130 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3d12aa379febe5ece8b60a200dc84692.docx 70258290b26e378f649b549d217f1637 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b248e9272d3403137fa3ab10cd94f9f8.pdf 857522b7931e01f1e7c25f8d08844c29 PDF Text Text ÜSKÜDARLI FODLACIZÂDE AHMED RÂSİM VE AHİDNÂMESİ Kadir GÜLER - Ersoy AKBAŞ Kütahya Dumlupınar Üniversitesi, Kütahya / Türkiye - Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Eskişehir / Türkiye Anahtar Kelimeler: 19.yy, Fodlacızâde, Tasavvuf, Ahidnâme. ÖZET Tarih boyunca tüm milletler ve medeniyetlerce arzulanan imparatorlukların başkenti İstanbul pek çok kavim, din ve kültürün uzun asırlar nefes aldığı uygarlıklar beşiğidir. İstanbul’un en köklü yerleşim birimlerinden biri olan Üsküdar, coğrafi konumu ve çevre güzellikleri sebebiyle toplumun her katmanından insanın teveccühünü kazanmış bir ilçedir. Bu özelliği dolayısıyla asırlar boyunca nice sanatkârın yerleşim tercihi olmuştur. Fodlacızâde Ahmed Râsim 1766 yılında Üsküdar’da doğmuş, iyi bir eğitim almış, devlet kademelerinde önemli görevlerde bulunmuştur. Emekli olduktan sonra da Üsküdardaki evinde kendisini öğrenci yetiştirmeye ve ilme adamıştır. Evini bir mektep haline getirmiş, dini ve tasavvufi kişiliği ile dönemin ve çevrenin saygın bir kişiliği haline gelmiştir. Yazmış olduğu Divânı vefatından sonra hemen basılmış ve çok beğenilmiştir. Divânı dışında manzum bir nasihat kitabı da basılmış ve uzun yıllar dönemin okullarında ders kitabı olarak okutulmuştur. Ahidnâme, yazılı belge veya sözleşme anlamında tasavvufi bir terimdir. Şeyhin müridlere yaptığı tavsiyeleri ve kuralları gösteren yazılı metinlere de genel olarak ahidnâme denilebilmektedir. Üsküdarlı Fodlacızâde Ahmed Râsim’in divânında da 168 beyitten oluşan mesnevi nazım şekliyle yazılmış bir ahidnâme bulunmaktadır. Söz konusu ahidnâmede kâinâtın ve insanoğlunun yaratılışı, peygamberlerden bir kısmı ve gönderiliş gayeleri, hak ile bâtıl arasındaki mücâdele, insanın nefsiyle mücadelesi, ahirette kurtuluşun yolları, tevbe etmenin önemi gibi konular ele alınmaktadır. Bu bildirideki amacımız Üsküdarlı Fodlacızâde Ahmed Râsim’i ve Ahidnâmesini tanıtarak Türk kültür ve tarihine, edebi niteliğine katkıda bulunmaktır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2042 Title A name given to the resource ÜSKÜDARLI FODLACIZÂDE AHMED RÂSİM VE AHİDNÂMESİ Author Author GÜLER, Kadir AKBAŞ, Ersoy Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: 19.yy, Fodlacızâde, Tasavvuf, Ahidnâme. ÖZET Tarih boyunca tüm milletler ve medeniyetlerce arzulanan imparatorlukların başkenti İstanbul pek çok kavim, din ve kültürün uzun asırlar nefes aldığı uygarlıklar beşiğidir. İstanbul’un en köklü yerleşim birimlerinden biri olan Üsküdar, coğrafi konumu ve çevre güzellikleri sebebiyle toplumun her katmanından insanın teveccühünü kazanmış bir ilçedir. Bu özelliği dolayısıyla asırlar boyunca nice sanatkârın yerleşim tercihi olmuştur. Fodlacızâde Ahmed Râsim 1766 yılında Üsküdar’da doğmuş, iyi bir eğitim almış, devlet kademelerinde önemli görevlerde bulunmuştur. Emekli olduktan sonra da Üsküdardaki evinde kendisini öğrenci yetiştirmeye ve ilme adamıştır. Evini bir mektep haline getirmiş, dini ve tasavvufi kişiliği ile dönemin ve çevrenin saygın bir kişiliği haline gelmiştir. Yazmış olduğu Divânı vefatından sonra hemen basılmış ve çok beğenilmiştir. Divânı dışında manzum bir nasihat kitabı da basılmış ve uzun yıllar dönemin okullarında ders kitabı olarak okutulmuştur. Ahidnâme, yazılı belge veya sözleşme anlamında tasavvufi bir terimdir. Şeyhin müridlere yaptığı tavsiyeleri ve kuralları gösteren yazılı metinlere de genel olarak ahidnâme denilebilmektedir. Üsküdarlı Fodlacızâde Ahmed Râsim’in divânında da 168 beyitten oluşan mesnevi nazım şekliyle yazılmış bir ahidnâme bulunmaktadır. Söz konusu ahidnâmede kâinâtın ve insanoğlunun yaratılışı, peygamberlerden bir kısmı ve gönderiliş gayeleri, hak ile bâtıl arasındaki mücâdele, insanın nefsiyle mücadelesi, ahirette kurtuluşun yolları, tevbe etmenin önemi gibi konular ele alınmaktadır. Bu bildirideki amacımız Üsküdarlı Fodlacızâde Ahmed Râsim’i ve Ahidnâmesini tanıtarak Türk kültür ve tarihine, edebi niteliğine katkıda bulunmaktır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4cbff6315360002dbd522fc41da2ae71.docx c48741af1bb8287d96bda729058a7bb0 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/37a932c709ff1ba31b6a618464fac219.pdf 97d78c01fe5dfcf2dee97ec14e211201 PDF Text Text TÜRKİYE’DE ALAMANCI ALMANYA’DA YABANCI BAĞLAMINDA ÖTEKİNİN SİNEMATOGRAFİSİNİN HALKBİLİMSEL OKUNMASI İbrahim GÜMÜŞ Bartın Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Bartın / Türkiye Anahtar Kelimeler: Sinema, göç, kimlik, öteki, kültür çatışması. ÖZET Göç, Âdem ve Havva’nın cennetten dünyaya yolculuğundan itibaren başlayan şu anda da gerçekleşmeye devam eden bir olgudur. Günümüzde çeşitli nedenlerle gelişmemiş veya az gelişmiş ülkelerden gelişmiş ve sanayileşmiş ülkelere yapılan toplumsal nüfus hareketliliği şeklinde yaşanmaktadır. Türkiye’de ise 1960’lı yılların başından itibaren genelde Batı özelde ise Almanya’ya işçi göçü olmuştur. Türkiye’den Almanya’ya giden işçiler zamanla sosyo-kültürel anlamda yapısal değişimlere ve zorluklara maruz kaldılar. Yaşanan bu süreçler sinema gibi sanat dallarında konu olarak işlenmiştir. Sinema, konu edindiği toplumun bir aynası ve yorumlayıcısıdır. Bu nedenle bir belge niteliğine sahiptir. Bu bildiride Almanya’da Türk işçilerinin kültürel bellekleri, kimlik arayışları, idealleri ve dünya görüşleri sosyolojik bir belge değeri taşıyan sinema filmleri üzerinden halkbilimsel bir okuma denemesi yapılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2178 Title A name given to the resource TÜRKİYE’DE ALAMANCI ALMANYA’DA YABANCI BAĞLAMINDA ÖTEKİNİN SİNEMATOGRAFİSİNİN HALKBİLİMSEL OKUNMASI Author Author GÜMÜŞ, İbrahim Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Sinema, göç, kimlik, öteki, kültür çatışması. ÖZET Göç, Âdem ve Havva’nın cennetten dünyaya yolculuğundan itibaren başlayan şu anda da gerçekleşmeye devam eden bir olgudur. Günümüzde çeşitli nedenlerle gelişmemiş veya az gelişmiş ülkelerden gelişmiş ve sanayileşmiş ülkelere yapılan toplumsal nüfus hareketliliği şeklinde yaşanmaktadır. Türkiye’de ise 1960’lı yılların başından itibaren genelde Batı özelde ise Almanya’ya işçi göçü olmuştur. Türkiye’den Almanya’ya giden işçiler zamanla sosyo-kültürel anlamda yapısal değişimlere ve zorluklara maruz kaldılar. Yaşanan bu süreçler sinema gibi sanat dallarında konu olarak işlenmiştir. Sinema, konu edindiği toplumun bir aynası ve yorumlayıcısıdır. Bu nedenle bir belge niteliğine sahiptir. Bu bildiride Almanya’da Türk işçilerinin kültürel bellekleri, kimlik arayışları, idealleri ve dünya görüşleri sosyolojik bir belge değeri taşıyan sinema filmleri üzerinden halkbilimsel bir okuma denemesi yapılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b19d0fba4cbba08988889c158b29e1da.docx 0a3aaaa330d0221afd69a87973ea05ec https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4f4bfcc4b7daa4e43e3fefd173215cb0.pdf 91f1903df157ec00652e93cad33af049 PDF Text Text ORTA TÜRKÇE LEHÇELERİ İÇERİSİNDE FONETİK ÖZELLİKLER BAKIMINDAN ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ'NİN YERİ İnan GÜMÜŞ Süleyman Demirel Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Isparta / Türkiye Anahtar Kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, Orta Türkçe, Ses Bilgisi, Karşılaştırma. ÖZET Eski Anadolu Türkçesi, Türk dili tarihi açısından oldukça önemli bir yere sahiptir. Batı (Oğuz) Türkçesinin ilk ürünlerinin bu dönemde verilmesi ve bugünkü Oğuz grubu lehçelerine (başta Türkiye Türkçesi olmak üzere) kaynaklık etmesi dolayısıyla Eski Anadolu Türkçesinin önemi daha da anlaşılacaktır. Bu bağlamda Eski Anadolu Türkçesinin Türk dili tarihindeki yerinin tam olarak belirlenmesi ve kendine ait özelliklerinin ayrıntılı olarak ortaya konulması için diğer Orta Türkçe lehçeleriyle mukayese edilmesinde fayda vardır. Her bir tarihî lehçeyle ilgili monografik çalışmalar olmasına rağmen karşılaştırmalı çalışmaların eksikliği göze çarpmaktadır. Biz de bu bildiride, yapılan bu monografik çalışmalardan hareketle Eski Anadolu Türkçesine ait fonetik hususiyetleri diğer orta Türkçe lehçeleriyle karşılaştırma yoluna gidilmiştir. Eski Anadolu Türkçesindeki fonetik hususiyetlerin; Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi ve Çağatay Türkçesinde ne şekilde karşımıza çıktığını ortaya koymaya çalışarak tespit edilen farklılıkların sebepleri üzerinde durumluştur. Böylelikle Eski Anadolu Türkçesinin hem Orta Türkçe hem de Türk dili tarihi içerisindeki yerini belirlemeye çalışmıştır � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2034 Title A name given to the resource ORTA TÜRKÇE LEHÇELERİ İÇERİSİNDE FONETİK ÖZELLİKLER BAKIMINDAN ESKİ ANADOLU TÜRKÇESİ'NİN YERİ Author Author GÜMÜŞ, İnan Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, Orta Türkçe, Ses Bilgisi, Karşılaştırma. ÖZET Eski Anadolu Türkçesi, Türk dili tarihi açısından oldukça önemli bir yere sahiptir. Batı (Oğuz) Türkçesinin ilk ürünlerinin bu dönemde verilmesi ve bugünkü Oğuz grubu lehçelerine (başta Türkiye Türkçesi olmak üzere) kaynaklık etmesi dolayısıyla Eski Anadolu Türkçesinin önemi daha da anlaşılacaktır. Bu bağlamda Eski Anadolu Türkçesinin Türk dili tarihindeki yerinin tam olarak belirlenmesi ve kendine ait özelliklerinin ayrıntılı olarak ortaya konulması için diğer Orta Türkçe lehçeleriyle mukayese edilmesinde fayda vardır. Her bir tarihî lehçeyle ilgili monografik çalışmalar olmasına rağmen karşılaştırmalı çalışmaların eksikliği göze çarpmaktadır. Biz de bu bildiride, yapılan bu monografik çalışmalardan hareketle Eski Anadolu Türkçesine ait fonetik hususiyetleri diğer orta Türkçe lehçeleriyle karşılaştırma yoluna gidilmiştir. Eski Anadolu Türkçesindeki fonetik hususiyetlerin; Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi ve Çağatay Türkçesinde ne şekilde karşımıza çıktığını ortaya koymaya çalışarak tespit edilen farklılıkların sebepleri üzerinde durumluştur. Böylelikle Eski Anadolu Türkçesinin hem Orta Türkçe hem de Türk dili tarihi içerisindeki yerini belirlemeye çalışmıştır Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/08b8183e6ae49948454bb7f942765f7c.docx b0823c122f5363f826c1b3504629a0b2 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ec0523a2c946c8eb3cfda88b82d2b819.pdf c2b9199bae88ce31b4dd37b704ce1438 PDF Text Text EFKÂR TEPESİ’NDEN GÜNÜMÜZE TÜRKİYE’NİN KÖY SORUNLARI Ertuğrul GÜREŞCİ Ahi Evran Üniversitesi, Kırşehir / Türkiye Anahtar Kelimeler: Köy, Efkâr Tepesi, Fakir Baykurt. ÖZET Bu çalışmada, yazar Fakir Baykurt’un ‘Efkâr Tepesi’ adlı eserinde dile getirmiş olduğu Türkiye’deki köy sorunları ile günümüz Türkiye’sindeki benzer sorunların karşılaştırılmalı olarak ortaya konulması amaçlanmıştır. Çalışma, bir yazarın toplumsal sorunlara bakış açısını vurgulaması ve özellikle köy sorunlar ile ilgili olarak Fakir Baykurt’un düşüncelerini yansıtması bakımından önem arz etmektedir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/277b6a8fc6cfbf30f195c9f36d43383b.docx f57340f66b52be252f591f2c7b1d337a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6676c860f140ed46091cf991780d0c55.pdf 1d96296f38b310b3b03ecaaddcc88eab PDF Text Text ‘EFKÂR TEPESİ’NDEN’ GÜNÜMÜZE TÜRKİYE’NİN KÖY SORUNLARI Ertuğrul GÜREŞCİ1 Özet Bu çalışmada, yazar Fakir Baykurt’un ‘Efkâr Tepesi’ adlı eserinde dile getirmiş olduğu, Türkiye’deki köy sorunları ile günümüz Türkiye’sindeki benzer sorunların karşılaştırılmalı olarak ortaya konulması amaçlanmıştır. Çalışma, bir yazarın toplumsal sorunlara bakış açısını vurgulaması ve özellikle köy sorunlar ile ilgili olarak Fakir Baykurt’un düşüncelerini yansıtması bakımından önem arz etmektedir. Anahtar Kelimeler: Fakir Baykurt, Efkâr Tepesi, köy, köylü THE VILLAGE PROBLEMS OF TURKEY TO PRESENT DAY FROM ‘EFKÂR TEPESİ’ Abstract In this study is aimed to express as comparative of the village problems in Turkey with the similar problems in the present day Turkey. The study is important in terms of to appropriate the opinions of Fakir Baykurt as relation with especially the village problems and to highlight to view point about the communal problems of an author. Keywords: Fakir Baykurt, Efkâr Tepesi, village, villager 1. Giriş Türkiye’de köy ve köylü sorunları ile ilgilenmek, birçok kişi tarafından sadece siyasilerin ve kamu görevlilerinin işi ve sorumluluğuymuş gibi algılamaktadır. Bu algının, yasal mevzuat ve kamu hizmetleri düşüncesi açısından doğru olduğu söylenilebilir. Ancak köy ve köylü sorunları ile ilgilenmek sadece devlete veya siyasi kurumlara düşen bir görev değildir. Sivil Toplum Kuruluşları (STK), basın mensupları, sanatçılar, köylü ve kentli vatandaşlar ve tatbikî yazarçizer erbabı da bu sorunlarla ilgilenmekte ve çeşitli platformlarda bunları dile getirmektedirler. Köy ve köylü sorunları, elbette her kesimi ilgilendirebilir hatta bu ilgi sorunların çözümüne katkı bile sağlayabilir. Sorunların ekonomik ve sosyal boyutu hatta hukuki boyutu da olabilir ki bunların çözümünde mutlaka kamu gücü gereklidir. Bu güç anayasal çerçevede devletin görev ve sorumlulukları başlığı altında toplanabilir. O zaman köy ve köylü sorunlarının çözümünde devlet kurumlarının 1 dışındaki diğer kesimlerin özelliklede Yrd.Doç.Dr., Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, ispir_ert@hotmail.com yazanların �düşünenlerinin katkısı pratikte yani uygulamada olmayabilir ancak teoride bu pek ala mümkün olabilir. Yazarların veya sanatçıların köylü sorunlarının tespiti, dile getirilmesi ve devlet kurumlarını bu yönde sevk etmesi veya yönlendirmesi oldukça olasıdır. Türkiye’nin veya toplumun herhangi bir sorunuyla ilgilenmek birçok sanat dalının ilgisini çekmektedir. Şarkıda, şiirde, resimde, sinemada, tiyatroda, romanda, hikâyede ve edebi diğer metinlerde bu sorunlar ifade edilmektedir. Bu ifadelerde bazen güldüren, bazen ağlatan ve bazen de düşündüren ama genelde eleştirisel bir tarz kullanılmaktadır. Buda sanatçının doğasında olan bir yaklaşım olsa gerek. Bir yazarın dünyası bazen gördüklerini bazen duyduklarını ve bazen de hissettikleri yazılarına aktarması ile oluşabilmektedir. Türkiye’de köy ve köylülerin sorunlarıyla edebiyatçıların ilgilenmesi cumhuriyetin ilk yıllarından beri süregelen bir olay olmuştur. Özellikle altyapısı tek parti döneminde atılan ve 1950’lerden sonra gelişen ‘Köy Edebiyatı’ kavramı bunu bir nebze olsun ortaya koymaktadır (Karaömerlioğlu, 2013). Türkiye’de köy ve köylü sorunlarının çeşitli ekonomik ve sosyal nedenleri bulunmaktadır (Güreşci, 2006; Tezcan, 2013). Bu sorunları iktisatçılar, sosyologlar, psikologlar, tarım ekonomistleri, coğrafyacılar ve diğer toplum bilimcileri farklı şekillerde aktarabilmektedir. Ancak bir edebiyatçının gözüyle bu sorunların ifade edilmesi bambaşka bir şeydir. Çünkü bu sorunların ifadesinde artık duygular, kızgınlıklar, sevinçler de olaylara karışmıştır. Böylece her duygu sahibi insan bu sorunlarının artık bir parçası dolayısıyla da çözümünde bir parçası olmaktadır. 2. 2Yazarın Kısaca Yaşam Öyküsü Yazar Fakir Baykurt, 1929 yılında Burdur’un Yeşilova İlçesine bağlı Akçaköy’de dünyaya gelmiştir. Asıl adı Tahir’dir. İlkokulu kendi köyü ve Balıkesir’de tamamlamıştır. Ardından Isparta Gönen Köy Enstitüsü’nü 1947 yılında bitirmiştir. Uzun yıllar Anadolu'nun çeşitli 2 Bu bilgiler, http://tr.wikipedia.org/wiki/Fakir_Baykurt internet sitesinden özetlenerek alınmıştır. �köylerinde öğretmenlik yapan yazar, bunun yanı sıra ilköğretim müfettişliği ve sendikacılıkta yapmıştır. Fakir Baykurt, 1998 yılında Almanya’da vefat etmiştir. Yazarın çeşitli konularda farklı edebi eserleri bulunmaktadır. Bunlardan bazıları aşağıdaki gibidir: 1. Romanları: Yılanların Öcü (1954); Tırpan (1970); Kurbağalar (1980). 2. Öyküleri: Çilli (1955); Can Parası (1973); Dikenli Tel (1988). 3. Toplum ve Eğitim Yazıları: Efkâr Tepesi (1960); Kerem İle Aslı (1974). 4. Çocuk Kitapları: Dünya Güzeli (1985); Saka Kuşları (1985). 5. Şiir: Bir Uzun Yol; Dostluğa Akan Şiirler. Aldığı bazı Ödüller: 1958 Yunus Nadi Roman Ödülü (Yılanların Öcü); 1997 Sedat Simavi Edebiyat Ödülü (Yarım Ekmek); 1999 Pir Sultan Abdal Derneği Ödülü. Yazarın bunların yanı sıra çeşitli gazete ve mecmualarda Türkiye’nin eğitim, köy, kalkınma, geri kalmışlık, sendikacılık vs. konularda yayımlanmış yazıları da bulunmaktadır. 3. ‘3Efkâr Tepesi’ Hakkında Kısa Bilgiler ‘Efkâr Tepesi’ yazarın dördüncü kitabı olup, buradaki yazıların bir kısmı daha önceden Cumhuriyet gazetesinde yayımlanmıştır. Fakir Baykurt Şavşat’ta bulunduğu sırada, oradaki olayları çıkış noktası yaparak yazdığı yazılarda, memleketin adeta resmini çekmiştir. Eser, 1960’da kitap haline getirilerek basılmıştır. Efkâr Tepesi, Yeşil Kurbağalar, Bir Eski Kaval, Kör Bıçak, Konyalı Kız gibi 25 adet başlıkta yazılar (anılar) bulunmaktadır. Eserde geçen olaylar gerçek hayattan alınmış ve anı şeklinde anlatılmıştır. 