126 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8e79d996f992c11383f03780897aa05a.docx 8fa04b7e2684f051994e230d0d76b9d9 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e20a8045b5480719626c47a251f66c4d.pdf 6739264737e2e02d04625d2f8ffb574c PDF Text Text SUDAK’IN BAŞTAŞLARI Ahtem CELİLOV Kırım Mühendislik ve Pedagoji Üniveritesi, Kırımtatar ve Türk Edebiyatı Bölümü, Simferopol, Kırım / Ukrayna Anahtar Kelimeler: Anahtar sözler: Kırım, Tatar, Sudak, baştaşı, epitafiya. ÖZET Kırım’ın güney bölgelerinde, Türk Oğuz varlığının izlerini bize açıkça ispatlayan Sudak ve civarında 1980’lerden bu yana bulunan mezar taşları ve fragmentleri 2002 yılından başlayarak Taraktaş bölgesinde bir tepeliğe toplanmış, halk ziyaretine açılmış bulunmaktadır. Civar köy (ev, depo, hayvan ahırları duvarlarında, toprak içinde, ormanlık alanlarda) ve tarlalarda rasgele bulunan bu baştaşların Celilov A.A. tarafından karakteristiği tespit edilmiş, yazıları okunmuş ve üstüne kazılmış sembollerin açıklanması verilmeye çalışılmıştır. Kadim Kırım’da İslam tarihinin inkişafı, Kırım Türklerinde ölü gömme gelenekleri üzerine son yıllarda yapılan verimli çalışmalarından biri olan “Sudaqnıñ qadimiy baştaşları” geniş bir okuyucu kitlesine hitap eder. Çalışma, Kırım Türklerinde epitafya (baştaş yazısı ve tarih düşürme) sanatının inceliklerini takdim etmektedir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2174 Title A name given to the resource SUDAK’IN BAŞTAŞLARI Author Author CELİLOV, Ahtem Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Anahtar sözler: Kırım, Tatar, Sudak, baştaşı, epitafiya. ÖZET Kırım’ın güney bölgelerinde, Türk Oğuz varlığının izlerini bize açıkça ispatlayan Sudak ve civarında 1980’lerden bu yana bulunan mezar taşları ve fragmentleri 2002 yılından başlayarak Taraktaş bölgesinde bir tepeliğe toplanmış, halk ziyaretine açılmış bulunmaktadır. Civar köy (ev, depo, hayvan ahırları duvarlarında, toprak içinde, ormanlık alanlarda) ve tarlalarda rasgele bulunan bu baştaşların Celilov A.A. tarafından karakteristiği tespit edilmiş, yazıları okunmuş ve üstüne kazılmış sembollerin açıklanması verilmeye çalışılmıştır. Kadim Kırım’da İslam tarihinin inkişafı, Kırım Türklerinde ölü gömme gelenekleri üzerine son yıllarda yapılan verimli çalışmalarından biri olan “Sudaqnıñ qadimiy baştaşları” geniş bir okuyucu kitlesine hitap eder. Çalışma, Kırım Türklerinde epitafya (baştaş yazısı ve tarih düşürme) sanatının inceliklerini takdim etmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7fe348c8348ddc429a308eae8b8e76d3.docx 119f4d2572ff93a408d1c3bbd69d00f0 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/eb32cfb9bea9f65b77548a67c8db8345.pdf 74fb2e4e85edff425980712031dd4052 PDF Text Text SON DÖNEM ÂŞIK ŞİİRİNDE BOSNA Münir CERRAHOĞLU Çankırı Karatekin Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Çankırı / Türkiye Anahtar Kelimeler: Türk edebiyatı, âşık şiiri, Bosna savaşı. ÖZET 20. yüzyıl siyasî ve tarihî olayları içinde II. Meşrutiyet’ten itibaren büyük bir çoğunluğu Osmanlı coğrafyasından kopan Balkanlar, çeşitli yönleriyle Türk edebiyatında ele alınmıştır. Balkanların Osmanlı’dan kopmasıyla başlayan ayrılık sürecinden günümüze Türk edebiyatının hemen her şubesinde farklı cepheleriyle gündeme gelen Balkanlar, aramızdaki tarihî ve kültürel bağlar nedeniyle Türk toplumunda aydın tabakasından sade vatandaşına kadar yakın ilgi odağı olmuştur. Balkan toplumlarının Osmanlı coğrafyasından kopmalarıyla birlikte bu topraklar üzerinde yaşayan özellikle Müslüman halka karşı yapılan baskı, zulüm ve katliamlar Türk halkını derinden etkilemiştir. Bu zulümlerin son halkasını oluşturan 1992’de yaşanan Bosna zulmü ise başta bir çok şair ve yazarımızda olduğu gibi yüzyıllardır içerisinde yetiştikleri toplumun duygu ve düşüncelerine tercüman olmuş aşıklarda da büyük üzüntü oluşturmuş yaşanan bu trajedi, zulüm ve soykırımlar karşısında duydukları kızgınlık, öfke ve tepkilerini şiirleriyle dile getirmişlerdir. Yüzyıllardır içerisinde yetiştikleri toplumun duygu ve düşüncelerini dile getiren aşıkların son dönem temsilcileri Bosna’da yaşanan dramı farklı açılardan şiirlerine taşımıştır. Bu bildiri de, yakın tarihimizde sıcaklığını hala yitirmemiş Bosna trajedisi merkezde olmak üzere son dönem aşık edebiyatının temsilcileri arasında yer alan Ozan Nihat, Aşık Temel Turabî, Âşık Feymanî ve Furkanî’nin Bosna konulu şiir örnekleri üzerinde durulmuştur. Bosna Savaşı’nda yaşanan dramatik olayların Türk halkının belleğinde bıraktığı etkiler bağlamında Bosna olaylarının son dönem aşık edebiyatına yansıması ele alınmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ec97a62cc437c1d17b135e0d76e1bfa4.doc 34cf788da997cb4f5b569d8478476eb9 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c2ad3bea91664a31c0be176f4ea22286.pdf bbff338b9fc1830f3f0a5151b90efa92 PDF Text Text SON DÖNEM ÂŞIK ŞİİRİNDE BOSNA Münir CERRAHOĞLU1 Özet 20. yüzyıl siyasî ve tarihî olayları içinde II. MeĢrutiyet‟ten itibaren büyük bir çoğunluğu Osmanlı coğrafyasından kopan Balkanlar, çeĢitli yönleriyle Türk edebiyatında ele alınmıĢtır. Balkanların Osmanlı‟dan kopmasıyla baĢlayan ayrılık sürecinden günümüze Türk edebiyatının hemen her Ģubesinde farklı cepheleriyle gündeme gelen Balkanlar, aramızdaki tarihî ve kültürel bağlar nedeniyle Türk toplumunda aydın tabakasından sade vatandaĢına kadar yakın ilgi odağı olmuĢtur. Balkan toplumlarının Osmanlı coğrafyasından kopmalarıyla birlikte bu topraklar üzerinde yaĢayan özellikle Müslüman halka karĢı yapılan baskı, zulüm ve katliamlar Türk halkını derinden etkilemiĢtir. Bu zulümlerin son halkasını oluĢturan 1992‟de yaĢanan Bosna zulmü ise baĢta birçok Ģair ve yazarımızda olduğu gibi yüzyıllardır içerisinde yetiĢtikleri toplumun duygu ve düĢüncelerine tercüman olmuĢ âĢıklarda da büyük üzüntü oluĢturmuĢ yaĢanan bu trajedi, zulüm ve soykırımlar karĢısında duydukları kızgınlık, öfke ve tepkilerini Ģiirleriyle dile getirmiĢlerdir. Yüzyıllardır içerisinde yetiĢtikleri toplumun duygu ve düĢüncelerini dile getiren âĢıkların son dönem temsilcileri Bosna‟da yaĢanan dramı farklı açılardan Ģiirlerine taĢımıĢtır. Bu bildiri de, yakın tarihimizde sıcaklığını hala yitirmemiĢ Bosna trajedisi merkezde olmak üzere son dönem âĢık edebiyatının temsilcileri arasında yer alan Ozan Nihat, ÂĢık Temel Turabî, ÂĢık Feymanî ve Furkanî‟nin Bosna konulu Ģiir örnekleri üzerinde durulacaktır. Bosna SavaĢı‟nda yaĢanan dramatik olayların Türk halkının belleğinde bıraktığı etkiler bağlamında Bosna olaylarının son dönem âĢık edebiyatına yansıması ele alınacaktır. Anahtar Kelimeler: Türk edebiyatı, âĢık Ģiiri, Bosna savaĢı BOSNİA İN THE RESENT EPOCH ASHIKS POETRY Abstract Within the political and historical events of the 20th century II. A large majority of the Ottoman constitutional monarchy from the geography Knight of the Balkans, discussed various aspects of Turkish literature. The Balkans from Ottoman Turkish literature to the present separation process that begins nearly every gap. Branch came up with different facades of the Balkans, due to historical and 1 Yrd. Doç. Dr., Çankırı Karatekin Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, munircerrah@hotmail.com. 1 �cultural ties between the Turkish Cypriot community alone has been the focus of attention as close as simple citizens layer. Balkan communities with breaking out of the Ottoman geography living on this land, especially along Muslim massacres, persecution and repression against the Turkish community deeply affected. This causes the Bosnia in 1992 who created the last ring is especially a lot of cruelty and writer grown in society for centuries, such as feelings and thoughts that the interpreter has been enamored is also great sadness in the face of this tragedy, oppression and genocide have created when they have expressed resentment, anger, and reactions of the poems. Lovers for centuries, voicing the thoughts and feelings of the society they grew up in the late representatives of the drama in Bosnia moved poems from different angles. This paper, the recent history of end stage as the center temperature of the tragedy of Bosnia is still not lost their love of literature in the area between the representatives of Mr Ozan, Love Basic Turabi, will focus on examples of love poems titled Feymanî and Furkanî'nin Bosnia. Effects of the Turkish people had left the memory of the Bosnian War in the context of the dramatic events in the recent events in Bosnia and fell in love with the reflection of literature will be discussed. Key Words: Turkish literature, ashıks poem, the warn in Bosnia Giriş Ġkinci dünya savaĢından sonra Avrupa‟nın en büyük talihsiz olaylarından ve trajedilerinden biri de zulümlerin ve soykırımlarının yaĢandığı Bosna Hersek olaylarıdır. “Üç yıldan fazla süren bu savaĢ sırasında, Uluslararası Kızıl Haç Örgütü verilerine göre Bosna Hersek‟te 312 000 kiĢi hayatını kaybetmiĢtir. Bu kayıpların 200 000 kadarı BoĢnak halkına ait olup Bosnalılar dünyanın gözü önünde ve Avrupa‟nın göbeğinde sistematik bir soykırıma tabi tutulmuĢtur. Sadece Srebrenica‟da olanlar hakkında elle tutulur delillerin varlığı söz konusu olsa da, çok yakın tarihte gerçekleĢen soykırımı aydınlatmaya yetmemektedir.” (wikipedia.org, Bosna Soykırımı) (E.T 29.01.2013) Aradan yirmi yıl gibi bir süre geçmesine rağmen Bosna Hersek‟teki Sırp zulmü, katliamların acısı, insanlara karĢı vahĢeti aratmayan uygulamaları hala unutulmamıĢ, uzun yıllarca da unutulacağa benzememektedir. Avrupalının insanı merkeze alan insan sevgisini öğütleyen hümanizm felsefesinin, demokrasi anlayıĢlarının bir noktada iflası anlamına gelen bu olaylar, Batılının insan hakları kavramına getirdikleri yorumları ve uygulamaları hakkında 2 �bir gösterge kabul edilebilir. Bir tek insanına zarar gelmesi durumunda tüm dünya kamuoyunu ayağa kaldıran sözde insan haklarını savunan bu anlayıĢ, Bosna‟daki yüz binlerce masum, savunmasız insanın katledilmesi, kadınlarının kirletilmesi karĢısında sessiz kalmayı tercih etmiĢtir. Uluslararası barıĢ, istikrar ve güvenliği sağlama ve korumada birincil derecede yetkili ve sorumlu uluslararası kuruluĢ olan BirleĢmiĢ Milletlerin (BM) Sırpların Bosna Hersek‟e saldırıları, hak ihlalleri ve zulümleri karĢısında sessiz kalması, Müslüman Bosna halkına karĢı büyük bir çifte standart göstergesi olarak tarih sayfalarında yerini almıĢtır. Bosna‟da 1990‟lı yılların baĢında meydana gelen iç savaĢ sırasında iĢlenen savaĢ suçlarına ve katliamlara karĢı BirleĢmiĢ Milletler sistemi etkili bir tutum benimseyememiĢtir. Ġkinci Dünya SavaĢı sonrası kurulan ve Soğuk SavaĢ‟ın sona ermesinden sonra birkaç önemli sınavdan geçen BM sistemi Bosna„da büyük bir hayal kırıklığı yaĢatmıĢtır. Uluslararası düzenin önemli aktörleri eski Yugoslavya topraklarındaki soykırım ve diğer suçları uzunca bir süre seyretmekle yetinmiĢlerdir. Örneğin BM ve AB Bosna‟daki soykırım konusunda etkili bir tutum benimseyememiĢtir. Bunun en temel nedeni olarak büyük güçlerin askeri müdahale seçeneğini dikkate almamıĢ olmasıdır. (http://bilgestrateji.com), (E.T 29.01.2013) Balkanların ortasında yer alan, kültür ve dinlerin kesiĢme noktasında bulunan ve dünya tarihi açısından önemli olaylara sahne olan Bosna Hersek, Türk halkının gönlünde her zaman özel bir yeri olmuĢtur. 1463 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından alınması ile baĢlayan kültürel ve tarihi birliktelik beĢ asır sürmüĢ, böylece her iki ülkenin sosyal ve siyasî hayatlarında karĢılıklı sağlam ve kalıcı bağlar kurulmuĢtur. Türk insanı Bosna‟yı hemen her dönemde kendisinden bir parça olarak görmüĢ, tarihin hemen her döneminde bu gönül bağını koparmamıĢtır. Ġki ülke arasında kurulan kültürel ve tarihî köprüler günümüze kadar varlığını korumuĢ, günümüzde de siyaset, güvenlik alanları, ekonomik alan, kültür ve eğitim alanları baĢta olmak üzere hemen her sahada iliĢki ağları geniĢletilmiĢ, iki millet tek yürek haline gelmiĢtir. Bosna halkı ile Türk insanı arasında tesis edilen birlik, beraberlik ve kardeĢlik duyguları iki ülke insanı arasında büyük bir sevgi halesi oluĢturmuĢtur. Osmanlı zamanında atılan sevgi ve hoĢgörü tohumları, zamanla yaĢayan halkların gönlünde yeĢermiĢ, iki ülke insanı arasında, tarihlerinin en zor dönemlerinde bile dost ve kardeĢlik bağını koparmamıĢtır. Müslüman Bosna halkının yanı sıra bu topraklarda yaĢayan farklı din ve mezheplere mensup insanların yakın zamanda yaĢanan savaĢa rağmen değiĢik vesilelerle Osmanlı‟nın hoĢgörü ve adaletini dile getirmesi, Osmanlı‟dan övgüyle söz etmesi Türk insanının bu coğrafya ile bağının ne denli sağlam olduğunun bir göstergesidir. 3 �II. MeĢrutiyet‟ten itibaren büyük bir çoğunluğu Osmanlı coğrafyasından kopan Balkanlar, çeĢitli yönleriyle Türk edebiyatında ele alınmıĢtır. Balkanların Osmanlı‟dan kopmasıyla baĢlayan ayrılık süreci, Türk edebiyatının hemen her Ģubesinde farklı cepheleriyle gündeme gelmiĢ, Bosna ile aramızdaki tarihî ve kültürel bağlar nedeniyle Türk toplumunda aydın tabakasından sade vatandaĢına kadar yakın ilgi odağı olmuĢtur. Bu ilginin yansıması her iki ülkenin edebiyatında, müziğinde, güzel sanatlarında kendini göstermiĢtir. Özellikle 1992‟de Bosna Hersek‟te yaĢanan savaĢın dramı son dönem aĢık edebiyatında iĢlenmiĢ savaĢın acı yüzü aĢık Ģiirinde çeĢitli yönleriyle ele alınmıĢ ve Bosna son dönem aĢıklarının da ilgi odağı olmuĢtur. Böylece Bosna halkının savaĢta yaĢadığı dram ve Türk halkının Bosnalı‟nın dramı karĢısındaki duyguları konu edilmiĢtir. Bu bildiri de, yakın tarihimizde sıcaklığını hala yitirmemiĢ Bosna trajedisi merkezde olmak üzere son dönem âĢık edebiyatının temsilcileri arasında yer alan Ozan Nihat, ÂĢık Temel Turabî, ÂĢık Feymanî, ÂĢık Celalî ve Furkanî‟nin Bosna konulu Ģiir örneklerinden hareketle son dönem âĢık Ģiirinde Bosna konusu üzerinde durulacaktır. Bosna SavaĢı‟nda yaĢanan dramatik olaylar, Türk halkının belleğinde derin izler bırakmıĢ, gerek savaĢ sırasında gerekse sonrasında Türk halkı maddi ve manevi olarak Bosnalı kardeĢlerinin yanında olmaya çalıĢmıĢtır. Bosna halkının yaralarının sarılması için gıda, sağlık ve eğitim baĢta olmak üzere hemen her konuda destek olmaya çalıĢan Türk milleti her zaman Bosnalı‟nın derdini kendi derdi olarak görmüĢ, onun derdiyle dertlenmiĢtir. ÂĢıklar aĢk, tabiat, din ve tasavvuf konularının yanı sıra içinde yaĢadıkları dönemin tarihî ve sosyal olaylarını da Ģiirlerinde dile getirmiĢlerdir. Ġki millet tek yürek olan Türk ve Bosna kardeĢliği âĢık edebiyatında önemli bir tema olarak iĢlenmiĢ, âĢıkların Ģiirlerinde iki ülke kardeĢliğine dair önemli mesajlar yer almıĢtır. Son Dönem Âşık Şiirinde Bosna ÂĢık bir geleneğin sanatçısı olarak aĢk ve sevdaya dair en güzel Ģiirleri terennüm eden, sözleriyle insanlara iyiyi güzeli öğütleyen, çevresinde olup biten sosyal ve tarihî hadiseleri mısralarında iĢleyen, haksızlık ve zulümler karĢısında sözünü esirgemeden tepkisini dile getiren halk sanatçısıdır. Onlar Ģiirlerinde halkın umutlarını, isteklerini, duygularını, tarihî olayları Ģiirlerine taĢımıĢ, yaĢadıkları döneme dair pek çok olay ve hadiseler hakkında bilgiler vermiĢtir. ÂĢık, hem döneminde hem de sonraki dönemlerde sesini geniĢ kitlelere duyurmuĢ bir halk sanatçısıdır. “Her edebiyat akımı gibi, âĢık Ģiiri de kendi döneminin zihinsel atmosferinin bir sonucu olarak oluĢmuĢtur. ÂĢık yaĢadığı kültürel ortamla iç içedir, âĢık Ģiiri toplumun ihtiyacına bağlı olarak ortaya çıkmıĢtır. ÂĢık destanları Türk milli edebiyat 4 �geleneğinin en eski Ģiir formlarından biridir. Ozan-baksı geleneğinden âĢıklık geleneğine ve aĢık Ģiirine intikal etmiĢtir” (Çobanoğlu 2000: 333) YaĢanan hadiseleri kendi duygu ve düĢünce süzgecinden geçirerek mısralarına taĢıyan âĢıklar hadiselerin halk üzerinde bıraktığı etkiyi ve kendi üzerindeki tesiri Ģiirlerine taĢırlar. “Sanat ürünleri toplumun yapısıyla iç içedir. Her toplumun kendine özgü acıları, sevinçleri, umutları, özlemleri, iç dünyası vardır. Bunlar sanat ürünlerinde dile getirilir. ÂĢıkların Ģiirleri yaĢadıkları toplumun ortak dünya görüĢüne ve değerler sistemine göre Ģekillenir. ÂĢıklar halkın duygularını dile getirerek, geniĢ kitlelere yayarlar.” (Artun 1996: 296) ÂĢıkların tarihi bir olayı konu alan destanları buna örnektir. SavaĢları konu alan destanlarda en dikkati çeken nokta, savaĢların toplum üzerinde bıraktığı olumsuz etkilerdir. “Kaybedilen vatan toprakları geride kalan insanların acıları, halkta derin yaralar açar. Bu tür destanlar bir deyiĢle savaĢların halk üzerindeki psikolojisi ve sosyal etkisinin ĢiirleĢmiĢ bir anlatımıdır.” (Esen 1991: 53) Sırpların 1992- 1995 yılları arasında Bosna Hersek‟te yaptıkları zulümler ve soy kırımları son dönem âĢık edebiyatında iĢlenen önemli tarihî konulardan biridir. Bu bağlamda son dönem âĢıklık geleneğinin önemli temsilcileri arasında yer alan Ozan Nihat, ÂĢık Turabî, ÂĢık Ġsmetî, ÂĢık Feymanî, ÂĢık Celalî ve ÂĢık Furkanî Ģiirlerinde Bosna savaĢı ile ilgili gördüklerini, duyduklarını ve gönül dünyasında yaĢadıklarını, ayrıca savaĢın Türk kamuoyu üzerindeki etkisinden hareketle Türk halkınıın duygularını dile getirmiĢ, Avrupa‟nın ve BM‟nin yanlı tutumlarını mısralarında eleĢtirmiĢ, böylece Bosna olayları karĢısında hüzünlerini ve Sırplara karĢı öfkelerini mısralarına taĢımıĢlardır. Savaş Karşısındaki Üzüntüler, Çaresizlikler Ve Tepkiler Dile Getirilir. ÂĢıkların en önemli görevlerinde biri de evrensel boyutta insanlığın kederlerini haykırmak, problemleri dile getirmek ve onlara tercüman olmaktır. YaĢanan haksızlıklar ve zulümler karĢısında sanatının da gücünü kullanarak haksızlık ve zulümlere insanların dikkatini çekmek, yanlı kararları mısralarında eleĢtirmektir. Bu bağlamda son dönem âĢıkları yaĢadıkları dönemin en talihsiz olayları arasında yer alan Bosna SavaĢı ve Bosnalının yaĢadığı dram karĢısında içten ve samimi üzüntülerini, kederlerini ayrıca yaĢanan talihsiz olaylarla ilgili bir Ģey yapamamanın verdiği çaresizliklerini Ģiirlerine taĢımıĢlardır. ÂĢık Ġsmeti ve Ozan Nihat yüreklerindeki bu yangını ve kahırlarını Ģu mısralarla dile getirir. ÂĢık Ġsmeti'yim bu sözün aslı Kılıcım kınında çıkmıyor paslı 5 �Sen orda kan ağla, ben burda yaslı Yüreğim yanıyor Bosnalı gardaĢ (ÂĢık Ġsmetî Bosnalı Gardaş, http://www.antoloji.com), (E.T: 05.02.2013) Karabağ karardı, Bosna kapkara Kafkaslarda kanar, bir büyük yara GardaĢlarımızın, göz göre göre Vurulup ölmesi kahreder beni (Uğur 2008: 393) sözleriyle Bosna‟da yaĢanan katliamlar, göz göre göre Ģehit edilen Bosnalılar için yaĢadıkları çaresizliklerine karĢı üzüntüleri dile getirir ve kahırlarını ifade ederler. Savaş İki Millet Arasındaki Mücadeleden Çok Bir Planın Parçasıdır. Görünürde iki millet arasındaki mücadele gibi gösterilmeye çalıĢılan savaĢ dönemin âĢıklarına göre Batılı güçlerin perde arkasında hazırladıkları sinsi planların, döndürülen dolapların bir neticesidir. ÂĢık Ġsmetî Bosnalı GardaĢ Ģiirinde bu oyunlara Ģu mısralarla dikkat çeker: Sözlerinde durmaz oldu hainler Avrupa bunuyor, Bosnalı gardaĢ. Perde arkasında, sinsi oyunlar Dolaplar dönüyor, Bosnalı gardaĢ (ÂĢık Ġsmetî, Bosnalı Gardaş, http://www.antoloji.com),( E.T:05.02.2013) sözleriyle sözünde durmayan Avrupalı devletleri eleĢtirir ve Bosna halkı üzerinde bir takım oyunların oynandığına dikkat çeker. Dönemin âĢıklarından Ozan Nihat ve AĢık Ġsmetî, Batılının dünyaya verdiği barıĢ ve kardeĢlik söylemlerinin, insanlık derslerinin boĢ sözlerden ibaret olduğunu hatta bunların pek çoğunun yalan çıktığını, insanlık için gittikleri her coğrafyayı talan ettiklerini geride ise kan ve gözyaĢı bıraktıklarını belirtirler: Ne olursa olsun, Bosna denince Yüreğime yazdım, Ģunu unutmam Batılı ne demek, her Ģeyden önce Bosna‟da belloldu, bunu unutmam (Uğur 2008: 440) Her ne dedilerse o çıktı yalan Nereye varsalar ettiler talan 6 �Kan ile gözyaĢı geriye kalan Batının yüzünü Bosna'da gördüm. (ÂĢık Ġsmetî, Bosnalı Gardaş, http://www.antoloji.com),( E.T: 05.02.2013) mısralarında Batılının gerçek yüzünün Bosna SavaĢı‟nda açıkça ortaya çıktığı, dünyaya verdikleri kardeĢlik ve barıĢ mesajlarının yalan olduğu, dünyanın hangi ülkesine gittiklerde talan ettikleri ve geride ise kan ve gözyaĢı bırakıldığı açıklanır ve Batının samimiyetsizliğine vurgu yapılır. Ġnsan haklarından söz eder sana Batının yüzünü Bosna 'da gördüm Hiç biri olmadı barıĢtan yana Batının yüzünü Bosna'da gördüm. (ÂĢık Ġsmetî, Bosnalı Gardaş, http://www.antoloji.com), (E.T:05.02.2013) Medenî denilen Avrupa sustu Elbet susar, çünkü zalimin dostu Ne kadar zehiri var ise kustu Orda sergilenen kini unutmam.