasının değişik sorunları, olguları araştırma konusu yapılmış ve bu alanda birçok çalışma bilim dünyasına kazandırılmıştır. Türkoloji sahasının birçok alanında akademik çalışmalar yapan Gürcü Türkolog Sergi Cika’nın Türk Dili ve Edebiyatı alanındaki çalışmaları; a. Bu çalışmaların Gürcistan’daki Türkoloji çalışmaları arasındaki yeri, b. Söz konusu çalışmalara yüklenen işlevsellik, açısından önem taşımaktadır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2208 Title A name given to the resource GÜRCÜ TÜRKOLOJİSİNİN TEMEL KOYUCUSU SERGİ CİKİA’NIN TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ÇALIŞMALARI Author Author ÜSTÜNYER, İlyas Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Gürcistan’da Türkoloji, Sergi Cikia, Türk Dili ve Edebiyatı Çalışmaları. ÖZET Türkoloji’nin kendi tarihi içinde odaklandığı alanlar zamanla değer yitimi-kazanımı sarmalında bazı değişimlere uğra(tıl)mıştır. Bu değişimlerin ana motifi Türkoloji çalışmalarının hangi dönemde, coğrafyada ve hangi motivasyonla yürütüldüğü ile yakından ilgilidir. Fiili çalışmaları 19. yüzyıla dek uzanmasına rağmen 20. yüzyılın ikinci yarısında resmî olarak kurulan Gürcü Türkoloji’sinde, Türk dünyasının değişik sorunları, olguları araştırma konusu yapılmış ve bu alanda birçok çalışma bilim dünyasına kazandırılmıştır. Türkoloji sahasının birçok alanında akademik çalışmalar yapan Gürcü Türkolog Sergi Cika’nın Türk Dili ve Edebiyatı alanındaki çalışmaları; a. Bu çalışmaların Gürcistan’daki Türkoloji çalışmaları arasındaki yeri, b. Söz konusu çalışmalara yüklenen işlevsellik, açısından önem taşımaktadır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b8b780ece9b7e3b897b03029b1345756.docx 8da2cb3df869d4bf1e0d2a39ab1d0606 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9c9caf0153f54ff889c51015c911d1eb.pdf 2d75976ad72bf1e564e94c10735fb860 PDF Text Text H. 1261 (M.1845) TARİHLİ KALKANDELEN KAZASI TEMETTUAT DEFTERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Ayhan DOĞAN Gaziantep Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İlköğretim Bölümü, Gaziantep / Türkiye Anahtar Kelimeler: H. 1261 (m.1845) tarihli, kalkandelen kazası temettuat defteri, değerlendirme. ÖZET XIX. Yüzyıl Osmanlı Devleti taşra teşkilatlarının sosyo-ekonomik durumunu ortaya koyan en derli toplu istatistikî veriler; o bölgeyle ilgili olarak tutulan “Temettuat” kayıtlarıdır. Temettü, kazanma, kâr etme, kâr, fayda, menfaat anlamlarına gelmektedir. 1844’ten itibaren tutulmaya başlanan bu kayıtların ortaya konması; bölge ile ilgili yapılacak sosyo-ekonomik çalışmalara ana kaynaklık teşkil edecek niteliktedir. Biz de bu düşüncelerle Rumeli Eyaleti Kalkandelen Kazası temettuatını konu edinen bir çalışma yapmayı uygun gördük. Buna göre 1846’da Kalkandelen Kazasında toplam 1172 hanenin kayıtlı olduğu 9 mahalle vardır. En büyük mahalle 229 hane ile Atik Mahallesi iken, Doğancı ise 28 hane ile en küçük mahalle olarak kaydedilmiştir. Ayrıca bu hanelere kayıtlı 111 hane de kiracı bulunmaktadır. Bunlar müstakil haneler şeklinde olmayıp, ev sahiplerinin haneleri üzerine kaydedilmiştir. Fakat kiracı olmasına rağmen bağımsız hanede olarak da kaydedilenler görülmektedir. Diğer taraftan bu mahallelerden Köprü, Ahmet Bey, Cedid, Atik, Doğancı, Salih Bey ve Şeyh Mahallelerinin çoğunluğu Müslüman iken, Varoş Mahallesi; Varoş Müslim ve Varoş Reaya olarak ayrı ayrı defterlere kaydedilmişse de Müslim ve Gayrimüslimlerin birlikte oturduğu mahalledir. Varoş Cedid ise Gayrimüslimlerin çoğunlukta oldukları mahalledir. Temettüüleri Müslim-Gayrimüslim bazında değerlendirme yapacak olursak; Müslümanların hane başına ortalama temettüü 313 