4. Fakir Baykurt’un Gözüyle Türkiye’de Köy Sorunları ve Günümüz Köy Sorunları İle Karşılaştırılması Türkiye’de köy ve köylü sorunları ile ilgilenmek bazen bu kesime uzak olan kişilerinde ilgisini çekmektedir. Bu uzaklık gerek fiziksel gerekse düşünsel bir uzaklık olarak ta ifade 3 Bu bilgiler, yazarın ‘Efkâr Tepesi’ adlı eserinin 1969 yılı baskısın ön sayfasından derlenmiştir. �edilebilir. Ancak Efkâr Tepesi, Fakir Baykurt’u köy ve köylü sorunları açısından ön plana çıkartan temel gerçekler aşağıdaki gibi sıralanabilir: 1. Kendisi bir köylü çocuğu olup köyde doğup büyümüştür. Buda köy ve köylü sorunlarını yaşayarak öğrendiğini göstermektedir. 2. Köylerde uzun yıllar öğretmenlik yapmıştır. Köylerin sorunlarını iyice hissetmiş, duygu ve düşüncelerini ifade etmeye ve paylaşmaya başlamasına neden olmuştur. Özellikle köylerin eğitim ile ilgili sorunlarını ön plana çıkartmıştır. 3. Yazardır, ülkenin sorunlarının bir parçası olan köy sorunlarına kendi duygularını da katarak dile getirmiş ve paylaşmıştır. Yazar, birçok eserinde toplumsal konulara değinmiş ve özellikle Efkâr Tepesi’nde öğretmen olarak görev yaptığı Artvin İlinin Şavşat İlçesinin Efkâr Tepesi diye adlandırılan yüksek bir yerinden dile getirdiği köy ve köylü sorunları ön plana çıkartmıştır. Fakir Baykurt ‘Efkâr Tepesi’ adlı eserinde Türkiye’deki köy ve köylü sorunlarına 1958-1959 Türkiye’sinden bakmaktadır. Bu yıllarda Türkiye’de köylü nüfusu toplam nüfusun yaklaşık %68’ini oluşturmaktaydı. Köylerde yoğun olan bu nüfus beraberinde tarıma bağlı olan ekonomik ve sosyal sorunları da getirmektedir. Köylülerin sorunları gerek dünyada gerekse Türkiye’de sürekli olarak yoksullukla birlikte anılmakta ve sorun yoksulluk ile mücadele şeklinde süründürülmektedir (Güreşci, 2006; Gürses, 2007; Schneider and Gugerty, 2011). Yazarın söz konusu eserinde Türkiye’deki köy sorunlarına bakış açısı aşağıdaki başlıklarda ifade edilebilir: 1. Eleştirisel bir bakış açısı, 2. Politik bir bakış açısı, 3. Çözüm arayışı arayan bir bakış açısı, 4. Edebi bir dille ifade etme, Yazarın Efkâr Tepesi’nde ifade ettiği Türkiye’deki köy ve köylü sorunları kendi diliyle özetle aşağıdaki başlıklarda toplamıştır. �1. Altyapı sorunları: -Yollarının olmayışı veya çok kötü oluşu, -İçme sularının olmayışı veya çok kötü olması, -Kanalizasyon ve diğer altyapı sorunlarının oldukça fazla oluşu, -Ev ve hayvan barınaklarının yetersiz oluşu, -Elektrik olmayışı, - İletişim olanaklarının olmayışı veya yetersiz oluşu 2. Sosyal altyapı sorunları: - Yeniliklere temkinli olma, - Tutucu aile yapısı, - Ataerkil aile yapısı, 3. Ekonomik Sorunlar -Fakir ve yoksul oluşları, -Gurbetçiliğin yaygın oluşu, -Ekonomik beklenti düzeylerinin yetersiz oluşu, 4. Tarımsal Sorunları -Kısmen de olsa feodal yapının oluşu, -Tarımsal arazilerin verimsiz oluşu, -Tarımsal mekanizasyonun olmayışı, -Tarım işletmelerin yoksul fakir ve küçük aile işletmelerinden oluşu, -Tarımda sermaye kullanımının yok denecek kadar az oluşu, 5. Eğitim Sorunları -Okur-yazar olanı düşük, -Okul sayısı az, -Mevcut okullar bakımsız ve araç gereç yönünden yetersiz, -Aileler çocuk okutma konusunda isteksiz, -Çocuklarını ileride okutabilecekleri imkânlardan çoğunlukla yoksun olmaları, �Kısaca Fakir Baykurt’un Efkâr Tepesi’nde Türkiye’de köy ve köylülerin en temel sorunları, Yoksulluk, eğitimsiz, ihmal edilmişlik ana başlıklarda toplanabilir. Bu bilgiler ışığında yazarın ‘Efkâr Tepesi’ adlı eserinde ifade ettiği köy sorunları ile günümüz Türkiye’sindeki köy sorunları karşılaştırıldığında; Aradan yaklaşık 55 yıl geçmiş ve bu süreç içerinde bilim, teknoloji ve anlayışların değiştiği bir gerçektir. Bu durum Türkiye’deki köy ve köylülerinde yapısını, sorunlarını ve beklentilerini de değiştirmiştir. En büyük değişim Türkiye’de köylü nüfusun toplam nüfus içerindeki payı %20’lerin altına düşmüş ve ülke nüfusu giderek kentlerde toplanmaya başlanmıştır. Köyden kente olan göçler köyleri ve köylüleri de değiştirmiştir. Evet, köylerde yol-su-elektrik-altyapı hizmetleri büyük ölçüde sağlanmış ancak bu hizmetleri verebilecek nüfusu giderek azalmıştır. Yazar belki günümüzde yaşasaydı ve Efkâr Tepesi’ni tekrar yazmaya kalksaydı köylerdeki göç, terk edilmişlik ve geride bıraktıkları anıları yazmış olacaktır. Aradan geçen zaman zarfında köprünün altından çok sular geçmiştir. 5. Sonuç Çalışmanın sonuç bölümünde yazarın ‘Efkâr Tepesi’ adlı eserinin 1969 yılı baskısının arka kapak sayfasında ifade edilen gerçeğin aktarılması yerinde olacaktır. Şöyle ki ‘ Türkiye’nin uzak köşelerinden birinde ta Şavşat’ta, bir tepe vardır. Adı: ‘Efkâr Tepesi’dir. Bu tepeden bakınca, sanki bütün Türkiye resim gibi insanın önüne serilir. Bu resimde her şeyi bir bir okumak mümkündür. Baktıkça adamı bir efkâr basar. İnsan ne diyeceğini, ne söyleyeceğini şaşırır. Bir yanda, göz alabildiğine güzel bir tabiat: yeşil, yeşil, yeşil ama ne yeşil!. Fakat öbür yanda, olabileceği kadar sefillik, gerilik… Korkunç bir tanzimsizlik! Akıl almaz bir zıtlıktır bu… Fakir Baykurt, Şavşat’ta bulunduğu sırada, orada gördüklerini çıkış noktası yaparak, yurdun genel durumuna bakmıştır, bu kitabı yazmıştır. Orada, yapıldıktan üç gün sonra yıkılan köprüler… Orada başları poçu bağlı gelin mezarları… Orada bir hiç yüzünden biri birine giren emmioğulları… Susuz, arkasız köy öğretmenleri… Karların kışların ortası sepetlenen kaymakamlar… Orada her daim bulanık akan seller… Orada kapalı yollar; doktorsuz ebesiz, ilaçsız doğumlar; doğuramayıp ölen analar… Orada akıp giden zamanlar… Yurdun halini birde Efkâr Tepesi’nden bakmanın, ayrı anlamı vardır’ �Türkiye’nin köy ve köylü sorunlarına bakıldığında aradan geçen yıllarda bir değişimin ve gelişmenin yaşandığı bir gerçektir. Ancak bir yazarın bu sorunlara bakışı günümüzde dahi yine azda olsa eleştirisel bir bakış olacaktır. Kaynakça 1. Baykurt, F. (1960). Efkar Tepesi, Remzi Kitabevi, Yeni Türk yazarları Serisi: 14, 171s, İstanbul. 2. Güreşci, E. (2006). Türkiye’de Köy Sorunları İçin Çözüm Arayışları. Türktarım Dergisi, Sayı: 171, 25–33. 3. Gürses, D. (2007). Türkiye’de Yoksulluk ve Yoksullukla Mücadele Politikaları. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(1), s59-74. 4. Karaömerlioğlu, M. A. (2013). Erken Dönem Türk Edebiyatında Köylüler. http://www.ata.boun.edu.tr/faculty/Faculty/Asim%20Karaomerlioglu/dogubatisend.pd f (Erişim tarihi: 13.06.2013). 5. Schneider, K. and Gugerty, M.K. (2011). Agricultural Productivity and Poverty Reduction: Linkages and Pathways. The Evans School Review, 1(1), 56-74. 6. Tezcan, M. (2013). Memleketimizde Köy Yaşantısının Bazı Toplumsal Sorunları ve Çözüm Yolları. (http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/40/483/5682.pdf, Erişim tarihi: 10.06.2013). 7. http://tr.wikipedia.org/wiki/Fakir_Baykurt (Erişim tarihi: 09.06.2013). � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2198 Title A name given to the resource EFKÂR TEPESİ’NDEN GÜNÜMÜZE TÜRKİYE’NİN KÖY SORUNLARI Author Author GÜREŞCİ, Ertuğrul Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Köy, Efkâr Tepesi, Fakir Baykurt. ÖZET Bu çalışmada, yazar Fakir Baykurt’un ‘Efkâr Tepesi’ adlı eserinde dile getirmiş olduğu Türkiye’deki köy sorunları ile günümüz Türkiye’sindeki benzer sorunların karşılaştırılmalı olarak ortaya konulması amaçlanmıştır. Çalışma, bir yazarın toplumsal sorunlara bakış açısını vurgulaması ve özellikle köy sorunlar ile ilgili olarak Fakir Baykurt’un düşüncelerini yansıtması bakımından önem arz etmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/550ee3df2ae95f3fe8ef225c7a6a082a.docx dd056b05ed2e66b068185e3f410ce5cc https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/82b44c4a0135b131e1ed2a6f0a746745.pdf 219b73f4c2fa0c7d8ab280c382b8c152 PDF Text Text MOSTARLI ZİYÂÎ VE ŞİİRLERİNDEKİ ORİJİNAL SÖYLEYİŞLER Müberra GÜRGENDERELİ Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Edirne / Türkiye Anahtar Kelimeler: Mostarlı Ziyâî, Divan Şiiri, Orijinal Söyleyişler. ÖZET XVI. yüzyılda yaşamış olan Mostarlı Hasan Ziyâî Boşnakların en eski divan şairlerindendir. Divan şairleri yüzyıllar boyunca yeni ve orijinal sözler bulma gayreti göstermişlerdir. Ziyâî’de de bu gayret açıkça görülmektedir. O, şiirlerinin kendisinden önce yazılan şiirlerden daha orijinal olduğunu iddia eder. Kasidelerinde de alışılmış kaside tarzının dışına çıkan şair, süslü ifade ve abartılı övgülerden uzak durmuş, divan şiiri geleneği içinde görülmeyen tasvirler yapmıştır. “Hane-i Vîrâne, Sengistân ve Şitâiyye” kasideleri hem şekil hem de içerik olarak klasik kasidelerden farklıdır. Bu kasideler daha çok realist, sembolik ve mizahi anlayışla yazılmış şiirlerdir. Ziyâî, bazen kendisi bazen de çevresiyle ince ince alay eder. Ziyâî, divan edebiyatında örneğine az rastlanan “Hasb-i Hâl” tarzı bir kaside de yazmıştır. Ziyâi’nin alışılmışın dışına çıkma gayretiyle yazdığı bu şiirler onun klasik edebiyata yeni bir soluk getirme çabasının bir sonucudur. Bildiride Mostarlı Ziyâî hakkında bilgi verilmiş ve divan şiirine getirmeye çalıştığı yeni söyleyişler ele alınmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e8a3397dc12b0ff4607d5ab6f26bb3c1.docx 1bfd7aeaa7996d317281c0393acc290f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6815f113c51386b435241aa50f58ac0d.pdf 39e682e69c0e8f45957a328644d0bb12 PDF Text Text MOSTARLI ZİYÂÎ VE ŞİİRLERİNDEKİ ORİJİNAL SÖYLEYİŞLER Müberra GÜRGENDERELĠ 1 Özet XVI. yüzyılda yaĢamıĢ olan Mostarlı Hasan Ziyâî BoĢnakların en eski divan Ģairlerindendir. Divan Ģairleri yüzyıllar boyunca yeni ve orijinal sözler bulma gayreti göstermiĢlerdir. Ziyâî‟de de bu gayret açıkça görülmektedir. O, Ģiirlerinin kendisinden önce yazılan Ģiirlerden daha orijinal olduğunu iddia eder. Kasidelerinde de alıĢılmıĢ kaside tarzının dıĢına çıkan Ģair, süslü ifade ve abartılı övgülerden uzak durmuĢ, divan Ģiiri geleneği içinde görülmeyen tasvirler yapmıĢtır. “Hane-i Vîrâne, Sengistân ve ġitâiyye” kasideleri hem Ģekil hem de içerik olarak klasik kasidelerden farklıdır. Bu kasideler daha çok realist, sembolik ve mizahi anlayıĢla yazılmıĢ Ģiirlerdir. Ziyâî, bazen kendisi bazen de çevresiyle ince ince alay eder. Ziyâî, divan edebiyatında örneğine az rastlanan “Hasb-i Hâl” tarzı bir kaside de yazmıĢtır. Ziyâi‟nin alıĢılmıĢın dıĢına çıkma gayretiyle yazdığı bu Ģiirler onun klasik edebiyata yeni bir soluk getirme çabasının bir sonucudur. Bildiride Mostarlı Ziyâî hakkında bilgi verilecek ve divan Ģiirine getirmeye çalıĢtığı yeni söyleyiĢler ele alınacaktır. Anahtar Kelimeler: Mostarlı Ziyâî, Divan ġiiri, Orijinal SöyleyiĢler MOSTARLI ZIYAI AND THE ORIGINAL UTTERANCE OF HIS POEMS Abstract Mostarlı Ziyai one of Bosniaks most ancient Divan poets of the 16th centuries. Divan poets throughout the centuries have tried to find a new sayings. Ziyai also sought for it. He claimed that the more original poems. His kasides, out of tradition. He's not been done before in the depictions of traditional poetry does. “Hane-i Virane, Sengistan and ġitaiyye” kasides, in both form and content different from classical kasides. These poems, they are written from the perspective of a realist, symbolic and humorous. Ziyai sometimes mocks himself, sometimes in the surroundings. He wrote a “Hasb-i Hal” poem in the new style. Ziyai wanted to add something new to classic literature. In this study, information will be given about Mostarlı Ziyai and the original utterance of his poems. Key Words: Mostarli Ziyai, Divan Poetry, Original Utterance 1 Doç.Dr., Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü �Giriş 16. yüzyılda yaĢamıĢ olan Mostarlı Hasan Ziyâî, BoĢnakların en eski divan Ģairlerinden biridir. Balkanlarda, özellikle de Bosna‟da önemli bir Ģöhrete sahip olmasına rağmen, hayatı hakkındaki bilgiler Bosna‟da yapılmıĢ biyografik mahiyetteki birkaç küçük çalıĢmadan ibaretti. Mevcut tek nüshası, Edirne Selimiye Kütüphanesi elyazmaları bölümünde bulunan ve tarafımızdan tespit edilen divanının 2 ve diğer bir eseri olan ġeyh-i Sanân mesnevisinin3 incelenmesiyle, Ģairin hayatı ve eserleri gün ıĢığına çıkarılmıĢtır. Divanı ve ġeyh-i Sanân mesnevisinin yayımlanmasından sonra, bu eserler Bosna‟da ve Türkiye‟de yapılan pek çok çalıĢmaya kaynaklık etmiĢtir. Edirne için önemli bir hazine olan ve ilk bağıĢlarını Sultan II. Selim‟in bizzat yaptığı Selimiye Kütüphanesi, 3384‟ü yazma olmak üzere toplam 11501 eserden meydana gelmektedir. Kütüphanede; Türkçe divanlar ve mesnevilerin yanı sıra pek çok dini, tasavvufi ve ahlaki eser bulunmaktadır. Kütüphanedeki Türkçe divanlardan biri olan Mostarlı Ziyâî‟nin tek nüsha divanı, BoĢnak araĢtırmacılar tarafından uzun yıllar aranmıĢ, divanın Edirne‟de bulunması Bosna-Hersek‟teki Osmanlı edebiyatı araĢtırmacıları tarafından büyük ilgi görmüĢtür. Nasıl ki Mostar köprüsü geçmiĢten günümüze Türkler ve BoĢnaklar arasında bir kardeĢlik köprüsü oluĢturuyorsa, tarihin her döneminde önemli bir kültür merkezi olan Edirne de, kütüphanesinde bulunan Mostarlı Hasan Ziyâî divanı gibi saklı edebiyat hazineleriyle, Edirne‟den Bosna-Hersek‟e uzanan bir kültür köprüsü oluĢturmaktadır. Balkanların en önemli mimari eserlerden biri olan Mostar Köprüsü‟nün kitabesindeki tarih beyitleri de Mostarlı Ziyâî tarafından yazılmıĢtır. Ne yazık ki bugün bu kitabe yerinde yoktur. Ziyâî, dünyada eĢi benzeri olmayan bu köprüyü gökkuĢağına benzetmiĢtir: Kavs-i kuzahın aynı bir köprü binâ etti Var mı bu cihân içre mânendi hey Allâhım Ġbretle bakıp dedi târîhini bir ârif El geçtiği köprüden biz de geçeriz Ģahım4 Ziyâî, Ģiirlerinde Balkanlar‟da bulunan bazı Ģehir ve kasaba adlarına da yer vermiĢtir. Bunlar arasında; Hersek, Karadağ, Edirne, Eski Kiliselik, Akhisar Prusac, BenefĢe Limanı gibi yer adları mevcuttur. Bir Ģiirinde Ģair; Hersek sancak beyi olduğunu bile hayal etmiĢtir. Divanındaki bir nottan Ģairin adının Hasan, dedesinin ve büyük dedelerinin isimlerinin ise sırasıyla; Ali, Mahmud ve Yusuf olduğunu öğrenmekteyiz. ġiirlerinden anlaĢıldığı kadarıyla hayatını, yokluk ve sıkıntılarla geçiren Ziyâî, çok eski, harap ve yıkık bir evde oturmaktadır. Bu ev; fare delikleriyle dolu, her taraftan yağmur ve rüzgâr alan, tahtaları gıcırdayan, sobası devamlı tüten yıkık dökük bir yapıdır. ġair bu eve “hâne- i vîrâne” adını vermiĢtir. Meskenim oldı dirîgâ bir „aceb mihnet yeri 2 Müberra Gürgendereli (2002): Hasan Ziyâî Hayatı Eserleri Sanatı ve Divanı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara. 3 Müberra Gürgendereli (2007): Mostarlı Ziyâî Şeyh-i San‘ân Mesnevisi, Kitabevi, Ġstanbul. 4 Gürgendereli (2002:343) �Hâne-i vîrâneye koydı felek ben çâkeri (Divan/Kaside 11-1) Hayatının bir döneminde kuru iftiraya uğradığını söyleyen ve Ģiirdeki yeteneğinden çok emin olan Ziyâî, yaĢadığı devirde Ģiirlerinin itibar görmemesinin sebebini, hünerinin takdir edilmediği uzak bir vilayette kalmıĢ olmasına bağlar. ġair payitahta ulaĢıp sanatını sergileyememesine üzülmekte ve çektiği maddi sıkıntılar yüzünden bildiklerini de unutmaktan korkmaktadır. Bu da Osmanlı döneminde idareciler tarafından sanatın teĢvik edilmesinin sanata ve sanatçıya olan olumlu katkısının bir göstergesi olarak karĢımıza çıkmaktadır. Hüner kadri bilinmez kaldım alçak bir vilâyette Unutdum bildiğim dahi bu kıllette bu zillette (Divan/MuaĢĢer 1-2) Ziyâî, ġeyh-i Sanân mesnevisinde, fakirlikten kurtulmak için ailesiyle beraber gurbete çıktığını söyler. Burası deniz kenarında kayalık bir yerdir. Fakat gurbette de sıkıntıları devam edip ailesinin geçimini sağlayamayınca memleketine geri dönmeye karar verir. Bir beytinde ailesinin karnını doyuracak bir dilim ekmeği bile bulamadığından Ģikayet eder. Ziyâî‟nin kaç çocuğu olduğu bilinmemektedir. Sadece “hâne-i vîrâne” adlı kasidesinde; sobanın dumanının tütmesi sebebiyle ağladıklarını söylemesinden Ģairin birden fazla çocuğu olduğu anlaĢılmaktadır. Gâh eve girdikçe bakıp gülerim bî-ihtiyâr Hep dütün derdinden ağlar görsem oğlancıkları (Divan/Kaside 11-21) Ziyâ‟î bir zaman sonra, Ģair ve âlimlere değer verip onları koruyan, Balkanlar‟ın meĢhur Yahyâlı Beyleri sülalesinden gelen ve kendisi de bir Rumeli Ģairi olan Vusûlî Mehmed Beğ‟in himayesine girer. Mehmed Beğ‟in de ilgi ve teĢvikiyle eserlerini daha rahat yazmaya baĢlayan Ģair, ona intisap ettikten sonra sıkıntılarından bir miktar kurtulur. Edebiyat tarihçileri; Mehmed Beğ‟in cömertliğiyle tanındığını ve sırtındaki elbisesi de dahil olmak üzere bütün kıymetli giysilerini hediye edecek kadar devrinin edebiyatçılarına değer verdiğini yazar. Hatta Gelibolulu Ali, Mehmed Beğ‟in elbiselerini sanatkârlara hediye etmesi sebebiyle ancak terzilerinin yeni elbiseler dikmesinden sonra sokağa çıkabildiğini söyler5. Ziyâ‟î divanında, Ģairin ölümünden bir sene önce yani 1583‟te(H.991) vâiz olduğunu gösteren bir tarih beyti de mevcuttur. Ettikte Ziyâîyi takdîr-i Hudâ vâiz Hâtif iĢitip dedi târîhini va‘ziyye (Divan/Tarih 14) 5 Mustafa Ġsen(1994): Künhü’l-ahbârın Tezkire Kısmı, Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Ankara, s.330. �Ziyâî 1584‟te, doğduğu kasaba olan Mostar‟da veba hastalığından ölmüĢtür. Kimin yazdığı bilinmeyen “Rahmet-i Hakk’a vâsıl oldum pâk” mısraı ölümüne düĢürülmüĢ olan tarih mısraıdır6. ESERLERİ 1.Divan: Hasan Ziyâî‟nin 1584‟te Mostar‟da tamamladığı hacimli, mürettep bir divanı mevcuttur. Bugüne kadar tek nüshası bulunabilen eser, Edirne Selimiye Kütüphanesi el yazmaları bölümü 2127 numarada kayıtlıdır. ġair, divanının dibacesinde; gençlik günlerinde aĢka meyl edip bu hevesle Ģiirler yazdığını, ihtiyarlığında da bunların müsveddede kalıp dağılmasını reva görmediğinden kaside, gazel ve diğer Ģiirlerden bir divan tertip ettiğini söyleyerek divanını yazma sebebini dile getir. Divanda Rumeli Ģairlerine has rintlik, kalenderilik, Hristiyanlık kültürü, Rumeli‟ye ait yer adlarının mevcudiyeti, atasözleri ve deyimlere sıkça yer verme, halkın gelenek ve yaĢayıĢını Ģiirine aksettirme, Rumeli söyleyiĢleri, halk söyleyiĢine yakın samimi ifadeler ve sadelik gibi belirgin özellikler mevcuttur. Bir gazel Ģairi olan Ziyâî, Ģiirlerinde sade, akıcı ve samimidir. Zarif ve tabiî bir Türkçe ile söylenmiĢ gazellerin redifleri çoğunlukla Türkçe kelimelerden meydana gelmiĢtir. Sanat yapmak iddiasıyla yapmacıklığa düĢmemiĢ, külfetsiz ve anlaĢılır bir ifade kullanmıĢtır. 