(Uğur 2008: 441) Ġnsan haklarından dem vuran Batının Bosna savaĢıyla bir samimiyet imtihanından geçtiği, söz konusu Bosna olunca barıĢ nutuklarının sadece verilen beyanlarda kaldığı, savaĢı ve dökülen kanı durdurma adına hiçbir giriĢimde bulunulmadığı, böylece Batının gerçek yüzünü gösterdiği açıklanır. Son dönem âĢıklarından AĢık Celalî‟ye göre Bosna SavaĢı‟nın temel nedeninde ırklar arası bir mücadeleden çok Müslüman-Hıristiyan mücadelesi olduğu inancı vardır. Küfür ile nurun mücadelesi Sakın Bosna Hersek unutulmasın Haydı gayret sönmesin nur çırası Yakın Bosna Hersek unutulmasın. (Yenitürk 2000: 174) ÂĢık Celalî‟ye göre Bosna‟da verilen mücadele tesadüfî mücadele olmayıp etnik bir mücadeledir aynı zamanda küfür ile nurun bir mücadelesidir. Celalî‟nin mısralarında Bosna Hersek‟in unutulmaması Bosna halkına destek olunması, böylece söndürülmeye çalıĢılan Ġslam çırasının yakılması öğütlenir. Türklerin Adaletli ve Hoşgörülü Yönetimine Rağmen Sırpların Bosna Halkına Zulmü Kabul edilemez. 7 �ÂĢıklar mısralarında sık sık Osmanlı‟nın Avrupa topraklarında adalet, sevgi ve hoĢgörü getirdiğini bunun karĢılığında ise ihanete uğradığı telmih edilir. Buna örnek olarak da Sırpların Bosna halkına uyguladığı vahĢet ve Ģiddete isyan belirtilir. Osmanlı getirdi adil adalet ġimdi Osmanlı‟ya karĢı ihanet Sırplar uyguluyor vahĢet ve Ģiddet Kalkın Bosna Hersek unutulmasın. (Yenitürk 2000: 174) ÂĢık Celalî mısralarında Osmanlı‟nın adaletine vurgu yaparken Sırpların Bosna halkına zulüm uyguladığını ifade eder. Son dönem âĢıkları Ģiirlerinde savaĢın zorlukları ve sıkıntıları karĢısında Bosna halkına cesaretli olmalarını öğütler ve kendilerinin verdikleri bu onurlu mücadelede yalnız olmadıklarını hatırlatır. KardeĢlerim zoru engeli aĢın Ezilen Bosna‟ya yardıma koĢun Kısasa kısastır sizde bir kurĢun Sakın Bosna Hersek unutulmasın. (Yenitürk 2000: 174) mısralarıyla Türk halkına ise ezilen Bosna‟ya bir an önce yardıma koĢulması gerektiğini dile getirir ve yardım konusunda kamuoyu oluĢmasına katkıda bulunur. Nerde insan haklarının barıĢı Dinmedi akıyor Bosna gözyaĢı Ġnsanlık âlemi vahĢete karĢı Çıkın Bosna Hersek unutulmasın. (Yenitürk 2000: 174) Ġnsan hakları ve barıĢın Bosna‟da geçerli olamadığı acı gerçeğinin dile getirildiği mısralarda ise Bosnalı‟nın akan gözyaĢının hala dinmediğine iĢaret edilir, insanlık âleminin vahĢete karĢı Bosna Hersek‟e sahip çıkılması istenir. Bosnalı‟nın suçunun sadece Müslüman olmasından kaynaklandığı ve insanlık âlemine yaĢanan bu olayların bir kara leke olarak kalacağı ve bu vebalden insanlığın kurtulamayacağı söylenir, verilen mücadelenin kutsallığına iĢaret edilir. Hançerdir Sırpların haçı Kıyılır insanın içi Müslüman Türk olmak suçu Kan ağlıyor Bosna Hersek.(Uğur 2008: 584) 8 �Suçları Müslüman olmaktır herhal Ġnsanlığa kara leke bu vebal Cihat farzdır gel bu farzdan hisse al Hakk‟ın Bosna Hersek unutulmasın. (Yenitürk 2000: 175) Tarih neler söyler ibret alana Bütün dünya düĢman Ġslam olana Dedikleri türlü yalan dolana Gafiller kanıyor Bosnalı gardaĢ. (ÂĢık Ġsmetî, Bosnalı Gardaş, http://www.antoloji.com), (E.T:05.02.2013) Tarihi tekerrürlerin olabileceğinin telmih edildiği mısralarda Türk halkına da bir sesleniĢ vardır ve Bosna olaylarından ibret alınması gerektiği öğütlenir. Bu gün Bosna ise yarın hepimiz Gaflet uykusundan uyanalım biz Manadan habersiz hey maddeci göz Bakın Bosna Hersek unutulmasın. (Yenitürk 2000: 175) Zalim Sırplar solduruyor gülümü YaĢlı kadın, çocukların ölümü Yapılan iĢkence gaddar zulümü Yıkın Bosna Hersek unutulmasın. (Yenitürk 2000: 175) Gerçek yolu beyenmeli Sırtın Hakk‟a dayanmalı Müslümanlar uyanmalı Kan ağlıyor Bosna Hersek.(Uğur 2008: 584) Bosnalı‟nın maruz kaldığı vahĢetin bir gün Türk halkının da baĢına gelebileceği endiĢesi dile getirilir, manadan habersiz maddeci gözlere gaflette olunmaması, insan hakları, yeni dünya düzeni gibi bazı söylemlere adlanılmaması gerektiği uyarısında bulunulur. Gün Kardeşlik Günüdür Ve Bosna’ya Yardım Eli Uzatılmalıdır. ÂĢık Ģiirinde Türk Bosna kardeĢliğine vurgu yapılarak günün kardeĢlik günü olduğu söylenir ve zaman kaybetmeden Bosna‟ya yardım ve kardeĢlik elinin uzatılması gerektiği hatırlatılır. 9 �Müslüman tok yatma din kardeĢin aç Yarası sızlıyor ol merhem ilaç Vicdanların bam telini hedef seç Dokun Bosna Hersek unutulmasın. (Yenitürk 2000: 175) ÂĢık Celalî mısralarında “KomĢusu aç iken yatan bizden değildir” hadisine vurgu yapar, hemen yanı baĢımızda sızlayan yaraya merhem olunmasını öğütler. Türk insanının gönlüne Bosna halkı her zaman dostluk ve kardeĢlik duygularıyla yer etmiĢ, yaĢadığı en son savaĢta yardımına koĢmuĢtur. Dostun dosta sahip çıkmak görevi Kurulsun yuvası yapılsın evi ĠnĢa için her biriniz bir çivi Çakın Bosna Hersek unutulmasın. (Yenitürk 2000: 175) Halkın bu konudaki duygularını dile getiren Celali dostun dosta sahip çıkmasının önemli bir görev olduğunu yuvaların ve evlerin yeniden kurulup inĢa edilmesinde her bir Türk vatandaĢının görev alması gerektiğini söyler. Savaşın Soğuk korkunç yüzü, yaşanan zulüm ve vahşetler mısralarda ifade edilir. Kendisini bir Bosnalı gibi görüp bir Bosnalı yüreğiyle duygularını dile getiren Turabî mısralarında savaĢ sırasında Bosna halkının yaĢadığı zorluklara, zulümlere tercüman olur, savaĢın acımasız ve korkunç yüzünü Ģu sözlerle dile getirir. Ben Bosnalı mülteciyim kan gölünde yüzüyorum Kızımın gelinliyine vas‟yetimi yazıyorum Bir kolum yok bir ayağım sürünerek geziyorum Yirmi beĢ ay feryat ettim imdadıma gelen yoktur Bu ne biçim insanlıktır gözyaĢımı silen yoktur. (Saran vd. 1998: 139) Yirmi beĢ ay süresince kan gölüne dönen Bosna sokaklarında bir mülteci gibi hayalen gezinen âĢık, kan gölüne dönen Bosna sokaklarında adeta kan gölü içinde yüzdüğünü, kızının gelinliğine vasiyetini yazdığını, kolu ve ayağı olmadan sürünerek gezdiğini, feryat ettiğini ancak imdadına gelenin olmadığını söyler. Turabî, gözyaĢını silmeyen, yardımına koĢmayan insanlığa isyan eder. Umut teselli veren yok ağlanacak hâlim var Genç kıza korkunç tecavüz anneye dehĢet zulüm var Bu çemberde Müslüman acımasızca zulüm var Sokaklar cesetle doldu gelip sahip olan yoktur Tabutları siper yaptık gelip cenazeyi kılan yoktur. (Saran vd. 1998: 139) 10 �mısralarıyla Bosna sokaklarının cesetlerle dolu olduğunu, acımasızca zulüm ve iĢkencelerin yapıldığını, genç kızlara ve annelere insanlık dıĢı davranıldığı anlatır; adeta tabutların siper olarak kullanıldığını, cenazelerin alınmasına bile imkân tanınmadığını açıklar. Ġçerde dıĢarda hep ölüm kokar Çocuklar vurulur devletler bakar O dökülen kanlar sel gibi akar IĢıklar sönüyor Bosnalı gardaĢ. (ÂĢık Ġsmetî, Bosnalı Gardaş, http://www.antoloji.com), (E.T:05.02.2013) Yankılanıp Saraybosna‟dan gelen Acı acı semalara yükselen Duyunca, insanın bağrını delen Feryadı, çığlığı, ünü unutmam.(Uğur 2008: 441) Çoluk çocuk hep periĢan Kan ağlıyor Bosna Hersek Seller gibi akıyor kan Kan ağlıyor Bosna Hersek. (Uğur 2008: 583) Ekranda görmüĢtüm, Sırplı bir tazı KirletmiĢti masum, küçücük kızı Ġçim parçalandı, neydi o sızı Hiçbir zaman ben o anı unutmam. (Uğur 2008: 441) Yankılanıp Saraybosna‟dan gelen Acı acı semalara yükselen Duyunca, insanın bağrını delen Feryadı, çığlığı, ünü unutmam. (Uğur 2008: 441) Harabeye döndü köyler bucaklar ġehitlerin salı oldu kucaklar Söndürüldü yüz binlerce ocaklar Katledilen bunca canı unutmam. (Uğur 2008: 441) 11 �Haçlı ordusunun cengi değiĢti Sivil halkı vurdu, dengi değiĢti Masmavi suların rengi değiĢti Oluk oluk akan kanı unutmam. (Uğur 2008: 441) ÂĢıkların dizelerinde savaĢın korkunç yüzü tüm gerçekliğiyle ifade edilir. Ölüm kokan Bosna‟da çocuk, yaĢlı demeden insanların vurulması, Bosnalı Ģehitlerin kanlarının sel gibi akması, aile ocaklarının sönmesi bir bir anlatılır; dünyaya insanlık ve medeniyet dersi vermeye kalkan devletlerin yaĢanan vahĢet karĢısında sessiz kalmasına duyulan öfke dile getirilir. Birleşmiş Milletlerin Yanlı Politikası Eleştirilir. BirleĢmiĢ milletlerin Bosna savaĢındaki sessizliği, uygulanan ambargolar bir çifte standart olarak görülür bir haçlı düĢüncesiyle Hıristiyanlığın Müslümanlığa karĢı mücadelesi olarak yorumlanır. BirleĢmiĢ Milletler, çizgiden saptı Ġnsan haklarını çiğnedi, tepti Kara dinli kâfir, vicdansız kipti Butros Gali var ya, onu unutmam. (Uğur 2008: 442) Piyon milletler birleĢmiĢ kiliseyi kurmak için Haçlılar sefere çıkmıĢ minareyi kırmak için Katil ordu silahlanmıĢ bebekleri vurmak için Benim gözüm yolda kaldı ambargoyu delen yoktur Öldüyüme gam yemem de benim gibi ölen yoktur. (Saran vd. 1998: 139) BM‟nin kuruluĢ amacına hizmet etmemesi, insan hakları çiğnenmesine rağmen sessizliği, dönemin BM Genel Sekreteri Butros Gali‟nin yanlı tutumu, Bosna‟ya karĢı alınan ambargo kararı eleĢtirilir. Batılı Milletlerin Yanlı Politikası Eleştirilir. ÂĢıklara göre Batılı ülkelerin savaĢ karĢısında sessiz kalmalarının diğer bir nedeni de Bosna‟da çıkar iliĢkilerinin bulunmamasından kaynaklanmaktadır. AĢıklar ayrıca yüz binlerce Müslüman kaybı karĢısında Ġslam dünyasının sessizliğine de bir anlam veremez. Bosna‟da çıkar olsaydı yağmacılar gelirdi Elimize silah verip savunmaya kalırlardı On tane hayvan avlansa ona mâni olurlardı Yüz binlerce Müslüman‟ın kaybını bilen yoktur 12 �Ġslâm dünyası uyuyor Turabî de yalan yoktur. (Saran vd. 1998: 139) Furkanî ise Bosna Hersek‟in Azerbaycan‟ın kan ağlamasına dünyanın dört bucağını kan bürümesini ve bunun karĢısında ise dertlenilmesini ve ah çekilmesini ister. Bosna, Hersek, Azerbaycan, Dünyayı bürüdü bir kan. Ah çekerek derdine yan. Tüm Sırbistan kan ağlıyor. (Boyraz 2010: 278) Son dönem âĢık Ģiirinde Bosna‟da yaĢanan dramı, insanlık ayıbını ve vahĢeti dile getiren önemli ozanlardan biri de Ozan Nihat‟tır. Bosnalı‟nın derdini kendi derdi gören ozan Ģiirlerinde iĢlediği konularla Bosna Hersek‟te yaĢanan insanlık ayıbını dile getirir. Karabağ‟ım karaları bağlıyor Bosna Hersek yürekleri dağlıyor Çeçenistan, Kırım, Kerkük ağlıyor Ġslam âlemini güldür Ya Rabbi.(Uğur 2008: 458- 459) Bosna Hersek baĢta olmak üzere Karabağ, Çeçenistan, Kırım ve Kerkük gibi zulüm altında inleyen Ġslam âleminin yüzünün gülmesi, akan kan ve gözyaĢının dinmesi temenni edilir. Sonuç Sonuç olarak Türk milleti ile arasında derin tarihî ve kültürel bağları bulunan Bosna Hersek her zaman Türk halkının yüreğinde ve gündeminde yerini korumuĢtur. YaklaĢık altı asra yakın süren bu kültürel ve tarihi birliktelik her dönem canlı kalmıĢ, her iki ülke arasında içtimaî ve siyasî hayatlarında karĢılıklı sağlam ve kalıcı bağlar kurulmuĢtur. Türk insanı Bosna‟yı hemen her dönemde kendisinden bir parça olarak görmüĢ, tarihin hemen her döneminde bu gönül bağını koparmamıĢtır. Bu sevgi bağı temelinde Bosna halkının her zaman Türk sosyo-kültürel ve siyasî hayatında önemli bir yeri olmuĢtur. Son dönem aĢık edebiyatında Bosna özellikle 1992‟de yaĢadığı savaĢ önemli bir konu olarak ele alınmıĢ, savaĢta yaĢanan trajediler, zulümler ve soykırımları değiĢik açılarla iĢlenmiĢtir. ÂĢıklar Ģiirlerinde Bosna‟da yaĢanan dram karĢısındaki kızgınlıklarını, öfkelerini ve savaĢla ilgili düĢüncelerini Ģiirlerinde dile getirmiĢlerdir. Bu bağlamda aĢıklar savaĢ karĢısındaki üzüntülerini, çaresizliklerini ve tepkilerini ifade etmiĢlerdir. Bosna savaĢının iki millet arasındaki bir mücadeleden ziyade Batılı güçlerin sinsice hazırladıkları planın bir parçası olarak görmüĢlerdir. Türklerin Balkanlardaki adaletli ve hoĢgörülü yönetimine rağmen Sırpların Bosna halkına karĢı iĢlediği insanlık suçu karĢısında kızgınlıklarını ve öfkelerini ifade etmiĢler, savaĢın soğuk ve korkunç yüzünü, yaĢanan zulüm ve vahĢeti mısralarında dile 13 �getirmiĢlerdir. Batılı ülkelerin soykırım karĢısındaki sessizliklerinin çıkar iliĢkisinin bulunmadığından kaynaklandığı açıklamıĢlar, BirleĢmiĢ Milletlerin yanlı politikasını eleĢtirmiĢlerdir. KardeĢliğin önemine vurgu yapan aĢıklar Bosna‟ya yardım elinin uzatılmasını öğütlemiĢlerdir. Kaynakça Artun, Erman. Günümüzde ÂĢık Geleneği Ve ÂĢık Feymanî, Adana, Hakan Ofset, 1996 Boyraz, ġeref. Furkanî‟nin ġiir Evreni Bağlamında Bir Monoğrafi Denemesi, Akçağ Yayınları, Ankara, 2010 Çakmak, Cenap. Atılgan, Cansu. BM Bosna Soykırımı ve Küresel Adalet. Bilgi Stratejisi. C.4. S. 7. http://bilgestrateji.com (E.T 29.01.2013) Esen, Ahmet ġükrü. Anadolu Destanları. Ankara. Kültür Bakanlığı Yayınları. 1991 Namlı, Abdulkadir. (ÂĢık Ġsmetî), Bosnalı Gardaş, http://www.antoloji.com, (E.T:05.02.2013) Saran ġevket, Soysal Ġsmail. Erzurumlu ÂĢık Temel Turâbî. Tunalı Matbaası, Karacabey/ Bursa. 1998 Yenitürk, Celal. Gönül Gözü-II, Bakanlar Matbaacılık, Van, 2000: 175 UĞUR, Fidan: Denizlili Âşık Ozan Nihat, YayınlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2008 wikipedia. org, Bosna Soykırımı (E.T: 05.02.2013) 14 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2250 Title A name given to the resource SON DÖNEM ÂŞIK ŞİİRİNDE BOSNA Author Author CERRAHOĞLU, Münir Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türk edebiyatı, âşık şiiri, Bosna savaşı. ÖZET 20. yüzyıl siyasî ve tarihî olayları içinde II. Meşrutiyet’ten itibaren büyük bir çoğunluğu Osmanlı coğrafyasından kopan Balkanlar, çeşitli yönleriyle Türk edebiyatında ele alınmıştır. Balkanların Osmanlı’dan kopmasıyla başlayan ayrılık sürecinden günümüze Türk edebiyatının hemen her şubesinde farklı cepheleriyle gündeme gelen Balkanlar, aramızdaki tarihî ve kültürel bağlar nedeniyle Türk toplumunda aydın tabakasından sade vatandaşına kadar yakın ilgi odağı olmuştur. Balkan toplumlarının Osmanlı coğrafyasından kopmalarıyla birlikte bu topraklar üzerinde yaşayan özellikle Müslüman halka karşı yapılan baskı, zulüm ve katliamlar Türk halkını derinden etkilemiştir. Bu zulümlerin son halkasını oluşturan 1992’de yaşanan Bosna zulmü ise başta bir çok şair ve yazarımızda olduğu gibi yüzyıllardır içerisinde yetiştikleri toplumun duygu ve düşüncelerine tercüman olmuş aşıklarda da büyük üzüntü oluşturmuş yaşanan bu trajedi, zulüm ve soykırımlar karşısında duydukları kızgınlık, öfke ve tepkilerini şiirleriyle dile getirmişlerdir. Yüzyıllardır içerisinde yetiştikleri toplumun duygu ve düşüncelerini dile getiren aşıkların son dönem temsilcileri Bosna’da yaşanan dramı farklı açılardan şiirlerine taşımıştır. Bu bildiri de, yakın tarihimizde sıcaklığını hala yitirmemiş Bosna trajedisi merkezde olmak üzere son dönem aşık edebiyatının temsilcileri arasında yer alan Ozan Nihat, Aşık Temel Turabî, Âşık Feymanî ve Furkanî’nin Bosna konulu şiir örnekleri üzerinde durulmuştur. Bosna Savaşı’nda yaşanan dramatik olayların Türk halkının belleğinde bıraktığı etkiler bağlamında Bosna olaylarının son dönem aşık edebiyatına yansıması ele alınmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5b7929af9f83b27208a5214bf053dc43.docx 627b111186959014d5f4be20d641b537 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fad1af55c04ba316577439f2bed514b4.pdf 06ef33452fd60d51eb89556f1e718ec6 PDF Text Text TÜRK TOPLUMUNDA NASREDDİN HOCA VE FIKRALARI Melek COŞGUN SOLAK - Yusuf SOLAK Bozok Üniversitesi, Sosyoloji Alanı, Yozgat / Türkiye Anahtar Kelimeler: Türk kültürü, ortak akıl, tarihi şahsiyet, sembol. ÖZET Nasreddin Hoca bir halk klasiğidir ki, o Türk soylu halkların hepsinde aynı karakterde ama farklı isimlerle yer alır. İnsanların kendi davranışlarını kontrol etmelerini, ne yaptıklarının bilincinde olmalarını sağlayarak; pervasız davranışlar sergileyenlere göndermelerde bulunur. Bu yönüyle aslında toplumda bir kontrol mekanizmasıdır. Toplumsal sorunlara vurgu yapar, o sorunun kaynağına dikkat çeker; sorunları ince bir zekâ ve büyük bir ustalıkla fıkralarına taşır ve aynı ustalıkla kolay çözümler üretir. Güldürmece yönünden o Türk toplumunun ortak aklıdır. Toplumun bireysel olarak dile getiremediği düşünceleri dile getirir, dini, sosyal, siyasi konuların hassas ve tehlikeli noktalarına ustaca değinir; onda kırma ve kırılma yoktur. Nasreddin Hoca Türk toplumunun adeta özetlenmiş sembolüdür. Önce tarihi bir şahsiyet iken daha sonra sembol olmuştur. Nasreddin Hoca akıllı mı deli mi, kurnaz mı saf mı, ahlaklı mı değil mi, evli mi bekar mı, çocuğu var mı yok mu…? Nasreddin hoca deyince birçok insan tipini bir arada buluruz. Nasreddin Hoca her yerde, her yüzyılda yaşayan bir tiptir. O Türk toplumunun, Türk kültürünün özelliklerini bünyesinde taşıyan bir fıkra tipidir; aklıyla, ahlakıyla, cahilliğiyle, kurnazlığıyla, vs. bütün yönleri doğrudur. Nasreddin Hoca Türk insanının ahlaki yönünü yansıtır ve insanları ahlaki yönden eğitir. Söylenmek ve ya anlatılmak istenen, onun dilinde ince ve derin bir ifade ile bulur. Gayr-ı ahlaki davranış sergileyen; zulmedenler, bağnazlar, kendini bilgili zanneden cahiller vs. ondan nasibini alır. Nasreddin Hoca toplumdaki beğenilmeyen davranışlara bir tepkidir ve onun fıkraları bu olumsuz davranışların kontrol altına alınmasında kullanılır. Bildirinin amacı bir Türk bilgesi olan Nasreddin Hoca’yı bir kültür koruyucusu, eğitimci ve din adamı olarak, toplumun değer yargılarıyla ilgili tavırlarını (uyuşmayan dini, ahlaki, vs. toplumdaki her türlü davranış bozukluklarını hesaba çekmesi gibi) ortaya koymaktır. Aynı zamanda fıkralarıyla insanları güldürürken düşündüren, düşündürürken ise sorumluluğunu hatırlatan yönlerine dikkat çekmektir. Bunu yaparken fıkralarından yola çıkılacak, konuyla ilgili Nasreddin hoca fıkraları incelenmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2278 Title A name given to the resource TÜRK TOPLUMUNDA NASREDDİN HOCA VE FIKRALARI Author Author COŞGUN SOLAK, Melek SOLAK, Yusuf Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türk kültürü, ortak akıl, tarihi şahsiyet, sembol. ÖZET Nasreddin Hoca bir halk klasiğidir ki, o Türk soylu halkların hepsinde aynı karakterde ama farklı isimlerle yer alır. İnsanların kendi davranışlarını kontrol etmelerini, ne yaptıklarının bilincinde olmalarını sağlayarak; pervasız davranışlar sergileyenlere göndermelerde bulunur. Bu yönüyle aslında toplumda bir kontrol mekanizmasıdır. Toplumsal sorunlara vurgu yapar, o sorunun kaynağına dikkat çeker; sorunları ince bir zekâ ve büyük bir ustalıkla fıkralarına taşır ve aynı ustalıkla kolay çözümler üretir. Güldürmece yönünden o Türk toplumunun ortak aklıdır. Toplumun bireysel olarak dile getiremediği düşünceleri dile getirir, dini, sosyal, siyasi konuların hassas ve tehlikeli noktalarına ustaca değinir; onda kırma ve kırılma yoktur. Nasreddin Hoca Türk toplumunun adeta özetlenmiş sembolüdür. Önce tarihi bir şahsiyet iken daha sonra sembol olmuştur. Nasreddin Hoca akıllı mı deli mi, kurnaz mı saf mı, ahlaklı mı değil mi, evli mi bekar mı, çocuğu var mı yok mu...? Nasreddin hoca deyince birçok insan tipini bir arada buluruz. Nasreddin Hoca her yerde, her yüzyılda yaşayan bir tiptir. O Türk toplumunun, Türk kültürünün özelliklerini bünyesinde taşıyan bir fıkra tipidir; aklıyla, ahlakıyla, cahilliğiyle, kurnazlığıyla, vs. bütün yönleri doğrudur. Nasreddin Hoca Türk insanının ahlaki yönünü yansıtır ve insanları ahlaki yönden eğitir. Söylenmek ve ya anlatılmak istenen, onun dilinde ince ve derin bir ifade ile bulur. Gayr-ı ahlaki davranış sergileyen; zulmedenler, bağnazlar, kendini bilgili zanneden cahiller vs. ondan nasibini alır. Nasreddin Hoca toplumdaki beğenilmeyen davranışlara bir tepkidir ve onun fıkraları bu olumsuz davranışların kontrol altına alınmasında kullanılır. Bildirinin amacı bir Türk bilgesi olan Nasreddin Hoca’yı bir kültür koruyucusu, eğitimci ve din adamı olarak, toplumun değer yargılarıyla ilgili tavırlarını (uyuşmayan dini, ahlaki, vs. toplumdaki her türlü davranış bozukluklarını hesaba çekmesi gibi) ortaya koymaktır. Aynı zamanda fıkralarıyla insanları güldürürken düşündüren, düşündürürken ise sorumluluğunu hatırlatan yönlerine dikkat çekmektir. Bunu yaparken fıkralarından yola çıkılacak, konuyla ilgili Nasreddin hoca fıkraları incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dd79657305c929f424b53f575b620a1c.docx 5de881c4a92bf3160840ba34363259c6 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c607c32c16990ab1b957524990364fc5.pdf 6d17ddaa94822f1e4b993268fe967122 PDF Text Text 2006-2012 YILLARINDA BOSNA’DA YAPILAN EDEBİ ÇEVİRİLER Sezai COŞKUN - Ayşe DİNÇ - Merve KANDEMİR International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Böülümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: : Çeviri, Edebi eser, Çevirmen, Bosna, Yayınevi. ÖZET Bosna- Hersek'in Fatih Sultan Mehmet tarafından 1463 tarihinden fethedilmesinden itibaren 500 yıl boyunca Müslüman Türkler ve Boşnaklar arasında çok sıkı bir dil ve kültür etkileşimi olmuştur. İstanbul'a giderek Arapça, Farsça ve Türkçe öğrenen aydınlar arasından Osmanlı Türkçesi'yle yazan şairler çıkmış ve bu şairler divan meydana getirmişlerdir. Bu dönemde metinler Türkçe aslından okunup anlaşıldığı için çeviri çalışmalarına pek fazla rastlanamaz. Ancak Osmanlı Devleti'nin bölgeden çekilmeye başladığı 19.yüzyıldan itibaren çeviri çalışmaları yapılmaya başlanmış ve bu çeviriler günümüzde de devam