kuruş iken, Gayrimüslimlerin ortalama temettüü 340 kuruştur. Yani Kalkandelen Kazasında azınlıkta olan Gayrimüslimler çoğunlukta olan Müslümanlardan daha zengindi diyebiliriz. Bütün bunlar bize Kalkandelen’de zengin ve fakirin, Müslim ve Gayrimüslimlerin birlikte yaşadıklarını ve sosyal barışın varlığını göstermesi bakımından önemli ipuçları sunmaktadır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2004 Title A name given to the resource H. 1261 (M.1845) TARİHLİ KALKANDELEN KAZASI TEMETTUAT DEFTERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Author Author DOĞAN, Ayhan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: H. 1261 (m.1845) tarihli, kalkandelen kazası temettuat defteri, değerlendirme. ÖZET XIX. Yüzyıl Osmanlı Devleti taşra teşkilatlarının sosyo-ekonomik durumunu ortaya koyan en derli toplu istatistikî veriler; o bölgeyle ilgili olarak tutulan “Temettuat” kayıtlarıdır. Temettü, kazanma, kâr etme, kâr, fayda, menfaat anlamlarına gelmektedir. 1844’ten itibaren tutulmaya başlanan bu kayıtların ortaya konması; bölge ile ilgili yapılacak sosyo-ekonomik çalışmalara ana kaynaklık teşkil edecek niteliktedir. Biz de bu düşüncelerle Rumeli Eyaleti Kalkandelen Kazası temettuatını konu edinen bir çalışma yapmayı uygun gördük. Buna göre 1846’da Kalkandelen Kazasında toplam 1172 hanenin kayıtlı olduğu 9 mahalle vardır. En büyük mahalle 229 hane ile Atik Mahallesi iken, Doğancı ise 28 hane ile en küçük mahalle olarak kaydedilmiştir. Ayrıca bu hanelere kayıtlı 111 hane de kiracı bulunmaktadır. Bunlar müstakil haneler şeklinde olmayıp, ev sahiplerinin haneleri üzerine kaydedilmiştir. Fakat kiracı olmasına rağmen bağımsız hanede olarak da kaydedilenler görülmektedir. Diğer taraftan bu mahallelerden Köprü, Ahmet Bey, Cedid, Atik, Doğancı, Salih Bey ve Şeyh Mahallelerinin çoğunluğu Müslüman iken, Varoş Mahallesi; Varoş Müslim ve Varoş Reaya olarak ayrı ayrı defterlere kaydedilmişse de Müslim ve Gayrimüslimlerin birlikte oturduğu mahalledir. Varoş Cedid ise Gayrimüslimlerin çoğunlukta oldukları mahalledir. Temettüüleri Müslim-Gayrimüslim bazında değerlendirme yapacak olursak; Müslümanların hane başına ortalama temettüü 313 kuruş iken, Gayrimüslimlerin ortalama temettüü 340 kuruştur. Yani Kalkandelen Kazasında azınlıkta olan Gayrimüslimler çoğunlukta olan Müslümanlardan daha zengindi diyebiliriz. Bütün bunlar bize Kalkandelen’de zengin ve fakirin, Müslim ve Gayrimüslimlerin birlikte yaşadıklarını ve sosyal barışın varlığını göstermesi bakımından önemli ipuçları sunmaktadır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7f56d8a741d6ee9ea37c812b41a75e4c.docx 8da2cb3df869d4bf1e0d2a39ab1d0606 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6652960a9e62a5a24910f0a62363ae20.pdf 2d75976ad72bf1e564e94c10735fb860 PDF Text Text H. 1261 (M.1845) TARİHLİ KALKANDELEN KAZASI TEMETTUAT DEFTERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Ayhan DOĞAN Gaziantep Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İlköğretim Bölümü, Gaziantep / Türkiye Anahtar Kelimeler: H. 1261 (m.1845) tarihli, kalkandelen kazası temettuat defteri, değerlendirme. ÖZET XIX. Yüzyıl Osmanlı Devleti taşra teşkilatlarının sosyo-ekonomik durumunu ortaya koyan en derli toplu istatistikî veriler; o bölgeyle ilgili olarak tutulan “Temettuat” kayıtlarıdır. Temettü, kazanma, kâr etme, kâr, fayda, menfaat anlamlarına gelmektedir. 