2.Kıssa-i Şeyh Abdürrezzâk (Şeyh-i San’ân) Mesnevisi: Kıssa-i ġeyh Abdürrezzâk Mesnevisi, Ġslam ve tasavvuf felsefesi ile ilgili pek çok eserde zikredilen ve Attâr‟ın Mantıkuttayrındaki hikayelerden biri olan meĢhur ġeyh-i San‟ân hikayesini anlatır. Mesnevinin; biri Londra‟da, biri Zagreb‟de, ikisi Ġstanbul‟da olmak üzere dört nüshası vardır. Mesnevinin sonunda eserin tamamlanıĢına 1583(H.991)tarihi düĢürülmüĢtür. ġeyh-i San‟ân kıssası, yıllardır söylenegelen “Sarı Gelin” türküsünün hikâye kaynağını da teĢkil etmektedir. Halk arasında anlatılmakta olan çeĢitli varyantları bulunan ve temelini klasik edebiyatımızdan alan “ġeyh Senan, ġeyh Senani” adlarıyla bilinen halk hikayesi, özellikle Doğu Anadolu‟da çok meĢhurdur. Türküdeki “nenen ölsün” ifadesinin aslının “Senen(Sanan) ölsün” olduğu iddia edilmektedir. AĢık olduğu Hristiyan kızın peĢine düĢerek dininden vazgeçen ve bu uğurda pek çok aĢağılama ve eziyetlere katlanan meĢhur ġeyh-i San‟ân‟ın kıssası, divan Ģiirinde sık kullanılan bir mazmun olarak yer almasının yanında, dini-tasavvufi nitelik taĢıyan bir hikaye olarak mesnevilere de konu olmuĢtur. Ziyâ‟î, mesnevide konu olarak Attâr‟ın Mantıku‟t-tayrı‟ndaki ġeyh Sanân hikayesine sadık kalmakla beraber bazı ayrıntılarda ve hikayenin sonuç bölümünde değiĢiklikler yapma yoluna gitmiĢtir. Bu durum esere orijinal bir nitelik kazandırmıĢtır. Ziyâ‟î‟nin mesnevisini diğerlerinden ayıran en önemli özellik hikayenin sonuç bölümüdür. Attâr‟ın hikayesinde Hristiyan güzeli, ġeyh‟e kavuĢtuğu an Müslüman olur ve ölür. Ziyâ‟î‟nin eserinde ise ġeyh‟in sevdiği kız hemen ölmez, ġeyh ile beraber Kabe‟ye gelir, günlerini dua ve ibadetlerle geçirdikten sonra ölür. Bu farklılık; bir Rumeli Ģairi olan Ziyâ‟î‟nin eserinde, Balkanlarda yüzyıllar boyunca iç içe yaĢayan Hristiyanlar ve Müslümanların dinlerinin karĢılaĢtırılması olarak görülebilir. ġair bu eserinde Hristiyanlık ile 6 Dzemal Cehajic (1976): Prilozı Zs Orıjentalnu Fılologıju, Orıjentalnu Instıtut u Sarejevu, Sarejevo, s.330. �Müslümanlığı mukayese etmiĢ, Ġslamiyet‟in Hristiyanlığa olan üstünlüğünü vurgulamak istemiĢtir. Tasavvufî bir nitelik taĢıyan hikâyenin anlatmak istediği ana düĢünce, aĢkın insanın gönlünde olduğu fikridir. AĢk uğruna çekilen eziyetlere ve ayıplamalara alçak gönüllülükle katlanmak ve sabır göstermek gerekir. AĢk yolu, zorluklarla doludur ve gerçek aĢka yani ilahi aĢka ancak çekilen sıkıntılar neticesinde ulaĢmak mümkündür. 3.Kenzü’l-esrâr: Ziyâî, Nizâmî‟nin Mahzenü‟l-esrârına nazire olarak yazdığı 1565 beyitlik bu eserinde; ilim, namaz, aĢk, kanaat, dünyanın faniliği, takva, haya, edep, yiğitlik, adalet, cimrilik ve günah gibi yirmi farklı konuda hikayeler anlatmıĢ ve bu hikayelerle ilgili çeĢitli nasihatlarda bulunmuĢtur7. 4.Varka vü Gülşâh: Ziyâî‟nin bugüne kadar bulunamamıĢ olan bu eseri yazdığını, Kıssa-i ġeyh Abdürrezzâk Mesnevisi‟nde yer alan bir beyitten anlıyoruz. ġair ġeyh-i San‟ân‟ın hikayesini yazma sebebini anlatırken bütün güzel hikayelerin daha önce yazıldığını “Varka vü GülĢâh”ı da kendisinin kaleme aldığını dile getirir. Ziyâî’nin Şiirlerinde Orijinal Söyleyişler Klasik edebiyatımızın çok bilinen bir özelliği de her beyitin baĢlı baĢına bir anlam ifade etmesiydi. Eski Ģairlerimizi değerlendirenler, bilhassa eski tezkireciler “bakir mazmun, bikr-i mana, muntazam Ģiir” derken hep beyti kastederlerdi. Nitekim Zâtî‟nin sunduğu bir gazeldeki , Geldi ol zühd libâsını kabâ ettirici Zâhidâ hırkaya çek baĢını mânend-i keĢef8 beytini II.Bayezid pek beğenir. Zâtî bu beyitte; Ģeriatın yasaklarından uzak duran din adamını yani zahidi, bütün ibadetini ve sakındıklarını tehlikeye sokacak kadar güzel olan sevgilinin geliĢine karĢı uyarır. Ona, tehlike karĢısında baĢını kabuğunun içine sokan kaplumbağa gibi, baĢını hırkasının içine çekmesini öğütler. Beyitteki yeni ve renkli hayali gören padiĢah ; “Billahi görün alemde mana tükendi derler, dünya dolu manadır, hüner bu manayı bulmaktır.”diyerek takdirini belirtir. Burada dikkat çekici olan nokta, Zâtî‟nin beytindeki mananın yeniliğinin yanında, Ģiirden anlayan ve kendisi de Ģair olan padiĢahın, Zâtî‟nin orijinal anlam bulma çabalarını teĢvik etmesidir. Eski Ģiirde hayal kavramı tezkirecilerin Ģairleri değerlendirme ölçülerinden birisidir. ġairin hayali için aranan hal ve vasıf olarak en baĢta “hâs, hâssa, bikr” kavramlarına rastlarız. Bu aranan hayalin yeni, kendine özgü, baĢka hiçbir kimsede görülmeyen, Ģairin kendi muhayyilesinin malı olması demektir. Latîfî, Ģair ġarkî‟den “Tarzında muhterî ve 7 8 Fatih BaĢpınar, Ömer Zülfe (2011): Ziyâî, Kenzü’l-Esrâr, Hacegan Akademi Kitaplığı, Ġstanbul. Mehmet ÇavuĢoğlu (2003): “Beyit Derken”, Divanlar Arasında, Kitabevi, Ġstanbul, s.17. �bikr-i fikre ve hayâl-i hâssa kâdirdir”, Mesîhî‟den “Dikkat-i hayâlde bikr-i fikre kudretlidir”, Zâtî‟den “Hayâlât u ma‟ânîden ne bikr-i fikr ola ki anın tab‟-ı pâk-i derrâki ana yetmemiĢ ola…”, diye bahseder. ÂĢık Çelebi ise Mecdî‟yi “Çok bikr manîye dest urmuĢtur.” Ġfadesiyle zikr eder..9 Mine Mengi, divan Ģiirinin kuralcı yapısına, değiĢmez Ģiir geleneğine ve mecazlarına yöneltilen eleĢtirilere; “divan Ģairinin kendisinin de zaman zaman özellikle 17. yy‟dan itibaren Ģiirde yenilik arayıĢı içinde olduğunu görüyoruz. Üzerinde sistematik bir biçimde düĢünülmemiĢ olsa bile Ģiirde yeni bir söz söylemenin, daha önce kullanılmamıĢ anlatım yolu bulmanın üslubun gereği olduğu, divan Ģiirinin kendi döneminde de fark edilmiĢtir. ” Ģeklinde cevap vererek Nef‟î, Nâilî, Nâbî ve Nedim gibi Ģairlerin “bikr-i mana, taze mazmun, bikr-i fikr” gibi kavramları kendi Ģiirlerinde kullanıĢlarını örnek beyitlerle ortaya koyar.10 ġiirde el değmemiĢlik, bikr-i mana, bikr-i fikr ve tarz-ı cedîd gibi ifadeler yukarıda adını zikrettiğimiz Ģairlerden çok önce yaĢamıĢ olan 16.yy Ģairi Mostarlı Hasan Ziyai‟nin Ģiirlerinde yer almaktadır. O, yazmıĢ olduğu her beytin daha önce söylenmemiĢ, safa bahĢeden orijinal söz ve hayallerle dolu olduğunu iddia eder. Her beyti Ziyâ‟înin olur bikr-i safa-bahş Gûyâ takınır baĢlayıban nâza benefĢe (Divan/Gazel 424-7) ġair ġeyh-i San‟ân mesnevisinde de, Ģeyhin aĢık olduğu Hıristiyan sevgilisinin güzelliğini el değmemiĢ mazmunlarla dolu olan kendi Ģiirine benzetir. Bikr-i fikrim gibi ol duhter-i ter Bir perî-rû idi makbûl-i beĢer (ġeyh-i San‟ân Mesnevisi/461) Ziyâi aynı düĢünceyi bir baĢka beytinde; günümüzde, söylenmesinden kaçınılan söz, övgü veya açık saçık nükte anlamlarında kullanılan “yakası açılmadık söz” deyimiyle dile getirir. Ey Ziyâ‟î yakası açılmadık sözdür bu kim BaĢa çıkmaz gül gibi çâk-ı girîbân etmeyen (Divan/Gazel 338-5) ġiirlerindeki yakıcı sözleri kendisinden önce hiçbir Ģairin söylemediğini dile getiren Ziyâ‟î orijinallik iddiasında bulunur. 9 Harun Tolasa (2002): Sehi, Latifi ve Aşık Çelebi Tezkirelerine Göre 16.Yüzyılda Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi , Akçağ, Ankara, s361, 365, 367. 10 Mine Mengi (2000): “Divan ġiiri ve Bikr-i Mana”, Divan Şiiri Yazıları, Akçağ, Ankara, s.22 �Ashâb-ı Ģevk içinde bu muhrik edâları Evvel Ziyâ‟îyâ hele bir Ģâ„ir etmedi (Divan/Gazel 485-5) Yeni tarzda Ģiirler yazdığını da söyleyen Ziyâ‟î, bu yeni tarzın eski Ģairleri ve onların yazmıĢ olduğu bütün Ģiirleri unutturduğunu ifade eder. Belki de Ģair, bu beyitle divan Ģiirinde yeni bir tarz meydana getirme arzusunda olduğunu dile getirmektedir. Eski eĢ„ârı hep unutdurdı Ey Ziyâ‟î bize bu tarz-ı cedîd (Divan/Gazel 57-5) AĢık Çelebi, MeĢâirü‟Ģ-Ģuarâ‟da yine bir Rumeli Ģairi olan Hayali Beğ‟i anlatırken onun hayal gücünü ve yaratıcılığını, çok yükseklerde dolaĢan bir avcı kuĢa benzetir. Beligî de AĢık Çelebi‟ye göre mania ve hayal avlayan bir Ģehbâzdır11. Ziyâ‟î, kendisinden önceki Ģairlerin Ģiir ormanında kaçırdıkları manaları usta bir avcı gibi tek tek avladığını söyler. O, eski Ģairlerin akıl edemediği mazmunlara Ģiirinde yer verdiği iddiasındadır. PîĢe-i nazm içre çok vahĢî kaçırmıĢtır selef Ben erenler himmetinde eyledim bir bir Ģikâr (Divan/Gazel 164-4) Dolunayın etrafındaki ıĢık halkasını yani haleyi, “aya asılmıĢ elek” olarak tasvir eden Ziyâ‟î, bulduğu bu ince fikrin alıĢılmamıĢ bir söyleyiĢ olduğunun farkındadır ve bu buluĢunu,“fikr-idakîk” olarak dile getirir. Elek astı benim fikr-i dakîkim hâleden mâha Gece bahs-i ruhunda görsen anunla neler kıldım (Divan/Gazel 280-4) Ziyâ‟î‟nin Ģiiri yeni hayal ve tasavvurlarla doludur. Kar ve kıĢ manzarasını çok renkli hayallerle anlattığı Ģitâiyye kasidesinde karın yağıĢını, felek değirmeninin fakirlerin karnını doyurmak için un öğütmesi Ģeklinde tasvir etmesini kendisi de turfe (yeni, hatta tuhaf) olarak nitelendirir. Kar yağdıkça düĢer hâtıra bu turfe hayâl Âsiyâb-ı felek un attı ne gam yer fukara (Divan/Kaside 2-7) Ziyâ‟î‟nin yazdığı kasideler de alıĢılmıĢ kaside tarzının dıĢındadır. O, kasidelerinde süslü ifade ve mübalağalı övgülerden uzak durur. Yazdığı, “hâne-i virâne” ve “sengistân” kasideleri, hem muhteva hem de Ģekil olarak farklılık göstermektedir. Bu iki kaside de 11 Tolasa (2002:361) �sadece nesip bölümünden meydana gelmiĢ Ģiirler olup, tasvirden ibarettir. Bunlar herhangi birini övmek amacıyla yazılmayıp, Ģairin ahvalini anlattığı mizahi ve sembolik kasidelerdir. Kaside-i Hâne-i Virâne‟de Ziyâ‟î, oturmak zorunda olduğu viran evini tasvir ederken hem eviyle hem de kendisiyle alay eder. Bu ev yıkık dökük, 1800 penceresi, 250 kapısı olan, deliklerle dolu, fare, yılan, çıyan, akrep ve örümcek gibi haĢaratın cirit attığı bir viranedir. Fareler yer yer deliklerden çıkarmıĢ baĢını San temaĢa edip istihzâ eder ben ahkârı (Divan/Kaside 11-26) Sengistân kasidesinde ise para kazanmak amacıyla gurbette taĢlık bir yere yerleĢen Mostarlı Ziyâ‟î‟nin sevemediği bu yerdeki sıkıntılarını, cennete benzettiği memleketine olan hasretini ve gurbette bulunmaktan duyduğu piĢmanlığı anlatır. Âdem olan cennetten eder mi nefret Seng-i ta„n ursa yeridir bana yârân-ı vatan (Divan/Kaside 9-17) Ziyâ‟î divanında gördüğümüz “sarı saçlı bir güzelden” bahseden beyit de onun söylenmemiĢi söyleme arayıĢlarının bir tezahürüdür. “Divan Ģairinin dünyasında güzel için sarılık, sarıĢınlık adeta yasak renktir. Herhalde Nedim tesiriyle olsa gerek 18. yy. Ģairlerinde sarı saça daha fazla tesadüf ederiz.”12 Oysa Nedim‟den çok önce 16. yy‟da Mostarlı Ziyâ‟î, 15. Yy.‟da Tacizade Cafer Çelebi,16. Yy.‟da Tarîkî ve Lâmiî birer beyitle sarıĢın bir güzelden bahseden Ģairlerdir. Fatih Köksal, bu farklı söyleyiĢlerin çoğu divan Ģairinin öğünmeyi itiyat haline getirdiği bikr-i manayı yakalamada önemli kıvılcımlar ve farklı hava teneffüs edebilme gayretleri olduğunu söyler13. Ziyâ‟î de bu gayretle güzelin sarı saçlarının beyaz yüzüne düĢmesini açık tenli sarı saçlı hıristiyanların Ġslam ülkesini istila etmesi olarak tasvir eder. Bu tasvirde Ziyâ‟î‟nin bulunduğu coğrafyanın ve sarıĢın Rumeli güzellerinin de önemli tesiri olmalıdır. Her kaçan kim yüzine ol saru kâküller düĢer Mülket-i Ġslâma san cünd-i benî asfer düĢer (Divan/Gazel 150/1) Yine Ziyâ‟î‟nin; Koynuma gir esirge kuzucağım Bedenüm baĢtan ayağa beredir (Divan/Gazel 133-3) beytinde gördüğümüz Ģuhane, çapkın edanın ve müjdeler bir hali vardır. 12 13 “kuzucağım” ifadesinin sanki Nedim‟i Fatih Köksal (2002): “Eski ġiirimizin Nadide Güzelleri” TÜBAR- Bahar XI, s.165-166 Köksal (2002:168) �Sonuç Verimli ve kabiliyetli bir Balkan Ģairi olan Mostarlı Ziyâ‟î, sade ifadeleri, akıcı, orijinal ve etkileyici Ģiirleri ile Osmanlı Ģiir coğrafyasının Balkanlarda yetiĢen önemli Ģairlerinde biridir. O, çağdaĢlarına göre daha cüretkar davranıp gelenekten ayrılmadan hayal dünyası çerçevesinde yenilik arayıĢları içine girmiĢtir. Böylece Ģiir vadisinde at koĢturmada, kendisinden önceki Ģairlerden ve çağdaĢlarından üstün olduğunu ispatlamak gayesiyle yeni söyleyiĢleri Ģiirlerinde kullanmıĢtır. Ancak bu gayret döneminde ilgi görmemiĢ, hatta belki de tuhaf bulunmuĢ, ancak 18. yy.‟da Nedim ve takipçileri tarafından yenilik arayıĢları olarak rağbet görmüĢtür. Kaynakça CEHAJĠC, Dzemal (1976), Prilozı Zs Orıjentalnu Fılologıju, Sarejevo:Orıjentalnu Instıtut u Sarejevu. ÇAVUġOĞLU Mehmet (2003), “Beyit Derken”, Divanlar Arasında, Ġstanbul: Kitabevi. GÜRGENDERELĠ, Müberra (2002), Hasan Ziyâî Hayatı Eserleri Sanatı ve Divanı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. ____________________ (2007), Mostarlı Ziyâî Şeyh-i San‘ân Mesnevisi, Ġstanbul: Kitabevi. ĠSEN, Mustafa (1994), Künhü’l-ahbârın Tezkire Kısmı, Ankara: Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları. KÖKSAL, Fatih (2002), “Eski ġiirimizin Nadide Güzelleri” Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi. MENGĠ, Mine (2000), “Divan ġiiri ve Bikr-i Mana”, Divan Şiiri Yazıları,Ankara: Akçağ. TOLASA Harun (2002), Sehi, Latifi ve Aşık Çelebi Tezkirelerine Göre 16.Yüzyılda Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi , Ankara: Akçağ, ZÜLFE, Ömer; BAġPINAR, Fatih (2011), Ziyâî, Kenzü’l-Esrâr, Ġstanbul: Hacegan Akademi Kitaplığı. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2236 Title A name given to the resource MOSTARLI ZİYÂÎ VE ŞİİRLERİNDEKİ ORİJİNAL SÖYLEYİŞLER Author Author GÜRGENDERELİ, Müberra Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mostarlı Ziyâî, Divan Şiiri, Orijinal Söyleyişler. ÖZET XVI. yüzyılda yaşamış olan Mostarlı Hasan Ziyâî Boşnakların en eski divan şairlerindendir. Divan şairleri yüzyıllar boyunca yeni ve orijinal sözler bulma gayreti göstermişlerdir. Ziyâî’de de bu gayret açıkça görülmektedir. O, şiirlerinin kendisinden önce yazılan şiirlerden daha orijinal olduğunu iddia eder. Kasidelerinde de alışılmış kaside tarzının dışına çıkan şair, süslü ifade ve abartılı övgülerden uzak durmuş, divan şiiri geleneği içinde görülmeyen tasvirler yapmıştır. “Hane-i Vîrâne, Sengistân ve Şitâiyye” kasideleri hem şekil hem de içerik olarak klasik kasidelerden farklıdır. Bu kasideler daha çok realist, sembolik ve mizahi anlayışla yazılmış şiirlerdir. Ziyâî, bazen kendisi bazen de çevresiyle ince ince alay eder. Ziyâî, divan edebiyatında örneğine az rastlanan “Hasb-i Hâl” tarzı bir kaside de yazmıştır. Ziyâi’nin alışılmışın dışına çıkma gayretiyle yazdığı bu şiirler onun klasik edebiyata yeni bir soluk getirme çabasının bir sonucudur. Bildiride Mostarlı Ziyâî hakkında bilgi verilmiş ve divan şiirine getirmeye çalıştığı yeni söyleyişler ele alınmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2392adbcf4649b90b9dc2b841384811f.docx dd9fdc599b881b6808944cb80a95876a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/334c26ee3fc2eed7f99914a9d7281ed0.pdf 99d55219d921e2ce1dff8a32fcdffb83 PDF Text Text RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNİN HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZDIKLARI ŞİİRLER VE BU ŞİİRLERİN KELİME ÇEŞİTLİLİĞİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Rifat GÜRGENDERELİ Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Edirne / Türkiye Anahtar Kelimeler: Hece Ölçüsü, Rumeli Şairleri, Kelime Çeşitliliği. ÖZET Divan edebiyatı ve halk edebiyatı kendi edebi gelenekleri çerçevesinde yüzyıllar boyu birbirleri ile etkileşim halinde olmuşlardır. 