etmektedir. Tanzimat'tan itibaren başlayan bu çeviri çalışmalarını ilk olarak Çatica, Başagiça, gibi isimler Namık Kemal, Ziya Paşa, Tevfik Fikret, Muallim Naci gibi isimlerden çeviri yaparak başlatmışlardır. Daha sonraki yıllarda bu konu üzerine Amina Şiljak, Kerima Filan, Sabina Baksic gibi isimler çalışma yapmışlardır. Bu tercüme çalışmalarının edebiyat- edebiyat teorisi, edebi tenkit gibi açılardan Bosna edebiyatına katkıları olmuştur. Son zamanlarda özellikle 2006’dan itibaren Bosna’da çeviri çalışmaları üzerine bir artış gözlenmiştir. Bu çalışmada 2006’dan sonra Bosna'da yapılan edebi çeviriler tespit edilmiş ve ülkede daha fazla edebi çeviri yapılmasını engelleyen çevirmen ve yayınevi ile ilgili sorunlar irdelenmiştir. Yaşanılan sıkıntıların sebepleri gösterilip ve bu konuda çözümler sunulmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4faeaa3a3b35ce7b2ef36b37692db201.docx e3adf85453529869ce98a1f0c64a247d https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4b8dbc9709e17a0f954a49c446c1a497.pdf 5dafcd555f83e708fa186daf13406a97 PDF Text Text 2006-2012 YILLARINDA BOSNA’DA YAPILAN EDEBİ ÇEVİRİLER Ayşe DİNÇ1 MERVE KANDEMİR2 Özet Bosna- Hersek'in Fatih Sultan Mehmet tarafından 1463 tarihinden fethedilmesinden itibaren 500 yıl boyunca Müslüman Türkler ve Boşnaklar arasında çok sıkı bir dil ve kültür etkileşimi olmuştur. İstanbul'a giderek Arapça, Farsça ve Türkçe öğrenen aydınlar arasından Osmanlı Türkçesi'yle yazan şairler çıkmış ve bu şairler divan meydana getirmişlerdir. Bu dönemde metinler Türkçe aslından okunup anlaşıldığı için çeviri çalışmalarına pek fazla rastlanamaz. Ancak Osmanlı Devleti'nin bölgeden çekilmeye başladığı 19.yüzyıldan itibaren çeviri çalışmaları yapılmaya başlanmış ve bu çeviriler günümüzde de devam etmektedir. Tanzimat'tan itibaren başlayan bu çeviri çalışmalarını ilk olarak Çatica, Başagiça, gibi isimler Namık Kemal, Ziya Paşa, Tevfik Fikret, Muallim Naci gibi isimlerden çeviri yaparak başlatmışlardır. Daha sonraları bu konu üzerine Amina Şiljak, Kerima Filan, Sabina Baksic gibi isimler çalışma yapmışlardır. Bu tercüme çalışmalarının edebiyat- edebiyat teorisi, edebî tenkit gibi açılardan Bosna Edebiyatına katkıları olmuştur. Son zamanlarda Bosna‟da çeviri çalışmaları üzerine bir artış gözlenmiştir. Bu çalışmada 2006‟dan sonra Bosna'da yapılan edebî çeviriler tespit edilecek ve ülkede daha fazla edebî çeviri yapılmasını engelleyen çevirmen ve yayınevi ile ilgili sorunlar irdelenecektir. Yaşanılan sıkıntıların sebepleri ve bu konuda çözümler sunulacaktır. Anahtar Kelimeler: Çeviri, Edebî eser, Çevirmen, Bosna, Yayınevi LITRARY TRANSLATIONS IN BOSNIA AFTER AT 2006-2012 Abstract Since the Bosnia and Herzegovina was conquered by the Sultan Fatih Mehmed, there has been a very strong interaction in language and culture between Bosnians and Muslim 1 Arş.Gör., International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğr.Böl., adinc@ibu.edu.ba Lisans Öğrencisi, International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğr.Böl.,m.kandemir@windowslive.com 2 �Turks (among 500 years). After Bosnian writers went to Istanbul to learn Arabic, Turkish and Persian, some of them began to write their writings by Ottoman Turkish. Therefore those poets composed their Divan. In that term, there was not translation because poets tried to understand tasks in their original language. From the 19 century, when the Ottoman Empire began to lose ground from Balkans, translations of literary works became common, and it continues nowadays. First translators were Çatica, Başagiça, Avde Karabegoviça and these translators did their work from famous Turkish writers like Namık Kemal, Ziya Paşa, Tevfik Fikret, Muallim Naci. Literature theory of these translations has contributions on Bosnian literature to criticize literally. In this work, literary translations which are composed after Tanzimat term will be scanned and the contributions of these works on Bosnian Literature will be analyzed. Key words: translations, literary works, writer, Bosnia, publishing house. Giriş Çeviri kelime anlamı olarak; bir dilden başka bir dile aktarmak olarak açıklanabilir ancak çevirinin en önemli işlevi diller arası ve kültür alışverişini sağlayan bir iletişim alanı olmasıdır. Çevirmen yaptığı çevirinin dilini ve çevirinin konusunu bilerek ya da bu konuda araştırma yaparak kaynak metne anlamca uygun işlevsel bir çeviri metni oluşturmakla yükümlüdür. Bir ülkenin kültürü hakkında bilgi edinmek için o ülkenin diline hâkim olmak gerekmektedir. Bir ülkenin yapısı, onun milli unsurları, diline ve yazılmış olan eserlere yansımaktadır. Bu açıdan çevirinin kültür aktarımı işlevini gerçekleştirebilmesi için kaliteli olması önem arz etmektedir. Bu bağlamda Bosna‟da Türkçenin gelişimi ve çevirilerin başlangıcı açısından Osmanlı Devleti‟nin Balkanlarda bulunuşunu kısaca gözden geçirmek gerekmektedir. Osmanlı Devleti tarih boyunca birçok milletle birlikte yaşamış, kendi varlığını sürdürürken, birlikte yaşadığı milletleri kültürü ve diliyle etkilemiş ve bu milletlerden de etkilenmiştir. �Etkileşime girdiği milletlerin en önemlilerinden birisi de Boşnaklardır. Resmi olarak (1428-1429) yılları içerisinde Bosna Kralı ll. Tvrtko, Osmanlı devletini kabul etmiş ve 1463 yılında Fatih Sultan Mehmet döneminde fethedilmiştir. Bu dönemden itibaren Türkler ve Boşnaklar arasında ciddi bir kültürel iletişim başlamış ve zamanla Türkçe kelimeler Bosna‟da günlük hayatın bir parçası olmuştur. (Yorulmaz, 2008: 73) Bosna‟da Türkçe kelimelerin bu kadar yayılmasında; Bosna‟dan İstanbul'a giderek Osmanlıca Farsça ve Türkçe öğrenen Müslümanların payı büyüktür. Hatta bu kişiler arasından Osmanlıca yazan şairler de çıkmış ve Divan Edebiyatı şairleri arasında sayılmışlardır. İstanbul‟da bulundukları süre içinde bazı kelimeleri Boşnakçada tam olarak çeviremedikleri için, aynı şekilde alıp kullanmak zorunda kalmışlardır. Dolayısıyla 19. Yüzyıla kadar Bosna‟da Türkçeden Boşnakçaya çevrilmiş eser hemen hiç yoktur. (Filan, 2005:192) Ancak 19. Yüzyılda Panslavizm politikası sebebiyle Bosna‟da çıkan isyanlar ve ayaklanmalar sonucunda karışıklıklar çıkmıştır. Bu ayaklanmalar Ayastefanos Antlaşması‟nın 3 Mart 1878‟de imzalanmasıyla sonuçlanmıştır. Ayastefanos Antlaşmasının şartları İngiltere gibi diğer Avrupalı devletlerin kabul etmemesinden dolayı reddedilmiş ve Rusya ve İngiltere de bir Avrupa kongresinin toplanması konusunda anlaştıklarından, Osmanlı İmparatorluğu 13 Haziran 1878‟de, Berlin‟de toplanacak olan kongreye çağrılmıştır. (Doğu Anadolu Bölgesi Araştırmaları, 2003: 17) Böylece 13 Haziran 1878‟de toplanılan Berlin kongresinde Osmanlı devleti Bosna‟daki topraklarını Avusturya‟ya bırakmak zorunda kalmıştır. Avusturya‟nın bölgeyi işgalinden sonra Bosna‟da bir dönem boyunca kültürel açıdan ciddi sorunlar yaşanmış ve bir süre burada eğitim alanında çalışma yapılamamıştır. Bu dönemde yayın yapan gazeteleri kapatırlar ve bazı seçkin insanlar bu dönemde ülkeden ayrılmak zorunda kalmışlardır. Avusturya‟nın hâkimiyeti içerisinde bulunan Bosna‟da yedi yıl boyunca Türkçe eser yayınlanmamıştır. Bu yedi yıllık dönem hem Bosna-Hersek, hem Boşnaklar için ciddi kayıptır. Yedi yıllık bir aradan sonra Mehmet Hulusi, Neretva gazetesinden edindiği birikimlerle Vatan adında haftalık bir gazete ile Bosna-Hersek semalarında Türkçenin ses bayrağını yeniden dalgalandırmaya başlar.(Birinci, 2000: 407). 19. yüzyılda Divan edebiyatından sonra Tanzimat edebiyatına benzer bir geçiş Bosna‟da yaşanmıştır. Batı‟da gelişen şiir, hikâye, roman, tiyatro türleri bizdeki yazarlar gibi denemeye �çalışmışlardır. Avusturya‟nın siyasi baskısına paralel olarak edebiyattaki Batı etkisi 19. Yüzyılın sonlarında hızlanmış ve 20. Yüzyılın başlarında da devam etmiştir. (Yorulmaz, 2007:275) Bosna‟da çeviri çalışmalarına Türkçenin yeni öğrenilmesi ve yeni yeni eserler çıkması dolayısıyla ilk dönemler pek rastlamak mümkün değildir. Kerima Filan, Türkçeden Boşnakçaya yapılan çeviri çalışmalarını şu dört bölümde incelemektedir: -19.yüzyıldan 1918'e kadar olan çalışmalar -Savaş dönemi çalışmaları (1918'den 1941'e kadar) -Yugoslavya Dönemi (1945-1992) -Yugoslavya'nın yıkılışından günümüze kadar olan dönem Yapılan çalışmalarda tercüme çalışmaları; edebiyat teorisi ve tarih, edebî tenkit ve çeviriler açısından önemlidir. 1. Başlangıçtan Günümüze Bosna’da Yapılan Çeviriler 1990‟lı yıllardan itibaren Saraybosna‟da Zagreb ve Üsküp‟te Türk kültür ve edebiyatına ait bir takım eserlerin tercüme edildiğini ve tanıtıldığını görüyoruz. Bu dönemde Bajram Esad, Emin İljami, Fahri Mermer, Kerima Filan, Amina Şiljak Jesenkoviç gibi isimler önde gelen Türkologlardır. (Filan, 2005:192) Nedim Filipoviç, Fehim Nametak gibi Şarkiyat'ta hocalık yapan Türkologlar'ın yaptığı çeviriler tamamıyla profesyonel değildi, hem anlam hem de bilgi yanlışları bulmak mümkündü. Ancak bu çalışmaların önsözlerinde yazar, eserin yazıldığı dönem hakkında verilen bilgiler oldukça eğiticiydi ve Türk Edebiyatı'nın Bosna'da anlaşılması ve sevilmesinde etkili oluyordu. Ljubinka Rajkoviç'in (Sırp ve Hırvatlar'da Türk Şair ve Yazarlar) isimli çalışması, o zamanda çıkan Novi Behar, Biser, Gajret gibi dergilere kadar hep ikinci elden çeviriler yapılıyordu. Avrupa dillerinden yapılan bu çeviriler genellikle hem yanlış bilgilerle dolu hem de çok yorumlu oluyordu. Bir nevi çevirinin çevirisi durumunda idiler. Ancak yapılan bu �çeviriler her ne kadar çok iyi olmasalar da Bosna'da ilk dönem adına çok önemli bir görevi yerine getirmişlerdir. (Filan, 2005:192) Çevirilerin dönemlere göre ve o zaman ki yaşanılan siyasi olaylara göre şekil aldığını görüyoruz. Komünizm zamanında Yaşar Kemal, Nazım Hikmet gibi sanatçıların eserleri çevrilmiştir. Yaşar Kemal‟in düşünce yapısı eserlerine işleyişi o zamanki tercümanların dikkatini çekmiştir. (Yılanı öldürseler kitabı). Ayrıca yine günümüz yazarlarından Orhan Pamuk‟un Nobel ödülü almasından dolayı birçok eseri yayınevleri tarafından çevrilmiştir. Son 7 yıl içinde yayınevleri birçok çeviri yayımladılar. Böylece çeviri adına yapılan çalışmalar artarak devam etti. Sabina Baksic, Saraybosna‟daki Gazi Hüsrev Kütüphanesinin her yıl çıkartmış olduğu „ANALİ‟ dergisinin bu seneki sayısında „ÇEVİRİ VE İDEOLOJİ‟ başlığı altında bir makale yayımlamıştır. Burada çevirilerin Bosna‟ya etkisi üzerine bir yazı yazmıştır. Makaleye göre; Çevirilerin ideolojik kökenli olabileceğinden bahsetmiş ve çalışmada editörlerin ya da çevirmenlerin önsözlerinde eseri, neyi hangi amaçla çevirdiği incelenerek bir sonuca varılmaya çalışılmıştır. Ülkenin zaman zaman birçok sıkıntılar atlatması, birçok dönemlerden geçmesi eserleri mutlaka etkileyen sebepler arasındadır. Yılmaz Taşçıoğlu, Bosna‟da yapılan çevirileri Türk Edebiyatı konusunda öne çıkan 200 kadar dergiyi tarayarak tespit etmiştir. Boşnakça Hırvatça ve Sırpça Dillerine çevrilen Türk yazarların başında ilk yıllarda Namık Kemal, Abdülhak Hamit, Tevfik Fikret, Halit Ziya Uşaklıgil, Ahmet Hikmet gibi isimleri görüyoruz. Cumhuriyetin ilk dönem yazarlarından Halide Edip, Yakup Kadri Ve Reşat Nuri bölgede ilgi gören yazarlar arasındadır. 2. Dünya savaşı sonrasında ise başta Nazım Hikmet olmak üzere, Orhan Veli, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Melih Cevdet Anday, Aziz Nesin kitapları en çok tercüme edilen yazarlardır. Son zamanlarda ise Orhan Pamuk‟un romanları çevrilmektedir. (Taşçıoğlu, 429-477) Tanzimat‟tan itibaren Bosna‟da çeviri çalışmaları yapılmaya devam etmiştir. Ancak bu çalışmalar profesyonel olmaktan ziyade amatör bir ruhla yapılmış çalışmalardır. Dolayısıyla etkisi de çok geniş çaplı olamamıştır. Ancak 2005 yılından itibaren Boşnakçaya çevirisi yapılan Türkçe eserlerin sayısında bir artış gözlemlenmiştir. �2006‟dan itibaren Bosna‟da Türkçe eser çevirilerinde görülen artışın en önemli sebeplerini şöyle sıralayabiliriz; 1. Türkçe Çeviri Projesi ile (TEDA). (24 tane eser çevirmiş ve hala çalışmalar sürmektedir.) 2. 2006 'da Orhan Pamuk‟un Nobel ödülü alması 3. Türkçe dizilerin Türk kültür hayatının merak edilip araştırılmasına neden olması 4. Bosna‟da bulunan Türk okullarının Türkçenin yaygınlaşmasına etkisi Son yıllarda çevirilerin artmasının başka nedenleri de: 1990‟dan itibaren Avrupa Birliğine aday olan Türkiye‟nin hem diğer ülkelerce daha da çok tanınması, hem ülkenin ekonomik açıdan gelişim göstermesi ve birçok insanın Bosna‟dan Türkiye‟ye gitmesi, gezme veya iş maksatlı programlar da etkilidir. Türk Kültür, Sanat ve Edebiyatı ile ilgili Eserlerin Türkçe Dışındaki Dillerde Yayımlanmasına Destek Projesinin (TEDA) önemli etkisi vardır. TEDA Türkiye kapsamında yurtdışındaki birçok ülkeyle çalışma halinde olup, birçok kitabın çevrilmesinde katkıda bulunmuştur. TEDA projesi kapsamında görüştüğümüz, Doç. Dr. Oktay Saydam‟ın bize gönderdiği Bosna‟da çevrilen eserler aşağıdaki tabloda gösterilmektedir: TEDA Programı Kapsamında Boşnakça Dilinde Verilen Destekler Ülke Dil Yayınevi Bosna2005/2 Boşnakça Connectum Hersek Bosna2005/2 Boşnakça Connectum Hersek Bosna2006/1 Boşnakça Connectum Hersek No Dönem 1 2 3 4 2006/1 5 2007/2 6 7 8 BosnaBoşnakça Connectum Hersek BosnaHersek Bosna2007/2 Hersek Bosna2007/2 Hersek Bosna2007/2 Hersek Buybook D.O.O. Buybook Boşnakça D.O.O. Boşnakça Boşnakça Connectum Boşnakça Connectum 2007/2 BosnaBoşnakça Connectum Hersek 10 2007/3 BosnaBoşnakça Connectum Hersek 9 Eser Öyküler (Şeçmeler) O/Hakkari‟de Bir Mevsim Yazar/Hazırlayan Çevirmen Durumu Füruzan Kerima Filan yayımlandı Ferit Edgü Kerima Filan yayımlandı Kar Masalları Feridun Andaç Ayet Arifi yayımlandı Ciğerdelen Safiye Erol Mucizevi Mandarin Kırmızı Pelerinli Kent Yılanı Öldürseler Aslı Erdoğan Gezgin Osmanlıyı Yeniden Keşfetmek Mavisini Yitirmiş Yaşamak Aslı Erdoğan Amina Siljakyayımlandı Jesenkovic Enver yayımlandı İbrahimkadic Enver yayımlandı İbrahimkadic Yaşar Kemal Kerima Filan yayımlandı Sadık Yalsızuçanlar Ayet Arifi yayımlandı İlber Ortaylı Ayet Arifi/Selmir Kaplan yayımlandı Ali Çolak Ayet Arifi yayımlandı �11 2007/3 12 2007/3 13 2007/3 14 2007/3 15 2008/1 16 2008/1 17 2008/3 BosnaHersek BosnaHersek BosnaHersek BosnaHersek BosnaHersek BosnaHersek BosnaHersek Buybook D.O.O. Buybook Boşnakça D.O.O. Buybook Boşnakça D.O.O. Buybook Boşnakça D.O.O. Boşnakça Boşnakça Connectum Boşnakça Boşnakça Buybook D.O.O. Buybook D.O.O. Izdavacka kuca TUGRA Izdavacka kuca TUGRA Izdavacka kucaTUGRA Izdavacka kuca TUGRA NID "Novi Kevser" d.o.o. NID "Novi Kevser" d.o.o. NID "Novi Kevser" d.o.o. 18 2009/1 BosnaBoşnakça Hersek 19 2009/1 BosnaBoşnakça Hersek 20 2009/2 BosnaBoşnakça Hersek 21 2009/2 BosnaBoşnakça Hersek 22 2010/1 BosnaBoşnakça Hersek 23 2010/1 BosnaBoşnakça Hersek 24 2010/2 BosnaBoşnakça Hersek 25 2010/2 BosnaBoşnakça Connectum Hersek 26 2010/2 BosnaBoşnakça Connectum Hersek 27 2010/2 Bosnabuybook Boşnakça Hersek d.o.o. 28 2010/2 Bosnabuybook Boşnakça Hersek d.o.o. 29 2011/1 30 2011/1 31 2011/1 32 2011/1 33 2011/2 34 2011/2 BTC BosnaBoşnakça (TKD) Hersek Sahinpasic BTC BosnaBoşnakça (TKD) Hersek Sahinpasic BosnaBoşnakça Connectum Hersek BosnaBoşnakça Connectum Hersek BTC BosnaBoşnakça (TKD) Hersek Sahinpasic Bosna- Boşnakça BTC Adı: Aylin Ayşe Kulin Beyaz Kale Orhan Pamuk Sessiz Ev Orhan Pamuk Babamın Bavulu Türk Masalları Kara Kitap Masumiyet Müzesi Git Kendini Çok Sevdirmeden Orhan Pamuk Fatih M. Durmuş Orhan Pamuk Enver yayımlandı İbrahimkadic Enver yayımlandı İbrahimkadic Marta Andric yayımlandı Enver yayımlandı İbrahimkadic Dzejla yayımlandı Dautovic Ekrem yayımlandı Causevic yayımlandı Orhan Pamuk Kerima Filan Tuna Kiremitçi Enver yayımlandı İbrahimkadic Kayıp Söz Oya Baydar Enver yayımlandı İbrahimkadic Küçüğe Bir Dondurma Tuna Kiremitçi Enver İbrahimkadic Huzur Ahmet Hamdi Tanpınar Enver İbrahimkadic Bir Anlık Gecikme Reha Çamuroğlu Enver İbrahimkadic On Beş Türk Masalı Adnan Binyazar Enver İbrahimkadic Aşka Şeytan Karışır Hande Altaylı Enver İbrahimkadic İlber Ortaylı Mirsad Turanoviç Reşat Nuri Güntekin Kerima Filan yayımlandı Ahmet Hamdi Tanpınar Marijana Bavcevic yayımlandı Mario Levi Sabina Baksic Yeşil Peri Gecesi Ayfer Tunç Enver İbrahimkadic Aziz Bey Hadisesi Ayfer Tunç Enver İbrahimkadic İlber Ortaylı Ayet Arifi Cemil Kavukçu Mirsad Turanoviç Ayşe Kulin Enver İbrahimkadic Mehmet Murat Enver Son İmparatorluk Osmanlı Yaprak Dökümü Saatleri Ayarlama Enstitüsü Karanlık Çökerken Neredeydiniz Defterimden Portreler Öyküler (Seçme) Veda: Esir Şehirde Bir Konak Buse Cinayeti �Hersek (TKD) Sahinpasic BosnaSemerkand 35 2012/1 Boşnakça Hersek D.O.O. BosnaHersek Bosna37 2012/1 Hersek Bosna38 2012/1 Hersek Bosna39 2012/1 Hersek 36 2012/1 40 2012/1 Semerkand D.O.O. Semerkand Boşnakça D.O.O. Boşnakça Boşnakça Connectum Boşnakça Connectum BosnaBoşnakça Connectum Hersek 41 2012/1 Bosna- Boşnakça Connectum Hersek 42 2012/1 BosnaBoşnakça Connectum Hersek Bosna43 2012/1 Boşnakça Connectum Hersek 44 2012/2 BosnaBoşnakça Connectum Hersek Bosna45 2012/2 Boşnakça Connectum Hersek 46 2012/2 BosnaBoşnakça Connectum Hersek 47 2012/2 BosnaBoşnakça Connectum Hersek 48 2012/2 BTC BosnaBoşnakça (TKD) Hersek Sahinpasic Somer Leyla ile Mecnun Nusret Özcan Kalbin Şehrayini Aşık Paşazade Cemil Çiftçi Tarihi (Haz.) Ömer Nasuhi İki Aşk Çiçeği Bilmen Üç Kıtada İlber Ortaylı Osmanlı İbrahimkadic Amir Cananovic Amir Cananovic Amir Cananovic Ajet Arifi Balkanlarda Osmanlı Mirası ve Milliyetçilik Kemal Karpat Dzejla Khattab Osmanlılar, Fütühat, İmparatorluk, Avrupa İle İlişkiler Halil İnalcık Nadira Zunic Barbaros Metin Özdamarlar Nadira Zunic Mimar Sinan Nefise Atçakarlar Azra Efendic Niyazi Mısri Burc-i Belada Mustafa Tatçı bir Merdi Huda Dahi Fatihin Muhteşem Behiçe Tezçakar Fethi 365 Günde Sevgili Peygamberim Bir Adam Girdi Şehre Koşarak Kekeme Çocuklar Korosu Serenad Amina SiljakJesenkovic yayımlandı Azra Efendic Nurdan Damla Samira Osmanbegovi c Baksic/Ajet Arifi Tarık Tufan Ajet Arifi Tarık Tufan Ajet Arifi Zülfü Livaneli Nura Dika Kapic Türk dilinin, kültürünün ve Edebiyatının farklı ülkelerce tanınması açısından çalışmalar yapan bu kurumun Bosna‟da da birçok yayınevi ile çalıştığı görülmüştür. 2005‟den itibaren çevrisi yapılan ve yapılma aşamasında olan birkaç eserlere bakacak olursak: Bosna‟da 2005‟ten itibaren 24 adet kitap çevrilmiştir. Bu kitaplar içerisinde 15 tane roman ve romanlar içerisinde 1 tarihi roman, 4 hikâye kitabı, 1 anı, 1 deneme türü eser çeviri çalışması olmuştur. Bunlar içerisinden de hala çevirisi yapılan kitaplar arasında 17 roman vardır. Romanlardan 7 tarihi roman, 2 çocuk hikâye kitabı, 2 deneme türü eser bulunmaktadır. �Teda kapsamında bakılırsa 1351 Türkçe eser, 54 farklı dile çevrilerek 57 ülkede yayımlanmıştır. Çevrilen kitaplara baktığımızda büyük bir kısmının edebî eser kapsamında bulunduğunu görürüz. Bu eserlerin büyük bir kısmı roman türündedir. Ardından hikâye ve deneme türünde eserler gelmektedir. Bu noktada dikkatimizi çeken, eserler arasında hiç şiir kitabının bulunmamasıdır. Buna sebep olarak ise şiir çevirisinin daha zor olması gösterilebilir. Türkiye'nin Saraybosna Kültür ve Tanıtma Müşaviri Dr. Cengiz Aydın ise Türkçe kitaplara olan ilgide TEDA‟nın önemini belirtti. Bu proje sayesinde 2005 yılından bugüne kadar Türkçeden Boşnakçaya çevrilen çeşitli alanlardaki 24 kitaba destek verildiğini ifade eden Aydın, bu destekler nedeniyle çevirmenlerin ve yayıncıların Türk edebiyatına öncelik verdiğine işaret etti.