123 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6ae9b603e35955915d4876433936bfd8.docx 2116a95c2b461caa7dec606b00f0e1ef https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/780aa74613dea359a704da3421181580.pdf c766291acc13b0e1b1166dde79c3de92 PDF Text Text ANTAKYA SALLANGAÇ TÜRKÜLERİ Bülent ARI Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Hatay / Türkiye Anahtar Kelimeler: Antakya, Türkü, Sallangaç, Sallangaç Türküleri. ÖZET Bildiriye öncelikle bir giriş bölümüyle başlanılnış; bu bölümde türkü kavramından, Hatay türkülerinden ve sallangaç kavramından söz edilmiştir. Sonrasında salıncak ya da sallangaç türkülerinin oluşmasına Antakya eğlence hayatı ve ikliminin nasıl olanak tanıdığı ve bu tarz türkülerin nasıl oluştuğu üzerinde durulmuş, sallangaç (salıncak) türkülerinin yöreye özgülüğünden bahsedilmiş; ancak benzer yaklaşımların Anadolu’da da bulunduğu Şükriye Tutkun’un salıncak albümü örnek verilerek ortaya konulmuştur. Yine, bildiriye konu olan sallangaç türkülerinin bir veya iki örnekle sınırlı olmadığını ve Antakya yöresinde uzun soluklu bir sallangaç türküsü söyleme geleneği olduğunu göstermek amacıyla çalışmanın son bölümüne yeter sayıda sallangaç türküsü örneği konulmuşur. Yörede tespit edilen 19 sallangaç türküsünden bildiriye alınan 9’unun adları şöyledir: Yaprak Gazellendi - Hanım Arabaya Binmiş - Hasan Dağı Oymak Oymak - Mavilim Yakdın Beni - Ninem Kurmuş Yol Üstüne Çıkrığı - Pınara Vurdum Kazmayı - Elmas Dolu Çekmecesi - Kızın Adı Emneli - Antakya Dağın Diktir � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/975dd45e397270eaca92a0f29385b06b.docx b761012d3418a4bff80491c2fd035947 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f440c84d86afbe2505e3eb58fc339509.pdf 037c56a9c8a2a39c16e6e2701aacff7a PDF Text Text ANTAKYA SALLANGAÇ TÜRKÜLERİ Bülent ARI1 Özet Bildiriye öncelikle bir giriĢ bölümüyle baĢlanmıĢ; bu bölümde türkü kavramından, Hatay türkülerinden ve sallangaç kavramından söz edilmiĢtir . Sonrasında salıncak ya da sallangaç türkülerinin oluĢmasına Antakya eğlence hayatı ve ikliminin nasıl olanak tanıdığı ve bu tarz türkülerin nasıl oluĢtuğu üzerinde durularak, sallangaç (salıncak) türkülerinin yöreye özgülüğünden bahsedilmiĢ; ancak benzer yaklaĢımların Anadolu’da da bulunduğu ġükriye Tutkun’un salıncak albümü örnek verilerek ortaya konulmuĢtur. Yine, bildiriye konu olan sallangaç türkülerinin bir veya iki örnekle sınırlı olmadığını ve Antakya yöresinde uzun soluklu bir sallangaç türküsü söyleme geleneği olduğunu göstermek amacıyla çalıĢmanın son bölümüne yeter sayıda sallangaç türküsü örneği konulmuĢtur. Yörede tespit edilen 19 sallangaç türküsünden bildiriye alınan 6’sının adları Ģöyledir: 1- Mavilim Yakdın Beni 2- Pınara Vurdum Kazmayı 3- Hanım Arabaya BinmiĢ 4- Hasan Dağı Oymak Oymak 5- Elmas Dolu Çekmecesi 6- Ninem KurmuĢ Yol Üstüne Çıkrığı Anahtar Kelimeler: Antakya, Türkü, Sallangaç, Sallangaç Türküleri ANTAKYA OSCILLATOR FOLK SONGS ABSTRACT Abstarct This paper is started with introduction section; folk songs, Hatay folk songs and oscillator mentioned in this section. Then, the fact how Antakya nightlife and its climate made oscillator songs possible to be created and how these folk songs were created emphasized, it is stated that oscillator songs are peculiar to the region, but it is also revealed by giving the example of ġükriye Tutkun’s oscillator album that similar approaches are available in Anatolia. 