16. yüzyıldan itibaren birçok divan şairinin hece ölçüsüyle de şiir yazdığı görülür. Hece ile şiir yazma geleneği Rumeli şairleri tarafından başlatılmıştır. Hece ölçüsü ile yazılmış ilk şiir, uzun yıllar Rumeli’de görev yapmış olan Meâlî’ye aittir. Usûlî, Zaifî, Aşık Çelebî ve Fevrî gibi Rumeli şairleri hece vezni ile şiirler yazan önemli şairler arasındadır. Balkan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler yazmasındaki en önemli etken, bu şairlerin Rumeli’de önemli yeri olan tekke ve çevrelerinde yetişmiş ve yaşamış olmalarıdır. Sade ve samimi söyleyişleri şiirlerinde kullanmayı seven Rumeli şairleri, hece ölçüsü ile şiir yazmada divan şairlerine öncülük etmiştir. Halk şiiri ve divan şiiri arasında var olan ortak konuları, hece veznini de kullanarak birbirine daha da yaklaştıran Rumeli şairleridir. Bildirimizde hece ölçüsü ile şiir yazan divan şairleri genel olarak değerlendirilmiş ve hece ölçüsü ile yazdıkları şiirlerin kelime çeşitliliği ortaya konulmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/889c149fc9dd95475517b8eb450962d1.docx 1c9099077b6b03de8cc0d90be03a89f4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0512d7a8889ae20b57b749d9b0fb194a.pdf d1470c1003aeaaf62d23df28ac61b10b PDF Text Text RUMELĠLĠ DĠVAN ġAĠRLERĠNĠN HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZDIKLARI ġĠĠRLER VE BU ġĠĠRLERĠN KELĠME ÇEġĠTLĠLĠĞĠ ÜZERĠNE BĠR DEĞERLENDĠRME Rifat GÜRGENDERELİ1 Özet Divan edebiyatı ve halk edebiyatı kendi edebi gelenekleri çerçevesinde yüzyıllar boyu birbirleri ile etkileşim halinde olmuşlardır. 16. yüzyıldan itibaren birçok divan şairinin hece ölçüsüyle de şiir yazdığı görülür. Hece ile şiir yazma geleneği Rumeli şairleri tarafından başlatılmıştır. Hece ölçüsü ile yazılmış ilk şiir, uzun yıllar Rumeli‟de görev yapmış olan Meâlî‟ye aittir. Usûlî, Zaifî, Aşık Çelebî ve Fevrî gibi Rumeli şairleri hece vezni ile şiirler yazan önemli şairler arasındadır. Balkan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler yazmasındaki en önemli etken, bu şairlerin Rumeli‟de önemli yeri olan tekke ve çevrelerinde yetişmiş ve yaşamış olmalarıdır. Sade ve samimi söyleyişleri şiirlerinde kullanmayı seven Rumeli şairleri, hece ölçüsü ile şiir yazmada divan şairlerine öncülük etmiştir. Halk şiiri ve divan şiiri arasında var olan ortak konuları, hece veznini de kullanarak birbirine daha da yaklaştıran Rumeli şairleridir. Bildirimizde hece ölçüsü ile şiir yazan divan şairleri genel olarak değerlendirilecek ve hece ölçüsü ile yazdıkları şiirlerin kelime çeşitliliği ortaya konulacaktır. Anahtar Kelimeler: Hece Ölçüsü, Rumeli Şairleri, Kelime Çeşitliliği THE POEMS WRITTEN BY RUMELIAN DĠVAN POETS IN SYLLABIC METER AND AN ASSESSMENT OF THE WORD DIVERSITY IN THESE POEMS Abstract Divan literature and folk literature interact for centuries. Many Divan poets wrote poems using syllabic meter after 16th centuries. The tradition of writing poetry with syllabic meter, was started by Rumelian poets. The first poem written in syllabic meter is written by Meali who live in Rumelia. Usuli, Zaifi, Aşık Çelebi ve Fevri such as poets, wrote syllabic meter . These poets grew up in and around the dervish lodge. This is also important. Rumeli poets, poets wrote poems pioneered by syllabic meter In this study, the syllables poetry written by divan poets are judged in general and poems written in syllabic meter word diversity is introduced. Key Words: Syllabic Meter, Rumelia Poets, Word Diversity GiriĢ Osmanlı devletinin bugünkü Avrupa sınırları içinde olan toprakları Rumeli olarak adlandırılmıştır. II. Bayezid‟ten sonra Rumeli‟de Türklerin hakimiyeti ve himayesinde kültür ve sanatın geliştiği şehirler oluşmaya başlamıştır. Birer kültür merkezi olan bu şehirlerde 1 Yrd.Doç.Dr., Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, rifatgur@hotmail.com �bilim ve sanatın ilerleyebilmesi için gerekli olan altyapı hazırlanmış, dönemin bilim kurumları olan medrese ve tekkelerin de tesis edilmesiyle Osmanlı edebiyatının önemli temsilcileri Balkan şehirlerinde yetişmeye başlamıştır. Bir edebiyatçının yaşadığı coğrafi çevrenin, dünyaya bakış açısının ve hayat tarzının, yarattığı eser üzerindeki etkisi tartışmasız çok açıktır. Bu durum özellikle Balkan topraklarında doğmuş ve yetişmiş şairlerde çok belirgin olarak görülmektedir. Bir Balkan şairiyle, Anadolu‟da, Bağdat‟ta veya Orta Asya‟da doğup büyümüş bir şairin duygularını ifade ediş şekilleri, coşkuları, heyecanları ve kullandıkları kelimeler bazı farklılıklar gösterebilmektedir. Divan şiiri geleneği içinde yetişen Rumeli şairleri, klasik divan şiirinin kültürünü ve bu kültürü yansıtan dili, çok iyi bilmektedirler. Rumeli şairlerinin hayatları ve divanlarıyla ilgili yapılan çalışmalarda, ortak başlıklardan birinin de “Rumeli Şairlerine Has Özellikler” olduğu görülür. Bu özelliklerden biri de Rumeli şairlerinin kullandıkları dil özellikleridir. Rumeli şairleri, sade ve konuşma diline yakın bir Türkçeyi kullanırlar. Atasözü ve deyimlere sıkça yer verirler, samimi hatta laubali ifadeleri de kullanmaktan çekinmezler. Hıristiyanlık kültürüne ve tasavvufa, halk kültürüne, halkın yaşayış gelenek ve göreneklerine aşina oldukları şiirlerindeki ifadelerden anlaşılır. Onlar, divan şiiri geleneğinin kurallarını zorlamış, klasik şiire yeni bir nefes getirme gayretine girmişlerdir2. I. Heceyle Yazan Rumeli ġairleri Bildirimizde, heceyle şiir yazan beş divan şairine ait Usûlî (10), „Aşık Çelebî(1), Za„ifî(6), Fevrî(1) ve Meâlî(1) olmak üzere toplam 18 şiir, söz varlığı açısından değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu bölümde şairlerin kısa biyografileri verilcektir. Usûlî (ö.1538): Vardar Yenicesi‟ndendir. Öğrenim gördükten sonra tasavvuf yolunda Mısır‟da Şeyh İbrahim Gülşenî‟ye bağlanmış, şeyhinin ölümünden sonra Vardar Yenicesi‟ne geri dönmüştür. Ömrünü bazen Yenice‟de bazen de Evrenosoğlu Abdi Bey‟in yanında geçirmiş ve onun yanında ölmüştür. “Vâh kim gitti Usûlî derd-mend” mısraı vefatına tarihtir. Ömrünü fakirlik içinde geçirmiştir. Kimseye ihtiyacını söyleyerek baş eğdiği görülmemiştir. Dünya metaı için büyüklerin kapılarına müracaatla yüzsuyu dökenleri şiddetle kınamıştır. Kanaat sahibi, tok gözlü, mağrur bir şairdir. Divanı vardır. Gazelleri genellikle tasavvufa yönelik Seyyid Nesîmî tarzında didaktik ilahilerdir. Şiirlerinde aruzun yanında hece veznini de kullanmıştır. Dili sade ve halk şiirine yakındır.3 2 Balkan şairlerinin söyleyiş özellikleri hakkında geniş bilgi için bk. Halil Çeltik (2008) Divan Sahibi Rumeli Şairlerinin Şiir Dünyası, MEB, Ankara, s.148-236. 3 Haluk İpekten vd (1988) Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. Ankara,s.510. Cemal Kurnaz, Mustafa Tatçı (2001) Mehmet Nail Tuman Tuhfe-i Naili, Bizim Büro yay. s.47, Mustafa İsen (1990): Usûlî Divanı, Akçağ Yayınları, Ankara. �‘ÂĢık Çelebi (ö.1572): Adı Seyyid Pir Mehmed‟dir. Pirizren yakınlarında Vılcıtrın (Vulçıtrın) adlı köyde doğmuştur. Babası İran‟dan gelmiş Seyyid Ali Natta‟dır. Annesi II. Bayezid devri kazaskerlerinden Müeyyedzâde‟nin kızıdır. Muhyiddin Fenârî‟den mülazım olmuş, Ebussuud‟un fetva eminliğini yapmıştır. Daha sonra Silivri, Piriştine, Serfice ve Narda‟ya kadı olmuştur. Alaiye kadılığı sırasında, bu görevden memnun kalmayıp Kanuni‟nin meşhur “Halk içinde mu„teber bir nesne yok devlet gibi” mısraıyla başlayan gazeline tahmis yazıp bir tazarruname ile padişaha verince Niğbolu kadısı olmuş, daha sonra azledilmiştir. II. Selim Belgrad‟tan İstanbul‟a gelirken ona bir “lâmiyye” gazel sunup Kıratova kadısı olmuştur. Üsküp‟te zatülcenp hastalığından vefat etmiştir. Evliya Çelebi‟ye göre, Üsküp‟te bulunan Lokman Hekim Tekkesi‟ndeki mezar taşında Cinânî‟nin söylediği “Âşık sefer eyledi cihândan” tarihi yazılıdır. Uzun, secili, Türkçe kurallı cümleler kurmuş olan Âşık Çelebi nesre yeni bir soluk getirmiştir. Şiirde ise yakın dostu Hayâlî‟ye fikir verip şiirini değiştirtecek kadar ustadır. Şiirinde yerli nitelikler bulunur. Mürettep divanından başka başlıca, “Meşâ„irü‟ş-şu„arâ, Ravzatü‟ş-şühedâ, Şakâyıku‟n-nu„mâniye, Sigetvarnâme, Şehrengiz-i Bursa” adlı eserleri vardır4. Za‘îfî (ö.1552): Adı Pîr Mehmed, babasının adı Evrenos Hâce‟dir. Kıratova‟nın en alim ve meşhur şairidir. Müftü Ali Çelebi‟den mülazım olduktan sonra İznik medresesinde çalışmıştır. Emekli olduktan sonra uzlete çekilmiş ve İznik‟te vefat etmiştir. Vücudu zayıf olduğu için bu mahlası almıştır. Tezkireciler şairliğini ve inşasını beğenmişlerdir. Sa„dî‟nin Gülistânını ve Attâr‟ın Pend-nâmesiyle Mantıkuttayrını şerh etmiştir. Gazelleri sade ve sanatsızdır5. Fevrî (ö.1570): İsmi Ahmed‟dir. Elbasan yakınlarında Dıraç‟ta doğmuştur. Arnavut ya da Hırvat asıllıdır. Küçük yaşta İstanbul‟a getirilmiştir. Gelibolulu Âlî, İskender Çelebi‟nin diğer kaynaklar Nakkaş Ali Beğ‟in hizmetinde bulunduğunu yazarlar. İyi bir eğitim almış, rüyasında Muhyiddin ibn Arabî‟yi görerek Müslüman olmuştur. Yûsuf-ı Sîneçâk, Şâhidî ve Şem„î ile arkadaştı. Bostan Efendi‟den mülazım olmuş, müderrislik, müftülük ve kadılık yapmıştır. Şam‟da müftülük yaparken ölmüş ve Üsküplü İshak Çelebi‟nin yanına gömülmüştür. “Revân oldu cinân dârına Fevrî” mısraı ve “Fevrî be-reft” terkibi vefatına tarihtir. Devrin önde gelen şairlerindendir. Tahmis ve tesdisin klasik edebiyatta ilk ciddi temsilcisidir. Divanından başka “ Sîm-nâme, Ahlâk-ı Süleymâniye, Miftâhü‟l-meâni” adlı eserleri vardır. Kanuni‟nin divanını tertip etmiştir6. Meâlî: (ö.1536): II. Beyazid devrinin ünlü bilgin ve kadılarından Mustafa bin Yarhisarî‟nin oğlu olup anne tarafından meşhur Fenârî ailesine mensuptur. İyi bir tahsil gördükten sonra Sofya ve Filibe‟de kadılık yapmıştır. Gelibolu‟da ölmüş ve oraya gömülmüştür. Şiirlerinde hezele fazlaca yer verdiği için mesleki ve özel hayatında sıkıntılar çekmiştir. 8 heceli semai tarzında yazılmış olan “Destan” şiiri Divanı içindeki en dikkat çekici şiirdir. Destan, klasik bir şair tarafından hece ile yazılmış ilk tam şiir olması açısından önemlidir. Bu şiirin dikkat çeken bir başka özelliği hece ve aruz birlikteliğinin, Divanlarda 18. Yy.‟da başlayan bir gelenek 4 İpekten vd (1988:47); Kurnaz, Tatçı (2001:614) İpekten vd (1988:541); Kurnaz, Tatçı (2001:570); Kamil Akarsu (1993): Rumelili Zaîfî Hayatı Sanatı Eserleri ve Divanından Seçmeler, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul. 6 İpekten vd (1988:142); Çeltik (2008:44) 5 �olmayıp başlangıçtan itibaren hep varolageldiğini göstermiş olmasıdır 7. Meâlî ile ilgili şu bilgiyi de söylemek isteriz ki kendisi İstanbul doğumlu olmakla birlikte anne tarafından Fenari ailesindendir. Uzun yıllar Rumeli‟de görev yaptığı için Rumeli şairleri arasında değerlendirmeye alınmıştır. Heceyle Yazılan ġiirler ve Kelime ÇeĢitliliği II. Aruz vezninin hece vezniyle yakınlık gösteren ve kullanılması kolay olan kalıpları, ilk İslami eserlerden itibaren kullanıldığı gibi, divan şairlerinin de hece vezniyle şiirler yazması, halk ve divan şiiri arasında birbirleriyle bağlantılı bir geleneğin olduğunu göstergesidir8. Bildirimizin konusu içinde olmadığı için bu gelenek ve aşık tarzı hakkında bilgi verilmemiştir. A. KELĠME SAYILARI Hece Ölçüsüyle Yazılan Şiirlerin Kelime Sayıları Yazılan Şiir Sayısı Usûlî Zaîfî Aşık Çelebi Me’âlî Fevrî Kullanılan Kelime Sayısı Arapça Kelime Farsça Kelime Türkçe Kelime Arapça Terkip Farsça Terkip 10 6 1 1053 401 146 %26 %17 %15 %11 %24 %4 %63 %59 %81 1 ----------- 6 3 ------ 1 1 195 40 %22 %27 %7 %30 %71 %43 ----------- -----3 Genel olarak bakıldığında bu şiirlerde kullanılan kelimelerin yüksek oranda Türkçe kelimeler olduğu, kullanılan Arapça, Farsça kelimelerin konuşma dilinde mevcut olan basit ve anlaşılır kelimeler olduğu görülmektedir. Tablodan da görüldüğü üzere, Usuli ve Zaifi 10 ve 6 şiir sayısı ile en çok şiir yazan şairlerdir. Meali 1 şiir yazmasına rağmen 15 dörtlükten oluşan bir destan ile bu tarzda ilk şiir örneğini vermesi açısından önemlidir. Bu şiir, Şahkulu isyanın bastırılması için padişaha yazılmış bir destandır. Halkı ilgilendiren bu önemli sosyolojik hadiseyi halkın ağzından samimi bir dille ve hece ölçüsüyle söylemesi pek tabidir. Usuli‟nin hece ile yazdığı şiirler tekke bağlantısı sebebiyle olmalıdır. Zaifi, koşma tarzındaki aşıkane şiirlerini divanında “fi‟tTürkiyât” başlığı altında toplamıştır. Fevri ise gazel nazım şekliyle sadece bir şiirinde hece ölçüsünü kullanmıştır. Aşık Çelebi‟nin şiiri yazmadaki gayesi, diğer şairlerden farklıdır. O, 7 Mustafa İsen (2013) “Meâlî” www.turkedebiyatıisimlersozlugu.com (ET.18.04.2013) Halk ve Divan şiirinin etkileşimiyle ilgili geniş bilgi için bk. Cemal Kurnaz (1990) Halk ve Divan Şiirinin Müşterekleri Üzerine Akçağ Yayınları, Ankara. M.Fuat Köprülü (1986) Edebiyat Araştırmaları, Türk Tarih Kurumu yay. Ankara. 8 �halk şirine yakınlık duyduğu için değil, Manav Seydi‟yi yermek için, tamamen sanat dışı gördüğü halk edebiyatı nazım şeklini ve hece ölçüsünü kullanmıştır. Bu nedenle şiirinde kullandığı Türkçe kelime oranı da %81‟e çıkmıştır. Kullanılan az sayıdaki Arapça ve Farsça yapılı terkiplerde kullanılan kelimelerin de özellikle dini terimler olduğu görülmektedir. Usulî Âl-i abâ / Şehîd-i Kerbelâ / Cafer-î Sadık / Muse’r- Rıza / İmam-ı pîşvâ / Tîg-ı Kazâ/ Sırr-ı Hüdâ Zaîfî Dûd-ı Âh / Nar-ı ışk / Şem’-i aşk Fevrî Lal-i cân /Râh-ı reyhân / Kûy-ı hasret Aşık Çelebi ______ Me’âlî ______ B. DİN VE TARİKATLA İLGİLİ KAVRAMLAR �Usûlî 1 Pir Hak Din Mü’mi n Münki r İman Askerî Kıble Erenler Muhammed Bakır Hasan Hüseyin Ali Muse’r-Rıza Kâzım Nâkî Şâh Muhammed Mehdi Muhammed Ali Şehîd-i Kerbelâ Hûda Zeynel Âbidîn Hak �Usûlî 2 Allah Usûlî 3 Yaradan Usûlî 4 Birler Erenle r Usûlî 5 Pîr Allah Usûlî 6 Hûda Usûlî 7 Din Usûlî 8 _____ Usûlî 9 Yusuf Usûlî 10 Allah Alî Şah Hak Erenler Yediler Kırklar İman Za’îfî 1 Rahm Zaîfî 2 _____ Za’îfî 3 Rahm Za’îfî 4 ______ Huri Hak Muhammed Ali Ecel Rahmet Kurban Dergâh Rahmet Kur’an Günah Za’îfî 5 ______ Za’îfî 6 ______ Me’âlî Aşık Çelebi Şahkulı İmam Kızılbaş Müslüman Yaradan Yezid Şeytan Pîr �Fevrî Kur’an Bi’llâh İsa C. YER VE KĠġĠ ADLARI Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî Usûlî 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Me’âlî YER ADLARI _ Yenice _ _ Şam Konya _ _ _ Mısır _ YER ADLARI Türk ili Anadolu Aşık Çelebi KİŞİ ADLARI Usûlî Sultan Mustafa Osman ili YER ADLARI Manavgat Keşiş Dağı KİŞİ ADLARI Şehzade Korkud Vezir-i Azam Ali Paşa Şahkulu/Şeytan kulu Bursa Şehzade Ahmet KİŞİ ADLARI Tahtakale Manav Seydi KİŞİ ADLARI Fevrî YER ADLARI ___ Zaîfî YER ADLARI ___ KİŞİ ADLARI Zaîfî Süleyman Han Me’âlî Fakir Emmi �D. ÜNLEMLER Rumeli şairlerinin şiirlerinde kullandıkları samimi söyleyişlerin neticesinde özellikle karşılıklı konuşuyormuş gibi kullandıkları “ya, be, hey, bak a, gel a, ey” gibi ünlemler hece ölçüsü ile yazılan şiirlerde de karşımıza çıkar. Usûlî Ah / be hey / ey / hey meded /hey / gel a Zaîfî Ah / ey / be / hey / Zaîfî’nin 3. Şiirinde her kıtada “be” ünlemi kullanılmıştır. Aşık Çelebi Be Me’âlî Ey Fevrî Ey E. ĠKĠLEMELER Usulî Dolup taşdı / Deyü deyü / Yana Yana / Tas tas / Kıya kıya / Karma kara / Kane kane / Yane yane / Gider gelir Zaîfî Kuçulası kuçulası Fevrî ____ �Aşık Çelebi Yağır yağır / Domur domur / Böngel böngel Me’âlî Ayın bayın / Baştan başa / Az az F. BĠRLEġĠK FĠĠLLER VE DEYĠMLER Usûlî 1 Kul ol- /Hakkı bul- / Kapısına gel- Usûlî 2 Meded eyle- / Haber ver- / Mest ol- / Serden geç- / Gönlü açıl- Usûli 3 Terkin ur- / Halden hayla- / Öç al- / Can ol- / Derman ol- / Gussa ye- Usûlî 4 Baştan aş-/ Sel ol- / Gönlünü al- / Gayîb ol- / Deli ol- / Gönlü coş- / himmet eyle-/ yerlere çal- Usûlî 5 Geç ol- / Peyman güt- / Terk eyle- / Usûlî 6 Öç al- / Yazılan gel- / Terk it- / Dem sür- Usûlî 7 Terk it- / Viran it- / Garib ko- / Aşk odına sal- /Sergerdan kıl- / Gönlünü al- / Toprak ol- Usûlî 8 Aklı şaş- / Kan ağla- Usûlî 9 Usûlî 10 Gözini aç- / Seyran eyle- / Söz aç- / Hayran eyle- / Haber vir- / Sultan eyle- / Can eyle- / Biryan eyle- / Derd ol- / Derman bul- / Derman eyle- / Bayrama ir- / Kurban eyle- / Yüz sürİş gör- /Tesbih it- / Devlet vir- / dergehinden sür- Zaîfî Zaîfî Zaîfî Zaîfî Zaîfî Zaîfî Rahm eyle- / Benzüm sol- / Revan ol- / Ah u figan ol- / Nihan olHayran kal- /Yüz vir- / Yar ol- / Dud-ı âha boyan- / Bilmiş ol- / Kul ol- / Kül ol- / Rahm it- / Ah alOd ur- / Gözleri kanına girGönlü taş- / Baştan aş- /Gönlü düş- / Aşık olViran it-/ Divane it / Cana kıy- / Yar ol- /Şive eyle- 1 2 3 4 5 6 Aşık Çelebi Öne kat- / Belaya uğra- �Fevrî Gönlü sev- / Ezber it- / Hıfz it-/ Lutf it- Me’âlî Yok ol- / Oyun ol- / Kazığa ur- / El sun- / Kırgın ol- / Yazusın gör- / Zebun ol- / Fitne kopar-/ kanı helal ol- G. ESKĠ ANADOLU TÜRKÇESĠ SÖZVARLIĞINA AĠT KELĠMELER Usûlî Bilü: bilgi / haylamak: önem vermek / ağu: zehir / yatlu: kötü, fena / uşan-: kırılmak parçalanmak /kıya: sert / yel-: hızlı gitmek / göyün-:yanmak / kuç-: kucaklamak Zaîfî Ayruk: başka / sor-:emmek / biliş: tanıdık / kuç-:sarılmak / on-:iyileşmek Aşık Çelebi kürük: boynuzsuz öküz / ütmek: taze buğdayı kabuğuyla ateşe vermek / keş: ekşimik / yağır: yağlı /domur: tomurcuk / domalak: yer elması, mantar / yuvalak: yuvarlamak / hengel:tatar böreği / döngel: muşmula / böngel böngel: fokur fokur (kaynamak) / avadan: iyice, tamamıyla / yügürmek: hızla koşmak /dümbek:kuyruksuz Me’âlî düre-: peyda olmak, türemek / yayka-: yıkamak / yal: köpek yemeği / yun-: yıkanmak / kırgın: katliam Fevrî dirgürmek: diriltmek SONUÇ �0. Hece ölçüsüyle şiir yazan Rumeli şairleri 16. Yy. şairleridir. Bu şairler; Usuli, Za„ifi, Meali, Aşık Çelebi ve Fevri‟dir. 1. Mahallileşme ceryanına kadar hece ölçüsünün kullanılmadığı görüşünü yıkan bu şairler, kimi zaman orijinallik göstermek, kimi zaman halk kültürüne yakınlıklarını ispatlamak, kimi zaman da halk şirini küçümsemek için bu şiirleri yazmıştır. 