(Radikal.com) 2. Yayınevleri Bosna‟da yayınevleri sayısı çok fazla değildir. Bununla birlikte Bosna‟da bulunan toplam yayınevi sayısı 10‟ u geçmemektedir. Yayınevleri pek çok açıda sıkıntılı olsa da genel anlamda en ciddi problem olarak, çeviri sisteminin ticari bir amaç haline gelmesi nedeniyle masraftan kaçınan bir tutuma sahip olduklarını görüyoruz. Bu işi üstlenen profesyonel anlamda bilgisi olan insanların maddi gelir açısından çok şey isteyeceklerini düşünen yayınevleri çözümü çeviri işlerini daha az bilgili veya daha az para alan ve profesyonel olmayan insanlarla çalışmakta bulmaktadır. Bu nedenle ortaya kaliteli ve sağlıklı çeviriler çıkmamaktadır. Bu projede payı olan Connectum Yayınlarının sahibi ve çok sayıda Türkçe kitabı Boşnakçaya çeviren Ajet Arifi3 olumlu bir tablo çizerek; Bosna‟da kitap okuma oranının çok fazla olduğunu ve Boşnakçaya çevrilen Türkçe eserlerin çok satıldığını söyledi. Çevrilen kitap sayısının az bir nüfusa sahip olan Bosna‟ya göre gayet yüksek olduğunu belirtti. Ancak Arifi‟ye göre Türkiye‟de günümüze kadar Boşnak yazarlarından sadece üç yazarın kitabının yayımlanmış olması, çevirilerin kültür aktarımı açısından önemi dikkate alındığında bir eksikliktir. Boşnakçadan Türkçeye çevrilen bu kitaplar, Meşa Selimovic‟in „Derviş ve Ölüm‟, İzet Sarajlic‟in „Sunu‟ ve Ahmet Hromadzic‟in hikâyeleridir. Bundan dolayı da çeviri çalışmalarının tek taraflı şekilde yürüyemeyeceğini, Türkiye‟de bu çalışmaların daha yoğun 3 Buradaki bilgiler 05.03.2013 tarihte yapılan röportajından alınmıştır. �şekilde yapılması gerektiği Ajet Arifi tarafından vurgulanmıştır. Çeviri açısından sadece bu alanda bilindik kişilerin yapabildiğini, günümüzde çok fazla çeviri yapabilen çevirmenin olmadığından söz etti. Bu konuda çalışma yapan diğer bir yayınevi olan Bybook yayınlarının sahibi Damir Uzunovic de, popüler kitaplar çevirdiklerini, bu konuda Teda‟nın desteğinin oldukça iyi olduğunu ancak devletin bu konuda yayınevlerine katkısının olmayışının sıkıntı meydana getirdiğini söyledi. Teda yaklaşık her kitap için 3 ile 5 bin Euro arasında yardım yapmaktadır. Profesyonel olarak çalışan çevirmenler, İngilizce çeviriye göre Türkçe eser çevirisinden daha fazla ücret talep etmektedirler. Bu da yayınevlerinin daha az ücretle çalışan insanlara yöneldiğini gösteriyor. Bybook‟da en çok Orhan Pamuk ve Ahmet Hamdi Tanpınar‟ın eserlerine talep vardır. Edebî eserlerin yanında dini eser çevirisi yapan yayınevleri de bulunmaktadır. Bu yayınevlerinin sıkıntıları, Boşnakların çok fazla tasavvuf bilgisi olmayışı ve bu yüzden Türkçeden çeviri eserlerde çok fazla satış olmamasıdır. Semerkand Yayınevi de Türkiye ile karşılıklı ilişki halinde çeviri çalışması yapmaktadır. Boşnakçaya çevrilen eserlerin yanında Türkçe eserler de satılmakla birlikte bu kitapların satış rakamları iyidir. Satış oranlarının iyi olmasını sebebini Aldin Zigiç, Semerkand Tv kanalının olmasına bağladı. Hikmet yayınevinden Fikret Daçiç, tercih olarak daha çok dini kitap çevirisi yaptıklarını bunların içinde Fethullah Gülen‟in yazmış olduğu eser çevirileri oldukça fazladır. Gülen‟in yazmış olduğu eserler, Bosna‟da iyi satılmakta ve bu kitaplar Boşnakçaya çevrilen eser sayısını arttırmaktadır. Geçen sene açılan ve bu zamana kadar 20 kitap çevirisi yapmış olan Hikmet Yayınevi, çeviri yapabilecek her türlü insanla çalıştıklarını, bunların içinde profesyonel ve üniversite öğrencisinin yanında daha önce Türkiye‟de yaşamış kişilerin bulunduğunu ifade etti. Fikret Daçiç, genç ve daha az tecrübeli insanlarla daha kolay iş birliği yapıldığını, buna sebep olarak çok tecrübeli olan çevirmenlerin, yaptıkları çevirilerde çok fazla dikkatli olmadığını söylüyor. Aksine az tecrübeli olan çevirmenler hata yapma korkusu ile daha da dikkatli çalıştıklarını belirtti. Sonuç olarak; yayınevlerinin kitap seçiminde popüler kitaplara yöneldikleri, daha az maliyetle çalışmak için profesyonel olmayan çevirmenler tercih ettikleri, bu nedenle edebî eser çevirisinde kalitenin birinci planda olmadığını belirtebiliriz. �3. Çevirmenler Bir dilden başka bir dile çeviri yapılırken; bu çevirinin nitelikli olması işini bilen uzman çevirmenlerin yetiştirilmesiyle ilgilidir. Bosna bu anlamda, henüz profesyonel olgunluğa ulaşamamıştır. Daha çok gönüllülük esasına dayalı olarak çevirmenler, çalışmalarını yapmaktadır. Bosna‟da çevirmenler de çeşitli sıkıntılar yaşamaktadırlar. Bunların en başta gelenlerinden birisi, yayınevleri ile ilgili yaşanan sıkıntıdır. Bu sıkıntılar yayınevlerinin popüler eserlere öncelik tanımasından kaynaklanmaktadır. Yayınevleri kitapların satış oranına göre, estetik değerlerine öncelik vermeden çevrilecek kitaba karar vermekte ve bu konuda profesyonel anlamda çalışan çevirmenlerin görüşlerine değer vermemektedir. Bu genel anlamda dünyanın pek çok ülkesinde yaşanan bir problemdir. Çevirmen olarak Sabina Baksic4 de bazen çalışmalarda sorun çıkarabildiğini, kendisinin çeviri yapmaktan çok zevk aldığını ama iki yıl önce yaptığı çevirinin yayınlanmamasından dolayı (Maria Levi, Karanlık çökerken neredeydiniz? ) yaşanılan sıkıntılardan bahsetti. Yayınevleri çevirilerin iyi olup olamadığına bakmaksızın kâr amacıyla çalıştıkları için ortaya kaliteli çeviriler çıkmamaktadır. Diğer bir sıkıntı da, çevirinin Bosna‟da çok para getirmemesiyle ilgilidir. Bu yüzden genellikle çeviriler belirli kişiler tarafından yapılmaktadır. Profesyonel anlamda çok çeviri yapan olmadığından, olanların da mali açıdan çok fazla beklenti içinde olabileceğini düşünen yayınevleri, uzman olmayanlarla bu işi sürdürmektedir. Fehim Nametak 5 da çeviri açısından yaşanan en büyük sıkıntının, yayınevlerinin daha az maliyete kaçmasından dolayı, kalitesiz çalışmaların ortaya çıkması olduğunu söyledi. Ona göre profesyonel olmayan çevirmenlerle çalışan yayınevleri kalitenin düşmesine sebep olmaktadır. Diğer bir konu da çevirmen Edina Ustavdic6, konuyu çevirmenin sorumlulukları açısından değerlendirerek, Türk olmayan Türkologların iki dile hâkim olmak zorunda olduğunu ifade etti. Ona göre bir çevirmen kaliteli bir eser ortaya koyabilmek için edebî dili akımları, iyi bilmeli ve bu konuda pek çok kitap okumalıdır. Aynı zamanda o dilin inceliklerine eserin ruhunu da yansıtacak kadar hâkim olmalıdır. 4 Sarajevo üniversitesi Felsefe Fakültesi öğretim Görevlisi Sabina Baksic’le 23.03.2013 tarihinde yapılan röportajda edinilen bilgilerdir. 5 Sarajevo üniversitesi öğrt. Felesefe Fehim Nametak’la 18.04.2013 tarihinde yapılan röportajdır. 6 Sarajevo üniversitesi Felsefe Fakültesi Araştırma Görevlisi Edina Ustavdic ile 23.03.2013 tarihinde yapılan ropörtajdır. �Bosna da son zamanlarda Türkçe bölümü okuyanların sayısının arttığını ifade eden Ustavdic, daha önceleri Boşnak öğrenciler amaçsız bir şekilde bu bölüme gelirken son dönemlerde artık bu seçimin bilinçli olarak yapıldığını söyledi. Buna bağlı olarak profesyonel manada çevirmen olacak kişilerde bir artış gözlenebileceği düşünülebilir. Son zamanlarda Türkiye‟ye olan ilgi artınca, bu bölüme olan ilgi de arttı. Buna sebep olarak dizilerin payı ve Türkiye‟nin yükselişi etkilidir. Türkiye ile duygusal bir bağ oluşmuştur. Bir başka sıkıntı da Bosna Şartlarında çeviriler hususunda çevirmenlerin arkasında olan veya yayınevlerini destekleyici bir kuruluşun olmayışıdır. Çevirilere, çevirmen açısından bakıldığında bir diğer konu; çevirmenlerin asıl işlerinin bu olmaması ve zaman yetersizliğidir. Amina Şiljak7 en büyük sorununun zamanı olmadığını, dolayısıyla çeviri çalışmalarına yetirince eğilemediğini ifade etti. Ayrıca hem bilimsel araştırma yapıp hem de tercümanlık yapmanın çok zor olduğunu, diğer taraftan bu çevirdiği eserlerin para ile olamayacağını, vakit bulduğu zamanlarda çeviri yaptığını, bunun karşılığında herhangi bir ücret talep etmediğini söyledi. Sonuç Sonuç olarak; Çeviri çalışmaların ülkeler arası etkileşim açısından büyük bir etkiye sahip olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bu çalışmaların tek taraflı değil de karşılıklı koordinasyon kurularak daha ciddi çalışmalarla devam etmesi gerekmekte ve çeviri çalışmalarında çevrilecek eseri, konusunu ve yayınevinin belirleyen pek çok etmenden bahsetmek mümkündür. En önemli etkilerden birisi çevirinin ideolojik fikirleri göre değişiklik gösterebildiğidir. Başka bir etmen olarak ise, Bosna‟da bu işi yapan profesyonel manada çevirmenlik mesleğini icra eden bireylerin yetişmemesidir. Bu bağlamda herhangi destekleyici bir Kurumun olmaması, Türkoloji‟nin bu konuda yeterince çalışma yapamaması bürokratik engeller ve ülke yönetimindeki aksaklıkların da etkisi vardır. 7 Sarajevo Üniversitesi Şarkiyat Endüstrisi Öğretim Görevlisi Amina Şiljak ile görüşmemiz sonucunda edilinilen bilgilerdir. �Bir diğer sebep ise ülkedeki ekonomik sıkıntının ve çevirmenlerin yeterince para alamamasıdır. Son bir nokta olarak ise yayınevlerinin politikasını belirlemelerinde dünyanın pek çok yerinde görüldüğü gibi, popüler olan eserlerin öne çıkması ve estetik değerler taşıyan eserlerin daha arka planda kalmış olmasıdır. Bu konuda çok yönlü çalışma yapılması ve daha verimli olunması için Türkiye ile karşılıklı etkileşim halinde olunmalıdır. Çünkü edebî çeviri çalışması pek çok anlamda önemlidir. Kendi edebiyatımızı daha iyi anlamanın yolu farklı edebiyatları da anlamaktan geçer. Farklı dillerin edebî eserlerini anlayarak, yabancı edebiyatları tanımak, kültürlerarası etkileşime yardımcı olacaktır. Kaynaklar: Alparslan Şenol (2008), “Bosna‟da Türk Kültürünün İzleri”, Ankara, Genel Kurmay Ataşe ve Denetleme Başkanlığı Yayınları Baksic Sabina (2012) „Prevodenje İ İdeologıa‟, Anali Gazi Husrevbegove biblioteka, 2012 S. 33, s.291-300 Filan Kerima (2005), “Antologija Turske Price”, TKD Şahinpaçiç, Sarajevo 2005. s.192 Karatay Osman, Gökdağ Bilge (2006), “Dil ve Edebiyat Balkan Kaynakçası”, Balkanlar El Kitabı, Ankara, Tarih / Araştırma ve Kültür Vakfı-Karam Yayınları Karatay Osman, Gökdağ A.Bilgehan, Pars Melehat (2007), “Balkanlar El Kitabı III. Cilt Dil Ve Edebiyat”, Ankara, Vadi Yayınları Yorulmaz Hüseyin (2007), “Osmanlı‟nın Batı Yakası Bosna”, İstanbul, 3F Yayınevi � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2281 Title A name given to the resource 2006-2012 YILLARINDA BOSNA’DA YAPILAN EDEBİ ÇEVİRİLER Author Author COŞKUN, Sezai DİNÇ, Ayşe KANDEMİR, Merve Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: : Çeviri, Edebi eser, Çevirmen, Bosna, Yayınevi. ÖZET Bosna- Hersek'in Fatih Sultan Mehmet tarafından 1463 tarihinden fethedilmesinden itibaren 500 yıl boyunca Müslüman Türkler ve Boşnaklar arasında çok sıkı bir dil ve kültür etkileşimi olmuştur. İstanbul'a giderek Arapça, Farsça ve Türkçe öğrenen aydınlar arasından Osmanlı Türkçesi'yle yazan şairler çıkmış ve bu şairler divan meydana getirmişlerdir. Bu dönemde metinler Türkçe aslından okunup anlaşıldığı için çeviri çalışmalarına pek fazla rastlanamaz. Ancak Osmanlı Devleti'nin bölgeden çekilmeye başladığı 19.yüzyıldan itibaren çeviri çalışmaları yapılmaya başlanmış ve bu çeviriler günümüzde de devam etmektedir. Tanzimat'tan itibaren başlayan bu çeviri çalışmalarını ilk olarak Çatica, Başagiça, gibi isimler Namık Kemal, Ziya Paşa, Tevfik Fikret, Muallim Naci gibi isimlerden çeviri yaparak başlatmışlardır. Daha sonraki yıllarda bu konu üzerine Amina Şiljak, Kerima Filan, Sabina Baksic gibi isimler çalışma yapmışlardır. Bu tercüme çalışmalarının edebiyat- edebiyat teorisi, edebi tenkit gibi açılardan Bosna edebiyatına katkıları olmuştur. Son zamanlarda özellikle 2006’dan itibaren Bosna’da çeviri çalışmaları üzerine bir artış gözlenmiştir. Bu çalışmada 2006’dan sonra Bosna'da yapılan edebi çeviriler tespit edilmiş ve ülkede daha fazla edebi çeviri yapılmasını engelleyen çevirmen ve yayınevi ile ilgili sorunlar irdelenmiştir. Yaşanılan sıkıntıların sebepleri gösterilip ve bu konuda çözümler sunulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8129c9c65d554cd99f71eb4b54573ce1.docx 6ef46bac861b5471cce91412dafe14c6 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/43f0c9393e044291ced37b69140727a6.pdf b003a5b8c1406cad13a8ab272ec7b34d PDF Text Text HİLMİ YAVUZ’UN ŞİİRLERİNDE TASAVUF İMGESİ Sezai Coşkun / Sevinç AKKAYA International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Hilmi Yavuz, Poetikası, Tasavvuf İmgesi. ÖZET İlk şiir kitabı “Bakış Kuşu” nun 1996’da yayımlanmış olan Hilmi Yavuz’un şiirlerini kaleme alışı hep farklı açılardan olmuştur. Bazı şiirlerinde geleneğin içinde kaybolan şair, bazı şiirlerinde modern Batı imgesini kullanmıştır. Şiiri özgürce yorumlaması gereken okurun, imgelerle yol bulması gerektiğine karşı çıkmıştır. Hilmi Yavuz; şiiri yapanın dil değil söz olduğunu, şiirin tarihinin ise dilden söze doğru olduğunu söylemiştir. Okuyucunun kulaklarında müzikaliteyi hissettiren şair, felsefesini ve ideolojisini şiirlerinde yansıtmıştır. Şairce tasavvuf masivadan vazgeçip gönlü terbiye etmektir. Tasavvufun yalnız yapısıyla ilgilenen, tasavvufu ve klasik şiiri malzeme olarak kullanan şair yeni bir şiir anlayışı oluşturma peşindedir. Bu çalışma ile Hilmi Yavuz’un kim olduğu, şiirlerini yazarken biçim ve öz bakımından hangi ilke ve kuralları kullandığı tespit etmek. Ayrıca şiirlerindeki tasavvuf unsurlarının neler olduğu ve bu unsurların yenilikçi şiir anlayışı ile nasıl yansıdığını anlatmak amaçlanmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2289 Title A name given to the resource HİLMİ YAVUZ’UN ŞİİRLERİNDE TASAVUF İMGESİ Author Author COŞKUN , Sezai AKKAYA, Sevinç Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Hilmi Yavuz, Poetikası, Tasavvuf İmgesi. ÖZET İlk şiir kitabı “Bakış Kuşu” nun 1996’da yayımlanmış olan Hilmi Yavuz’un şiirlerini kaleme alışı hep farklı açılardan olmuştur. Bazı şiirlerinde geleneğin içinde kaybolan şair, bazı şiirlerinde modern Batı imgesini kullanmıştır. Şiiri özgürce yorumlaması gereken okurun, imgelerle yol bulması gerektiğine karşı çıkmıştır. Hilmi Yavuz; şiiri yapanın dil değil söz olduğunu, şiirin tarihinin ise dilden söze doğru olduğunu söylemiştir. Okuyucunun kulaklarında müzikaliteyi hissettiren şair, felsefesini ve ideolojisini şiirlerinde yansıtmıştır. Şairce tasavvuf masivadan vazgeçip gönlü terbiye etmektir. Tasavvufun yalnız yapısıyla ilgilenen, tasavvufu ve klasik şiiri malzeme olarak kullanan şair yeni bir şiir anlayışı oluşturma peşindedir. Bu çalışma ile Hilmi Yavuz’un kim olduğu, şiirlerini yazarken biçim ve öz bakımından hangi ilke ve kuralları kullandığı tespit etmek. Ayrıca şiirlerindeki tasavvuf unsurlarının neler olduğu ve bu unsurların yenilikçi şiir anlayışı ile nasıl yansıdığını anlatmak amaçlanmıştır Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/022a2602e02f1e981d5b2195e2545c9b.docx ff96967dacb4f4e8f56e702bd7f46575 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e074b7264800b445011241246c2578f6.pdf 4515072254677d6357035e45433c815f PDF Text Text ADALET AĞAOĞLU’NUN HİKÂYELERİNDE KENTLEŞME Sezai COŞKUN - Ayşe DİNÇ International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Türk hikayesi, Kentleşme, Adalet Ağaoğlu. ÖZET 1976’dan itibaren hikaye yazmaya başlayan ve kullandığı farklı tekniklerle hikayeciliğini canlı tutmayı başaran Adalet Ağaoğlu hemen her hikayesinde toplumsal konularla ilgilenmiştir. Sosyalist bir dünya görüşüne sahip olan Ağaoğlu kendi ifadesiyle ‘üç darbe dönemine tanıklık etmiş bir yazardır. O şahitlik ettiği toplumsal olayları özgün bir yapı ile kurguladığı hikayelerinde işleyerek Türk hikayeciliğinde önemli bir yere sahip olmuştur. Bu bağlamda Türkiye’nin geçirdiği kentleşme süreci Ağaoğlu’nun hikayelerinde arka plan veya temel izlek olarak yer almaktadır. Kentleşme sürecinin modern insanın yaşamına getirdiği problemler, yabancılaşma, gecekondulaşma ve çarpık kentleşme gibi mekan ile ilgili değişiklikleri onun hikayelerinde takip etmek mümkündür. Bu çalışmanın amacı, Adalet Ağaoğlu’nun hikayelerinde gözlemlenen kentleşme sürecinin hangi bağlam/bağlamlarda ele alındığını tespit etmek ve kentleşmenin yer alış biçimi ile ilgili değerlendirmede bulunabilmektir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2185 Title A name given to the resource ADALET AĞAOĞLU’NUN HİKÂYELERİNDE KENTLEŞME Author Author COŞKUN , Sezai DİNÇ, Ayşe Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türk hikayesi, Kentleşme, Adalet Ağaoğlu. ÖZET 1976’dan itibaren hikaye yazmaya başlayan ve kullandığı farklı tekniklerle hikayeciliğini canlı tutmayı başaran Adalet Ağaoğlu hemen her hikayesinde toplumsal konularla ilgilenmiştir. Sosyalist bir dünya görüşüne sahip olan Ağaoğlu kendi ifadesiyle ‘üç darbe dönemine tanıklık etmiş bir yazardır. O şahitlik ettiği toplumsal olayları özgün bir yapı ile kurguladığı hikayelerinde işleyerek Türk hikayeciliğinde önemli bir yere sahip olmuştur. Bu bağlamda Türkiye’nin geçirdiği kentleşme süreci Ağaoğlu’nun hikayelerinde arka plan veya temel izlek olarak yer almaktadır. Kentleşme sürecinin modern insanın yaşamına getirdiği problemler, yabancılaşma, gecekondulaşma ve çarpık kentleşme gibi mekan ile ilgili değişiklikleri onun hikayelerinde takip etmek mümkündür. Bu çalışmanın amacı, Adalet Ağaoğlu’nun hikayelerinde gözlemlenen kentleşme sürecinin hangi bağlam/bağlamlarda ele alındığını tespit etmek ve kentleşmenin yer alış biçimi ile ilgili değerlendirmede bulunabilmektir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/62c5b6e5fa3cc51d428a5d35dcdf3a25.docx abeb96dc8ad610fe3d993ab5907af16c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/408ec4f4e0de4bea6bc803ec2c83cfe1.pdf 4dc9668564d2d578300d4edf13b1c23e PDF Text Text SİNAN YAĞMUR`UN "AŞKIN GÖZYAŞLARI 1.TEBRİZLİ ŞEMS" ve POULA COELHO` NUN "ELİF" İSİMLİ ROMANLARINDA METAFİZİK ANLATIM Sezai COŞKUN / Elçin KARLI International Burch University, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Sinan Yağmur, Paulo Cohelho, Metafizik Anlatım, “Aşkın Gözyaşları 1.Tebrizli Şems”, “Elif”. ÖZET Bu çalışmada, dünyada eserleri en çok dile çevrilen Paulo Cohelho`nun "Elif" ve Türkiye`nin en çok okunan yazarları arasında bulunan Sinan Yağmur`un "Aşkın Gözyaşları 1.Tebrizli Şems", isimli biyografik romanları, metafizik anlatımın unsurları bakımından incelenecektir."Elif" romanın başkahramanı olan Coelho, hayatın monotonluğundan kurtulmak ve gerçek mutluluğa ulaşmak düşüncesiyle, ustası J nin de tavsiyesine uyarak, uzun zamandır hayalini kurduğu yolculuk için Rusya ya gider. Roman, yazarın manevi bir arayışa dönüşen 9200 kilometrelik tren yolculuğunu, keman virtüözü Hilal ve Rus Yayıncıs ve Tao ustası ile birlikte tamamlamasını anlatır. Sinan Yağmur`un konusu tasavvuf olan, "Aşkın Gözyaşları 1.Tebrizli Şems" ,romanı ise Mevlana’yı Mevlana yapan hocası Tebrizli Şems`in içindeki aşkı ömür boyu süren bir yolculuk sonunda Konya`da bulmasını anlatır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2232 Title A name given to the resource SİNAN YAĞMUR`UN "AŞKIN GÖZYAŞLARI 1.TEBRİZLİ ŞEMS" ve POULA COELHO` NUN "ELİF" İSİMLİ ROMANLARINDA METAFİZİK ANLATIM Author Author COŞKUN , Sezai KARLI, Elçin Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Sinan Yağmur, Paulo Cohelho, Metafizik Anlatım, “Aşkın Gözyaşları 1.Tebrizli Şems”, “Elif”. ÖZET Bu çalışmada, dünyada eserleri en çok dile çevrilen Paulo Cohelho`nun "Elif" ve Türkiye`nin en çok okunan yazarları arasında bulunan Sinan Yağmur`un "Aşkın Gözyaşları 1.Tebrizli Şems", isimli biyografik romanları, metafizik anlatımın unsurları bakımından incelenecektir."Elif" romanın başkahramanı olan Coelho, hayatın monotonluğundan kurtulmak ve gerçek mutluluğa ulaşmak düşüncesiyle, ustası J nin de tavsiyesine uyarak, uzun zamandır hayalini kurduğu yolculuk için Rusya ya gider. Roman, yazarın manevi bir arayışa dönüşen 9200 kilometrelik tren yolculuğunu, keman virtüözü Hilal ve Rus Yayıncıs ve Tao ustası ile birlikte tamamlamasını anlatır. Sinan Yağmur`un konusu tasavvuf olan, "Aşkın Gözyaşları 1.Tebrizli Şems" ,romanı ise Mevlana’yı Mevlana yapan hocası Tebrizli Şems`in içindeki aşkı ömür boyu süren bir yolculuk sonunda Konya`da bulmasını anlatır Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/35e3db2c2e2ea5f3db90a49486f8764b.docx 7bec4be53e10a2360dcbef588dbb74a4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c529e9fa20a54c44fce69dba79db39b3.pdf bbec76a64b1074c5a93fca15d3e32bb5 PDF Text Text RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNDE “AKIL, SABIR, KADER VE İRADE” KAVRAMLARI Duygu DALBUDAK HÜNERLİ Kırklareli Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Kırklareli / Türkiye Anahtar Kelimeler: Rumelili Divan Şairleri, akıl, sabır, kader, irade. ÖZET „İslâm düşünce tarihinde kader ve irade tartışmaları büyük bir yer tutar.‟ Bu doğrultuda “kader ve irade” kavramları, ilham kaynağını büyük oranda dinî çerçeveden alan klâsik Türk şiirinin de vazgeçilmez temalarından olmuştur. Klâsik Türk şiirinin kader anlayışına göre; „dünya ve içindeki her şey ilahi takdir tarafından ezelde programlanmıştır. Doğum, ölüm, hastalık, sağlık, mal ve mülk hep bu kabildendir. İnsanın kaderini değiştirme çabası beyhude bir gayrettir.‟ Kader ve iradenin söz konusu olduğu yerde sabır ve akıl kavramlarını da ele almak uygun olacaktır. Zira bu kavramlar birbirleriyle bağlantılıdır. Geniş bir kültür coğrafyasına sahip olan Osmanlı Devleti‟nin dört bir yanında yetişen divan şairleri, bu kavramlara kayıtsız kalmamışlar ve şiirlerinde çeşitli vesilelerle “akıl, sabır, kader, irade” kavramlarına yer vermişlerdir. Bu noktada Rumelili divan şairlerinin de aynı duygu ve düşüncelerle hareket ettikleri görülmektedir. Bu tebliğde Rumelili divan şairlerinin şiir dünyalarından “akıl, sabır, kader ve irade” anlayışları gösterilmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b69fb76130c6cc3d0c4ce29179a6ef1f.doc e23ed90a3c740d74d7ca478287c4ac71 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/bb314d2f6015123a22d0029bf33ee082.pdf 5e9dfc82998bf67c71df7cb87c233a42 PDF Text Text RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNDE “AKIL, SABIR, KADER VE İRADE” KAVRAMLARI Duygu DALBUDAK HÜNERLİ1 Özet „İslâm düşünce tarihinde kader ve irade tartışmaları büyük bir yer tutar.