1844’ten itibaren tutulmaya başlanan bu kayıtların ortaya konması; bölge ile ilgili yapılacak sosyo-ekonomik çalışmalara ana kaynaklık teşkil edecek niteliktedir. Biz de bu düşüncelerle Rumeli Eyaleti Kalkandelen Kazası temettuatını konu edinen bir çalışma yapmayı uygun gördük. Buna göre 1846’da Kalkandelen Kazasında toplam 1172 hanenin kayıtlı olduğu 9 mahalle vardır. En büyük mahalle 229 hane ile Atik Mahallesi iken, Doğancı ise 28 hane ile en küçük mahalle olarak kaydedilmiştir. Ayrıca bu hanelere kayıtlı 111 hane de kiracı bulunmaktadır. Bunlar müstakil haneler şeklinde olmayıp, ev sahiplerinin haneleri üzerine kaydedilmiştir. Fakat kiracı olmasına rağmen bağımsız hanede olarak da kaydedilenler görülmektedir. Diğer taraftan bu mahallelerden Köprü, Ahmet Bey, Cedid, Atik, Doğancı, Salih Bey ve Şeyh Mahallelerinin çoğunluğu Müslüman iken, Varoş Mahallesi; Varoş Müslim ve Varoş Reaya olarak ayrı ayrı defterlere kaydedilmişse de Müslim ve Gayrimüslimlerin birlikte oturduğu mahalledir. Varoş Cedid ise Gayrimüslimlerin çoğunlukta oldukları mahalledir. Temettüüleri Müslim-Gayrimüslim bazında değerlendirme yapacak olursak; Müslümanların hane başına ortalama temettüü 313 kuruş iken, Gayrimüslimlerin ortalama temettüü 340 kuruştur. Yani Kalkandelen Kazasında azınlıkta olan Gayrimüslimler çoğunlukta olan Müslümanlardan daha zengindi diyebiliriz. Bütün bunlar bize Kalkandelen’de zengin ve fakirin, Müslim ve Gayrimüslimlerin birlikte yaşadıklarını ve sosyal barışın varlığını göstermesi bakımından önemli ipuçları sunmaktadır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1951 Title A name given to the resource H. 1261 (M.1845) TARİHLİ KALKANDELEN KAZASI TEMETTUAT DEFTERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Author Author DOGAN, Ayhan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: H. 1261 (m.1845) tarihli, kalkandelen kazası temettuat defteri, değerlendirme. ÖZET XIX. Yüzyıl Osmanlı Devleti taşra teşkilatlarının sosyo-ekonomik durumunu ortaya koyan en derli toplu istatistikî veriler; o bölgeyle ilgili olarak tutulan “Temettuat” kayıtlarıdır. Temettü, kazanma, kâr etme, kâr, fayda, menfaat anlamlarına gelmektedir. 1844’ten itibaren tutulmaya başlanan bu kayıtların ortaya konması; bölge ile ilgili yapılacak sosyo-ekonomik çalışmalara ana kaynaklık teşkil edecek niteliktedir. Biz de bu düşüncelerle Rumeli Eyaleti Kalkandelen Kazası temettuatını konu edinen bir çalışma yapmayı uygun gördük. Buna göre 1846’da Kalkandelen Kazasında toplam 1172 hanenin kayıtlı olduğu 9 mahalle vardır. En büyük mahalle 229 hane ile Atik Mahallesi iken, Doğancı ise 28 hane ile en küçük mahalle olarak kaydedilmiştir. Ayrıca bu hanelere kayıtlı 111 hane de kiracı bulunmaktadır. Bunlar müstakil haneler şeklinde olmayıp, ev sahiplerinin haneleri üzerine kaydedilmiştir. Fakat kiracı olmasına rağmen bağımsız hanede olarak da kaydedilenler görülmektedir. Diğer taraftan bu mahallelerden Köprü, Ahmet Bey, Cedid, Atik, Doğancı, Salih Bey ve Şeyh Mahallelerinin çoğunluğu Müslüman iken, Varoş Mahallesi; Varoş Müslim ve Varoş Reaya olarak ayrı ayrı defterlere kaydedilmişse de Müslim ve Gayrimüslimlerin birlikte oturduğu mahalledir. Varoş Cedid ise Gayrimüslimlerin çoğunlukta oldukları mahalledir. Temettüüleri Müslim-Gayrimüslim bazında değerlendirme yapacak olursak; Müslümanların hane başına ortalama temettüü 313 kuruş iken, Gayrimüslimlerin ortalama temettüü 340 kuruştur. Yani Kalkandelen Kazasında azınlıkta olan Gayrimüslimler çoğunlukta olan Müslümanlardan daha zengindi diyebiliriz. Bütün bunlar bize Kalkandelen’de zengin ve fakirin, Müslim ve Gayrimüslimlerin birlikte yaşadıklarını ve sosyal barışın varlığını göstermesi bakımından önemli ipuçları sunmaktadır. Publisher An entity responsible for making the resource available IBU Publishing Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-03 Keywords Keywords. Article PeerReviewed