2. Meali 8‟li; Usuli 11‟li (2 şiir) ve 8‟li (8 şiir); Za„ifi 7‟li, 8„li (5 şiir) ve 11‟li; Fevri 8‟li ve Aşık Çelebi 8‟li hece ölçüsüyle şiirler yazmışlardır. 3. Halk şiiri özellikleri ile yazıldıkları için kullanılan dil halk edebiyatı şiirlerinden farklılık göstermez. Bu nedenle Balkan şairlerinin özelliği olan sade Türkçeyi kullanma geleneğine de uygundur. 4. Kullanılan Türkçe kelimelerin oranı %43-%81 arasındadır. Fevri, gazel nazım şeklinde yazdığı için Türkçe kelime oranı %43, Aşık Çelebi, şiirini alay ve küçümseme için yazdığından Türkçe kelime oranı %81‟dir. Genel olarak kullanılan Arapça ve Farsça kelimeler günlük kullanımdaki kelimelerdir. Anlaşılması zor Arapça ve Farsça terkipler yoktur. Bu terkipler daha ziyade dini terimler için kullanılmıştır. 5. Rumeli şairlerinin sıkça kullanıldığı “ah/ ey/ hey/ be hey/ ey medet/ gel a“ ünlemleri şairlece kullanılmıştır. 6. Yazılan şiiri konusuna uygun yer ve kişi adları kullanılmıştır. 7. İkilemeler, birleşik filler ve deyimler sıkça kullanılır. 8. Özellikle Aşık Çelebi‟nin şiirinde Eski Anadolu Türkçesine ait kelimeler dikkat çekici oranda kullanılmıştır. ġĠĠRLER �MEʼĀLῙ Yakdı köti gibi şarun Destan Yok mıdur namus ve arun 1 Bile al gel yeniçerin Kendü ilünde düredi Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 7 Çıktı ellere yüridi Sultan Korkud korkup kaçdı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Ali Paşa berü geçdi 2 Oyalanup az az göçdi Çok devletlüler yog oldı Taglar başı turag oldı Bir Türk ilünde beg oldı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 8 Mülküne düşmen el sundı Memleket kan ile yundı 3 Görün netdi Şahkulıyı İndi yaykadı yalıyı Aldurdun Anatoluyı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Etmegün yiyenler döndi Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 9 Gör Kızılbaşun halini 4 Zulme uzatdı elini Akıl ayın bayın oldı Tutmasun Osman ilini Bir acayib oyun oldı Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Çok sipahun hayin oldı 10 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Müslümanlar zebūn oldı 5 Erkek dişi magbun oldı Yandı köti başdan başa Katı büyük kırgın oldı Kim kayil ola bu işe Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Kazuga urıldı Paşa Yetiş Gāzī Hünkār yetiş 11 6 Yiyenler senün ni‟metün �Saklamadılar hürmetün VARSAĞI Yaradan vire fursatun 1 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Pīrimün yolı çünki Hak yolıdur 12 Dönmezin niye döneyin pīrümden Sultan Ahmed varamadı Müʼminün ezelden kavli belīdür Yezīd cengin göremedi Dönmezin niye döneyin pīrümden Kaçtı yezid duramadı 2 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Serden geçer imiş bu yolda server 13 Münkirler elinden kesilür serler Ali Paşa ardın sürdi Nice bin baş çıkup bağrumda söyler Yorgun leşker ile erdi Dönmezin niye döneyin pīrümden Başında yazusın gördi 3 Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Erenlerün zahmı cāne merhemdür 14 Şimden girü ölür isem ne gamdur Şeytan-kulı düşdi anda Pīrlerün işigi çünki kıblemdür Başı yuvalandı kanda Dönmezin niye döneyin pīrümden Fitneler koptı cihanda 4 Yetiş koca Hünkar yetiş Pīrimün azmi çün toğrı yoladur İsteyen kişiyi Hakkʼa iledür 15 Hak anunla her nefesde biledür Ey Meʼālī acep haldür Dönmezin niye döneyin pīrümden Kızılbaşun işi āldür 5 Şüphesüz kanı helāldür Gönülde çirk olan pīrden arınur Yetiş Gāzī Hünkār yetiş Hakkun sıfatı pīrlerden görinür Pīri olmayanlar yarın yirinür Dönmezin niye döneyin pīrümden USŪLῙ I 6 �Benüm gönlüm bir divāne delidür II Cān u dilden erenlerün kulıdur 1 Benüm pīrüm çün Muhammed Aliʼdür Yeniceden esen seher yelleri Dönmezin niye döneyin pīrümden Bana Sultan Mustafadan haber vir 7 Unıtdı mı gurbetteki kulları Hakīkat pīrleri āl- i abādur Bana Sultan Mustafadan haber vir Hasan Hüseyin cānlara safādur 2 Benüm şāhum şehīd- i Kerbelāʼdur Tīz ol yüridigün rāhı seversen Dönmezin niye döneyin pīrümden Meded eyle gel Allahʼı seversen 8 Bir Alīlik eyle şāhı seversen Zeynel Ābidīndür gönlümde cānum Bana Sultan Mustafadan haber vir Muhammed Bakıra bakar bu cānum 3 Caʼfer- i Sādıkdur dīnüm imānum Aşkına aşk doluları içilsün Dönmezin niye döneyin pīrümden Mest olup cān ile serden geçilsün 9 Gāyet hussadayın gönlüm açılsun Kāzım bize bir niʼmetdür Hudādan Bana Sultan Mustafadan haber vir Rāzıdur Hakk Ali Museʼr- Rızādan 4 Muhibbüz Nākiye kālū belādan Yaralı cāna merhem urulur mı Dönmezin niye döneyin pīrümden Usūlīnün hālinden sorulur mı 10 Karşusında dīvānlar kurulur mı Nāki Hakʼdan imām- ı pīşvādur Bana Sultan Mustafadan haber vir Askerī düşmene tīğ- i kazādur Muhammed Mehdī hod sırr- ı Hudādur Dönmezin niye döneyin pīrümden 11 Usūlīyem Hak kapusına geldüm Cān u dilden erenlere kul oldum Pīrler işiginde ben Hakkı buldum Dönmezin niye döneyin pīrümden III 1 İki cihān terkin urduk Fenālaruz fenālaruz Abāya nemede girdük Fenālaruz fenālaruz 2 �Bir nemeddürür şālımuz 8 Kimse anlamaz hālimüz Bunda teferrüce geldük Yücedür akl ü bilümiz Sanma kim eğlendük kalduk Fenālaruz fenālaruz Nice kerre doğduk öldük 3 Fenālaruz fenālaruz Ezel aşkıyla gelmişüz 9 Kendü hālimüz bilmişüz Birazcık hālden haylaruz Ölmezden evvel ölmişüz Erenler içün söylerüz Fenālaruz fenālaruz Maʼna denizin boylaruz 4 Fenālaruz fenālaruz Hālimüz bilür Yaradan 10 Geçmişüz ag u karadan Usūlīyem diyü gelmiş Dönmeziz hiç bir bereden Gönül istedügin bulmış Fenālaruz fenālaruz Kahbe felekden öc almış 5 Fenālaruz fenālaruz Filān böyledür dimezüz Kimse gussasın yimezüz IV İşi ferdāya komazuz 1 Fenālaruz fenālaruz Gözüm yaşı taşdı yine 6 Himmet eylen himmet eylen Kuş olup gökte uçaruz Düşdüm belā denizine Cān milketine göçerüz Himmet eylen himmet eylen Dirlik suyunı içerüz 2 Fenālaruz fenālaruz Coşdı deli gönül coşdı 7 Deryālara dolup taşdı Hak nūrına bürhān olmış Gam denizi başdan aştı Her bir derde dermān olmış Himmet eylen himmet eylen Cānlar içinde cān olmış Fenālaruz fenālaruz 3 �Çıkmışdur bagrumda başlar Uçur kuşu bu yuvadan Sel oldı gözlerdeki yaşlar Gel gurbete gidelüm gel Engine saldum yoldaşlar 2 Himmet eylen himmet eylen Gezelüm Şāmı Konyayı 4 Meded Allah deyü deyü Bir vefāsız gönlüm aldı Ko bu vefāsız dünyayı Dönüben yirler çaldı Gel gurbete gidelüm gel Gönül mihnetlerde kaldı 3 Himmet eylen himmet eylen Kıyalum baş ile cāna 5 Yaşumuz boyayup kana Togrı yolına varanlar Aşk odına yana yana Hak dīdārını görenler Gel gurbete gidelüm gel Hey meded gerçek erenler 4 Himmet eylen himmet eylen Ahd ile peymān güdersin 6 Tas tas agular yudarsın Hey yediler kırklar birler Bir vefāsızı nʼidersin Hāzır gāyib olan pīrler Gel gurbete gidelüm gel Çagırdıgum gerçek erler 5 Himmet eylen himmet eylen Yüregüme dokundı ok 7 Derd ile mihnetlerüm çok Ayrıldum yārdan Usūlī Bizi bunda esirger yok Meded deli oldum deli Gel gurbete gidelüm gel Āh pīrüm Muhammed Ali 6 Himmet eylen himmet eylen Gam dopdolu cānda tende Huzūr kalmadı vatanda IV Gönlümüz eglenmez bunda 1 Gel gurbete gidelüm gel Gönül geç olmaz hevādan Gel gurbete gidelüm gel 7 �Terk eyle yārı yoldaşı Kara toprak döşenmedin Gözetme hālli hāldaşı Ten kafesin uşanmadın Akıdup gözlerden yaşı Nefes kuşı boşanmadın Gel gurbete gidelüm gel Hele bir demdür sürelüm 8 4 Doyunca gördüm firkati Dünyā kimseye mi kalur Hālüm yatlu derdüm katı Şüphe yok yazılan gelür Çekmezüz biz bu mihneti Ötesi Hudā bilür Gel gurbete gidelüm gel Hele bir demdür sürelüm 9 5 Gel varalum togrı yolı Bir acāyib devrān ancak Bir pīre diyelüm belī Cümle ālem hayrān ancak Bunda neylersin Usūlī Bu da bir hoş seyrān ancak Gel gurbete gidelüm gel Hele bir demdür sürelüm 6 VI Usūlī terk itdi varın VARSAGI Komadı āh ile zārın 1 Kim bilür nicʼolur yarın Yārenler ecel gelmedin Hele bir demdür sürelüm Gözümüz toprak dolmadın Felek bizden öc almadın VII Hele bir demdür sürelüm 1 2 Bana kıya kıya bakan Dögünüp hasret taşıyla Kormıyun seni kormıyun Bagrumuz tolu baş ile Bakışı yüregüm yakan Āh ile kanlu yaş ile Kormıyun seni kormıyun Hele bir demdür sürelüm 2 3 Behey güzellerün hanı �Āşıkun dīni īmānı 1 Yolına vireyin cānı Andugumca aklum şaşar Kormıyun seni kormıyun Sen dʼölürsün ben dʼölürin 3 Aramıza firkat düşer Terk idüp cānı cihānı Sen dʼölürsün ben dʼölürin Yıkdun virān itdün beni 2 Böyle garīb kodun beni Gel begüm kıyma bu cāne Kormıyun seni kormıyun Yazukdur girme gel kane 4 Kimseye kalmaz zamāne Beni aşk odına salan Sen dʼölürsün ben dʼölürin Derd ile ser-gerdān kılan 3 Eliyle gönlümi alan Yanıma gel şefkat ile Kormıyun seni kormıyun Koma beni firkat ile 5 Korkaram bu hasret ile Ölüm yilleri esmezse Sen dʼölürsün ben dʼölürin Ömr ekinini biçmezse 4 Ecel leşkeri basmazsa Kıyma kuluna sultānum Kormıyun seni kormıyun Karma kara yine kanum 6 Diyetdür bu benüm cānum Nice bir yil gibi yilem Sen dʼölürsün ben dʼölürin Aşk odunda toprak olam 5 Meger ecel gele ölem Usūlī eydür bu sözüm Kormıyun seni kormıyun Derd ile göyünsün özüm 7 Kan ağlasun iki gözüm Usūlī ayrılmaz senden Sen dʼölürsün ben dʼölürin Hiç cān ayrılır mı tenden Yani kaçma gel a benden Kormıyun seni kormıyun VIII IX �1 Hemān derde dermān eyle Berü gel cān gözini aç 7 Ālemlere seyrān eyle Yārün cemālüni gördün Halka rahmet yağmurın saç Ayağına yüzün sürdün Gönlini bir ummān eyle Usūlī bayrāma irdün 2 Var cānunı kurbān eyle Didüm bir söz aç şārundan X Haberler söyle yārundan 1 Şol bir ince esrārundan Evvel başdan senʼögerin Yine bizi hayrān eyle Cümle işi gören Allah 3 Sıdk ile çagıran kulun Söz açma kevn ü mekāndan Maksūdını viren Allah Bize bir haber vir cāndan 2 Yūsufı kurtar zindāndan Senün kulundur cism ü cān Mısr iline sultān eyle Sana tesbīh ider cihān 4 Gözlerden olıban nihān Cihāndan geçmek istersen Gönüllere giren Allah Hūrīler kuçmak istersen 3 Göklerde uçmak istersen Her kişi bu hāli bilür Evvel cānına cān eyle Kimi togar kimi ölür 5 Cihān halkı gider gelür Girmek istersen meydāne Hiç gitmeyüp duran Allah İç kanını kane kane 4 Aşk odına yāne yāne Kimisine devlet virüp Cigerüni biryān eyle Kimisine rahmet virüp 6 Bir kuluna laʼnet virüp Āşık maʼşūka alınur Dergehinden süren Allah Maʼşūk aşk ile bilinür Derd olsa dermān bulunur 5 �Gönlümde cümleden yegüm Gözüm yaşı revān oldı Hem efendimsin hem begüm İşüm āh u figān oldı Usūlī eydür istegüm Dilde derdüm nihān oldı Senden īmān Kurʼān Allah Işk odı yandurdı beni ZAῙFῙ II I 1 1 Dil āteşünle yandı İy saçı boynum reseni Uyur gözüm uyandı Öldürürler mi seveni Ayruklardan usandı Severem candan yeg seni Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 2 2 Göster yüzün göreyin Hālüme rahm eyle hānum Bakup hayrān durayın Girme kanuma sultānum Leblerüni sorayın Cāndan sevgüli cānānum Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 3 3 Bakan güzel gözüne Esirge beni gāribem Hayrān kalur yüzüne Aşk bāğında andelībem Tahsīn şīrīn sözüne Yār vaslından bī- nasībem Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 4 4 Esirge bülbülini Yüregüm ışk ile doldı Yād kokmasun gülüni Sararuban benzüm soldı Ağlatma ben kulunı Bilmem nʼoldı hālüm nʼoldı Benüm begüm efendi Aşk odı yandurdı beni 5 5 �Yüz virme yāda zinhār Bilmiş ol sana kul oldum Bilişle yār ol ey yār Gülşenünde bülbül oldum Ko cevri ol vefādar Nār-ı ışkunda kül oldum Benüm begüm efendi Be güzel yandum elünden 6 5 Var sana çok niyāzum Yār ola sandumdı seni Geçsün katunda nāzun Aşka virdüm cān ü teni Kimseye dime rāzum Hicr odına yakdun beni Benüm begüm efendi Be güzel yandum elünden 6 III Seni sevmekse günāhum Der-Makām-ı Hüseynī Severin vallāhi şāhum 1 Bana rahm it alma āhum Efendi işit kulundan Be güzel yandum elünden Kerem it kokdur gülünden 7 Kaçma hānum bülbülünden Pür-cefā imişsin şāhum Be güzel yandum elünden Bī-vefā imişsin māhum 2 Āşıkam miskīn garībem Seni ben yār ola sandum Kulunam şāhum esirge Dūd-ı āhuma boyandum Nār-ı ışkun ile yandum IV Be güzel yandum elünden Der-Makām-ı Rast 3 1 Be zālim hoş bī-vefāsın Tāze gül var budagında Başdan ayaga cefāsın Bülbüller öter bāgında İtmedüm derdüm devāsın Bin beni var yanagında Be güzel yandum elünden Bir güzel sevdüm çagında 4 2 �Gülleri lāla-reng olmış Baglandum zülfine kaldum Bāgı bahār ile tolmış Nicʼideyin hey yārenler Kuçulası çağın bulmış 3 Bir güzel sevdüm çagında Ururam başuma taşlar 3 Akar gözlerümden yaşlar Boyı tāze dala benzer Çıkdı yüregümde başlar Kaşları hilāle benzer Nicʼideyin hey yārenler Aşkı beni ala benzer 4 Bir güzel sevdüm çagında Bir güzel sevdüm çağında 4 Bir beni var yanağında Ak gülden akdur bedeni Bülbül oldum gül bağında Perçemi boynum reseni Nicʼideyin hey yārenler Öldür zālim seveni 5 Bir güzel sevdüm çagında Yüregüm derdi onulmaz 5 Yār hālüm sormaga gelmez Aşkı od urdı cānuma Gözlerüm yaşını silmez Gözleri girdi kanuma Nicʼideyin hey yārenler Denüz Süleymān Hanuma Bir güzel sevdüm çagında VI 1 V Gönlümün āşināsı güzeller 1 Gözlerüm rūşenāsı güzeller Taşdı gönlüm yine taşdı Şīvesi hoş vefāsı güzeller Aşk denizi başdan aşdı Kuçulası kuçulası güzeller Bir güzele gönlüm düşdi 2 Nicʼideyin hey yārenler Kiminün āşıka cefāsı var 2 Kiminün mihr ile vefāsı var Müşkil imiş āşık oldum Kiminün hasteye şifāsı var Hazān yapraklayın soldum Kuçulası kuçulası güzeller �3 AĢık ÇELEBĠ Biri gögsin gerer emīrāne Be şara giden gardaşlar! Manav Seydi derler bana. Kürüğü kovan yoldaşlar, Manav Seydi derler bana. Biri āhū velīk şīrāne (?) Biri dil mülkini itdi virāne Kuçulası kuçulası güzeller 4 Beni güzeller itdi divāne Kıluben şemʼ-i aşka pervāne Māl ü ten gitdi kıydılar cāne Kuçulası kuçulası güzeller 5 Kimdür Zaīfīʼye dem-sāz Kimi yār oldı kimisi hem-rāz Şīve eyler kimi vefā kimi nāz Kuçulası kuçulası güzeller Fevri9 1. Gönlüm sevdi bir cânânı Her kim görse dir cân anı 2. Hattı vasfın ezber it kim Hoşdur hıfz itmek Kur'an'ı 3. Lal-i cân bahşundur bi'llâh Ey 'İsâ-dem cânım cânı 4. Öldüm gamdan dirgür lutf it Sun sâkî râh-ı reyhânı 5. Fevrinin kûy-ı hasretde Gamdur mihnetdür yârânı 9 Fevri Divanı, 06 Mil. YzA 8833, ekitap.kulturturizim.gov.tr/dosya/1-32651, vr.38a(ET. 07.05.2013) Beş on yıl buzağı güttüm, Tarlalarda buğday üttüm, Sonra sofra yolun tuttum, Manav Seydi derler bana. Keş getirdim Manavgat'tan, Bekler idim anı itten, Dahi dururdur ol ottan Manav Seydi derler bana. Eşeğim öne katardım, Keşiş dağında otardım, Bursa'da odun satardım, Manav Seydi derler bana. Yağır yağır yağmalaklar, Domur domur domalaklar, Yuvarlarım yuvalaklar, Manav Seydi derler bana. Aşım unumdur hevengel, Kaynatırım böngel böngel, Ardı sıra yerim döngel, Manav Seydi derler bana. Mor kozalaktır yemişim, Fakir Emmi'dir yoldaşım, Avadan oluptur guşum, Manav Seydi derler bana. Al gumaştandır guşağım, Yöğrüşüp gelir uşağım, Çakı bilmezdir daşağım, Manav Seydi derler bana. Dün vardım Tahtakale'ye, Başım uğradı belâya, Zümbeğim düştü helâya, Manav Seydi derler bana. Sarf ü nahv okudum tamam, Vaky ü arayizi komam, �Alacakta oldum imam, Manav Seydi derler bana. Kal aslında laveledir, Tal aslında taveledir, Emme meylim gaviledir, Manav Seydi derler bana. Seksen beşindedir yaşım, Ağarmıştır götüm başım, Boyadırım emme rişim, Manav Seydi derler bana. Kaynakça AKARSU, Kamil (1993): Rumelili Zaîfî Hayatı Sanatı Eserleri ve Divanından Seçmeler, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları ÇELTİK, Halil (2008), Divan Sahibi Rumeli Şairlerinin Şiir Dünyası, Ankara: MEB İPEKTEN, Haluk vd (1988), Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. İSEN, Mustafa (1990), Usûlî Divanı, Ankara: Akçağ Yayınlar. _____________ (1997), Ötelerden Bir Ses “Divanlarda Heceyle Yazılmış Şiirler”, Ankara: Akçağ _____________ (2013) “Meâlî” www.turkedebiyatıisimlersozlugu.com KOCATÜRK, Vasfi Mahir (1963), Saz Şiiri Antolojisi, Ankara: Ayyıldız Matbaası KÖPRÜLÜ, M.Fuat (1986), Edebiyat Araştırmaları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay. KURNAZ, Cemal, TATÇI Mustafa (2001), Mehmet Nail Tuman Tuhfe-i Naili, Ankara: Bizim Büro Yay. KURNAZ, Cemal (1990), Halk ve Divan Şiirinin Müşterekleri Üzerine, Ankara Akçağ Yayınları � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2244 Title A name given to the resource RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNİN HECE ÖLÇÜSÜYLE YAZDIKLARI ŞİİRLER VE BU ŞİİRLERİN KELİME ÇEŞİTLİLİĞİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Author Author GÜRGENDERELİ, Rifat Abstract A summary of the resource. Divan edebiyatı ve halk edebiyatı kendi edebi gelenekleri çerçevesinde yüzyıllar boyu birbirleri ile etkileşim halinde olmuşlardır. 