‟ Bu doğrultuda “kader ve irade” kavramları, ilham kaynağını büyük oranda dinî çerçeveden alan klâsik Türk şiirinin de vazgeçilmez temalarından olmuştur. Klâsik Türk şiirinin kader anlayışına göre; “dünya ve içindeki her şey ilahi takdir tarafından ezelde programlanmıştır. Doğum, ölüm, hastalık, sağlık, mal ve mülk hep bu kabildendir. İnsanın kaderini değiştirme çabası beyhude bir gayrettir (Okuyucu, 2012:283).” Kader ve iradenin söz konusu olduğu yerde sabır ve akıl kavramlarını da ele almak uygun olacaktır. Zira bu kavramlar birbirleriyle bağlantılıdır. Geniş bir kültür coğrafyasına sahip olan Osmanlı Devleti‟nin dört bir yanında yetişen divan şairleri, bu kavramlara kayıtsız kalmamışlar ve şiirlerinde çeşitli vesilelerle “akıl, sabır, kader, irade” kavramlarına yer vermişlerdir. Bu noktada Rumelili divan şairlerinin de aynı duygu ve düşüncelerle hareket ettikleri görülmektedir. Biz de bu tebliğde Rumelili divan şairlerinin şiir dünyalarından “akıl, sabır, kader ve irade” anlayışlarını göstermeye çalışacağız. Anahtar Kelimeler: Rumelili Divan Şairleri, akıl, sabır, kader, irade. “MIND, PATIENCE, DESTINY, WILL” CONCEPTS IN RUMELIAN OTTOMAN POETS Abstract „In the history of Islamic thought, discussions on destiny and will have an important place.‟ Accordingly “ destiny and will” concepts have been one of the themes indispensible for classical Turkish poetry which is greatly inspired by religious environment. From the point of classical Turkish poetry; “the world and everthing on it have been programmed by providence from time immemorial. Birth, death, health, properties are all possible due to this reason. Man`s struggle to change his destiny is in vain (Okuyucu, 2012:283).” It will be meaningful to consider patience and mind besides faith and will, as they are interrelated. Ottoman poets who were raised in different parts of Ottoman Empire which had a wide geographical of culture were not indifferent to these concepts and have mentioned the concepts “mind, patience, destiny, will” in various ways. At this point, it is clear that Rumelian Ottoman poets had the same feelings and thoughts. In this paper, we will take “mind, patience, destiny, will” from the perspectives of Rumelian Ottoman poets. Key Words: Rumelian Ottoman Poets, mind, patience, destiny, will. 1 Okt. Kırklareli Üniversitesi, Türk Dili Bölümü (Rektörlük), duygudalbudak@hotmail.com �Giriş Klâsik Türk şiiri bilindiği üzere pek çok kaynaktan beslenmektedir. İlham kaynağını büyük oranda dinî çerçeveden alan bu şiirde akıl, sabır, kader ve irade kavramları önemli bir yer teşkil eder. Bu kavramlar çeşitli benzetme ve mecazlarla çok kez Osmanlı Devleti‟nin dört bir yanında yetişen divan şairleri tarafından ele alınmıştır. Bununla beraber, geniş bir kültür coğrafyasına sahip olan Osmanlı Devleti‟nin “şair kadrosunun önemli bir bölümünün Rumeli‟de yetiştiği söylenebilir (İsen, 1997:515)”. Bildirimizde, başta tezkireler olmak üzere çeşitli kaynaklardan alınan bilgiler doğrultusunda Rumelili oldukları tespit edilen 16 şairin, divanlarında akıl, sabır, kader ve irade kavramlarını işleyiş tarzları incelenmiştir. Söz konusu şairler: Âhî (Niğbolu/15. yüzyılın ikinci yarısı), Âşık Çelebi (Prizren/16. yüzyıl), Bosnalı Alaeddin Sâbit (Bosna-Uziçe Kasabası/17. yüzyılın ikinci yarısı), Eski Zağralı Handî (Eski Zağra/19. yüzyıl), Hayretî (Vardar Yenicesi/16. yüzyıl), Hayâlî (Vardar Yenicesi/16. yüzyıl), Lâmekânî Hüseyin Efendi (Bosna veya Peşte/16. yüzyılın ikinci yarısı), Mesîhî (Priştine/ 15. yüzyılın ikinci yarısı), Mezâkî (Bosna-Hersek- Çaynişe Kasabası/17. yüzyıl ortaları), Mostarlı Hasan Ziyâî (Mostar/16. yüzyıl), Sükkerî (Bosna/17. yüzyılın ikinci yarısı), Şem„î (Prizren/15. yüzyılın ikinci yarısı), Tecellî (Prizren/17. yüzyıl), Usûlî (Vardar Yenicesi/16. yüzyıl), Üsküplü İshâk Çelebi (Üsküp/15. yüzyılın ikinci yarısı) ve Vasfî (Serez yakınlarında Demirhisar Köyü/ 15. yüzyılın ikinci yarısı)‟dir. Adı geçen şairlerin divanlarında incelediğimiz ilk kavram akıldır: Akıl: Arapça bir isim olan “ „aḳl” kelimesi, düşünme kabiliyeti anlamındadır. “Tasavvuftaki yaratılış nazariyesine göre akıl üç kısma ayrılır. Bunlar akl-ı maâş (cüz‟i akıl), akl-ı maâd ve akl-ı küll‟dür. Bunlardan birincisi yalnız görülebilen âlemi kavrayabilir. (İnsanların aklı gibi). İkincisi irfâna dayanır ve bu âlemin ötesini de görebilir. (Filozofların ve âlimlerin aklı gibi). Sonuncusu da vahdeti, misal ve ruhlar âlemini görebilir. (Peygamberler ve velîlerin aklı gibi). Allah her şeyden önce akl-ı küll‟ü yaratmıştır. Akl-ı küll‟e; Hak bilgisi, nefis bilgisi ve ihtiyaç bilgisi olmak üzere üç bilgi verilmiştir. Bu aklın ilk görünüş şekli ise akl-ı evvel‟dir. Akl-ı evvelden yıldızlar sistemi, akl-ı faâl‟den ise cisimler sistemi oluşmaktadır (Pala, 1995:23).” Rumelili şairlerden Tecellî, „aşkından mecnûna dönen âşığı külhana sevk edenin tamamen akl-ı küll olduğunu‟ ifade eder. Ey Tecellî „aḳl-ı küldür vâr ise Sevk iden mecnûnı külḫândan yaña (Tecellî/ G/4/5) Usûlî ve Mezâkî de şu beyitleriyle akl-ı küll‟e temas eden şairlerdendir: Yazmak olmaz vaṣfınıñ bir ḥarfini ger „aḳl-ı küll Çekse biñ yıl ṣafḥa-i a„mâle kilk-i iftiḳâr (Usûlî/ K/3/27) „Aḳl-ı kül gibi mürşid-i ṭab„um Şimdi ṣâḥib-zamân-ı ma„nâdur (Mezâkî/ K/21/70) �Âşık Çelebi, bir kasîdesinde „devrinin vezirinin idare, tedbir ve ileri görüşlülüğünü methetmek amacıyla‟ akl-ı küll‟ün ilk görünüş şekli olan akl-ı evvel‟i şu şekilde ele almıştır: Sana ey „aḳl-ı evvel Âṣaf-ı sânî diyen kimdür Ki görse „akl-ı evvel re‟y u tedbîrün olur sânî (Âşık Çelebi/ K/3/2) Akl-ı evvel kavramına yer veren bir diğer şair ise „şarap içenlere divane diyen zahidin bilgisizliğini‟ dile getiren Hayretî‟dir: Şarâb içenlere dîvâne dir zâhid velî bilmez Ki ol „ârif yanında „aḳl-ı evvel rûḥ-ı sânîdür (Hayretî/ G/106/2) Âşık Çelebi bir beytinde „aşkından deliye dönen âşığın cüz‟i aklı olmasaydı ruhun gıdası ile [gamla] aşk hânını inşa edemeyeceğini‟ söylemektedir. „Işk ḫânını ider miydi gıdâ-yı rûḥ eger Olmasaydı „Âşıḳ-ı dîvânede „aḳl-ı ma„âş (Âşık Çelebi/ G/111/5) Bosnalı Sâbit, „Âşıkların da [hakikat] yolunu gösterebilme konusunda uygun görüldüğünü; hatta bu yoldaki sıralamanın Mecnûn‟a kadar gittiğini belirtir. Zira, âşıklar, Mecnûn‟dan beri aşk konusunda irfan sahibidir.‟ Mücâzuz sâlik-i „aḳl-ı ma„âdı biz de irşâda Gider bu silsile Mecnûna dek bir ittisâḳ üzre (Sâbit/ Gazel-i Müzeyyel/L/7) “Akıl, Allah‟ın insan bedenine öz olarak yerleştirdiği ruhanî bir cevher olup hak ile bâtılı, iyi ile kötüyü, güzel ile çirkini vb. ayırt etmeye yarar. Tasavvuf ehlinin Allah‟ı gönül yoluyla ve aşk vasıtasıyla aramaları, akıl yoluyla O‟na ulaşmak isteyen âlimler ve filozoflar ile aralarında bir münakaşa ve mücadele unsuru olmuştur. Tasavvuf ehline göre akıl bir düğümdür ve onunla Allah‟a ulaşmak isteyenler sapıtmış demektir. Klasik Türk şiirinde şair, akıl hakkında tıpkı mutasavvıflar gibi olumsuz düşünür. Onu sınırlı ve zayıf bulur. Çünkü aklın karşısında aşk, güzellik, ıstırap ve acı unsurları vardır (Pala, 1995:23).” Rumeli şairlerinden bilhassa Hayretî‟nin, şiirlerinde sıklıkla Allah‟ın akıl yoluyla değil; gönül yoluyla aranması gerektiği düşüncesine yer verdiğine şahit oluruz. Ona göre „akıl yoluyla menzile ermek mümkün değildir. Bu nedenle aklı baştan savmak gerekir.‟ „Aḳlı koyup „ışḳa uyaldan göñül ey Ḥayretî Mülk-i fânîden baḳâya intiḳâl itmek diler (Hayretî/ G/96/5) �Gördüm ki kimse irmedi „aḳl ile menzile Ṭutdum żarûrî „ışḳ u maḥabbet tarîḳını (Hayretî/ G/426/2) Nev-cuvânlar „ışḳına çün âşinâlıḳ eyledüñ Pîr-i „aḳl ile yüri bîgâne ol şimden girü (Hayretî/ G/391/2) Ey „aḳl ile „ışḳı arayan şehr-i bedende Birini revende birin âyende bulursın (Hayretî/ G/337/6) Zâhidâ „âkiller ile ḫoş degüldür başumuz „Âşıḳuz dîvâne-meşrebler durur yoldaşumuz „Aḳlı ṣavduḳ bizüm „ışḳ içinde yoḳdur nâşimüz Biz de bir ḳaç lâübâlîyüz cihândan fâriġuz (Hayretî/ Muhammes/15/6) Hayretî, şu iki beyitte ise aklı yarasa ve akbabaya benzetir: Ṭañ mıdur ursa bucaḳdan bucaġa ḫuffâş-ı „aḳl Ṣaldı pertev „âleme mihr-i cihân-ârâ-yı „ışḳ (Hayretî/ G/178/3) Mesken ṭutalı biñ yaşa sen şâhbâz-ı „ışḳ Dil âşiyânına ḳonımaz „aḳl kerkesi (Hayretî/ G/485/3) Beyitlerine göre „aşkın, tüm âleme ışığını salması ile akıl yarasası bucaktan bucağa kaçmaya başlar. Ayrıca aşk şahbazı, gönlü mesken tuttuğundan beri akıl akbabasının gönle konması da mümkün değildir.‟ Üsküplü İshâk Çelebi, Usûlî, Bosnalı Sâbit, Lâmekânî Hüseyin Efendi, Mesîhî, Mostarlı Hasan Ziyâî ve Hayâlî de „akıl ile aşkı/gönlü karşılaştırıp, aşkın/gönlün üstünlüğünü savunan‟ diğer Rumeli şairlerdendir: Ceng olsa „aḳl u „ışḳ arasında „aceb mi kim Ayık ki meste ulaşa lâbüd savaş olur (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/44/4) Alışmadı „aḳl ile mizâcı yine „ışḳuñ Sohbetde iñen alışımaz mest ile ayık (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/134/4) �Ḳîl u ḳâl-i „aḳla dolaşdı dil-i zâhid yine „Ankebûtuñ târına düşdü sanasañ bir zübâb (Usûlî/ G/7/5) Ehl-i „aḳla „aşḳ bâbından su‟âl etme göñül Eyleme dânâyisen „âlemde nâdân ile baḥs (Usûlî/ G/10/4) Yine muḫayyem-i sevdâ da çetr-i kâkülde Tolaşdı dâmen-i „aḳluñ ṭınâba düşme sakın (Bosnalı Sâbit/ G/259/2) Kaldur hele ṭâsın taragın „aḳluñ evvelâ Ḫammâma sonra var dil-i şûrîde-ḥâl ile (Bosnalı Sâbit/ G/319/13) Bir yire cem„ oldı ḫâṭır „aḳl ile Âhdan gayrı fesâne kalmadı (Lâmekânî Hüseyin Efendi/ G/67/2) Nice ḳarâr eyleye cânumda „aḳl u „ışḳ Bir memleketde sıgışa mı iki pâdişâh (Mesîhî/ G/205/2) Ben ol dîvâneyem zencîr-i zülfeynüñledür faḫrum Baña ‘aḳl ehline uymak cihânda ḫayli zaḥmetdür (Mostarlı Hasan Ziyâî/ G/64/3) Ḫûn-ı dil nûş etseniz „akl ile olman âşinâ Meclis-i meyden sürün vaḥşet veren biġâneyi (Hayâlî/G/544/2) Klâsik Türk şiirinde akıl; hurdebîndir (dikkat sahibi, incelikleri gören), hayrândır, bîgânedir, hikmetleri bulamaz. Şem„î, Vasfî ve Âşık Çelebi‟ye göre „o dikkat sahibi, bütün incelikleri görebilen akıl, hakikat sırrını anlamakta, sevgilinin lütuflarını methetmekte aciz kalmaktadır.‟ Bilmedi râz-ı dehânuñla miyânuñ sırrını Zerre zerre mû-be-mû fikr itdi „akl-ı ḫurde-bîn (Şem„î/ K/14/29) Bir zerre mihrüñ añlamadı „akl-ı ḫurde-bîn Mâhiyyetüñi bilmedi ey mâh mümkinât (Şem„î/ G/17/6) Fażluñuñ vaṣfında ḳâṣır derk-i nefs-i nâṭıḳa Luṭfunuñ medḥinde „âciz pîr-i „aḳl-ı ḫurdedân (Vasfî/ K/7/33) �Nüh sipihr ü çâr erkânı idinse nerd-bân Çıkmaga evṣâfun eyvânına „aḳl-ı ḫurde-bîn (Âşık Çelebi/ K/11/91) Klâsik Türk şiirinde akıldan bahis açılınca bazen akıl, hikmet ve isabetli görüş timsali olarak, meşhur Yunanlı filozof Eflâtun‟a da gönderme yapılır. Eski Zağralı Handî ve Bosnalı Sâbit de Eflâtun‟a gönderme yapan Rumelili şairlerdendir: ‘Aḳl ile Felâtun geçinen dil-şodegânıñ Sermâye-i vâriyetini eyledi yaġma (Eski Zağralı Handî/ TKB/1/5/5 ) Ne Âṣafdur bu kim pervâne-i „aḳl-ı Felâtûnı Furug-ı şeb-çerâġ-ı râ‟yine pertev-gedâ kıldı (Bosnalı Sâbit/ K/XIX/5) Kemâl-i ḥüsn-i sebḳi ḥayret-efzâ-yı ellübâdur Felâtûnlar temâşâ itse tôbdan „aḳl olur meslûb (Bosnalı Sâbit/ Tarih/XX/12) Bildirimizde ele alınan ikinci kavram sabırdır. Sabır kavramı pek çok benzetme ve mecazla işlenmiştir. Sabır: Arapça bir isim olan “Ṣabr” kelimesi; “dayanma, katlanma anlamını taşımaktadır. Tasavvufi anlamda ise nefsine hâkim olma, kendini tutma manalarına gelir (Devellioğlu, 1999:905).” Sabır, klâsik Türk şiirinin olmazsa olmaz tiplerinden âşık tipinin en önemli özelliklerindendir. Âşık, sevgilinin her türlü eziyetine katlanır. “Sevgili herkese iyi davrandığı halde âşığı daima ihmal eder. Sevgili yüz vermedikçe âşığın aşkı artar. Bundan kurtuluş ise ya tahammül ya da seferdir. Âşık birinci yolu seçer. Aşk yolu ne kadar tehlikeli olursa olsun buna sabretmesini bilir (Pala, 1995:41).” Şair, sabır konusunda bazen kendisini sabır timsali olan Eyyûp Peygamber ile kıyaslar. Rumelili divan şairleri çoğu kez sabrı; hisara, haneye, lengere (gemiyi yerinde mıhlamak için denize atılan zincir ve bu zincirin ucundaki çapa), elbiseye, ketene, harmana ve paraya benzetirler. Rumeli şairlerinden Mesîhî, Nâṣıḥ yüri var ġayre giyür cevşen-i pendi Kim ṣabr ḥiṣârını yıkar leşker-i şîve (Mesîhî/ G/240/4) beytinde „sevgilinin nazıyla, edasıyla sabır hisarının yıkıldığını bu sebeple nasihat cevşeninin �kendisi için bir işe yaramayacağını‟ belirtir. Rumeli şairlerinden Hayretî, Eski Zağralı Handî, Usûlî ve Vasfî ise „sabır hanelerinin aşk yolunda yıkılıp harap olmalarından‟ söz ederler. Gerçi kim ey „ışḳ yıḳduñ ḫâne-i ṣabrum benüm Şehr-i dilde bir ḫarâb-âbâd bünyâd eyledüñ (Hayretî/ G/240/3) Kan olası göz belâsıylen getirdi başıma Ḫâne-i ṣabrım yıkıldı dostlar ḥâlim ḫarâb (Eski Zağralı Handî/ G/8/3) Cevr ile her dem belâ seylin getirem başıma Ḫâne-i ṣabrım gibi vîrân eden sensin beni (Usûlî/ G/133/2) Ol perî şevḳı ile âh idüben Ḫâne-i ṣabrumuz ḫarâb idelüm (Vasfî/ G/51/5) Usûlî, bir beytinde „sabır lengerinin (gemiyi yerinde mıhlamak için denize atılan zincir ve bu zincirin ucundaki çapa) alınması sebebiyle ten kayığını âhının rüzgarıyla belâ denizinde perişan etmek istediğini‟ ifade eder. Zira „âşığın aşk yolunda bedeninden geçmesi gerekmektedir.‟ Lenger-i ṣabrım alındı yeridir ten zevraḳın Bâd-ı âhımla belâ baḥrında berbâd eylesem (Usûlî/ G/90/3) Hayretî, Bosnalı Alaeddin Sâbit ve Üsküplü İshâk Çelebi, „sabrı zorlu aşk yolunda parça parça olmuş bir elbiseye veya elbise yakasına benzetmişlerdir.‟ Meded meded nic'idem n'eyleyem ne çâre ḳılam Libâs-ı ṣabrı diler dil ki pâre pâre ḳılam (Hayretî/ G/274/1) Ben ḳo ṣabrum câmesin çâk ideyin tek sen hemân Pâk-dâmân ol ṣalın ey Yûsuf-ı gül-pîrehen (Hayretî/ G/347/3) Câme-i ṣabrını çâk itdi dikiş tutmaz ise Açılursa gice bir semte tegeller sünbül (Bosnalı Sâbit/ K/VIII/26) �Çâk itse „ışḳı ṭañ mı girîbân-ı ṣabrumı Dâmen-keşîde gördüm o serv-i sehî-kadi (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/298/4) Klâsik Türk şiirinde mehtabın keten üzerine tesiri üzerine sıkça değinilir. “Mehtabın etkisiyle ketenin çürüdüğü veya renginin parladığı, üzerindeki lekelerin gittiği (Onay, 2000:290)” yönündeki düşünceden hareketle Rumeli şairlerinden Mezakî, Sükkerî ve Bosnalı Sâbit de „âşığın, sevgilinin ay gibi parlak yüzünü görecek olsa sabır keteninin mahvolacağını‟ söylerler. Şevḳ-i ḥüsn-i yâr ile ger nâ-şekîk olsaḳ ne ġam Biz ketân-ı ṣabrı vaḳt-i mâh-ı ḳâbân eyledük (Mezâkî/ G/254/2) Ketân-ı ṣabr-ı „âşıḳ çâk çâk olmaz dime ey dil O ṭâb„-ı ḥüsn ile bir kere ol meh-rûyı gördüñ mi (Sükkerî/ G/133/5) Çâk çâk olmazdı ceyb ü dâmen-i kettân-ı ṣabr Mâh-tâb-ı „ışḳa ḳarşu pîrehen-pûş olmasam (Sükkerî/ G/95/2) O nesrîn pîrehen kim sînesin mestâne çâk eyler Ketân-ı ṣabr-ı „ışḳı vaḳf-ı nâr-ı tâb-nâk eyler (Bosnalı Sâbit/ G/70/1) Bosnalı Sâbit, Mezâkî, Sükkerî, Hayretî ve Mostarlı Hasan Ziyâî‟nin bazı beyitlerinde „âşığın sabır (ve karâr) harmanını yele verdiğinden‟ söz edilir. Cennet-i ruḫsârda ol dâne-i Âdem-firîb Ḫirmeni ṣabr ü ḳarâr-ı „âşıḳı ber-bâd ider (Bosnalı Sâbit/ G/116/3) Fiġân kim kâr u bârum 'arṣa-i sevdâda virdüm hep Muḥaṣṣal ḫırmen-i ṣabr u ḳarârum bâde virdüm hep (Mezâkî/ G/28/1) Kime dâd eyliyem ki ol bî-dâd Ḫırmen-i ṣabrum eyledi ber-bâd (Sükkerî/ Musammat/VI/2) Bâda virmişdür hevâ-yı bâde ṣabrum ḫırmenin Ḳıbḳızıl dîvâne itmişdür beni sevdâ-yı mey (Hayretî/ G/439/3) �1 2 3 4 5 Zâhide kûyuñ unutdurdı behiştüñ meskenin Ḥâsılı virdüñ hevâya ṣabr-ı „âşıḳ ḫırmenin Şîven ile arturursın „andelîbüñ şîvenin “Vaż„ idelden bâġ-bân-ı ṣun„ ḥüsnüñ gül-şenin Ḫâr-ı ġayret güllerüñ ṣad-pâre ḳılmışdur tenin” (Mostarlı Hasan Ziyâî/ Muhammes/2/1) Bazen de „âşığın sabır harmanına yanan gönlünün ateşi düşer.‟ Âhî ve Üsküplü İshâk Çelebi divanlarından alınan şu örnekler bu yöndedir: Ṣabrumuñ ḫırmenidür sînede cânum Âhî Âh kim sûz-ı dil âteş bıragur ḫırmenüme (Âhî/ G/107/5) Sabrumuñ ḫırmenidür sînede dâġum İsḥâḳ Âh kim sûz-ı dil âteş bıraġur ḫırmenüme (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/258/5) Mezâkî‟nin bir beytinde, „âşığın gönlü can yakan ateş ile tutuşmuştur; (artık) sabır ve karâr harmanının şimşeği daimî olacaktır.‟ Göñül ol âteş-i cân-sûz ile ṭutuşmışdur Ki berḳ-ı ḫırmen-i ṣabr u ḳarârı bâḳîdür (Mezâkî/ G/128/6) Hayretî ise bir diğer beytinde „feleğin zulmünden şikâyetle sabır harmanının berbat olduğunu söyler.‟ Oldı ṣabrum ḫırmeni berbâd elüñden ey felek Ẓulm ider dâd eylemezsin dâd elüñden ey felek (Hayretî/ Müseddes/5/I/2) Sabır kavramına yer veren bir başka Rumelili şair ise Hayâlî‟dir. Hayâlî, bir beytinde „âşıkların sabır parası ile dolu bir hazine olduklarını ve kanaat köşesini beklediklerini‟ ifade eder. Kayddan âzâdeyüz kûy-ı feraġat beklerüz Naḳd-i ṣabruñ genciyüz künc-i ḳanâ„at beklerüz (Hayâlî/ G/202/1) Klâsik Türk şiirinde sabır denilince akla ilk gelen, sabır timsali Hz. Eyyûb‟tur. Rumeli şairlerinden Mezâkî ve Eski Zağralı Handî de sabrı Hz. Eyyûb ile ananlardandır: �Ġirân-bâr-ı firâḳuñ çâresi kûh-ı tahammüldür Esîr-i derd-i hicrân ṣabr-ı Eyyûb itmesün n'itsün (Mezâkî/ G/347/3) Eski Zağralı Handî: ‘Âşıḳ oldur ki firâḳa ṣabr ede Eyyûb gibi Dîde-i Ya‘kûbveş hep gözleri giryân ola (Eski Zağralı Handî/ G/53/5) beytiyle ‘âşığın Hz. Eyyûb gibi ayrılığa sabredip Hz. Yakûb gibi gözlerinin hep yaşlı olması gerektiğini‟ belirtir. Handî‟nin bir başka beytine göre ise „âşık, Hz. Yûsuf gibi her belâya sabır göstermeli, sabırsızlığı şânına düşürmemelidir.‟ Ṣabr ederdim her belâya Ḥażret-i Yûsuf gibi Bî-sükûn-ı bî-ṣabırlıġı düşürmem şânıma (Eski Zağralı Handî/ G/52/3) Klâsik Türk şiirinde âşığın, zorlu aşk yolunda daima sabırlı olması gerektiği ifade edilir. Rumeli şairleri de genel olarak bu geleneğe uymuştur. Ancak Üsküplü İshâk Çelebi, bir beytinde „adeta âşığa sabrı bir yana bırakıp namus ve ârdan geçmesini öğütlemektedir.‟ Ben bildügüm budur hele İsḥâḳ ṣabrı ḳo Var ġayret eyle geç yüri nâmûs u „ârdan (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/197/5) Bildirimizde ele alınacak olan üçüncü kavram kaderdir: Kader: “Âşık, sevgilinin yanı sıra talih, felek, ağyar ve zamandan da zulüm görür (Pala, 1995:41).” Âşığın bahtı hep karadır, ser-nigûndur, uğursuzdur. Bahtın gözü ve kapısı hep kapalıdır. Bu nedenlerle âşık, sürekli bahtının kötülüğünden şikâyet eder, onunla hep mücadele hâlindedir. Ancak yine de kadere boyun eğmekten, tevekkül göstermekten başka çaresi yoktur. Âşığın kaderi, levh-i mahfuzda zaten yazılmıştır. Zira o, Allah‟ın ezelî hükmü, takdiridir. Takdir edilenlerin gerçekleşmesi ise kazâdır. Kazâ ve kader kavramları genellikle birlikte düşünülmektedir. Âşığın bahtı hep siyahtır. Mezâkî, Bosnalı Sâbit, Âhî, Üsküplü İshâk Çelebi ve Şem‟î divanlarından alınan şu örnekler „âşığın kara bahtından nasıl şikâyet ettiğini‟ göstermektedir: Kime şekvâ ideyin ṭâli„-i nâ-şâdumdan Olmasun kimse meded ġam-zede-i baḫt-ı dijem (Mezâkî/ K/17/57) �Ah illâ ki murâd üzre edâ mümkin mi Kor mı ya ḥâlümüze keşmekeş-i baḫt-ı dijem (Bosnalı Sâbit/ K/XVII/46) Ol meh-i nâ-mihr eliñden şem„ gibi Âhîyâ Başuma odlar yakan baḫt-ı siyâhumdur benüm (Âhî/ G/72/7) Dil şikest olup perîşân-ḫâṭır olmazdum eger Zülf-i müşkînüñ gibi baḫtum siyeh-kâr olmasa (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/267/6) Her kime dil virüp vaṣlın idersem ârzû Âh kim baḫt-ı siyâhum gibi bir ser-keş çıkar (Şem„î/ G/51/3) Rumelili şairlerden Hayretî, „âşığın bahtının uğursuzluğunu‟; Üsküplü İshâk Çelebi, „bahtının hep ters olduğunu‟; Mostarlı Ziyâî, „baht kapısının bir türlü açılmadığını‟; Vasfî ve Şem„î ise „baht gözünün hep uykulu olduğunu‟ ifade ederler. Her laḥẓa kârı zâr idi dîvâne göñlümüñ Her dem iderdi ṭâli„-i şûmumla kârzâr (Hayretî/ K/14/10) Ser-nigûn baḫta baḳup şöyle tehî görme bizi Eşk-i ḫûnîn ile peymâne gibi ṭopṭolıyuz (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/104/2) Der-i baḫtum güşâde olmayorur Fetḥ-i bâb ile yâ Kerîm Allâh (Mostarlı Hasan Ziyâî/ TKB/1/2/9) Bana raḥm itdüñ görüp sînemde tîrüñ zahmını Dîde-i baḫtum benüm gûyâ uyandı ḫvâbdan (Vasfi/ G/54/2) Ḫvâb-ı gafletden uyanmaz Şem„iyâ baḫtuñ senüñ Giceler tâ ṣubh olınca gerçi kim bîdârsın (Şem„î/ G/132/5) Hayretî bir diğer beytinde bahtı muma; Âşık Çelebi oka; Şem„î tâvusa; Sükkerî ise pençeye benzetir. „Eğer baht pençesi, kuvvetli bir şekilde el verirse kahramanlar, kuvveti olmayan karıncalarla pençeleşmeyecektir.‟ Envâr-ı ḥamiyyetle uyar şem„-i baḫtumı Ben daḫi bir çerâġuñ olayın şehâ ne var (Hayretî/ K/21/31) �Ḫidmet idüp tîr-i baḫtuna ḳażâ ile ḳader Cem külâhın Erdevan tâcın diküp eyler nişân (Âşık Çelebi/ K/10/30) Yine ṭâvûs-ı bahtuñ serverâ ḳadrüñ hümâsıyla Felekler gülsitânından ider gün gibi cevlânı (Şem„î/ K/15/39) Pençe-i baḫt el virürse bâzû-i pür-zûr ile Ḳahramânlar pençeleşmez nâ-tüvân bir mûr ile (Sükkerî/ G/127/1) Klâsik Türk şiirinde âşık, bazen bahtı ile kavga hâlindedir. Handî, Mostarlı Hasan Ziyâî ve Bosnalı Sâbit‟te âşık, „bahtıyla arbede yaşamaktadır.