16. yüzyıldan itibaren birçok divan şairinin hece ölçüsüyle de şiir yazdığı görülür. Hece ile şiir yazma geleneği Rumeli şairleri tarafından başlatılmıştır. Hece ölçüsü ile yazılmış ilk şiir, uzun yıllar Rumeli’de görev yapmış olan Meâlî’ye aittir. Usûlî, Zaifî, Aşık Çelebî ve Fevrî gibi Rumeli şairleri hece vezni ile şiirler yazan önemli şairler arasındadır. Balkan şairlerinin hece ölçüsüyle şiirler yazmasındaki en önemli etken, bu şairlerin Rumeli’de önemli yeri olan tekke ve çevrelerinde yetişmiş ve yaşamış olmalarıdır. Sade ve samimi söyleyişleri şiirlerinde kullanmayı seven Rumeli şairleri, hece ölçüsü ile şiir yazmada divan şairlerine öncülük etmiştir. Halk şiiri ve divan şiiri arasında var olan ortak konuları, hece veznini de kullanarak birbirine daha da yaklaştıran Rumeli şairleridir. Bildirimizde hece ölçüsü ile şiir yazan divan şairleri genel olarak değerlendirilmiş ve hece ölçüsü ile yazdıkları şiirlerin kelime çeşitliliği ortaya konulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ce2cec474ecaca24056c13d046d196e1.docx 75b11b4e2d5467de5ac7ea7044229019 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8aff54b935b81421a35a1cbc864d9bce.pdf 136f19739566251ff3cb306820b38ea7 PDF Text Text ÖĞRENCİLERİN DİNÎ-TASAVVUFİ TÜRK EDEBİYATINA YÖNELİK TUTUMLARI VE BİLGİ DÜZEYLERİ Zafer GÜRLER Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, İlköğretim Bölümü, Hatay / Türkiye Anahtar Kelimeler: Dinî-tasavvufi Türk edebiyatı, edebiyat öğretimi, öğretim programı. ÖZET Bu çalışmada dinî-tasavvufi Türk edebiyatı öğretimi uygulanmakta olan Türk edebiyatı öğretim programı çerçevesinde öğrenciler açısından değerlendirilmiştir. 2008–2009 eğitimöğretim yılında Kırşehir merkez ve ilçelerinde 10. sınıfta öğrenim gören farklı sosyo-ekonomik düzeylerdeki 653 öğrencinin dinî-tasavvufi Türk edebiyatına ilişkin tutumları ve bilgi düzeyleri değerlendirilmiştir. Nitel ve nicel araştırma tekniklerinin bir arada kullanıldığı nedensel karşılaştırmaya dayalı betimsel bir alan araştırması olan bu çalışmanın dinî-tasavvufi Türk edebiyatı öğretimi için bilimsel bir veri olacağına ve programın geliştirilmesine katkı sağlayacağına inanılmaktadır. Öğrencilerin başarı durumları orta düzeydedir. Öğrencilerin çoğunun (%59) dinî-tasavvufî Türk edebiyatına yönelik tutumlarının “normal” düzeyde olduğu; olumlu tutuma sahip olanların (%32.9) olumsuz tutuma sahip olanlardan (%8.1) çok daha fazla olduğu görülmektedir. Farklı okul türlerinde öğrenim gören öğrencilerin tutum puanı ortalamalarının birbirlerine yakın olduğu görülmektedir. Okul türlerine göre tutum puan ortalamaları bakımından dini-tasavvufi Türk edebiyatına yönelik bilgi düzeyi “düşük” olan öğrencilerin tutum puanı ortalaması 79.3 iken “yüksek” olan öğrencilerin tutum puanı ortalaması 88.1’dir. Öğrencilerin dinî-tasavvufî Türk edebiyatına yönelik bilgi düzeyleriyle tutum puanları arasında anlamlı bir paralellik gözükmektedir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2273 Title A name given to the resource ÖĞRENCİLERİN DİNÎ-TASAVVUFİ TÜRK EDEBİYATINA YÖNELİK TUTUMLARI VE BİLGİ DÜZEYLERİ Author Author GÜRLER, Zafer Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Dinî-tasavvufi Türk edebiyatı, edebiyat öğretimi, öğretim programı. ÖZET Bu çalışmada dinî-tasavvufi Türk edebiyatı öğretimi uygulanmakta olan Türk edebiyatı öğretim programı çerçevesinde öğrenciler açısından değerlendirilmiştir. 2008–2009 eğitim- öğretim yılında Kırşehir merkez ve ilçelerinde 10. sınıfta öğrenim gören farklı sosyo-ekonomik düzeylerdeki 653 öğrencinin dinî-tasavvufi Türk edebiyatına ilişkin tutumları ve bilgi düzeyleri değerlendirilmiştir. Nitel ve nicel araştırma tekniklerinin bir arada kullanıldığı nedensel karşılaştırmaya dayalı betimsel bir alan araştırması olan bu çalışmanın dinî-tasavvufi Türk edebiyatı öğretimi için bilimsel bir veri olacağına ve programın geliştirilmesine katkı sağlayacağına inanılmaktadır. Öğrencilerin başarı durumları orta düzeydedir. Öğrencilerin çoğunun (%59) dinî-tasavvufî Türk edebiyatına yönelik tutumlarının “normal” düzeyde olduğu; olumlu tutuma sahip olanların (%32.9) olumsuz tutuma sahip olanlardan (%8.1) çok daha fazla olduğu görülmektedir. Farklı okul türlerinde öğrenim gören öğrencilerin tutum puanı ortalamalarının birbirlerine yakın olduğu görülmektedir. Okul türlerine göre tutum puan ortalamaları bakımından dini-tasavvufi Türk edebiyatına yönelik bilgi düzeyi “düşük” olan öğrencilerin tutum puanı ortalaması 79.3 iken “yüksek” olan öğrencilerin tutum puanı ortalaması 88.1’dir. Öğrencilerin dinî-tasavvufî Türk edebiyatına yönelik bilgi düzeyleriyle tutum puanları arasında anlamlı bir paralellik gözükmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c419aefdffc36bf86d15a9fbd13ebb35.docx 6553c61a26b9ea620196beb9cef6913a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e37f9f0b709412c34f4fb5dfa0da3711.pdf efe874227b060788e0de7a38f99d86a1 PDF Text Text HİKAYET-İ AVRET Aslı GÜRSOY Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Ankara/Türkiye Anahtar Kelimeler: Kadın, avret, karı-koca, çift, davranış. ÖZET “Hikâyet-i „Avret” adı altında, Ankara Milli Kütüphane yazmaları arasında rastladığımız hikâye, halk hikâyesi adı altında kayıtlanmış olup 8 varaktan oluşmaktadır. Yazım tarihine ve yazarına ait bir bilgi elimizde bulunmamaktadır. Hikâyenin başında bu hikâyenin kocaların karıları üzerindeki haklarının beyan edileceği belirtilmiştir. Bir kadının, Hz. Muhammed ile karşılıklı konuşmalarını konu alan hikâyede kadının davranış şekilleri, uyması gereken kurallar, karı-koca arasındaki ilişkide kadının üzerine düşen görevler işlenen ana konulardır. Hikâyede asıl dikkat çeken nokta ise kadının olması gereken biçimde davranmadığında peygamber tarafından kıyamet günü çekeceği cezaların kendisine söylenmesidir. Bildirimizde bu hikâyenin içerik ve dil ve üslup incelemesi yapılıp dikkat çekici yanları üzerinde durulmuş ve transkripsiyonu yapılmış metinden örnekler okunmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dbf6bc107ecae9a725a22fbfc90069a8.doc bc9684f4a8e733baad8088f613263365 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2508abd7c70fad3ace377246d48fd5dc.pdf 5ba4471efa58562fa393a062b5b97f87 PDF Text Text HİKÂYET-İ ‘AVRET Aslı GÜRSOY1 Özet “Hikâyet-i „Avred” adı altında, Ankara Milli Kütüphane yazmaları arasında bulunan hikâye, halk hikâyesi adı altında kayıtlanmıĢ olup 8 varaktan oluĢmaktadır. Ġçeriğinde, bir kadının Hz. Muhammed ile karĢılıklı konuĢmaları mevcuttur. Ġncelememizde bu hikâyenin içerik ve dil ve üslup özellikleri hakkında bilgi verilip dikkat çekici yanları üzerinde durulacak ve transkripsiyonu yapılmıĢ metinden örnekler sunulacaktır. Anahtar Kelimeler: Kadın, avret, karı-koca, avrat. A STORY ABOUT A WIFE Abstract The story named as “Hikâyet-i „Avred” that we found among manuscripts of Ankara National Library is registered as a story and composed of 8 leaves. There is no information about creation date and about the author of this story. The story is mentioning about conversation between a woman and Hz. Muhammad. Content, language and genre analysis of the story will be done in our study. Remarkable points will be emphasized and samples of transcription of the text will be introduced. Key words: Woman, man and wife, behavior 1 ArĢ. Gör., Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, asliaytac@hacettepe.edu.tr 1 �Giriş “Hikâyet-i „Avred” adı altında, Ankara Milli Kütüphane yazmaları2 arasında rastladığımız bu mensur hikâye, halk hikâyesi adı altında kayıtlanmıĢ olup 8 varaktan oluĢmaktadır. Yazı türü harekeli nesihtir. Yazım tarihine ve yazarına ait bir bilgi elimizde bulunmamaktadır. Yazmanın yer aldığı cildin sonunda bulunan 1230 (1814) tarihinin istinsah tarihi olabileceği düĢünülmektedir. Ancak metnin telif tarihi hakkında kesin bir Ģey söylemek mümkün değildir. Sıradan bir kadının, Hz. Muhammed ile karĢılıklı konuĢmalarını konu alan hikâyede hadislerden yola çıkılarak kadının kocasına karĢı davranıĢları anlatılmaktadır. Hikâyenin baĢında, “bu hikâyet erlerin „avretler üzerinde olan hakkını beyān ider.”(1b/1) ibaresiyle konu belirtilmiĢtir. Karı-koca hakları, nikâh ve genel anlamıyla aile hukuku ile ilgili olan hadisler, birebir kullanılmamıĢ olsa da verdiği mesajlar itibarıyla metinde vurgulanmaktadır. ÇalıĢmamızın içerik kısmında bu vurgular örneklerle gösterilecektir. Bizim burada amacımız hikâyede yer alan hadislerin veya hadis niteliği verilen cümlelerin gerçekliğini sorgulamaktan ziyade hikâyeyi tanıtarak dil ve yazım özelliklerine iĢaret etmektir. Bu hikâye üzerinde yapacağımız incelemeyi içerik ve üslûp, dil ve yazım özellikleri olmak üzere iki ana baĢlık altında toplayacağız. A. İçerik: Hikâyenin baĢında yazmaya konu olan rivayetin Hz. Ali‟ den aktarıldığı belirtilmiĢtir. Kurgu bir kadın ve Hz. Muhammed‟in karĢılıklı diyalogları üzerine kuruludur. Kadının yönelttiği sorulara Hz. Muhammed cevap verir. Hikâye genel olarak kadın-erkek iliĢkilerinde erkek hakları üzerine kurulmuĢtur. Bir evlilikte, kadının kocasına nasıl davranması gerektiği hadislerden yola çıkılarak okuyucuya aktarılmıĢtır. I. Özet: Bir kadın, Hz. Muhammed‟in huzuruna gelir ve biriyle nikâhlanmak istediğini söyler. Evlilik, evlilikte eĢlerin görev ve sorumlulukları yanında özellikle bir kadının bir erkeğe karĢı tutumunun nasıl olacağı Ġslam dinine göre açıklanmaktadır. Bir kadının kocasına karĢı geldiğinde, ona asilik ettiğinde baĢına gelecek fenalıklar, bunun karĢısında eğer uygun davranıĢ biçimlerini benimserse de elde edeceği 2 Hikâyet-i „Avred, Milli Kütüphane, 06 Mil Yz A 3531/1 numarada kayıtlı yazma. 2 �sevaplar uzun uzun anlatılır. Böylece metinde Ġslami görüĢler temelinde evlilik kurumunda kadının görev ve sorumlulukları erkek üzerinden tanımlanmaktadır. II. Hikâyede Adı Geçen Önemli Şahıslar: Hz. Muhammed: Sorular kendisine yöneltilir. Hz. Ali: Hikâyenin rivayet edildiği kiĢidir. Adı yalnızca metnin baĢında râvî olduğu belirtilirken geçer. Hz. Âişe: Hz. Muhammed‟in karısı. Soruların bir kısmını Hz. AyĢe yöneltir. Hz. Fâtime: Hz. Muhammed‟ in kızı ve Hz. Ali‟ nin karısı olan Hz. Fatime da hikâyede sorular sorar. İmâm-ı ‘‘žam: Ebu Hanîfe. Hikâyenin bir yerinde onun fikrine baĢvurulur. Hz. Eyyüb: Sabrı yönüyle tanınan Hz. Eyyüb‟ün yine bu özelliğiyle hikâyede adı anılmaktadır. III. Hikâyede İslam’ın Şartları Çerçevesinde Öne Çıkan Bazı Kavramlar: Elimizdeki metinde Ġslam‟ın beĢ Ģartından dördüne (namaz kılmak, oruç tutmak, hacca gitmek, zekât vermek) sık sık değinilmiĢtir. Mümin bir kadının, kocasına karĢı davranıĢlarında sergileyeceği tutum, bu kavramlar üzerinden anlatılmıĢtır. III.a. Namaz ve Oruç : Oruç kavramına hikayede bir çok yerde değinilir. Kadın kocasına karĢı gelip, ona asilik ettiğinde tuttuğu orucun ve kıldığı namazın kabul olmayacağı bildirilmiĢtir. Burada belirleyici faktör, kadının eĢine karĢı olan yumuĢak davranıĢları ve tutumudur; “…eger sen anı incidesin buyıruġın dutmayasın Allāh‟a „āŝi olursın namāzuñ orucuñ kabūl olmaya…” (1b/9) Kadının kıldığı beĢ vakit namaz ve orucun dıĢında, kocasından habersiz her kıldığı namazın ve tuttuğu orucun sevabının kocasına iĢleneceği söylenir. Eğer kadın, bir düğüne giderse ve kocası da buna izin verirse günahı ikisinin boynuna olur ve bu günahtan kurtulmak için, yetmiĢ gün oruç tutulması lazımdır. Kadının kocasının önüne yemek koyması, kadını bir yıl oruç tutmuĢ kadar sevaba ulaĢtırmaktadır; 3 �“...bir „avret erine bir icim śu virse veyā kazancından bir canak ta„ām bişürüb öñüne kosa bir yıl oruc dutmadan efżaldur.” (5b/3) Namaz ve oruç konusunda çoğunlukla, bizzat kiĢinin kendisine yazılan sevabından çok, ceza ya da kefaret mahiyetindeki konumu üzerinde durulmuĢtur. Bunların sevabının kabulü, kocanın buyruklarına uyarak, ondan habersiz iĢ görmemeye bağlıdır. III.b. Zekât ve Sadaka : Metinde zekât terimi tek bir yerde geçmiĢtir. Eğer kadın, kocasının malından çalıp da helâllik dilemeden baĢkalarına zekât ve sadaka niyetine veriyorsa, bu zekât sayılmaz. Ama kocasının ayakkabılarını eğilip önüne koyarsa da bin altın sadaka vermiĢ gibi olur. Burada, verilen her zekât ya da sadakanın sevap olmadığı, bunların verildiği kimse ya da yerin önemli olduğundan ziyade, mübalağalı olarak elden zekât veremeyen birisinin, kocasına hürmet etmesinin bile zekât sayılabileceği Ģeklinde, kocaya hizmetin ne kadar önemli olduğunu aĢılayıcı bir yargı bulunmaktadır: “Resūl „aleyhi‟s-selām eyitdi kanġı „avret erinüñ mālından uġurlayub ahere virse helāllık dilemese Allāhu te„ālā ol „avretüñ źekât u ŝadakasın kabūl itmez ve ol eve rahmet ve bereket virilmeye.” (2b/2) III.c. Hac: Hac ibadetine metinde tek yerde değinilmiĢtir. Kadının kocasına karĢı sergileyeceği uygun davranıĢlar metne göre kadını hac ibadetini tamamlamıĢ kadar sevaba eriĢtirmektedir: “Bir Ǿavret eri çaġırdukda lebbeyk dise biñ ĥac itmeden efżaldur Hak teǾālā ol Ǿavreti Fātimetü‟z-zehrā yanına ķor.” (6a/4) IV. Hikâyede İslam İnancı Çerçevesinde Öne Çıkan Bazı Kavramlar: IV.a. Günah ve Sevap : Kocasından habersiz dıĢarıya çıkan kadının, attığı her adıma bin günah yazılacağı bildirilir. Eğer kadın, bir düğüne gidip çalgıcıya para verse ya da sadece gidip müziğini dinlese, yaptığı bütün ibadetlerin sevabı gider ve yine attığı her adıma bin günah yazılır. Kadının düğüne gitmesine eĢi izin verir, 4 �kadın da çengiye bir akçe verirse, her ikisine de eĢit günah yazılır. Eğer kadın, erine kibirli davranıĢlar gösterirse, kadına gökteki yıldızlar kadar günah yazılır. “bir sāz içün bir hātūn dügüne varsa bir akce virse bu kadar „aźāb çeker eger helālı iźin virse bu günāhı ma„āile çekerler...”(4b/1) Evlenmenin çok sevabı vardır ancak evlendikten sonra da kocaya karĢı saygılı olmak gerekir. Eğer kadın, evlendikten sonra kocasının sözünü dinlemez ve ona asilik ederse yazılan tüm sevapları gider. Koca, kadının kötülüğüne sabrederse, ona da Allah, Hz. Eyyüb sevabı kadar sevap kazandırır: “yā „Āişe kanġı „avretüñ yavuzlıġna eri śabr itse Hak te„ālā ol ere Eyyub Peyġamber „aleyhi‟s-selām ŝevābın vire...” (8a/4) Hikâyede sevabı elde etmenin yanında, yazılan sevapları kaybetme hususuna da yer verilmiĢtir; kadının kıldığı namaz ve tuttuğu oruç kendinedir, ancak eğer bu iĢleri kocasından habersiz yaparsa, iĢte o zaman bunlardan kazandığı sevapların tümü kocasına yazılır: “Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı „avret beş vakit namāzı kıla ve ramažān orucun duta bunlardan gayrı nāfile namāzlar kılsa eriden iźinsiz ol namāzıñ orucuñ ŝevābı erinindür.” (2b/7) IV.b. Kıyâmet : Kıyâmet kavramı hikayede sık kullanılan kavramlardandır. Eğer kadın, kocasından habersiz dedikoduculuk yaparsa kıyâmet günü cezalandırılacaktır. Kadının, evinin ihtiyacı için harcayabileceği malı varsa ve bunu kullanmazsa, Allah kıyamet gününde yüzü kara hale getirir. Kadın kocasına karĢı koyup, kötü sözler sarf ederse, kıyamette dilinden cehennemin içine asılır. Kocasından baĢkasına yüz gösterecek olursa da, kıyamette saçından yer ile gök arasına asılır: “Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı „avret erine karşu koyub sögse kıyāmet gününde dilinden tamu içine aśakoyalar „avret eyitdi dahı var mı Resūlu‟l-lāh „aleyhi‟s-selām eyitdi kanġı „avret erinden ġayrıya görünse kıyāmetde ol „avreti yer ile gök arasında śacından aśakoyalar.” (3a/4) 5 �Kadın, kocasından habersiz düğüne gider, orada da çalgıcıya para verirse, kıyamet günü verdiği para herkesten önce yakasına yapıĢıp hesap sorar. Aynı gün, bu sefer düğüne giderken giydiği altın rengi, parlak elbiseler yakasına yapıĢıp, bu elbiseleri kocasına güzel görünmek için değil, hep düğüne gitmek için giydiğini söyleyerek Allah‟tan haklarını dilerler. Kadın kocasına yaptığı bir hatadan dolayı suçunu kabul etmeyip, tövbe de etmezse kıyamette, meleklerin ve Allah‟ın gazabına uğrar. Eğer kocasına eğri bakarsa, kıyamet gününde yüzü ensesine çevrilir. Yaptığı hiçbir Ģeyden piĢmanlık duymaz, akıllanmazsa da bulunduğu yeri terk etmesi, onu kıyamette azap çekmekten kurtarır. Kıyamet ile ilgili verilen bütün yargılar, tüm günahların o gün değerlendirileceği ve cezaların da o gün çekileceği anlamı yüklenerek verilmiĢtir. IV.c. Helâl ve Haram : Hikayede helal ve haram kavramları genellikle birlikte kullanılmıĢ ve deyimleĢmiĢ ifadeler oluĢturacak Ģekilde yan yana getirilmiĢtir. Erkeğin kazandığı para helal olarak nitelenmiĢ, ancak karısının bu parayı düğünde çalgıcıya vermesi, o parayı haram kılmıĢtır. Bu olay hikâyede, akçenin teĢhis sanatı yoluyla kiĢileĢtirilmesiyle de pekiĢtirilmiĢtir; “…beni helāldan kazandı harāma virdi senüñ rıżāñ içün virmedi nefsine helālına evlādına virmedi beni şeytān te‟lif itdügi harāma virdi yā rabb beni helāldan harāma virdi helāl iken harām oldum.” (4a/7) Kadının giydiği parlak elbiseler de aslında helal olarak nitelenmiĢ, ancak bu elbiseleri düğüne giderken giymiĢ olması onları haram kılmıĢtır. Süsün yalnızca kocaya güzel görünmek amacıyla yapılması gerekir, eğer baĢka birisine görünme amacı varsa bunun sevabı olmaz. (Hamid, 2004:11) Metinde de parlak elbiselerin, kocaya güzel görünmek için giyilmesi, helal olarak gösterilmiĢtir. “...bir tarafdan dahı geydügi zerrmn libāslar yakasına yapışub hücūm idüb diyeler ki yā Rabb bizi helāl yire geymedi helālına latmf hūb ola deyü geymedi „ibādete ve mübārek günlere geymedi dāyimā dügünlere geydi...” (4a/1) 6 �Allah‟ın vermiĢ olduğu nimetlerin de helal veya haram konumunda olması kadına bağlı kılınmıĢtır; kadının, kocasına diklenip, ona olan saygısını bozduğu vakit, Allah tarafından nimetleri haram hale getirilir. Haram olarak addedilene yaklaĢmanın cezasının da bin yıl yanmak olduğu söylenir. IV.d. Kefâret: Kefaret kelime anlamı olarak sözlükte, “bir günaha karşı tutulmak üzere yapılan veya tutulan şey”(Devellioğlu, 1962:602) olarak tanımlanmaktadır. Kadın kocasından habersiz düğüne gidip, çalgıcıya para verirse günahtır, eğer kocasından izin alarak gidip de yine çalgıcıya para verirse, bu günah ikisinin günahıdır. Kadın kadar koca da suçludur. Bu günahtan kurtulmak için kefaret gerekmektedir: “…bu günāhdan kurtulmak isterse cengili dügüne varañ yetmiş akce vire yā yetmiş gün oruc duta yā yetmiş ac toyura yā bir kul azād ide bunların birin ide kefāret yerine gece diñledügi sāzıñ ve virdügi akcenüñ vebālinden kurtula.” (4b/1) Bu kısımda ilk defa kocanın iĢleyeceği günahlar ve bu günahlara karĢılık cezalardan bahsedilmektedir ancak kefaret kadına yüklenmiĢtir. IV.e. Asîlik-İtaat: Metinde asilik ve itaat kavramlarını sıkça kullanılmıĢtır. Kocaya asi olmanın, itaat etmemenin sonucu Allah‟ın lanetidir. Kadın kocasının sözünü tutmalı, ona itaat etmelidir: “Fātımatu‟z-zehrā eydür ey atam bir „avret erini incitse ve „āśm olsa hāli nice olur didi Resūlu‟l-lāh eyitdi yā Fātıma ķanġı „avret erine „āśm olsa Allāhuñ la„neti içinde olur eriyle helāllaşmayınca kanġı „avret döşeginde erinüñ sözin dutmasa cemm„ ta„ātüñ ŝevābı gider.” (6a/7) Neden kadının itaat etmesi gerektiği mevzuunda, karı-koca hakları üzerine olan eserinde Mevdûdî; Ġslam yasalarının aile yaĢamındaki temel ilkelerinden en önde geleninin erkeğin aile hayatında kadından bir derece üstün kabul edilmesi olduğunu belirtmiĢtir. Bunun sebebi ise erkeğin kadına ödediği mehirden kaynaklanmaktadır. (Mevdûdî, 2010:29) Ancak erkek, bu ayrıcalıkları asla kötüye kullanmamalıdır. 7 �“Er olanlar kadınlar üzerinde hâkim dururlar, çünkü bir kerre Allah birini diğerinden üstün yaratmış bir de erler mallarından infak etmektedirler, onun için iyi kadınlar itaatkârdırlar…” (Nisa: 4/34) Yukarıdaki ayette de değinildiği gibi iyi kadın olmak itaat etmeye bağlıdır çünkü erkek üstündür, reistir ve koruyucudur. IV.f. İzin-Destûr: Hikâyede sıkça değinilen kavramlardan biri de “izin” kavramıdır. Metne göre kadın attığı her adımı, yediği her lokmayı kocasının haberi olarak yapmıĢ olmalıdır. Aksi takdirde attığı her adım günah, yediği her lokma haram olarak nitelendirilir. “Resūl eyitdi kanġı „avret evinden taşra cıksa destūrsız Allāhu te„ālā her adımına biñ günāh yazar „avret eyitdi dahı var mı Resūl eyitdi kanġı „avret erinden destūrsız bāzirgānlık eylese Allāhu te„ālā kıyāmetde dilin arkasından cıka...” (2a/2) Kadının kocasından izin almadan kıldığı nafile namazlar kabul olmaz; “Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı „avret beş vakit namāzı kıla ve ramažān orucun duta bunlardan gayrı nāfile namāzlar kılsa eriden iźinsiz ol namāzıñ orucuñ ŝevābı erinindür.”(2b/7) V. Kadına Günah ve Sevap Kazandıracak Davranışlar: Metnin baĢından sonuna kadar yapılan tüm konuĢma cümlelerinde, bahsedilen konunun kiĢiye günah ya da sevap kazandıracağından bahsedilir. Bunlar, özellikle kadın ve kadının davranıĢları üzerinden aktarılmıĢtır. a. Sevap kazandıracak davranışlar:  Kadının kocasına “Allah senden razı olsun.” demesi  Kadının kocasının önüne bir içim su ya da yemek koyması  Kadının hamile olması  Kadının kocasından önce kalkıp gusül etmesi  Kadının cinsel münasebetteki tutumu  Kadının kocasının ayakkabısını önüne koyması  Kadının kocasının baĢını ovması  Kadının kocası çağırdığı zaman “Buyurun efendim!” demesi 8 �b. Günah olarak belirtilen davranışlar:  Kocadan izinsiz bir hareket yapmak.  Kocaya asi davranmak.  Kocaya lanet etmek.  Kocaya itaat etmemek.  Kocanın malını baĢka amaçlar için kullanmak.  Kocaya kötü söz sarf etmek Allah‟ın yukarıda sayılan davranıĢlardan uzak duran itaatli olan kadını, Hz. Muhammed‟in kızı Hz. Fatıma yanına koyacağı söylenmiĢtir. VI. Kadının Kazanacağı Günah (Ceza) ve Sevaplar: Yukarıda sıralanan doğru ve yanlıĢ davranıĢlar neticesinde aĢağıda belirtilen günah ve sevapların iĢleneceğine değinilmiĢtir. a. Günahlar (Cezalar):  Namaz ve orucunun kabul olmaması.  Zekât ve sadakasının kabul olmaması.  Evine rahmet ve bereket verilmemesi.  Kıyamet günü dilinden cehenneme asılması.  Kıyamet günü saçından yer ile gök arasına asılması.  O güne kadar edilen ibadetin silinmesi.  Attığı her adıma bin günah yazılması.  Allah‟ın hıĢmına uğraması.  Cennetten nasibinin kesilmesi.  Kâfir olması ve nikâhının gitmesi.  Kıyamette yüzünün enseye çevrilmesi. b. Sevaplar:  AltmıĢ yıl ibadet etmiĢ gibi olmak.  Bir yıl oruç tutmuĢ kadar olmak.  ġehitlik mertebesinde tutulmak.  Bin kurban kesmiĢ gibi olmak.  Meleklerin duasını kazanmak.  AltmıĢ kul azat etmiĢ gibi olmak. 9 � Bin altın sadaka vermiĢ gibi olmak.  Bin kere hacca gitmiĢ gibi olmak. VII. Hikâyenin Amacı: Metinde, evlilik üzerinden Ġslam dini somutlaĢtırılır. Bir kadının kocasına nasıl davranması gerektiği hikâyede ana temayı oluĢturmaktadır. Öğreticilik esas tutulmuĢtur. Hadisler aracılığıyla düzgün birer eĢ olabilmenin yolları, sebep ve sonuçları ile birlikte gösterilmiĢtir. Hz. Muhammed ve onun Ġslam‟da aile kavramı, karı-koca hakları üzerine olan hadisleri hikâyedeki ana unsurlar olarak yer almaktadır. Evlenmenin sevabı çoktur ancak bu müessesede iki tarafın da üzerine düĢen görevler vardır. Bunlar yerine getirildiği takdirde huzurlu bir yuva elde edilir. Bu hikâye aracılığıyla okuyucuya bu görevler sunulur. Doğru ve yanlıĢ davranıĢlar aktarılır ve sonuçlarına değinilir. B. Üslûp, Dil ve Yazım Özellikleri: I. Üslûp Özellikleri: Didaktik olarak sınıflandırabileceğimiz eserin üslûbu okuyucuya bilgi verme amaçlandığından oldukça sadedir. Girift tamlama ve söylemlerden uzaktır. Hitaplar ve dinî kavramlar dıĢında Arapça sözcük yok denecek kadar azdır. Cümleler Türkçe cümle kuruluĢuna uygun cümlelerdir. Sanatlı ifadeler ufak benzetmeler ve teĢhisler dıĢında görülmemektedir. a. Tamlamalar: Elimizdeki metinde Arapça, Farsça karmaĢık ve çok unsurlu tamlamaları fazlaca görememekteyiz. Bununla birlikte tespit ettiğimiz tamlamalar da daha çok Arapça olarak kurulmuĢtur. Arapça kurala göre kurulmuĢ tamlamaların tümü, Allah‟ a ve peygambere ait kalıplaĢmıĢ isim tamlamalarından meydana gelmiĢtir: resūlu‟l-lāh (1b/5) allāhu „ažmmü‟ş-şān (5b/1) „inda‟l-lāh (4b/11) illā‟llāhu „ažmmü‟ş-şān (5a/3) keremu‟l-lāhu vechehu (1b/3) 10 �Farsça kurala göre kurulmuĢ tamlamalara yalnızca Ģu üç örnekte baĢvurulmuĢtur: imām-ı ā„žam (5a/5) hitāb-ı „izzet (4a/8) terk-i diyār (8b/10) b. Zaman ve Kip Kullanımları: Metinde hâkim olarak geniĢ zaman ve görülen geçmiĢ zaman kullanılmıĢtır. Sorulan sorulara verilen cevaplar ise istek kipiyle kurulmuĢtur. “yā Resūla‟l-lāh bir ere varmak dilerem ne buyurursız peyġamber „aleyhi‟s-selām eyitdi yā hātūn er hakkı „avretler üzerinde cokdur.” (1b/5) “...kanġı „avret mālı olub evinüñ hāceti olsa virmese Hak te„ālā kıyāmetde yüzün kara ide.” (2a/10) ġart kipi hikâyenin anlatımında fazlaca kullanılmıĢtır; “bir „avret erinüñ başmaġın öñüne kosa ululasa biñ altun śadaka itmeden efżaldur.” (6a/1) “Fātımatu‟z-zehrā eydür ey atam bir „avret erini incitse ve „āśm olsa hāli nice olur didi Resūlu‟l-lāh eyitdi yā Fātıma ķanġı „avret erine „āśm olsa Allāhuñ la„neti içinde olur.” (6a/8) Halk hikâyeleri destanlardan farklı olarak, daha realist bir kimlik taĢıdığından, geçmiĢ zaman anlatımında görülen geçmiĢ zaman yoğundur. II. Dil ve Yazım Özellikleri: Önceden de değinildiği gibi eserin yazım tarihine iliĢkin bir bilgimiz bulunmamaktadır. Kimi dil ve yazım özellikleri de metnin kaleme alındığı tarihi belirlememize yardımcı olamamaktadır. Elimizdeki nüshasında telif tarihi bulunmayan ve 19. yüzyılda istinsah edildiği düĢünülen metin, dil ve yazım bakımından eski 11 �Anadolu Türkçesi özellikleri taĢımaktadır. Ancak zaman zaman geç dönemde istinsah edilmiĢ ya da yazılmıĢ benzeri birçok metinde olduğu gibi Türkçenin ses özelliklerindeki kimi değiĢimlerin bu metne de yansıdığı görülmektedir. Bu açıdan metnin dil özellikleri, eski Anadolu Türkçesi özellikleri paralelinde değerlendirilmeye çalıĢılacaktır. 1. Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde daima yuvarlak ünlülü olan ilgi durumu ekinin, aĢağıdaki üç örnekte kesreyle harekelenerek, düz olarak geldiğini ve uyuma girdiğini görmekteyiz. 2. namāzıñ - ‫نمازڭ‬ (2b/10) sāzıñ - ‫سازڭ‬ (4b/9) ibādetiñ - ‫ڭ‬ ‫عبادت‬ (3b/3) Bir yazım özelliği olarak, “‫( چ‬çim)” harfi yerine de “‫( ج‬cim)” harfinin kullanıldığı görülmektedir: 3. çıķsa - ‫جقسو‬ (2a/3) çeng - ‫جنك‬ (4b/5) aķçe - ‫اقجو‬ (4a/10) çeġāne - ‫جغانو‬ (3b/1) çoķ - ‫جوق‬ (1b/8) Kapalı /e/ ünlüsünün bazı yerlerde “‫ ”ی‬harfi ve üstün ile bazı yerlerde “‫ ”ی‬harfi ve esre ile ya da yalnızca “‫ ”ی‬harfi ile yazıldığı görülmektedir. Bazı yerlerde de üstün ile harekelenmiĢtir. Bu yerlerde kelime /e/ harfiyle okunmuĢtur. 4. virmese - ‫ويرهسو‬ (2a/11) virse - ‫ويرسه‬ (3b/10) vire – ‫وی ره‬ (4b/6) deyicek – ‫ديجك‬ (4a/1) geymedi - ‫كيمدى‬ (4a/4) III. kiĢi iyelik eki ile isim çekim eki arasında, bir örnekte zamir /n/‟sinin kullanılmadığını görmekteyiz. 12 �eriden - ‫اريدن‬ 5. (2b/10) Nazal /n/ kullanımında ikilik görülmektedir. Kullanılması beklenen birkaç yerde kullanılmamıĢ, kullanılması beklenmeyen bir örnekte de kullanılmıĢtır: 6. bin - ‫بن‬ (3b/4) anun - ‫انون‬ (5b/10) varañ - ‫وارڭ‬ (4b/5) –sUz isimden sıfat yapma ekinin bazı yerlerde düzleĢerek uyuma girdiği, bazı yerlerde de uyuma aykırı olmasına rağmen yine de düz harekelendiği tespit edilmiĢtir. Bu ekin yazımında bir kararlılık mevcut olmadığını görmekteyiz: iźinsiz - ‫اذنسيس‬ (2b/10) destūrsız - ‫( دستورسس‬2a/6) 7. –dUk sıfat fiil ekinin bir örnekte uyuma girmediği görülmektedir: itduġı - ‫اتدوغى‬ 8. (3b/3) Arkaik bir özellik olarak söz baĢı /ŧ/ ünsüzünün bir örnekte korunduğu görülmektedir: ŧoyura - ‫طيوره‬ 9. (4b/7) Bu dönemde “yene, yine” biçimlerinde rastladığımız “yeniden, tekrar” anlamlarına gelen sözcük metinde bir yerde “gine” biçiminde karĢımıza çıkmaktadır: gine - ‫كنو‬ 10. 11. 12. (5a/1) –Um I. tekil kiĢi iyelik ekinin bazı yerlerde düzleĢerek uyuma girdiği görülür: ümmetim - ‫اوهتن‬ (7b/10) haķķım - ‫حقين‬ (4a/1) Arkaik bir eylem olan “ķo-” eylemini bu Ģekliyle metinde görmekteyiz: ķosa - ‫قوسو‬ (6a/2) ķor - ‫قور‬ (6a/7) –dUn belirli geçmiĢ zaman II. tekil kiĢi ekinin bir örnekte hem uyuma girdiği hem de nazal /n/‟sinin /n/‟ye dönüĢtüğü görülmektedir: itdin - ‫اتدن‬ (7b/4) 13 �13. Arkaik bir özellik olarak “ķanġı (hangi)” sözcüğü metinde karĢımıza çıkmaktadır: ķanġı - ‫قنغى‬ 14. (6a/10) Eski Anadolu Türkçesinde “degül” biçiminde görülen kelimenin metinde ikinci hece ünlüsünün düzleĢtiği görülür. Kelime metinde bir kere geçtiği için tamamen düzleĢip düzleĢmediği hakkında bir yargıya varamamaktayız. degildür - ‫دكلدر‬ 15. (8b/5) –dUm belirli geçmiĢ zaman I. tekil kiĢi ekinin bir örnekte düzleĢerek uyuma girdiği görülür: görmedim - ‫كورهدم‬ (5a/7) 14 �SONUÇ “Hikayet-i Avred” adında ve 8 varaktan oluĢan bu hikayenin konusu, Ġslam dininin gerekleri dahilinde evlilik müessesesinde karı-kocanın birbirine karĢı olan davranıĢlarına iĢaret etmektir. Muhtemel olarak 19. yüzyıla ait ya da bu yüzyılda istinsah edilmiĢ bir örneği elimizde olan “Hikayet-i Avret” isimli metin, hadislerin sahih ya da uydurma olup olmadığı belirtilmeksizin bunların hepsi doğru kabul edilerek incelenmiĢtir. Hz. Fâtıma ve Hz. ÂiĢe‟ye de söz verilerek sorulan 13 adet soru; itaat, helal ve haram, kıyamet, namaz, oruç, hac, zekat, kefaret, sabır gibi kavramlara iĢaret edilerek Hz. Muhammed tarafından cevaplanmıĢtır. AĢağıdaki tabloda metne göre kadının yapacağı davranıĢlar ve bu davranıĢların sonuçları gösterilmiĢtir; KADININ DAVRANIġI SONUCU Asi olması Namaz ve orucunun kabul olmaması. Allahın laneti içinde olması Tüm ibadetinin sevabının gitmesi Kocasından habersiz dıĢarı çıkması Her adımına bin günah yazılması Malını gerektiği gibi kullanmaması Cehennemde yüzünün kara olması Kocasının malını çalıp baĢkasına vermesi Zekat ve sadakasının kabul edilmemesi Evin bereketinin gitmesi Kocasından habersiz namaz kılıp oruç tutması Ġbadetlerin sevabının kocaya yazılması Namaz kılarken kocaya dua edilmemesi O namazın kabul olmaması Kocaya kötü söz sarf etmesi Kıyamette dilinden cehenneme asılması Kocasından baĢkasına görünmesi Saçından yer ile gök arasına asılması Düğüne gidip çalgıcıya para vermesi O yaĢa kadar ettiği tüm ibadetin sevabının gitmesi Her adımına bin günah yazılması Kocasına “Allah senden razı olsun.” demesi AltmıĢ yıl ibadetin sevabından fazlası Kocasına su ve yemek vermesi Bir yıl oruç tutmanın sevabından fazlası Hamile olması ġehitlik mertebesine eriĢmesi Önceden kalkıp gusül etmesi Bin kurban kesmenin sevabından fazlası 15 �Kocaya karĢı muhabbetli olması Meleklerin duasını kazanması Kocasıyla yakınlaĢması AltmıĢ kul azat etmenin sevabından fazlası Kocasının ayakkabısını önüne koyması Bin altın sadaka vermenin sevabından fazlası Kocasının baĢını ovması YetmiĢ gaza etmenin sevabından fazlası Kocası çağırdığında “Buyurun efendim” Bin hac sevabından fazlası demesi Kibirlenmesi Allah‟ın hıĢmına uğraması Gökteki yıldızlar kadar defterine günah yazılması Kocasına “Ben senden ne gördüm” demesi Allah‟ın, nimetini haram etmesi. Kocasına “Allah beni senden kurtarsın.” Cennet‟ten nasibinin kesilmesi. demesi Kocasına lanet etmesi Kafir olması ve nikahının gitmesi Kocasına eğri bakması Kıyamette yüzünün ensesine çevrilmesi Kocasının kötülüğüne sabretmesi Hz. ÂiĢe mertebesine ulaĢması Metin, okura ve özellikle kadınlara mesaj vermeye yönelik olarak kaleme alınmıĢtır. Bu sebeple için metinde didaktik bir üslûp hâkimdir. Yazarın amacı sanat yapmak hüner göstermek olmadığından dil yalın, anlaĢılır ve sadedir. Elimizdeki nüshasında telif tarihi bulunmayan ve 19. yüzyılda istinsah edildiği düĢünülen metin, dil ve yazım bakımından eski Anadolu Türkçesi özellikleri taĢımaktadır. Ancak zaman zaman geç dönemde istinsah edilmiĢ ya da yazılmıĢ benzeri birçok metinde olduğu gibi Türkçenin ses özelliklerindeki kimi değiĢimlerin bu metne de yansıdığı görülmektedir. BaĢka bir çalıĢmada, metinde baĢvurulan hadisler ve bunların çeĢitlerinin değerlendirilmesi ile hadis kitaplarında bulunan benzer konulardaki hadislerle karĢılaĢtırmalar yapılması planlanmaktadır. 