‟ Ben ‘âşıḳım ol dilbere bin cân u yürekle İşte bu sebeb ‘arbedemiz var felekle Yokdur bir işim cennet ile ḥûr u melekle Ol zülf-i siyeh-kâr göñül tutmada dekle Bir târını al destine tut bâri yedekle (Eski Zağralı Handi/ Muhammes/16/1) İderken „arbede baḫtumla ben ḥâl ise diger-gûn Tesellî buldı ḳalbüm ḳıṣṣa-i Kaysı añup ol gün (Mostarlı Hasan Ziyâî/ Mu‟aşşer/1/3/3) Rûzgâr ile keş-â-keşde idüm el-ḥâṣıl Geh felekle gehî baḫtumla idüp ġavġayı (Bosnalı Sâbit/ K/XXII/26) Çoğu zaman ise „âşığın, aşk yolunda karşılaşacağı bütün cefaya karşı kaderine boyun eğmesi, tevekkül göstermesi gerektiği belirtilir. Alınacak hiçbir tedbir, Allah‟ın takdirine karşı fayda göstermez. Kazânın gerekliliği Allah‟ın hikmetidir. Buna rıza göstermekten başka çare yoktur.‟ Tecellî, Üsküplü İshâk Çelebi, Bosnalı Sâbit, Âhî, Âşık Çelebi, Usûlî ve Lâmekânî Hüseyin Efendi ve Hayâlî kader karşısında âşığın hâlinin nasıl olması gerektiğini şu beyitlerle ifade ederler: Künc-i ḥayrânî-i tevekkülde Ṭu„me-i ġam yeter nevâle baña (Tecellî/ G/5/4) Kûyuña varmaġa „uşşâḳa lebüñ fikri yeter Ka„beye varur tevekkül ehli bir ḫurmâ ile (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/274/4) Ġam tekyesinde bâb-ı tevekülde beklerüz Şâyed der-i viṣâl açıla fetḥ ola futûḥ (Bosnalı Sâbit/ G/54/3) �„Âşık-ı kâmil odur kim perde-i taḳdîrden Her ne ṣûret ẓâhir olsa cümleye zîbâ deye (Üsküplü İshâk Çelebi/ G/255/4) Ḥükm-i taḳdîrüñe çün irmedi tedbîr senüñ Fikr-i tedbîr benüm ḳısmet-i taḳdîr senüñ (Âhî/ G/52/1) Getürüp noḳṭa gibi ortaya atdı beni çarḫ Başladı kendü kıyı çizmege per-gâr gibi (Âhî/ G/124/3) Bu iḳtiżâ-yı ḳażâ ḥikmet-i İlâhîdür Ḥakîm yabâne öter felsefî „abes söyler (Âşık Çelebi/ K/14/21) Rişte-i peşşe-i gerdûn-ı ḳażâ ile ḳader Gerden-i cümle-i erbâb-ı hünerde görürem (Lâmekânî Hüseyin Efendi/ G/48/6) Türlü ḳażâyile dolar ise feżâ-yı çarḫ Göster rıżânı böyleyimiş iḳtiżâ‟-yı çarḫ (Usûlî/ G/13/1) Her ne naḳşı kim vücûd eyvânına çekti ḳazâ Ḫâme-i taḳdîre bak ta„n eyleme naḳḳâşına (Hayâlî/G/467/4) Mostarlı Hasan Ziyâî, Mezâkî ve Mesîhî de yine „âşığın ezelde alnına neler yazıldığını bilemeyeceğini, gönül ehlinin kaderine teslim olması gerektiğini‟ belirtirler. Bilmezin başa ne yazmışdur ezel kilk-i ḳażâ Neler eyler dahı cân u a„ẓâma ḳalem (Mostarlı Hasan Ziyâî/ K/6/16) Lâzım olan ehl-i dile teslîm ü rıżâdur „Ârifde ġam-ı fikr-i ḳażâ vü ḳader olmaz (Mezâkî/ G/167/6) Biz itmezüz ġazâda „adûlardan iḥtirâz Biz „avn-ı Ḥaḳ'la ḥıfẓ-ı ḳażâ vü ḳaderdeyüz (Mezâkî/ G/180/12) Didi divân-ı ḳażâdan gelüben peyk-i ḳader Yüri divânına şâh-ı gülüñ ey bâd-ı bahâr (Mesîhî/ K/12/7) Eski Zağralı Handî ise bir müseddesinde adeta „kaderin tarifini‟ yapmaktadır: �‘Arş-ı kürse seb'a-i seyyâreye eyle naẓar Her biri bir merkez üzre devr eder şâm [u] seḥer Cevher-i ḫâk-i mücessemdir maḳâm-ı mu‘teber Cümlesi bir ḳaṭreye sıgdı budur ḳâf-ı ḳader Rûḥ-ı a‘ẓâm sıgmaz iken on sekiz bin ‘âleme Bir naẓar kılınca sıgdı cism-i pâk-i âdeme (Eski Zağralı Handî/ Müseddes/7/2) Son olarak bildirimizde incelediğimiz Rumelili divan şairlerinin, şiirlerinde irâde kavramını nasıl ele aldıkları hakkında bilgi vermeye çalışacağız. İRÂDE: Arapça bir isim olan “irâde” kelimesi; “istek, dilek, buyruk anlamlarının yanı sıra “bir şeyi yapıp yapmamaya karar verme gücü” anlamını da taşımaktadır (TDK, 1998:1095).” Tasavvufta ise hakikatin çağrısına olumlu cevap vermeyi gerektiren kalpteki sevgi ateşidir. Nefsi, onun arzularından çevirip Hakk‟ın rızasına yöneltmek gerekmektedir. Bu anlamda tasavvufta irâde, irâdesizliktir; yani sâlik kendi irâdesini ortadan kaldırıp yerine Hakk‟ın irâdesini koyar ve “Allah‟ım sen ne istiyorsan, ben de onu istiyorum, isteğinden başka isteğim yoktur” der (Uludağ, 2005:189).” Divanlarını incelediğimiz Rumeli şairleri de özellikle „Allah‟ın irâdesi karşısında kulun acizliğini, kaderine rıza gösterişini‟ ele almışlardır. Meşiyyet-i ezeliyye çün olmadı hem-râh Reh-i dalâlda meşâyi râḥîl ü ebter (Âşık Çelebi/ K/14/23) Ḳavî vü ḳudrete mebde meşiyyet-i Ḥaḳdur Zihî celâl u „uluvv „izz-i şâne el-ekber (Âşık Çelebi/ K/14/245) Zihî irâde-i ḥikmet-nümâ-yı Rabbânî Ki fikri kâmil ider naks-ı „aḳl-ı insânı (Mezâkî/ K/23/1) Ger olmasaydı ḥükm-i ḳażâ-yı irâdetüñ Bir ḥarf yazmaz idi ḳader levḥine ḳalem (Üsküplü İshâk Çelebi/ K/2/5) Hayretî ise şu iki beytinde „murada erişebilmek için irade yolunu bırakmamak gerektiğini‟ dile getirir. Ey Ḥayretî mürîd ol cehd eyle pîr-i „ışḳa İrmez murâda hergiz nâmerd-i bî-irâdet (Hayretî/ G/24/5) �Ger himmet ideler bulınur menzil-i murâd Biz ḳomayalum elden irâdet ṭarîḳını (Hayretî/ G/426/3) Hayâlî ise „ Gönül kapan sevgilinin âşığın elinden önce iradesini sonra da sabır ve kararını aldığını‟ söyler. Dil-rübâlar kim benim ṣabr ü ḳarârım aldılar Çekdiler evvel elimden iḫtiyârım aldılar (Hayâlî/ G/104/1) SONUÇ: Sonuç olarak Rumelili divan şairlerinin tarih boyunca Türkçeye ve Türk edebiyatına yapmış oldukları katkılar kesinlikle yadsınamaz. Rumelili divan şairleri de Osmanlı Devleti‟nin diğer bölgelerinde veya payitahtta bulunup şiir yazan divan şairleri gibi divan edebiyatı geleneklerine genel anlamda uymuşlar, çoğu zaman onlarla aynı duygu ve düşünceyle hareket etmişlerdir. 15. yüzyıldan günümüze kadar Rumeli topraklarında doğan veya yetişen ve divanlarını inceleme şansımızın olduğu 16 şairin de şiirlerinde akıl, sabır, kader ve irade kavramlarına sıklıkla yer verdikleri görülmektedir. Ancak bu kavramlar, Rumelili divan şairleri tarafından diğer bölge şairlerine göre daha yüzeysel olarak ele alınmıştır. Rumeli şairleri daha rindmeşrep ve daha laubali bir edayla şiir yazmışlardır. Gerek şiirlerindeki aşk kavramı gerekse sevgili tipi daha somuttur. Bununla beraber divanlarını incelediğimiz bazı şairlerin özellikle Tekke edebiyatının tesiri ile tasavvufi yönüyle bu kavramları ele aldıkları gözlemlenmektedir. (Hayretî, Usûlî, Hayâlî, Lâmekânî Hüseyin Efendi gibi). Bilhassa akıl kavramından bahis açıldığında hakikat yolunda aşkın/gönlün akla üstün olması durumu sıkça ele alınmıştır. Yine Allah‟ın güçlü iradesi karşısında kulun aklının acizliği, âşığın kaderine razı olması, her türlü cefaya karşı sabrı elden bırakmamaya çalışması da sıklıkla işlenen temalardandır. KISALTMALAR: Gazel: G. Kasîde: K Terkîb-i Bend: TKB KAYNAKÇA: Âhî Divanı. (1994). (hzl. Necati Sungur), Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Âşık Çelebi Divanı. (hzl. Filiz Kılıç), Erişim: Metin Bankası. Bosnalı Alaeddin Sâbit Divanı. (1991). (hzl. Turgut Karacan), Sivas, Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları. �Çağrıcı, M.; Hökelekli, H. (2000). İrade. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (ss. 380-382), İstanbul, İSAM, Cilt. 22, Çeltik, H. (2004). Divan Sahibi Rumeli Şairlerinin Şiir Dünyası, Ankara, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı ABD. Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı, (Basılmamış Doktora Tezi). …………… (Fall 2009). “Rumeli Şairlerinin Klâsik Türk Şiirine Katkıları”, Turkish Studies International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 4/8, pp. 804-818. Devellioğlu, F. (1999). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat (Yayına hzl. Aydın Sami Güneyçal), Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları. Eski Zağralı Handî ve Divançesi. (hzl.Ömer Özkan). Erişim: Metin Bankası. Hasan Ziyâî Divanı. (2002). (hzl. Müberra Gürgendereli), Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Hayâlî Divanı. (1992). (hzl. Ali Nihat Tarlan). Ankara, Akçağ Yayınları. Hayretî Divanı. (1981). (hzl. Mehmet Çavuşoğlu, M. Ali Tanyeri), İstanbul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. İsen, M. (1997). Ötelerden Bir Ses (Divan Edebiyatı ve Balkanlarda Türk Edebiyatı Üzerine Makaleler), Ankara, Akçağ Yayınları. Kurnaz, C. (1987). Hayâlî Bey Divanı Tahlili, Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Lâmekânî Hüseyin Efendi Divanı. (hzl.İbrahim Halil Tuğluk), Erişim: Metin Bankası. Mesîhî Divanı. (1995). (hzl. Mine Mengi), Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Mezâkî Divanı. (1991). (hzl. Ahmet Mermer), Ankara, Atatürk Kültür, dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Mütercim Âsım Efendi. (2009). Burhân-ı Katı, (hzl. Mürsel Öztürk, Derya Örs), İstanbul, Türk Dil Kurumu Yayınları. Okuyucu, C. (2012). “İslâmî Türk Edebiyatında Kader ve İrade: Hz. Mevlânâ Örneği”, İslâmî Türk Edebiyatı Sempozyumu, İzmir, Sütun Yayınları, ss.281-299. �Onay, A. T. (2000). Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, Ankara, Akçağ Yayınları. Pala, İ. (1998). Ansiklopedik Divan Şiiri Antolojisi, İstanbul, Ötüken Neşriyat. Sükkerî Divanı. (1994). (hzl. Erdoğan Erol), Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Şem‟î Divanı. (hzl. Murat Karavelioğlu), Erişim: Metin Bankası. Şemseddin Sâmî (2010). Kâmus-ı Türkî, (hzl. Paşa Yavuzarslan), Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları. Tatçı, M. (1998). Hayretî‟nin Dinî-Tasavvufî Dünyası, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları. Tecellî ve Divanı. (2005). (hzl. Sabahat Deniz), İstanbul, Veli Yayınları. Uludağ, S. (2005). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul, Kabalcı Yayınevi. Usûlî Divanı. (1990). (hzl. Mustafa İsen), Ankara, Akçağ Yayınları. Üsküplü İshâk Çelebi Divanı. (1990). (hzl. Mehmet Çavuşoğlu, M. Ali Tanyeri), İstanbul, Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları. Vasfî Divanı. (1980). (hzl. Mehmet Çavuşoğlu), İstanbul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2230 Title A name given to the resource RUMELİLİ DİVAN ŞAİRLERİNDE “AKIL, SABIR, KADER VE İRADE” KAVRAMLARI Author Author DALBUDAK HÜNERLİ, Duygu Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Rumelili Divan Şairleri, akıl, sabır, kader, irade. ÖZET „İslâm düşünce tarihinde kader ve irade tartışmaları büyük bir yer tutar.‟ Bu doğrultuda “kader ve irade” kavramları, ilham kaynağını büyük oranda dinî çerçeveden alan klâsik Türk şiirinin de vazgeçilmez temalarından olmuştur. Klâsik Türk şiirinin kader anlayışına göre; „dünya ve içindeki her şey ilahi takdir tarafından ezelde programlanmıştır. Doğum, ölüm, hastalık, sağlık, mal ve mülk hep bu kabildendir. İnsanın kaderini değiştirme çabası beyhude bir gayrettir.‟ Kader ve iradenin söz konusu olduğu yerde sabır ve akıl kavramlarını da ele almak uygun olacaktır. Zira bu kavramlar birbirleriyle bağlantılıdır. Geniş bir kültür coğrafyasına sahip olan Osmanlı Devleti‟nin dört bir yanında yetişen divan şairleri, bu kavramlara kayıtsız kalmamışlar ve şiirlerinde çeşitli vesilelerle “akıl, sabır, kader, irade” kavramlarına yer vermişlerdir. Bu noktada Rumelili divan şairlerinin de aynı duygu ve düşüncelerle hareket ettikleri görülmektedir. Bu tebliğde Rumelili divan şairlerinin şiir dünyalarından “akıl, sabır, kader ve irade” anlayışları gösterilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d4b91bcba35a66aba2ad7f205824dca4.docx dd8ad29d77ea71a54b4bf39789c0be53 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cfbad072ef8ff7ab9f0494430277031c.pdf c3eb78dfb4e6fd9b725242ae438adb87 PDF Text Text OSMANLI DEVLETİ DÖNEMİNDE BOSNA HERSEK’TE EĞİTİM VE ÖĞRETİM Necati DEMİR Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Osmanlı Devleti, Eğitim, Öğretim. ÖZET Bosna Hersek Federasyonu vatandaşlarının Türkiye Cumhuriyeti ile yüzlerce yıllık tarihsel, kültürel bağı ve iyi ilişkileri bulunmaktadır. Türkler ile Bosnalılar 1391’de Üsküp’ün alınmasından sonra komşu olmuşlar, bu tarihten sonra daha sık karşı karşıya gelmişler veya bir arada bulunmuşlardır. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Osmanlı Arşivinde Bosna-Hersek ile ilgili on binlerce belge bulunmaktadır. Bunların önemli bir kısmı Osmanlı Devleti’nin BosnaHersek’teki eğitim ve öğretim faaliyetlerini anlatmaktadır. Osmanlı Arşivlerinde Bosna’ya yapılan eğitim yatırımları ile ilgili en eski belge şimdilik Gazi Hüsrev Bey’in 1537’de Saraybosna’da yaptırdığı külliye içindeki medrese ve sıbyan mektebi ile ilgilidir. Osmanlı Devleti Dönemi’nde Bosna’nın vilayetlerine, kazalarına ve köylerine yapılan okullar, okulların tamiri, muallim atamaları, yönetmelikler, ders araç-gereçlerinin karşılanması, okulların mali konuları, okullarda eğitimin düzenli şekilde yürümesi ile ilgili yazışmaları içeren yüzlerce evrak değerlendirilecektir. Ayrıca seyhatnameler, salnameler, maarif salnameleri, Cevdet Paşa’nın Maruzat ile Tezâkir’i ve konuyla ilgili diğer kaynaklar incelenecektir. Başbakanlık Osmanlı Arşivindeki belgelerden anlaşıldığına göre Osmanlı Devleti, 1537-1912 yılları arasında sınırları içerisinde kalan bütün coğrafyada eğitimi modernleştirmek ve çağın gereklerine cevap vermek için bütün zor şartlara rağmen, aşırı gayret göstermiştir. Bosna’nın merkezi Bosna/Saraybosna’da o dönemin çağdaş eğitim kurumları olan Darülmuallim, Mekteb-i Tıbbiyye-i Mülkiye, Mekteb-i Mülkiye, Baytar Mektebi, Mekteb-i Rüştiye, Askerî Rüştiye, Mekteb-i Sultani, Kız Rüştiyesi, Darüşşafaka, Sabah Mektebi, ... gibi okullar açılmıştır. Bu okullara çoğunlukla İstanbul’da iyi yetişmiş muallimler tayin edilmiştir. Öyle görünmektedir ki eğitimin kalitelileşmesi, çağdaşlaşması ve verimliliğinin artması için bizzat sultanlar konu ile ilgilenmişlerdir. Çalışmada, Osmanlı Arşivlerindeki Bosna’da eğitim öğretim konusu ile ilgili arşivlenen belgeleri taranmıştır. Belgeler tek tek incelenmiş, Bosna-Hersek’in vilayetleri, kazaları ve köylerinin eğitim ve öğretim durumu hakkında, daha sonra konu ile ilgili yapılacak çalışmalara da kaynak olabilecek derecede ve özelliklerde, bilgiler verilmiştir. Çalışmamızın dünyanın en yeni devletlerinden biri olan Bosna Hersek Cumhuriyeti’nin eğitim ve öğretimine önemli bir kaynak olacağı düşünükmektedir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1864 Title A name given to the resource OSMANLI DEVLETİ DÖNEMİNDE BOSNA HERSEK’TE EĞİTİM VE ÖĞRETİM Author Author DEMIR, Necati Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna-Hersek, Osmanlı Devleti, Eğitim, Öğretim. ÖZET Bosna Hersek Federasyonu vatandaşlarının Türkiye Cumhuriyeti ile yüzlerce yıllık tarihsel, kültürel bağı ve iyi ilişkileri bulunmaktadır. Türkler ile Bosnalılar 1391’de Üsküp’ün alınmasından sonra komşu olmuşlar, bu tarihten sonra daha sık karşı karşıya gelmişler veya bir arada bulunmuşlardır. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Osmanlı Arşivinde Bosna-Hersek ile ilgili on binlerce belge bulunmaktadır. Bunların önemli bir kısmı Osmanlı Devleti’nin Bosna-Hersek’teki eğitim ve öğretim faaliyetlerini anlatmaktadır. Osmanlı Arşivlerinde Bosna’ya yapılan eğitim yatırımları ile ilgili en eski belge şimdilik Gazi Hüsrev Bey’in 1537’de Saraybosna’da yaptırdığı külliye içindeki medrese ve sıbyan mektebi ile ilgilidir. Osmanlı Devleti Dönemi’nde Bosna’nın vilayetlerine, kazalarına ve köylerine yapılan okullar, okulların tamiri, muallim atamaları, yönetmelikler, ders araç-gereçlerinin karşılanması, okulların mali konuları, okullarda eğitimin düzenli şekilde yürümesi ile ilgili yazışmaları içeren yüzlerce evrak değerlendirilecektir. Ayrıca seyhatnameler, salnameler, maarif salnameleri, Cevdet Paşa’nın Maruzat ile Tezâkir’i ve konuyla ilgili diğer kaynaklar incelenecektir. Başbakanlık Osmanlı Arşivindeki belgelerden anlaşıldığına göre Osmanlı Devleti, 1537-1912 yılları arasında sınırları içerisinde kalan bütün coğrafyada eğitimi modernleştirmek ve çağın gereklerine cevap vermek için bütün zor şartlara rağmen, aşırı gayret göstermiştir. Bosna’nın merkezi Bosna/Saraybosna’da o dönemin çağdaş eğitim kurumları olan Darülmuallim, Mekteb-i Tıbbiyye-i Mülkiye, Mekteb-i Mülkiye, Baytar Mektebi, Mekteb-i Rüştiye, Askerî Rüştiye, Mekteb-i Sultani, Kız Rüştiyesi, Darüşşafaka, Sabah Mektebi, ... gibi okullar açılmıştır. Bu okullara çoğunlukla İstanbul’da iyi yetişmiş muallimler tayin edilmiştir. Öyle görünmektedir ki eğitimin kalitelileşmesi, çağdaşlaşması ve verimliliğinin artması için bizzat sultanlar konu ile ilgilenmişlerdir. Çalışmada, Osmanlı Arşivlerindeki Bosna’da eğitim öğretim konusu ile ilgili arşivlenen belgeleri taranmıştır. Belgeler tek tek incelenmiş, Bosna-Hersek’in vilayetleri, kazaları ve köylerinin eğitim ve öğretim durumu hakkında, daha sonra konu ile ilgili yapılacak çalışmalara da kaynak olabilecek derecede ve özelliklerde, bilgiler verilmiştir. Çalışmamızın dünyanın en yeni devletlerinden biri olan Bosna Hersek Cumhuriyeti’nin eğitim ve öğretimine önemli bir kaynak olacağı düşünükmektedir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/09d46abe0f2676a203a14447cf84403a.docx 7aca0d0684e995df225d3767fe0df071 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b8f9fbc9698e451d20c7453423469e45.pdf b6af2cef3539553962cdc8c1bec51f77 PDF Text Text MURATHAN MUNGAN’DAN AVANGART BİR POETİK-ROMAN: ŞAİRİN ROMANI Fethi DEMİR Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Van / Türkiye Anahtar Kelimeler: Poetika, Şairin Romanı, Murathan Mungan, Poetik-roman. ÖZET Edebiyat teorisi üzerine yapılan çalışmaların tarihi, neredeyse yazılı edebiyatın tarihi kadar eskidir. Şairler, yazarlar ve edebiyatçılar bir taraftan sanatsal bir üretim içersinde olurken; öte taraftan sanat eserinin içeriğini, yapısını, tekniğini ve oluşumunu açıklamaya çalışan teorik çalışmalar üretirler. Bu teorik çalışmaların en önemlisi de tarih boyunca farklı anlamlar kazanan poetikadır. Önceleri Aristoteles’in -aynı zamanda türün ilk örneği olan- Poetika’sından hareketle trajedi ve destan türlerinin temel özelliklerinin ve bileşenlerinin ortaya konmasına dayanan poetik çalışmaların çerçevesi; sonraları, daha çok şiirle sınırlandırılır. Özellikle 19. yüzyıldan sonra bu yönü daha da belirginleşen poetika kavramı, şiiri genel anlamda kavrayan, onun biçimini, muhteviyatını, üslubunu, estetiğini kapsayan konuları belli bir örneğe bağlı kalmaksızın irdeleyen bir bilgi dalına dönüşür. Bu bağlamda birçok şair, şiire dair fikirlerini, şiir anlayışlarını yansıtan poetikalar kaleme alır. Bu poetikalar, kimi zaman şairin poetik fikirlerini yazdığı şiirler aracılığıyla dile getirmek istemesi sebebiyle manzum; kimi zaman da teorik bir çerçeve oluşturma gayesiyle mensur bir karakter taşıyabilir. İşte bu teorik bağlam içerisinde Çağdaş Türk Edebiyatının önemli kalemlerinden Murathan Mungan, Şairin Romanı adlı eseriyle poetik metinlere farklı bir boyut kazandırır. Çünkü sadece Türk Edebiyatında değil; belki de Dünya Edebiyatı içerisinde ilk kez bir şair, poetikasını yazdığı bir roman üzerinden açıklar, okurla paylaşır. Neticede fantastik, ütopik ve polisiye roman havası taşıyan Şairin Romanı, aynı zamanda şiir sanatını merkezine alan, şiirin yapısal, varoluşsal ve teknik meselelerine çeşitli vesilelerle değinen avangart bir poetik-roman olarak okunabilir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/217f1dfda8c6034c6172e561899604ba.docx d5a23e203c66d0db1377cfbb94c7ad06 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a43651e75edb9e7b9be7b7dd8e7b7f0e.pdf 823390202423763f67905216e86957ea PDF Text Text MURATHAN MUNGAN’DAN AVANGART BİR POETİK-ROMAN: ŞAİRİN ROMANI Fethi DEMİR1 Özet Edebiyat teorisi üzerine yapılan çalışmaların tarihi, neredeyse yazılı edebiyatın tarihi kadar eskidir. Şairler, yazarlar ve edebiyatçılar bir taraftan sanatsal bir üretim içersinde olurken; öte taraftan sanat eserinin içeriğini, yapısını, tekniğini ve oluşumunu açıklamaya çalışan teorik çalışmalar üretirler. Bu teorik çalışmaların en önemlisi de tarih boyunca farklı anlamlar kazanan poetikadır. Önceleri Aristoteles’in -aynı zamanda türün ilk örneği olanPoetika’sından hareketle trajedi ve destan türlerinin temel özelliklerinin ve bileşenlerinin ortaya konmasına dayanan poetik çalışmaların çerçevesi; sonraları daha çok şiirle sınırlandırılır. Özellikle 19. yüzyıldan sonra bu yönü daha da belirginleşen poetika kavramı, şiiri genel anlamda kavrayan, onun biçimini, muhteviyatını, üslubunu, estetiğini kapsayan konuları belli bir örneğe bağlı kalmaksızın irdeleyen bir bilgi dalına dönüşür. Bu bağlamda birçok şair, şiire dair fikirlerini, şiir anlayışlarını yansıtan poetikalar kaleme alır. Bu poetikalar, kimi zaman şairin poetik fikirlerini yazdığı şiirler aracılığıyla dile getirmek istemesi sebebiyle manzum; kimi zaman teorik bir çerçeve oluşturma gayesiyle mensur bir karakter taşıyabilir. İşte bu teorik bağlam içerisinde Çağdaş Türk Edebiyatının önemli kalemlerinden Murathan Mungan, Şairin Romanı adlı eseriyle poetik metinlere farklı bir boyut kazandırır. Çünkü Türk Edebiyatında belki de ilk kez bir şair, poetikasını yazdığı bir roman üzerinden açıklar, okurla paylaşır. Neticede fantastik, ütopik ve polisiye roman havası taşıyan Şairin Romanı, aynı zamanda şiir sanatını merkezine alan, şiirin yapısal, varoluşsal ve teknik meselelerine çeşitli vesilelerle değinen avangart