16 �C. Metnin Transkripsiyonu: (1b) HİKÂYET (1) bu hikâyet erlerin Ǿavretler üzerinde (2) olan hakkını beyān ider rivāyetdür ǾAli übnü (3) Ebi Tālib keremu‟l-lāhu vechehu eydür (4) bir gün bir Ǿavret peyġamber Ǿaleyhi‟s-selām (5) hażretine gelüb eyitdi yā Resūla‟l-lāh bir ere (6) varmak dilerem ne buyurursız peyġamber Ǿaleyhi‟s-selām (7) eyitdi yā hātūn er hakkı Ǿavretler üzerinde (8) çokdur hātūn eyitdi nedür buyur yā Resūla‟l-lāh (9) Resūl Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi evvel bu ki eger sen (10) anı incidesin buyıruġın dutmayasın (11) Allāh‟a Ǿāŝi olursın namāzuñ orucuñ (2a) (1) kabūl olmaya Ǿavret eyitdi dahı var mı (2) Resūl eyitdi kanġı Ǿavret evinden (3) taĢra çıksa destūrup Allāhu teǾālā (4) her adımına biñ günāh yazar Ǿavret eyitdi (5) dahı var mı Resūl eyitdi kanġı Ǿavret (6) erinden destūrsız bāzirgānlık eylese Allāhu (7) teǾālā kıyāmetde dilin arkasından çıkara (8) kan iriñ aka aka gele Ǿavret eyitdi (9) dahı var mı Resūlu‟l-lāh Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi (10) kanġı Ǿavret mālı olup erinüñ hā(11)ceti olsa virmese Hak teǾālā kıyāmetde (2b) (1) yüzün kara ide eyitdi dahı var mı (2) Resūl Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi kanġı Ǿavret (3) erinüñ mālından uġurlayup ahere virse (4) helāllik dilemese Allāhu teǾālā ol Ǿavretüñ (5) źekât u ŝadakasın kabūl itmez ve ol (6) eve rahmet ve bereket virilmeye Ǿavret eyitdi (7) dahı var mı Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı Ǿavret (8) beĢ vakit namāzı kıla ve ramažān orucun (9) duta bunlardan gayrı nāfile namāzlar kılsa (10) eriden iźinsiz ol namāzıñ orucuñ (11) ŝevābı erinindür Ǿavret eyitdi dahı var mı (3a) (1) Resūlu‟l-lāh saǾādetile buyurdılar kanġı Ǿavret (2) namāz kıldukda erine duǾā itmese ol namāz (3) kabūl olmaz Ǿavret eyitdi dahı var mı (4) Resūlu‟l-lāh eyitdi kanġı Ǿavret erine karĢu (5) koyup sögse kıyāmet gününde dilinden (6) tamu içine aśa koyalar Ǿavret eyitdi (7) dahı var mı Resūlu‟l-lāh Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi (8) kanġı Ǿavret erinden ġayrıya görünse kıyāmetde (9) ol Ǿavreti yer ile gök arasında śaçından (10) aśa koyalar Ǿavret eyitdi dahı var mı Resū(11)lu‟l-lāh Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi bir Ǿavret çeng ü (3b) (1) çeġāneye bir akçe virse yā varup sāz (2) diñlese śadā kulāġına irdügi gibi oġlan (3) yaĢından beri itduġı kabūl olmıĢ Ǿibādetiñ (4) ŝevābı gider ve her adımına bin günāh yazıla (5) virdügi akçe anuñ 17 �kıyāmetde cümleden (6) evvel yakasına yapıĢup der ki yā Rabb (7) beni helālden kazandı harāma virdi (8) senüñ rıżāñ içün virmedi nefsine (9) helāline evlādına virmedi beni Ģeytān (10) te‟lif itdügi harāma virdi yā Rabb (11) beni helālden harāma virdi helāl iken (4a) (1) harām oldum hakkım alıvir deyicek bir tarafdan (2) dahı geydügi zerrmn libāslar yakasına (3) yapıĢup hücūm idüp diyeler ki yā Rabb (4) bizi helāl yire geymedi helāline latmf (5) hūb ola deyü geymedi Ǿibādete ve mübā(6)rek günlere geymedi dā‟imā dügünlere (7) geydi yā Rabb rıżāñ yokdur hakkumı (8) hak eyle diyeler hitāb-ı Ǿizzet gele (9) ki Ǿizzetim hakkı içün harāma her kim bir (10) akçe virse biñ yıl yakaram ġayrısın (11) kıyās eyle Ġmām-ı āǾžam rażıyu‟l-lāhu „anhu (4b) (1) hażretleri bu mes‟eleyi bulmuĢ ki bir sāz içün (2) bir hātūn dügüne varsa bir akçe virse (3) bu kadar Ǿaźāb çeker eger helāli iźin virse (4) bu günāhı maǾāile çekerler bu günāhdan kur(5)tulmak isterse çengili dügüne varañ (6) yetmiĢ akçe vire yā yetmiĢ gün oruc du(7)ta yā yetmiĢ aç ŧoyura yā bir kul āzād ide (8) bunların birin ide kefāret yerine gece (9) diñledügi sāzıñ ve virdügi akçenüñ vebā(10)linden kurtula bir kimse bunı bilmeyüp śoñra (11) iĢide derūnı tövbe itse Ǿinda‟l-lāh makbūl (5a) (1) olur ammā iĢidüp gine varsa doġana (2) kefāret lāzımdur kefāret itmezse kimseden (3) ĢefāǾat hidāyet olmaz Ġllā‟l-lāhu Ǿažmm(4)ü‟Ģ-Ģān vaǾde itdügi Ǿaźābı ider deyü (5) buyurdı Ġmām-ı āǾžam hażretleri Ǿavret (6) eyitdi yā Resūla‟l-lāhi Hak peyġambersin (7) hergiz er görmedim Ģimdi bundan śoñra dahı (8) görmeyem didi Resūlu‟llāh eyitdi yā hātūn (9) ere varmanuñ ŝevābı çoķdur iĢit söyle(10)yeyim Ǿavret eyitdi buyur yā Resūla‟l-lāh didi (11) Resūl Ǿaleyhi‟s-selām eyitdi bir Ǿavret erine (5b) (1) Allāhu Ǿažmmü‟Ģ-Ģān senden rāżı olsun (2) dise ol Ǿavrete altmıĢ yıl Ǿibādet itmeden (3) efżaldur ve bir Ǿavret erine bir içim śu vir(4)se veyā kazancından bir çanak taǾām biĢürüp (5) öñüne kosa bir yıl oruc dutmadan efżaldur (6) bir Ǿavret hāmile olsa Ģehmddür bir (7) Ǿavret erinden evvel kalkup ġusül eylese (8) biñ kurbān etmeden efżaldur bir Ǿavret (9) helāline muhabbetlü olsa gökde melekler (10) anun içün tesbih iderler bir Ǿavret eriyle (11) buluĢup öpüĢse altmıĢ kul āzād itmeden (6a) (1) efżaldur bir Ǿavret erinüñ baĢmaġın (2) öñüne kosa ululasa biñ altun śad(3)aka itmeden efżaldur bir Ǿavret erinüñ baĢın (4) yusa yetmiĢ ġazā itmeden efżaldur bir Ǿavret (5) eri çaġırdukda lebbeyk dise biñ ĥac (6) itmeden efżaldur Hak teǾālā ol Ǿavreti Fā(7)timetü‟z-zehrā yanına ķor Fātimetü‟z-zehrā (8) eydür ey atam bir Ǿavret erini incitse (9) ve Ǿāśm olsa hāli nice olur didi (10) Resūlu‟l-lāh eyitdi yā Fātime ķanġı Ǿavret erine (11) Ǿāśm olsa Allāhuñ laǾneti içinde (6b) (1) olur eriyle helālleĢmeyince kanġı Ǿavret (2) döĢeginde erinüñ sözin dutmasa cemmǾ ta(3)Ǿātüñ ŝevābı gider yā Fātime 18 �bir Ǿavret erine (4) tekebbürlik eylese Hak teǾālā aña hıĢım ider (5) ve gökde yıldızlar kadar defterine günāh yazıla (6) ol hāl içre olsa yetmiĢ yıl cehennemde (7) kala bir Ǿavret erine benüm kethüdām mı oldun (8) veyāhud ben senden ne gördüm dise 3 (9) teǾālā niǾmetin üzerine harām (10) ide bir Ǿavret erine Teñri beni senden (11) kurtarsa dise ol Ǿavretüñ uçmaķdan (12) nasmbi kesile bir Ǿavret erinüñ kanın (7a) (1) erinüñ diliyle yalasa henūz erinüñ (2) hakkın yerine getürmemiĢ ola bir Ǿavret (3) eri destūrıyla seyre çıķsa defter(4)ine bu kadar Ģey yazıla destūr olmayıcak (5) kıyās eyle ne kadar olur yā Fātime kanġı (6) Ǿavret laǾnet saña ve senüñ getürdügine (7) dise ol sāǾat kâfir olur nikâhı (8) gider eger derhāl tevbe idüp elin (9) öperse ne güzel ammā niyledüm ki tevbe idem (10) dise fetvā itdürüp katil (11) olunmaķ helāldür ve bundan śoñra kıyāmetden (7b) (1) melekler ve ben laǾnet iderem öldükde (2) kabri dolu āteĢ ola kıyāmetde (3) gözsüz koya ve eyitdi yā Fātime (4) eger Bārm teǾālā ādeme secde itdin (5) deyü hitāb ideydi Ǿavretleri erine (6) secde itmege emr iderdüm didi ve hażret-i (7) ǾĀiĢe rażiyu‟l-lāhu Ǿanhuma eyitdi yā Resū(8)la‟l-lāh baña vaśiyyet eyle didi Resūlu‟l-lāh (9) eyitdi yā ǾĀiĢe saña vaśiyyet ideyim (10) dutar mısın ümmetim hātunlarına sen de (11) vaśiyyet idesin andan eyitdi yā ǾĀiĢe (8a) (1) kanġı Ǿavret erine egri baksa kıyāmetde (2) yüzün eñsesine çevireler ve evvel (3) mmānından ikinci ābdestden namāzdan üçünci (4) eri hakkından śoralar yā ǾĀiĢe kanġı Ǿavretüñ (5) yavuzlıġına eri śabr itse Hak teǾālā (6) ol ere Eyyüb Peyġamber Ǿaleyhi‟sselām ŝevā(7)bın vire ve bir Ǿavret erinüñ yavuzlıġına (8) śabr itse Hak teǾālā ol Ǿavrete hazret-i (9) ǾĀiĢe Śıddįka mertebesin vire ve bir (10) Ǿavreti eri śuçsuz dögse fenā Ǿavretüñ (11) dāǾvāsın ben iderem ve Ǿavreti dört yirde (8b) (1) dögmek vardur biri namāz kılmaduġından (2) ötüri ve biri döĢegine girmedüginden (3) ötüri ve biri ġusül itmedüginden ötüri (4) ve biri taĢra çıkduġıçün bunlar(5)dan ġayrı cā‟iz degildür kabāhati olduķda tenbmh (6) ide kabūl itmezse yine tenbįh ide ķabūl itmezse bıraġup gide zmrā (7) ögüt virüñ almazsa sizden gider (8) eger fakmr olup mehrin virmege kā(9)dir olmazsa Ǿavret dahı mütenebbih olmazsa (10) terk-i diyār ide efżaldür kıyāmetde Ǿaźābdan kurtulur. 3 Bu satır yazmada, sayfanın yan tarafına eklenmiĢtir. 19 �KAYNAKÇA  ASAR, Muhammed Ali (2012), Hadislerde Allah Tasavvuru, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.  BEYLER, Muhammed (1996), Hadislere Göre Lanet, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  DEVELLĠOĞLU, Ferit (1962), Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara. 20 � DEMĠR, Orhan (1993), Hadislere Göre Dünya ve Ahiret Dengesi, Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  DĠLÇĠN, Cem (1983), Yeni Tarama Sözlüğü, TDK yay., Ankara.  ERĠġ, Hatice (2005), Eşler Arası Saygının Sınırları ve “Secde Hadisi TahkikTahric- Değerlendirme, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  GÜLSEVĠN, Gürer (2007), Eski Anadolu Türkçesinde Ekler, TDK yay., Ankara.  HAMĠD, Abdülhalim (2004), İslam’da Erkeğin Eşine Karşı Vazifeleri, Terc. Ziya Eryılmaz, Mektup Yayınları, Ġstanbul.  HAMĠD, Abdülhalim (200?), İslam’da Kadının Eşine Karşı Vazifeleri, Terc. Ziya Eryılmaz, Mektup Yayınları, Ġstanbul.  ĠRGĠ, Nidai (2000), Hadislerde Kadın Hakları, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  JOHNSON Francis (1852), A Dictionary Persian, Arabic and English, London.  KILIÇ, Yusuf (1996), “Ġslam‟da Aile Hukuku”, II. Dünya Aile Günü (15 Mayıs 1995), Ġstanbul.  MEVDUDĠ (2010), İslamda Aile Hukuku (Karı-Koca Hakları), Terc. MemiĢ Tekin, Konya.  SAĠD, Muhammed (2006), Kadının Eşine Karşı Vazifeleri, Pamuk Yayıncılık, Ġstanbul.  SARRAOĞLU, Ahmet (1996), Hadislerde Tövbe, Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  SEKME, Rahmi (1999), Hadislere Göre Cennet ve Cehennem, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  SEVĠNÇ, Necdet (1980), “Eski Türklerde Kadın ve Aile Hukuku”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, C.2, s.8, Ġstanbul.  ġemseddin Sami (1902), Kâmûs-ı Türkî, Ġstanbul.  TIETZE, Andreas (2002), Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lügati, Cilt I, Simurg yay., Ġstanbul.  TIETZE, Andreas (2009), Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lügati, Cilt II, Österreichische Akademie der Wissenschten.  ULUDAĞ, Ahmet (1992), Ayet ve Hadislere Göre Şefaat, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 21 � ÜNAL, Ahmet (1992), Hadislerin Işığında Toplumda Aile Yapısı ve Önemi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.  ÜLKÜ, Kübra (2009), İslam’da Aile İlişkileri Eşler Arası Hak ve Vazifeler, Yasin Yayınevi, Ġstanbul. 22 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2162 Title A name given to the resource HİKAYET-İ AVRET Author Author GÜRSOY, Aslı Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Kadın, avret, karı-koca, çift, davranış. ÖZET “Hikâyet-i „Avret” adı altında, Ankara Milli Kütüphane yazmaları arasında rastladığımız hikâye, halk hikâyesi adı altında kayıtlanmış olup 8 varaktan oluşmaktadır. Yazım tarihine ve yazarına ait bir bilgi elimizde bulunmamaktadır. Hikâyenin başında bu hikâyenin kocaların karıları üzerindeki haklarının beyan edileceği belirtilmiştir. Bir kadının, Hz. Muhammed ile karşılıklı konuşmalarını konu alan hikâyede kadının davranış şekilleri, uyması gereken kurallar, karı-koca arasındaki ilişkide kadının üzerine düşen görevler işlenen ana konulardır. Hikâyede asıl dikkat çeken nokta ise kadının olması gereken biçimde davranmadığında peygamber tarafından kıyamet günü çekeceği cezaların kendisine söylenmesidir. Bildirimizde bu hikâyenin içerik ve dil ve üslup incelemesi yapılıp dikkat çekici yanları üzerinde durulmuş ve transkripsiyonu yapılmış metinden örnekler okunmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/576333ad213c16e9d4af4f17337b65bb.docx e065c5d17d93186efc54a1a6126a0c78 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7f26a95b9b9699af9205d2db2695cece.pdf 208c8e5f00e65af8edbe2a5ae92039dd PDF Text Text ANADOLU AŞIKLARININ TÜRK KÜLTÜRÜNDEKI YERİ Marife HACIYEVA Azerbaycan Devlet İktisat Fakültesi, Dil ve Edebiyat, Bakü / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: ozan, Anadolu aşıkları, türk kültürü, tarih, milli-menevi deyerler. ÖZET Ozan aşık medeniyetinin temeli islam dininin kabulünden önce aşılanmıştır. İslamiyetten önce de, sonra da türk milletinin sesi olan ozan aşıklarının yarattığı kültür XIII-XV ve hatta XVI asıra kadar “ozan” ismiyle devam etmiş, sonrakı merhalede “ozan” mefhumu “aşık” mefhumu ile evez olunmağa başlamıştır. Ozana mahsu s tüm yaratıcılık ananelerini üzerine götürüp onu yeni mezmunda devam ettiren aşıklar orta asırların bir çoh teriqet görüşlerinden, bütövlükde ise ezemetli islam deyerlerinden behrelenmekle qüdretli medeniyyet yaratmış ve ümumtürk kültüründe önemli bir yer e sahib olmuşlar. Sazlı-sözlü dastan geleneklerine dayanan türk ozan-aşıklarının Anadolu tekkelerinde söyledikleri milli veznli sade ve samimi ilahileri halk tarafından rağbet ve hörmetle qarşılanmış, onlar halkın gözünde Hakk aşığı gibi kıymetlendirilmişl er. Odur ki, ozanın aşığa, başka bir tabirle hakk aşığına çevrilme beşiyi Anadolu olmuşdur. XI asırdan kütlevi şekilde Anadoluya gelmeye başlayan oğuz türkleri arasında eli sazlı ozanlara ordugahlarda, saraylarda beyler, sultanlar yanında çok büyük ihtiram gösterilmiş, onlar başa çekilmişler. Ozanlar zaferleri ve halkın ortak duygularını dile getiren milli hece vezni ile yazdıkları şiirlerini ellerinde sazları elbeel, yurdbeyurt gezerek çalıb-okuyan, türk dünyasının ata şairi, osmanlılar arasında iki telli adı ile adlanan kopuz ise ata yadigarı olan en kadim türk sazıdır. XV -XVI asra kadar milli türk şiirinin temelçileri olan ozanlar ellerindeki sazları ve hiç bir zaman kayb etmedikleri milli kimlikleri ile ümumtürk medeniyyetini, milli türk şiirini yüzyılla r boyu yaşadarak günümüze getiren halk aşıklarıdır. Onların yaradıcılığında halk hayatının tüm cihetleri, halkın tarihi ve medeniyyeti, milli-manevi değerleri tüm alametleri ile aks olunmuşdur. Bu sanat mahiyetce türk dünyasının şeriksiz ortak değeridir. Sunulan makalede yüzyıllar boyunca Anadolu topraklarında yetişen, müdrik el aksakalı, idrak sahibi olan türk aşıklarının türk kültürü, türk tarihi, türk etnoğrafyasındakı yeri, Anadolu aşıklarının ümumaşık poeziyasına verdiği yeni mevzu ve mazmun incelenmiştir. Bu açıdan XIII asırda Anadoluda türkün sanat beşiyinin başında duran Yunus Emreden başlayarak, Pir Sultan, Karacaoğlan, Aşık Gevher Dadaloğlu, Aşık Şenlik, Aşık Veysel, Murad Çobanoğlu, Ozan Arife kadar asırların yetişdirdiği bir çok türk aşıklarının yaradıcılığında görülen türk kültüroloji milli-manevi değerler incelenmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2255 Title A name given to the resource ANADOLU AŞIKLARININ TÜRK KÜLTÜRÜNDEKI YERİ Author Author HACIYEVA, Marife Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: ozan, Anadolu aşıkları, türk kültürü, tarih, milli-menevi deyerler. ÖZET Ozan aşık medeniyetinin temeli islam dininin kabulünden önce aşılanmıştır. İslamiyetten önce de, sonra da türk milletinin sesi olan ozan aşıklarının yarattığı kültür XIII-XV ve hatta XVI asıra kadar “ozan” ismiyle devam etmiş, sonrakı merhalede “ozan” mefhumu “aşık” mefhumu ile evez olunmağa başlamıştır. Ozana mahsus tüm yaratıcılık ananelerini üzerine götürüp onu yeni mezmunda devam ettiren aşıklar orta asırların bir çoh teriqet görüşlerinden, bütövlükde ise ezemetli islam deyerlerinden behrelenmekle qüdretli medeniyyet yaratmış ve ümumtürk kültüründe önemli bir yere sahib olmuşlar. Sazlı-sözlü dastan geleneklerine dayanan türk ozan-aşıklarının Anadolu tekkelerinde söyledikleri milli veznli sade ve samimi ilahileri halk tarafından rağbet ve hörmetle qarşılanmış, onlar halkın gözünde Hakk aşığı gibi kıymetlendirilmişler. Odur ki, ozanın aşığa, başka bir tabirle hakk aşığına çevrilme beşiyi Anadolu olmuşdur. XI asırdan kütlevi şekilde Anadoluya gelmeye başlayan oğuz türkleri arasında eli sazlı ozanlara ordugahlarda, saraylarda beyler, sultanlar yanında çok büyük ihtiram gösterilmiş, onlar başa çekilmişler. Ozanlar zaferleri ve halkın ortak duygularını dile getiren milli hece vezni ile yazdıkları şiirlerini ellerinde sazları elbeel, yurdbeyurt gezerek çalıb-okuyan, türk dünyasının ata şairi, osmanlılar arasında iki telli adı ile adlanan kopuz ise ata yadigarı olan en kadim türk sazıdır. XV-XVI asra kadar milli türk şiirinin temelçileri olan ozanlar ellerindeki sazları ve hiç bir zaman kayb etmedikleri milli kimlikleri ile ümumtürk medeniyyetini, milli türk şiirini yüzyıllar boyu yaşadarak günümüze getiren halk aşıklarıdır. Onların yaradıcılığında halk hayatının tüm cihetleri, halkın tarihi ve medeniyyeti, milli-manevi değerleri tüm alametleri ile aks olunmuşdur. Bu sanat mahiyetce türk dünyasının şeriksiz ortak değeridir. Sunulan makalede yüzyıllar boyunca Anadolu topraklarında yetişen, müdrik el aksakalı, idrak sahibi olan türk aşıklarının türk kültürü, türk tarihi, türk etnoğrafyasındakı yeri, Anadolu aşıklarının ümumaşık poeziyasına verdiği yeni mevzu ve mazmun incelenmiştir. Bu açıdan XIII asırda Anadoluda türkün sanat beşiyinin başında duran Yunus Emreden başlayarak, Pir Sultan, Karacaoğlan, Aşık Gevher Dadaloğlu, Aşık Şenlik, Aşık Veysel, Murad Çobanoğlu, Ozan Arife kadar asırların yetişdirdiği bir çok türk aşıklarının yaradıcılığında görülen türk kültüroloji milli-manevi değerler incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d72a1b5bdb8a8ce5254a4ce456e65502.docx 9054f6afa419ab2ce02d2e1e48d97959 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/faf32fb0bbc69d584098a99c66db34ee.pdf 6f2a98a2ad857161f8f27644e4c44a51 PDF Text Text BOSNALI ALAEDDİN SABİT Şehla HALİLLİ Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, M.Fuzuli Adına Elyazmalar Enstitüsü, Türkdilli Elyazmaların Tetkiki Bölümü, Bakü / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Sabit, Divan, kaside. ÖZET Asıl adı Alaaddin Ali olan Alaaddin Sabit Bosnalı Bosnanın Uzica kasabasında doğmuştur. Doğduğu yıl tam olarak belli değil. Fakat Sabit hakkında ilk araştırmayı yapan Y.Ripka’ya göre o, 1650 yılında doğmuştur. Kendi memleketinde ilk eğitimini Halil efendiden aldıktan sonra tahsilini daha da ilerletmek için İstanbul’a gelmiş, Seydizade Mehmet Paşa’nın dairesine imam olmuştur. Bundan sonra bazı medreselerde müderrislik yapmış, bazı vilayetlerde de kadılık etmiştir. 1712 yılında İstanbulda vefat etmiştir. Divan, Zafername, Berbername, Derename, Amrü ül-Leys, Edhem ü Hüma gibi eserleri vardır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2258 Title A name given to the resource BOSNALI ALAEDDİN SABİT Author Author HALİLLİ, Şehla Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Sabit, Divan, kaside. ÖZET Asıl adı Alaaddin Ali olan Alaaddin Sabit Bosnalı Bosnanın Uzica kasabasında doğmuştur. Doğduğu yıl tam olarak belli değil. Fakat Sabit hakkında ilk araştırmayı yapan Y.Ripka’ya göre o, 1650 yılında doğmuştur. Kendi memleketinde ilk eğitimini Halil efendiden aldıktan sonra tahsilini daha da ilerletmek için İstanbul’a gelmiş, Seydizade Mehmet Paşa’nın dairesine imam olmuştur. Bundan sonra bazı medreselerde müderrislik yapmış, bazı vilayetlerde de kadılık etmiştir. 1712 yılında İstanbulda vefat etmiştir. Divan, Zafername, Berbername, Derename, Amrü ül-Leys, Edhem ü Hüma gibi eserleri vardır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548