bir poetik-roman olarak okunabilir. Anahtar Sözcükler: Poetika, Şairin Romanı, Murathan Mungan, Poetik-roman. AN AVAN-GARDE POETİC-NOVEL OF MURATHAN MUNGAN: POET’S NOVEL Abstract Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü, mfethi_demir@yahoo.com 1 Yrd.Doç.Dr., Yüzüncü �The history of studies on literature theory almost stretches away to history of written literature. On the one hand poets, novelist and litterateurs are in struggle for producing art, ont the other hand they produce theoric studies trying to explain artwork’s context, structure, technique and texture. The most important one of these theoric studies is poetica that has gained different meanings throughout the history. In the beginnig, with reference to Aristotle’s Poetics which is the first of this genre, poetic studies have been based on exposing basic features and components of tragedy and epic genres: afterwars, they are limited with poetry. Poetica concept which has crystalized especially after 19th century turns into an information genre examined the subjects including poetry in general meaning, its from, content, style and aesthetic without depending on a certain type. In this respect, many poets have written poeticas reflecting their perception and opinions about poetry. These poeticas sometimes appear in verse because of willing of poets to express their opinions via poems, and sometimes appear in prose for constituting a theoric frame. In this theoric context, Murathan Mungan who is one of the significant authors of Modern Turkish Literature adds a diffirent dimension for poetic texts with his work Poet’s Novel. Because in Turkish Literature it is the first time that a poet explains and share his poetica with reader through a novel. After all, Poet’s Novel, having a fantastic, utopic and detective novel atmosphere, meanwhile can be read as an avan-garde poetic novel which centers upon poem and deals with poem’s structural, existential and technique subjects. Key Words: Poetica, Poet’s Novel, Murathan Mungan, Poetic-novel Giriş Edebiyatın bir sanat dalı olarak ortaya çıkmasına paralel olarak edebiyat teorisi üzerine yapılan çalışmalar filizlenmeye başlar. Şairler, yazarlar ve edebiyatçılar bir taraftan sanatsal bir üretim içerisinde olurken; öte taraftan ürettikleri sanat eserinin içeriğini, yapısını, tekniğini ve oluşumunu açıklamaya çalışan teorik çalışmalar üretirler. Bu teorik çalışmaların en önemlisi de poetikalardır. Tarih boyunca farklı anlamlar kazanan poetika kavramı; kimi zaman bir edebi tür için, kimi zaman bir şair ya da yazar için, kimi zaman bir akım, dönem veya topluluk için, kimi zaman da bir ulusun edebiyat anlayışını ve özelliklerini incelemek için kullanılır. (Karaca, 2005:35) Örneğin Aristoteles’in -aynı zamanda türün ilk örneği olanPoetika’sında trajedi ve destan türlerinin temel özelliklerinin ve bileşenlerinin ortaya konması amaçlanır. Ayrıca sanat eserinin ontolojik bir bütün olduğu ve bu ontolojik bütünü belirleyen �kategorilerin araştırılması öncelenir (Aristoteles, 1983:8) ki bu eğilim daha sonraki poetik çalışmalara önemli bir perspektif sunar. Aristoteles’ten sonraki dönemde üretilen bir diğer poetik metin de Alman Romantik Edebiyatının önemli temsilcilerinden kabul edilen Novalis’in Poetika’sıdır. Novalis ise şiirin tarihle, felsefeyle ve özellikle de doğayla olan ilişkisine yoğunlaşır. (Novalis, 2003:19) Aforizma biçiminde dile getirdiği fikirleriyle şiirin içeriğine ve yapısına dair değerlendirmeler yapar. İdealist felsefenin de etkisiyle doğa şiiri, aşkın şiir, lirik şiir ve epik şiir gibi kavramsallaştırmalar oluşturur, şiirle vahiy arasında bir analoji kurarak “aşkın poetika” kavramına ulaşır. (Novalis, 2003:55) Özellikle 19. yüzyıldan sonra poetik çalışmaların ekseni daha çok şiire ve şiirselliğe kayar. Nitekim modern dönemdeki en önemli poetik değerlendirmelerden biri olan Todorov’un Poetikaya Giriş adlı kitabında “şiirselliğin-edebiliğin” altı ısrarla çizilir ve poetikanın tek tek yapıtlardan çok; her bir yapıtın ortaya çıkışını yöneten genel yasaların bilgisine ulaşmayı hedeflemesi önerilir. Elbette bu poetik yaklaşım, şiirin kendisini değil; bir şiirin şiir olmasını sağlayan “şiirsellik ve edebilik” niteliğini sorgulamayı esas alır. (Todorov, 2008:37) Böylece sınırları ve konusu belirlenmiş bir disipline evirilmeye başlayan poetika kavramı, şiiri genel anlamda kavrayan, onun biçimini, içeriğini, üslubunu, estetiğini kapsayan konuları belli bir örneğe bağlı kalmaksızın irdeleyen bir bilgi dalına dönüşür. (Sazyek, 1991:69) Bu bağlamda birçok şair, şiire dair fikirlerini, şiir anlayışlarını yansıtan poetikalar kaleme alır. Bu poetikalar, kimi zaman şairin poetik fikirlerini yazdığı şiirler aracılığıyla dile getirmek istemesi sebebiyle manzum; kimi zaman da teorik bir çerçeve oluşturma gayesiyle mensur bir karakter taşıyabilir. (Çıkla, 2010:19-32) Dünyada, özellikle de Batı Edebiyatında genel olarak böyle bir gelişim sürecine sahip olan poetika kavramının ve çalışmalarının Türk Edebiyatındaki örnekleri oldukça yeni sayılır. Türkçede, şiirin tarihi çok eskilere dayanmasına rağmen şiirin teorisi, yapısı, içeriksel ve biçimsel boyutları üzerine yapılan çalışmalar, 19. yüzyılın ikinci yarısında yoğunlaşan Batılılaşma ve modernleşme çabalarıyla gelişir. Modernleşmenin şiir alanına yansımasının sonucunda ortaya çıkan şiir teorisi çalışmaları, dönem sanatçılarının ve edebiyatçılarının “Batı’nın edebiyatına, düşüncesine, müziğine yönelirken; Doğu kültürünü de geçmiş yüzyıllardaki Osmanlı’dan daha sistematik” (Ortaylı, 2007:18) bir bakış açısıyla değerlendirmeye başlamalarının bir ürünüdür. Çünkü hem Batılı/modern bir şiir anlayışını yerleştirmek hem de eski şiiri yeni bir perspektifle yeniden biçimlendirmek gayreti poetik çalışmaları zorunlu kılar. Fakat Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ifadesiyle “bir medeniyet buhranına” (Tanpınar, 2006:15) tekabül eden bu kaotik atmosferde üretilen çalışmaların �bireysel, sistematik, bütünlükçü ve tutarlı poetikalar olduğunu söylemek zordur. Hem tam anlamıyla modern, kentli, bireyselliğinin bilincine varmış toplumsal bir dokunun oluşmaması hem de gelenek-modernlik (eski-yeni, Doğu-Batı) karşıtlığına angaje bir edebiyat ve sanat atmosferinin varlığı, şiir teorisi/poetika tartışmalarını bireysellikten çok topluluklar üzerinden yürüyen tepkisel, duygusal, anlık değerlendirmelere dönüştürür. (Demir, 2012:1435) Cumhuriyet’in ilk dönemlerine kadar bu minvalde devam eden poetika girişimleri Yahya Kemal, Nazım Hikmet ve Ahmet Haşim’le birlikte yeni bir boyuta evrilir. Bu dönemde Türk şiiri modernleşme yolunda önemli bir sıçrama yaptığı gibi şiirin teorik, felsefi, yapısal, biçimsel özellikleri üzerine de daha fazla kafa yorulmaya başlanır. Örneğin geleneksel şiirle modern şiirin birleştiği noktada duran Yahya Kemal bir taraftan bu birleşimin ahenkli bir biçimde gerçekleşmesi için çaba sarf ederken; öte yandan özellikle Fransa’da edindiği Batılı şiir birikiminin etkisiyle şiirin felsefi, varoluşsal, tematik ve biçimsel taraflarına eğilir. Müstakil bir poetika kaleme almasa da şiir üzerine değerlendirmelerini çeşitli vesilelerle dile getiren Yahya Kemal, bu yönüyle daha sonraki dönemlerde bireysel poetikalarını ete kemiğe bürüyecek şairlere bir alan açar. Türk şiirinin ufkunu genişleten, yeni yaklaşımların ve poetik yönelimlerin izini süren bir başka şair de hiç kuşkusuz Nazım Hikmet’tir. Toplumcu-gerçekçi şiirin Türk edebiyatındaki en önemli temsilcisi olarak kabul edilen Nazım Hikmet, sadece tematik anlamda bir yeniliğin değil; etkileri günümüze kadar devam edecek olan bir bakış açısının, bir şiir anlayışının öncüsüdür. Şiir üzerine poetik değerlendirmelerini çeşitli vesilelerle dile getiren şairin poetikasını kimi zaman manzum biçimde dile getirmesi dikkat çekicidir. Yine Fransız sembolistlerinden özümsediği unsurları, içsel dünyasıyla ve gelenekten devşirdiği birikimle sentezleyen Ahmet Haşim, modern şiirin yerleşmesine yaptığı katkı sebebiyle sonraki dönemlerde poetikalarını dile getirecek şairlere zemin hazırlar. Cumhuriyet’in ilk dönem coşkusunun yerini belirli ilke ve inkılâpların topluma benimsetilmesi çabasının aldığı 1930-40 arası dönem, Türk şiirinde modern yaklaşımların yerleşmeye başladığı bir süreçtir. II. Dünya Savaşı’nın hemen öncesine tekabül eden bu dönemde, sürrealizm ve Dadaizm gibi modern akımların Türkiye’de tanınması, birey olma yolunda ilerleyen kentli-modern orta sınıfın yeni yeni filizlenmesi, savaş atmosferinin yarattığı karamsar hava ile birleşince Garipçiler gibi bir şiir akımının doğması kaçınılmaz olur. Garip şairleri (Orhan Veli Oktay Rıfat ve Melih Cevdet), modern sanat akımlarından haberdar olmalarının, sıradan insanı şiirin merkezine oturtmalarının ve geleneksel şiirden radikal bir kopuşu önermelerinin yanı sıra şiir üzerine fikirlerini de poetik bir bütünlük içerisinde dile getiren ilk topluluktur. 1941 yılında çıkardıkları Garip kitabının önsözünde, �daha önce kaleme aldıkları değerlendirmeleri birleştiren Garipçiler, bütünlüklü, sistematik, tutarlı ve modern bir poetik metin üretmeyi başarırlar. Garip hareketinin 1941 yılında bir topluluk adına vücuda getirdiği poetika çalışması, Türk şiirinde yeni bir dönemin kapılarını aralar. Salah Birsel’in Şiirin İlkeleri ile Necip Fazıl’ın Sonsuzluk Kervanı adlı avangart çalışmalarının açtığı kapıdan bireysel, sistematik ve modern poetikaların üretilmeye başlandığı, şairlerin sadece şiirle değil şiirin yapısal, felsefi, tematik sorunlarıyla da yoğun bir biçimde ilgilenmeye başladıkları söylenebilir. Özellikle II. Dünya Savaşı’nın yarattığı krizin kültürel yansımaları, varoluşçuluk gibi felsefi akımların şiiri etkilemesi, Türkiye’nin yaşadığı kentlileşme, modernleşme süreciyle belirginleşen entelektüel, bireyselleşmiş küçük burjuva tabakanın oluşması, bireysel poetika denemelerinin çoğalmasını sağlar. Bu bağlamda poetika çalışmalarının hem niteliksel hem de niceliksel anlamda sıçrama yaptığı süreç II. Yeni şiirinin ortaya çıktığı dönemdir. Çünkü II. Yeni şiiri, hem kendinden öncekilerden radikal bir kopuşu temsil etmesi hem sonrakiler üzerinde önemli etkiler bırakması nedeniyle şiir geleneğinde önemli bir döneme, akıma, sürece veya kendi tabirleriyle “bir şiir olayına” tekabül eder. II. Yeni şiirinin imgeye dayanan, anlamı sorunsallaştıran, dilsel ve biçimsel deneyselliklerden kaçınmayan, bireyselliği önceleyen avangart yapısı, sürrealizm, varoluşçuluk, atonal müzik, soyut resim vb. modern sanat akımlarından beslenmesi beraberinde bir dizi poetik değerlendirmeyi zorunlu hale getirir. Bu noktada II. Yeni şairleri bir taraftan yeni bir şiiri kurmaya çalışırken öte taraftan şiirin poetik boyutu üzerinde de epey mesai harcarlar ve Türk şiir geleneği içerisinde azımsanmayacak bir yekûna tekabül eden bir dağarcık oluştururlar. 1970-80 arası dönem, poetik çalışmaların çok fazla öne çıkmadığı bir dönemdir. Şiiri ve edebiyatı, önemli oranda etkileyen politik atmosfer, şairleri genel olarak devrimci coşkuyu taşıyan toplumcu bir şiire yöneltir. Yine hayatın her alanına sinen eylemsellik hali şiirin yapısal meselelerinin, kendine özgü özelliklerinin tartışılmasını tali planda bırakır. 12 Eylül darbesinden sonra tekrar alevlenen poetik tartışmaların odağında ise genel olarak toplumcu şiir-bireyci şiir ikilemi vardır. Özellikle 12 Eylül askeri darbesi ile başlayan ekonomik, siyasal, toplumsal ve ideolojik şekillenmenin sonucunda yaşanan dönüşüm, şiire ve dolayısıyla poetik tartışmalara yansır. Bu bağlamda 1970’lerin toplumcu şiir poetikasını devam ettirenlerle 1980 sonrasının bireyci poetikasını savunanlar arasındaki tartışma, 1990’ların sonuna kadar bir biçimiyle devam eder. Bu tartışmaların neticesinde bireyci veya toplumcu bir poetikayı benimseyen şairler olmakla birlikte daha sentezci ve eklektik poetikalara meyleden şairler de edebiyat sahnesinde yer almaya başlar. Hatta 1990’larla �birlikte edebiyat ve şiir ortamını etkileyen postmodern eğilimler, yükselişe geçen kentlimuhafazakâr şiir, nihilizm ve anarşizm gibi akımlar etrafında filizlenen yeraltı şiiri, yaşamın her alanında belirginleşen çokkimlikli ve çokkültürlü atmosferin doğal bir yansıması olan minör edebiyat anlayışı poetik yaklaşımların da çoğullanmasına, farklılaşmasına ve zenginleşmesine olanak sağlar. 1. Avangart Bir Poetik-Roman: Şairin Romanı Poetikanın teorik ve tarihi gelişim süreci içerisinde gerek Dünya edebiyatında gerekse Türk Edebiyatında poetika çalışmalarının çoğu, ya şiir formunda yani manzum; ya da deneme-makale formunda yani mensur biçimde kaleme alınır. Bu yönüyle edebiyat sahasına daha geç çıkan roman, uzun süre şairlerin poetik fikirlerini açıklamada pek rağbet etmedikleri bir tür olarak kalır. Öte taraftan şiirin her dönemde daha sınırlı ve seçkin bir zümrenin, romanın ise daha geniş halk yığınlarının ilgi gösterdiği bir tür olarak algılanması, şairlerin uzun bir süre romandan uzak durmalarına sebep olur. Ancak 19. yüzyıldan itibaren özellikle büyük yazarlar tarafından yetkin örneklerinin verilmesiyle birlikte şairler de bu türe ilgi göstermeye başlarlar. Daha çok şiirle anlatamadıkları hikâyeleri, romanla ifade etmeye çalışan şairler, aynı zamanda şiir anlayışlarını, şiirin yapısal, izleksel ve teknik boyutları hakkındaki fikirlerini roman aracılığıyla paylaşmayı denerler. Örneğin Rilke, Cesare Pavese, Sylvia Plath ve Ingeborg Bachmann gibi şairler yazdıkları romanlarda belirli temalara değinmekle birlikte şiire özel bir önem verirler ve poetik fikirlerini çeşitli biçimlerde ifade ederler. (Tosun, 2012:http://tosunnecip.net.) Yine şairane tutumunu romanın her birimine yansıtan daha imgesel ve metaforik bir anlatımı zorlayan bu şairler romanlarıyla şiirlerinin kaynaklarını, arka planını varoluş şartlarını yansıtmayı da ihmal etmezler. Türk Edebiyatında ise poetik fikirlerini roman üzerinden açıklamak şairlerin pek rağbet ettikleri bir yöntem değildir. Bu nedenle çalışmamızın ana konusunu teşkil eden Murathan Mungan’ın Şairin Romanı adlı eseri, bu sahadaki avangart anlatılardan biri olarak değerlendirilebilir. Çünkü bu eserle Türk Edebiyatında belki de ilk kez bir şair, poetikasını yazdığı bir roman üzerinden açıklar, okurla paylaşır. Nitekim hem şair hem de romancı olan Mungan, Şairin Romanı’nı “şiirin öldüğü, romanın öldüğü, edebiyatın öldüğü, giderek yazılı kültürün bile tükenmekte olduğu, her şeyin görselliğe indirgendiği bir çağda, belki dilin en  (2011), İstanbul: Metis Yayınları, 1. Baskı. (Çalışmamızda verilen sayfa numaraları eserin bu baskısına aittir.) �eski en kadim sanatı olan şiire, roman aracılığıyla bir saygı duruşunda” (Erciyes, 2012: www.radikal.com.tr) bulunmak için kaleme aldığını söyler. Birçok poetika denemesinde olduğu gibi amacını açıkça ortaya koyan Murathan Mungan, aynı zamanda şiirin, sadece insanların zayıf anlarında, âşık olduklarında ya da marazi zamanlarında sığındıkları bir sanat değil; düpedüz varoluşun bir parçası olduğunu hatırlatmak isteğinin de böylesi bir poetikromanı doğurduğunu vurgular. (Erciyes, 2012: www.radikal.com.tr) Şairin Romanı; esas itibariyle poetik boyutunun yanı sıra fantastik, ütopik ve polisiye havası taşıyan oldukça hacimli bir anlatıdır. Uzun yıllar süren bir çalışmanın, birikimin ve değerlendirmelerin ürünü olan bu romanda; fantastik bir dünyada, bilinmeyen bir zamanda ve kurmaca bir atmosferde geçen olaylar anlatılır. “Şairin Dönüşü”, “Şairin Toprağı”, “Şairin Levhaları”, “Şairin Gölgeleri”, “Şairin Hayvanı”, “Şairin Kanı” ve “Şairin Oyunu” adlarını taşıyan yedi bölümden oluşan roman, Bilge Şair Bendag’ın 50 yıllık gönüllü sürgünden dönmesiyle başlar. Sıradan bir denizci gibi geçirdiği yılların ardından ülkesi Anakara’ya dönen yüz yaşındaki Bendag, kimliğini gizleyip tüm Anakara’yı dolaşacağı son bir şiir yolculuğuna çıkar. Adı efsaneleşen, herkesin şiirlerini büyük bir hayranlıkla okuduğu Bendag, birçok şehirden geçerek, anılarını yeniden hatırlayarak ama daha çok; şiire dair yeni duygular ve fikirler edinerek hatta uzun yıllar aradan sonra şiir yazmaya başlayarak Odragend şehrine gider. Amacı Odragend’de düzenlenen ve Anakara’ın en büyük şiir festivali olan “On Üç Dolunaylı Yıl Şenlikleri”ne son bir kez katılmaktır. Bilge Şair Bendag’ın yolculuklarla ve maceralarla dolu hareketli yaşamının bir nevi simetrisini oluşturan bir diğer şair ise ömrünün büyük bölümünü evinden dışarı çıkmadan geçiren şiir filozofu Moottah’tır. Yaklaşık yirmi yıllık inziva döneminin ardından biriktirdiklerini insanlarla paylaşma zamanının geldiğine kanaat getiren Moottah, çırakları Zeey ve Tagan’ı da yanına alarak şehir şehir dolaşmaya başlar. Gittiği her şehirde şiir üzerine konuşmalar yapar, birikimini insanlara aktarır. Moottah ve çıraklarının trajik hikâyesi de romanın diğer kahramanları gibi elbette Odragend’de sonlanır. Romanın polisiye odaklı kurgusu ise deneyimli polis Gamenn’in bütün ülkeye yayılan şair cinayetlerini soruşturma sürecini anlatır. Tıpkı Bendag ve Moottah gibi tüm ülkeyi dolaşan, buralardaki şair cinayetlerini soruşturan Gamenn, taklitçiliği simgeleyen Agabu’nun Serhenas’ı öldürtüp onun şiirlerini kendi şiirleriymiş gibi yayımlattığını ortaya çıkarır. Nitekim Agabu’nun başka bir kadına âşık olması üzerine karısı Zeheyra, bu gerçeği Moottah’a söyler ve Serhenas’ın defterlerini ona verir. Önce karısı Zeheyra’yı öldüren Agabu, adamlarını Moottah ve çıraklarının peşine takar. Moottah ve çıraklardan Zeey’i öldüren �Agabu’nun adamları Tagan’ı öldüremez. Fakat Tagan’ın bilincini maniple ederek onu bir katile dönüştürürler ve şair cinayetlerini ona işletirler. Romanın sonunda Gamenn Tagan’ı bulur, fakat onun yıllar önce şair filozof Moottah’ın yanına verilen ikiz kardeşi olduğunu öğrenir. Bu beklenmedik son romanın polisiye boyutunun da ustaca kotarıldığını gösterir. Yine şiirleri, taklitçi şair Agabu tarafından çalındıktan sonra öldürülen Moottah’ın çocukluk arkadaşı Serhenas’ın dramı, ölümün kıyısından dönen genç şair Dehamar’ın heyecanı, tüm Anakarayı vücuduna dövme olarak çizdirmiş Haritacı Kaa’nın yol göstericiliği kurguyu besler, Odragend’deki “On Üç Dolunaylı Yıl Şenlikleri”ne bir biçimde bağlanır. Elbette Sözlükçü Tarkusyu’nun dilciliği, rüyalarıyla kahramanlara yol gösteren Ümma’nın düşselliği, Bendag’ın hep yanında olan Ulsangeyma’nın koruyuculuğu, kadın şair Lelalu’nun zarafeti anlatının renklenmesine, zenginleşmesine ve şiirsel atmosferinin tamamlanmasına önemli katkı yapar. Sonuçta Odragend’deki “On Üç Dolunaylı Yıl Şenlikleri”nde, şiirsel bir atmosferde kesişen kahramanların hikâyesi yine “şiirin adaleti” bağlamında çözümlenir. Bilge Şair Bendag onurlandırılır, Moottah ve çıraklarının heykelleri dikilerek hem şairin çektiği acılar hem de şiirin felsefesi ölümsüzleştirilir. Bu arada Agabu’nun taklitçiliği ifşa edilir ve Agabu öldürülerek bir bakıma onun şahsında taklitçilik cezalandırılır. Böylece şiirsel bir atmosferde cereyan eden anlatı, bu atmosfere uygun bir biçimde sonlanır. Şairin Romanı sadece kurgu ve kişiler açısından değil tema, dil- anlatım, üslup, zaman ve mekân gibi temel anlatı unsurları bakımında da şairane bir bakış açısından kotarılmış bir metindir. Yoğun bir dil işçiliğine dayanan mecazlı ve sanatlı bir söyleyiş, modern dünyanın somut ve mekanik zaman algısının dışına taşırılan zamansal boyut romanın şiirselliğini destekler. Yine şiir bayraklarıyla donatılmış ve isimleri metaforik göndermelere yüklü fantastik kentler ve kasabalar ile hemen her yerde bir biçimde değinilen şiire dair felsefi, kültürel, tarihi, dilsel ve sanatsal değerlendirmeler, Şairin Romanı’nı baştan sona şiirsel bir anlatıya dönüştürür. 1.1. Şairin Romanı’nda Poetik Fikirler Kurgudan mekâna, zamandan dile, üsluptan anlatıma kadar hemen her roman unsurunu şiirsel bir dokunun etrafında biçimlendiren Murathan Mungan, anlatı boyunca poetik fikirlerini dile getirir. Mungan’ın bu bağlamda üzerinde durduğu konuların başında şairin vasıfları gelir. Neredeyse tüm kişilerin şair olduğu romanda, yazar çeşitli simgeleştirmeler, alegorik kişi ve mekân kurgulamaları üzerinden kendi poetikasındaki şairin özelliklerini ifşa eder. �Mungan’a göre bir şair her şeyden önce özgün olmalıdır. Nitekim romanda özgünlüğü yakalamış şairi, henüz sesini bulamamış şairden ayırt eden “Şairin Kuyusu” adlı simgesel bir mekândan bahsedilir. Şairin Kuyusu’nun, “geçmişi ta yaşlı kanlı devlerin, kırmızı dilli ejderhaların zamanında kalma eski ve kutlu bir söylenceye dayanan” (s.87) hikâyesine göre her genç şair, kendine, şiirine inandığı gün geldiğinde kuyunun başına gider, şiirini kuyunun içine yüksek sesle okur. Eğer şiirinde kendi sesini bulmuşsa kuyu şiiri şairin sesiyle yankılar, böylelikle onun şairliği bir bakıma tescillenir. Eğer şairin sesinde, şiirinde hala başka şairlerin sesi duyuluyorsa, kuyu şiiri o şairlerin sesiyle yankılayarak genç şairin henüz özgünlüğü yakalayamadığını ifade eder. (s.87) Elbette bu alegorik anlatım Mungan’ın şairin özgünlüğünü ne kadar önemsediğini gösterir ki romanın kurgusu da büyük oranda şairler arasındaki özgünlük-taklit ikileminden doğan gerilimlerle ilerler. Özgünlüğün kısa sürede kazanılan bir özellik olmadığına inanan Mungan, şairin özgünlüğünü bulmasını ömür boyu devam eden bir süreç olarak algılar. Nitekim romanda da büyük bir ün ve şöhret kazanan şairler bile özgünlüğünü kaybetme, taklide düşme korkusunu sürekli yaşarlar. (s. 229) Öte taraftan özgünlüğü hiç yakalayamamış, başkalarını taklit ederek bir konum edinmeye çalışan şairler ise “kendi güç alanlarında kendisi için hiçbir zaman rakip olmayacak, fazla öne çıkmayacak ama malzemesi pek de kötü olmayan ikincil figürler bulundurarak hayat içindeki yerini sağlama almak” (s.258) çabasına girerler. Taklitçiliğe ve tahakküme dayanan bu çaba şairin içindeki şairlik vasıflarını öldürdüğü gibi (s.271) bir biçimde kendini belli eder ve taklitçi şair, “bir başkasının bayrağını dikerek çıktığı” (s.372) şiirin burçlarından çok trajik bir biçimde indirilir. Nihayetinde Mungan’a göre iyi bir şair, şiirin insanın kendini bulmasına açılan kapı olduğunu unutmamalıdır; zira “hakiki şairlerin soyağaçlarından, geçmiş mirasın tahtalarından kendilerine taklit kapılar çatanlar” (s.245) bir gün kendi kapılarını çalacak yüzü bulamazlar. Murathan Mungan, aynı zamanda şairin dürüst, zeki ve enerjik olması gerektiğine inanır. (s.116) Bu vasıflardan dürüstlüğün altını ısrarla çizen Mungan’a göre bir şair eğer dürüst olmazsa; zekâsı ve enerjisi onu yok edebilir. Yine iyi bir şairin evrensel bir belleğe sahip olmasını önemseyen Mungan, “algıları yalnızca kendi zamanlarına kilitli olanların şairliği sadece bir çalışkanlıktır” (s.117) ilkesini savunur. Bu bağlamda şairin dürüst ve basiretli olması kadar, geniş bir kavrayış ve muhayyile yeteneğine sahip olmasını da önemser. Aksi takdirde şairin enerjik ve çalışkan olması boş ve amaçsız bir uğraş olarak kalacak ve şairi süreç içerisinde tükenişe götürecektir. �Murathan Mungan’ın şairde aradığı en önemli özelliklerden biri de şairin; şair fıtratına sahip olmasıdır. Mungan’a göre “şair kanı olmayanların yazdığı şiirlerin kanı akmaz ki kessen kelimelerini.” (s.417) Şairin şiirlerine canlılık veren şey, şairin sahip olduğu şairlik mizacıdır ki bu durum; iyi şairi harekete geçiren, onu şiire götüren motivasyonu temsil eden “şairin kanındaki hayvan” (s.305) motifi ile ifade edilir. Şair mizacına sahip, bilincinde ve kalbinde şiiri sürekli duyumsayan şairin iyi bir şiir üretebilmesi için ayrıca çevresini, doğayı, yaşamı iyi gözlemlemesi gerekir. Çünkü “tabiatın öğrencisi olamayan iyi bir şair olamaz.” (s.350) Tabiatın dilini, ruhunu bilen şair, ışığın nesneler üzerinde oluşturduğu atmosferi iyi gözlemleyebilmelidir. Zira “nesnelere derinliğini veren ışığın eğilip bükülmesidir; iyi şair de ışığı tartabilmesini bilendir.” (s.318) Aksi durumda şair çevresine ve içinde yaşadığı sosyal, kültürel ve edebi ortama yabancılaşır ve bu yabancılaşma şairin yeteneklerinin zayıflamasına yol açar. Şairin Romanı’nda, şairin dil ve anlatım konusunda titiz ve yenilikçi olmasının önemine de dikkat çekilir. Murathan Mungan’ın şiirleri başta olmak üzere tüm yapıtlarında özenle üzerinde durduğu bu durum, aynı zamanda bir şairde aradığı özelliklerin başında gelir. Mungan’a göre bir şair, sözcüklerin anlamına, bağlamına, tınısına ve çağrışımsal boyutlarına dikkat etmeli; yani sözcüklerin aynasına bakmasını bilmelidir. (s.223) Çünkü şiir, şairin kelimelerle kurduğu ilişkiyle başlar. (s.431) Şair sadece mevcut kelimelerle ilişki kurmakla yetinmez; aynı zamanda yeni çağrışımlar, metaforlar, imgeler ve anlatım imkânları ararken anlamını yalnız kendisinin bildiği sözcükler ve tamlamalar da oluşturur ki (s.409) bu şairliğin en önemli kriterlerinden biridir. (s.73) Mungan’a göre güçlü şair, elindeki kelimeler yoksullaştığı, içindeki duyguyu anlatmakta kifayetsiz kaldığı durumlarda “acısını dindirmek, ruhunu sakinleştirmek için sözcük aramaya başlar.” (s.73) Eğer bir şair bu arayışın bilincine varmamışsa şiirsel anlamda bir mesafe alamayacağı gibi “kendi sığlığını, yaşama özgü yalınlık, sadelik ve doğallık sanıp” (s.114) günlük dilin sınırları içinde kalır. Murathan Mungan şairin sürekli arayış içerisinde, devingen, öncü ve yenilikçi bir tarafının da olması gerektiğine inanır. Şairin bu çabası hem bireysel hem de toplumsal bir karakter taşır. Öncelikle herkesin uykuda olduğu saatlerde ortalığa hâkim olan (s.11) yani geceye sığınan şair, varoluşunu kurulu düzenin, rutin yaşamın dışında gerçekleştirir. Günlük yaşamın sınırlarını aşındıran bu tavrı sürdürmek çok zordur. Ancak büyük şairler, bu sıkıntılı süreci devam ettirip ömrünün sonuna kadar şair kalmayı başarır. (s.254) Öte taraftan bir şairin ömrünün sonuna kadar şair kalmayı becermesi; ancak kendini yenilemesi ve geliştirmesiyle mümkün olabilir. Bu bağlamda bir şair, yazdığı en mükemmel şiirde bile boşluk, eksilik �olduğunu unutmamalıdır. Murathan Mungan, şairin kendine ve şiire karşı sorumlulukları olduğu kadar topluma karşı da sorumlulukları olduğuna inanır. Mungan’a göre her şeyden önce bir şair “ölürken yerküreyi bulduğundan daha iyi bırakmak zorundadır.” (s.42) Şair, toplumun, yaşamın ve çevrenin daha iyi olmasını isterken; bu istemini de şair kimliğini aşındırmadan gerçekleştirmeye özen göstermelidir. Çünkü şiir dışı durumlara angaje olan şairler, “çoğu cenk meydanlarındaki ölüler kadar birbirinin aynı olan birörnek şiirlerinin arasında kaybolup bir toplu mezara gömülür gibi askeri düzen içinde anonim bir bilinmezliğe gömülüp” (s.294) giderler. Murathan Mungan, Şairin Romanı’nda şairin vasıfları hakkındaki fikirlerini dile getirmekle birlikte; şiirin ne olması gerektiğine, içeriğine ve yapısına ilişkin de değerlendirmelerde bulunur. Mungan’a göre şiir, her şeyden önce dilin en kadim sanatıdır. Ki bu özelliğiyle insanlığın kültürel, sosyal, düşünsel ve sanatsal belleğinin en önemli unsurları arasında yer alır. Nitekim Mungan, şiirin gündelik dilin bulunuşundan önce ortaya çıktığını, dilin ilk varoluş biçimi olduğunu ve bu yüzden insanlığın ilk kültürel, dini ve tarihi üretimlerinin şiirsel bir hava taşıdığını savunur. (s.165) Şairin Romanı’nı insanlık tarihinin bu kadim sanatına ithaf eden Mungan, roman boyunca şiirin kalıcılığının, gelenekselliğinin, insanlığın tarihiyle koşut birikiminin altını çizer. Öyle ki şiirle çömlek arasında bir analoji kurarak çöken uygarlıklardan geriye her zaman şiir ve çömlek kaldığını; bu nedenle ikisinin de “yerkürenin en eski tanıkları” (s.71) olduğunu söyler. Şiir bu özelliğiyle ayrıca kentlere ruh verir, kültürleri ayakta tutar ve mekânlara anlam katar. (s.119) Hatta yerkürenin varoluşuna dair sırların, mitlerin ve efsanelerin özünde de şiir vardır, şiirsel bir atmosfer vardır. (s.312) Bu bağlamda Murathan Mungan; tarihle, kültürle, coğrafyayla ve doğayla iç içe geçen şiirin, kadim olduğu için kalıcı olacağına da inanır. Murathan Mungan, şiir bağlamındaki meselelerden “yerellik-evrensellik” tartışmalarına da değinir. Şiirin yerel-ulusal kaynaklardan beslenmekle beraber evrensel bir okuyucuya seslenmesi gerektiğine inanan Mungan, bu açıdan yerel değerle örülü; aynı zamanda tüm insanlığa hitap edebilen bir şiir anlayışına yakın durur. Mungan’a göre “bazı çiçeklerin varlıklarını yalnızca yetiştikleri iklime borçlanmış olmaları elbette onların güzelliğini azaltmaz ama başka iklimlerde yaşayamamaları varlıklarını eksiltir. Yalnızca kendi toprağında okunur, okunabilir olmak, iyi şiire yetmez. İyi şiir, doğduğu toprağın iklimini başka iklimlere dönüştürebilme gücüne, yeteneğine sahip olmalıdır. Şiir doğduğu yerlerin sesi, kokusudur. Kendi güneşini, kendi rüzgârını, kendi yağmurunu her yere taşır. Hem de gittiği yerin güneşi, rüzgârı, yağmuru olur. İyi şiir tıpkı bir çömlek gibi vücut bulduğu �toprağını başka diyarlara taşıyabilmeli, oralarda da kullanılabilmelidir.” (s.72-73) Yerelden evrensele açılan şiirin, uluslararası ölçekte başarılı olabilmesi, içinde şekillendiği atmosferin zenginliğini, renkliliğini ve derinliğini taşıyabilmesi gelenekle kurduğu bağın sağlamlığıyla da ilintilidir. Çünkü toplumun tarihi ve kültürel belleğinin derinliklerinden süzülerek günümüze ulaşan “şiir levhaları” (s.150) birbirinin üstüne istiflenmiş gibidir ve çoğu zaman şiir birikimi “bu levhaları basamaklandırarak” (s.167) ilerler. Şairin Romanı’nda, şiirin doğayla uyumlu olması ilkesi de poetik bir belirleme olarak epeyce tartışılır. Mungan, iyi şiirin, en çok kullanılan kelimelerle bile şaşırtmayı başarması bakımından doğaya benzediğini savunur. (s.10) Yine şiirin doğaya en az yabancılaşan sanat olduğunu ifade eden Mungan’a göre şiir de doğa gibi bazen bir şeyi gösterirken aynı zamanda gizler. (s.94) Murathan Mungan, şiirle doğa arasındaki bu benzerliği daha da ileri götürerek şiirle doğa arasında bir özdeşleşme kurar. Nitekim doğanın özünde şiir olduğunu ve bir şairin doğada olmayan dil aracılığıyla bu özü açığa çıkardığını, bir bakıma doğanın şiirini yeniden yarattığını, dönüştürdüğünü belirtir. (s.98) Öte taraftan insanın da doğaya şiirle bağlandığına ve doğayı ancak şiirle anlayabildiğine inanır. (s.105) Bu bağlamda şiirle doğa arasındaki ilişkinin yabancılaşmadan uzak, deruni, ahenkli ve birbirini yansılayan bir karakter taşıdığının altını çizen Mungan, böylece şiirin modern hayatla doğadan iyice kopan insanın bu trajedisini çözebilecek en etkili araç olduğunu ifade etmiş olur. Doğayla arasındaki uyumun sonucunda şiirin bir kıvamı, ölçüsü ve dengesi oluşur ki Murathan Mungan, bu durumu şiirle matematik arasında bir analoji kurarak açıklamaya çalışır. Şiirin bir matematiği olduğunu (s.91) ileri süren Mungan’a göre “Matematiğin sadece rakamlarla, sayılarla uğraştığını ve kendini sadece onlarla ifade ettiği sananlar yanılırlar. Matematik bütün evrenin dilidir, harflerin, sözcüklerin de… Bu nedenle şairlerle matematikçiler arasındaki akrabalık sanıldığı kadar gizli ya da dolayımlı değildir.” (s.487) Çünkü şairler de tıpkı matematikçiler gibi betimsel gerçekliğe değil varsayımsal olarak ileri sürdükleri önermelerin uygunluğuna bağlıdırlar. (s.488) Öyle ki Mungan, bir şiirin matematiğin evrenindeki görünmezliğine yaklaşabildiği oranda iyi şiir olabileceğini ısrarla vurgular. Şairin Romanı’nda şiirin değişik tanımları da çoğu zaman aforizma olarak değerlendirilebilecek yargılarla ifade edilir. Örneğin Mungan’a göre şiir, kuşanmayı, sakınmayı, geri çekilmeyi gerektiği ölçüde uygulayabilen bir iç kale sanatıdır. (s.22) Yine bir “iç ses gibi, gizli söz gibi, saklı uyaklar gibi (…) yeni anlam kapılarının önünde ansızın �beliren gümüş gölgeler gibi” (s.63) varolan şiirin “göğsünde tesadüf kuşları uçar.” (s.42) İlhama, irticalen söylenmeye dayanan bu yönü, şiiri rüyaya yaklaştırır ki Mungan’ın poetikasında önemli bir yer tutan şiirin psikanalitik boyutuna yapılan vurguyla örtüşür. Nitekim “yarı mecnun, yarı kâhin, yarı şair Ümma”nın rüyaları (s.14), romanın bütününe şiirsel ve romantik bir hava katar. Murathan Mungan, Şairin Romanı aracılığıyla “iyi şiir”, “büyük şiir” gibi nitelemelere de yer verir ve kendi poetikasında “iyi şiirin” neye tekabül ettiğine dair ipuçlarını okurla paylaşır. Mungan her şeyden önce iyi şiirin insanı sahip olduğu zamanın dışına, bazen geçmişe bazen de geleceğe taşıması gerektiğine inanır. (s.49) İnsanı günlük yaşamın sıradanlığından ve monotonluğundan kurtarması gereken iyi şiiri dokunaklı kılan ise çoğu zaman, betimlediği ya da betimler göründüğü değil, işaret ettiği şeylerdir. (s.218) Bir hakikat sanatı olan şiir (s.412), aynı zamanda insanı andan koparan işaretler ihtiva etmesi nedeniyle günlük yaşamın yüzeysel gerçekliğini soldurur. (s.25) Günlük yaşamın yüzeysel gerçekliğini solduran bir bakıma “an”ı erteleyen iyi şiir (s.39), başka bir boyutu soldurduğu gerçekliğin yerine ikame eder. Nitekim Murathan Mungan, iyi şiirin gerçeklik sanatı olduğunu belirtmekle birlikte bu gerçekliğin farklı bir düzlemi işaret ettiğini vurgular. Kendi gerçeklik düzlemini oluşturan şiir, ışıktan doğar (s.125) ve dünyayı, insanı ve toplumu açıklarken bile bazı şeyleri gizler. (s.320) Bu gizleme eylemi, şiirsel bir dünyanın doğuşunu imler ki şiirin anlamını da günlük yaşamın yüzeysel anlam düzeyinden koparır. Böylece iyi şiir, yalnızca kendi anlamını taşır hale gelir ve sonsuz sayıda gerçekliği dile getirme olanağı sunsa da kendi başına hiçbir gerçekliği temsil etmez. (s.364) Murathan Mungan şiirin içeriği, anlamı ve tematik boyutu kadar biçimsel yönü üzerinde de durur, şiirin dili ve üslubu konusundaki fikirlerini roman boyunca çeşitli vesilelerle dile getirir. Nitekim şiirin söylenen şeyden çok söyleme biçimi olduğunu (s.318) savunan Mungan’a göre bir şairi diğer şairlerden ayıran üslubudur. (s.321) Mungan’ın hem şiirleriyle hem de poetik fikirleriyle örtüşen bu üslupçu eğilim, kendini daha çok dil bağlamında gösterir. Şiirin öncelikle kelimelerle kurulan ilişkide başladığına (s.431) inanan Mungan, sözcüklerin aynasına bakmayı bilmeyenlerin iyi şair olamayacağını ileri sürer. (s.223) Mungan’a göre şairlik bir nevi madencilik gibidir ve “şairler dilin altına gömülü kelimeleri çıkartır, onlardan yeni bir evren, yeni bir hayat kurar.” (s.127) Başka bir ifadeyle iyi şairler, kelimelerin kendi aydınlığıyla yetinmez, onları köpürtüp başkalaştırır. (s.129) Yine kelimelerin varolan anlamlarıyla yetinmeyen şairler, ürettikleri imgelerle, metaforlarla, bağlamlarla yeni bir dilsel boyut yaratır. Bu yeni şiirsel dil, “gizli bir dildir” (s.167) ve �Mungan’ın altını ısrarla çizdiği günlük gerçeklikten beslenmekle birlikte farklı bir düzlemde şekillenen şiirin gerçekliğiyle yani içeriğiyle çakışır. Böylece şiir, gerek içerik gerekse biçim bakımından tamamlanır. Şairin Romanı’nda şiirin alımlanması konusu da tartışılır. Murathan Mungan, şairin ve şiirin vasıflarını değerlendirmenin yanı sıra okur-şiir ilişkisine değinerek bir bakıma poetik fikirlerini tamamlamış olur. Mungan’a göre okur, eğer bir şiiri anlamak istiyorsa yoğun bir çaba ve emek harcamalı, şairin ufkunu ve hayallerini yakalamaya çalışmalıdır. (s.117) Öte taraftan şairi; yaşadığı coğrafyaya, kültüre ve kişiliğinin şekillendiği atmosfere göre değerlendirmemelidir. (s.390) Çünkü bir şairi yaşadığı coğrafyaya ve kişiliğinin şekillendiği kültürel atmosfere indirgemek hem onun şiirlerinin tam anlamıyla anlaşılmasını engeller hem de bir önyargının oluşmasına zemin hazırlar. (s. 390) Nihayetinde iyi bir okur, şairin ve şiirin özgünlüğünü kavrayabilen, popüler şiirlerden kendini sakınan, şiirin anlamına vakıf olmak için yoğun bir çaba harcayan, eleştirilerinde objektif ve ölçülü davranmaya çalışan kişidir. Sonuç Poetika, şiiri genel anlamda kavrayan, onun biçimini, içeriğini, üslubunu, estetiğini kapsayan konuları belli bir örneğe bağlı kalmaksızın irdeleyen bir bilgi dalıdır. Tarih boyunca birçok şair; şiire dair fikirlerini, şiir anlayışlarını yansıtan poetikalar kaleme alır. Bu poetikalar, kimi zaman şairin poetik fikirlerini, yazdığı şiirler aracılığıyla dile getirmek istemesi sebebiyle manzum biçimde; kimi zaman da teorik bir çerçeve oluşturma gayesiyle düzyazı (makale, deneme) biçiminde olur. Bu bağlamda edebiyat sahasına daha geç çıkan roman, uzun süre şairlerin poetik fikirlerini açıklamada pek rağbet etmedikleri bir tür olarak kalır. Ancak Batı edebiyatında 19. yüzyıldan itibaren özellikle büyük yazarlar tarafından yetkin örneklerinin verilmesiyle birlikte şairler romana ilgi göstermeye başlar. Daha çok şiirle anlatamadıkları hikâyeleri, romanla ifade etmeye çalışan şairler, şiir anlayışlarını, şiirin yapısal, izleksel ve teknik boyutları hakkındaki fikirlerini de roman aracılığıyla paylaşmayı denerler. Poetik roman vasfı taşıyan bu anlatılara Türk edebiyatında pek rastlanmaz. Bu nedenle Çağdaş Türk Edebiyatının önemli kalemlerinden Murathan Mungan’ın Şairin Romanı adlı eseri, bu alandaki çalışmaların avangart bir örneği olarak değerlendirilebilir. Çünkü Türk Edebiyatında belki de ilk kez bir şair, poetikasını yazdığı bir roman üzerinden açıklar, okurla paylaşır. Neticede fantastik, ütopik ve polisiye roman havası taşıyan Şairin Romanı, aynı zamanda şiir sanatını merkezine alan, şiirin yapısal, varoluşsal ve teknik meselelerine çeşitli vesilelerle değinen bir anlatıdır. �Sonunda şiirsel adaletin sağlandığı bir kurgusal düzlem, hemen hepsi bir biçimde şiirle ilgilenen kişiler kadrosu, yoğun bir dil işçiliğine dayanan mecazlı ve sanatlı bir söyleyiş, modern dünyanın somut ve mekanik zaman algısının dışına taşırılan zamansal boyut, şiir bayraklarıyla donatılmış ve isimleri metaforik göndermelere yüklü fantastik kentler Şairin Romanı’nı baştan sona şiirsel bir anlatıya dönüştürür. Bu şiirsel anlatı; kurgu, kişiler, bakış açısı, tema, dil- anlatım, üslup, zaman ve mekân gibi temel anlatı unsurları bakımında şairane bir üslupla kotarılmış bir anlatı olduğu kadar şiirin kriterlerini ve şairin vasıflarını da çeşitli yönleriyle yansıtan bir romandır. Mungan özgünlükle, çalışkanlıkla, üslupçulukla, titizlikle, dürüstlükle ve yenilikçikle vasıflandırdığı şairden; yerel-evrensel dengesini taşıyan, doğayla uyumlu, ölçüsü ve matematiği olan, insanı hem geçmişe hem de geleceğe götüren, kendine has bir gerçeklik düzlemi yaratabilmiş, dil ve üslup bakımından yetkin, içerik-biçim dengesini sağlamış şiirler üretmesini ister. Sonuçta şair ve şiire dair bu tespitler, Murathan Mungan’ın poetikasının temel kodlarını verdiği gibi Şairin Romanı’nı da poetik bir romana dönüştürür. Kaynakça Aristoteles. (1983). Poetika, (Çev. İsmail Tunalı), İstanbul: Remzi Kitabevi. Çıkla, S. (2010). Türk Edebiyatında Manzum Poetikalar 1860-1960, Ankara: Akçağ Yayınları. Demir, F. (2012). “Salah Birsel’den Avangart Bir Poetika Denemesi: Şiirin İlkeleri”, Turkısh Studies Dergisi, Volume 7/14 Fall, s.1433-1440. Erciyes, C. (2012). “Murathan Mungan’la Röportaj”, www. radikal.com.tr. Karaca, A. (2005). İkinci Yeni Poetikası, Ankara: Hece Yayınları. Novalis, F. (2003). Poetika, (Çev. Ahmet Sarı-Şahbender Çoraklı), İstanbul: Babil Yayınları. Ortaylı, İ. (2007). Batılılaşma Yolunda, İstanbul: Merkez Kitapları. Sazyek, H. (1991). “Poetikanın Boyutları”, Sombahar Dergisi, S.5. Tanpınar, A.H. (2006). 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. Todorov, T. (2008). Poetikaya Giriş, (Çev. Kaya Şahin), İstanbul: Metis Yayınları. Tosun, N. (2012). “Şair Roman Yazarsa”, http://tosunnecip.net. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2215 Title A name given to the resource MURATHAN MUNGAN’DAN AVANGART BİR POETİK-ROMAN: ŞAİRİN ROMANI Author Author DEMİR, Fethi Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Poetika, Şairin Romanı, Murathan Mungan, Poetik-roman. ÖZET Edebiyat teorisi üzerine yapılan çalışmaların tarihi, neredeyse yazılı edebiyatın tarihi kadar eskidir. Şairler, yazarlar ve edebiyatçılar bir taraftan sanatsal bir üretim içersinde olurken; öte taraftan sanat eserinin içeriğini, yapısını, tekniğini ve oluşumunu açıklamaya çalışan teorik çalışmalar üretirler. Bu teorik çalışmaların en önemlisi de tarih boyunca farklı anlamlar kazanan poetikadır. Önceleri Aristoteles’in -aynı zamanda türün ilk örneği olan- Poetika’sından hareketle trajedi ve destan türlerinin temel özelliklerinin ve bileşenlerinin ortaya konmasına dayanan poetik çalışmaların çerçevesi; sonraları, daha çok şiirle sınırlandırılır. Özellikle 19. yüzyıldan sonra bu yönü daha da belirginleşen poetika kavramı, şiiri genel anlamda kavrayan, onun biçimini, muhteviyatını, üslubunu, estetiğini kapsayan konuları belli bir örneğe bağlı kalmaksızın irdeleyen bir bilgi dalına dönüşür. Bu bağlamda birçok şair, şiire dair fikirlerini, şiir anlayışlarını yansıtan poetikalar kaleme alır. Bu poetikalar, kimi zaman şairin poetik fikirlerini yazdığı şiirler aracılığıyla dile getirmek istemesi sebebiyle manzum; kimi zaman da teorik bir çerçeve oluşturma gayesiyle mensur bir karakter taşıyabilir. İşte bu teorik bağlam içerisinde Çağdaş Türk Edebiyatının önemli kalemlerinden Murathan Mungan, Şairin Romanı adlı eseriyle poetik metinlere farklı bir boyut kazandırır. Çünkü sadece Türk Edebiyatında değil; belki de Dünya Edebiyatı içerisinde ilk kez bir şair, poetikasını yazdığı bir roman üzerinden açıklar, okurla paylaşır. Neticede fantastik, ütopik ve polisiye roman havası taşıyan Şairin Romanı, aynı zamanda şiir sanatını merkezine alan, şiirin yapısal, varoluşsal ve teknik meselelerine çeşitli vesilelerle değinen avangart bir poetik-roman olarak okunabilir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548