1 Yrd.Doç.Dr., Mustafa Kemal Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, bari@mku.edu.tr �Sufficient oscillator folk song samples are introduced in the conclusion section in order to show that oscillator folk songs are not limited to one or two samples and there is a lasting singing folk song tradition in Antakya. Names of the six of the nineteen oscillator folk songs identified in the region and studied in this paper are : 1Mavilim Yakdın Beni 2Pınara Vurdum Kazmayı 3Hanım Arabaya BinmiĢ 4Hasan Dağı Oymak Oymak 5Elmas Dolu Çekmecesi 6-Ninem KurmuĢ Yol Üstüne Çıkrığı Key words: Antakya, Folk Song, Oscillator, Oscillator Folk Songs Giriş Türkü, Türkçe Sözlük’ te hece ölçüsüyle yazılmıĢ ve halk ezgileriyle bestelenmiĢ manzume Ģeklinde tanımlanmıĢtır. (Türkçe Sözlük,1998: 2021) Türkü kelimesinin kökeniyle ilgili çeĢitli görüĢler vardır. Bunların içerisinde yaygın olarak kabul edilen görüĢ, Türk kelimesine “Ġ” nispet eki getirilerek önce “Türki” daha sonra da ünlü uyumuna uyarak kavramın “Türkü” Ģekline dönüĢtüğü yönündedir. (Yakıcı, 2007:210) Halk içinde gün yüzüne çıkmamıĢ, ince yeteneğe sahip nice sanatçılar vardır ki, bunlar hiç beklenmedik bir yer ve durumda toplumun ortak duygu ve düĢüncelerini güzel bir Ģekilde ortaya koyar ve toplumun söyleyen dili, duyan kulağı, gören gözü olurlar. ĠĢte böyle eĢref saatlerinde oluĢmuĢ sanat eserleri bir süreç içerisinde toplumun süzgecinden geçerek halk türkülerini oluĢtururlar. Türküler farklı Ģekil ve ezgilere sahip olabilirler. Buna göre de Varsağı, Bayatı, KayabaĢı, Türkmani gibi farklı adlarla anılırlar.(Dizdaroğlu, 1968:103) Yine Türküler önceleri askerler, âĢıklar, savaĢlar, göç, ticaret kervanları yoluyla yayılırken, günümüzde teknik imkanlar ve kitle iletiĢim araçları, türkülerin yayılmasını hızlandırmıĢtır. (Arı, 2011:144) Türküler ezgilerine göre usullü- usulsüz olmak üzere iki kısma ayrılır. Usullü türküler oyun havalarıdır. Bunlar oturak, kırık gibi adlar alırlar; uzun havalar ise bozlak, hoyrat, kayabaĢı, Çukurova, barak gibi adlar alırlar. Türküler konularına göre ise iĢ, doğa, aĢk, �ayrılık, ölüm, kahramanlık, askerlik… türküleri Ģeklinde sınıflandırılabilirler. (Büyük Larousse, 1986:11886) Kısacası türküler kültürümüzün, yerli kimliğimizin en önemli unsurlarıdır. Yıllar boyu söylenegelmiĢ, Türk kültürünü, halkımızı anlatmıĢ: sevdalara sözcü olmuĢ, sevinçlere ortak olmuĢ, ağıtlara eĢlik etmiĢlerdir. Hatay Türkiye’nin diğer yörelerine göre, farklı bir yapılanmaya sahiptir. Ġl merkezi Antakya 18. Yüzyıldan itibaren bir ilim merkezi haline gelmiĢ, okumuĢ kesim ve özellikle Ģiirle uğraĢanların sayısı artmıĢ;gerek divan gerekse halk edebiyatı alanında bir çok eserler verilmiĢtir. Antakya’nın yetiĢtirdiği bu Ģairler yanında Kırıkhan ve Yayladağı çevresinde yetiĢen halk ozanları da köklü bir geçmiĢin izlerini taĢır. Çevredeki aĢiret kavgalarını, aĢk hikayelerini içeren türküler bu dönemin eserleridir. Bu geliĢim süreci içerisinde yer alan müzisyenlerin bazıları Antakya’ya Ġstanbul ya da Rumeli’den göç etmiĢ ya da görevle gelmiĢlerdir. Nitekim Muzaffer Sarısözen’in yöreden derlediği “Lofçalı” türküsü Rumeli bölgesi ile iliĢkilidir.(Ġpek, 2003:41) Antakya halk müziği Antakya’nın kendisine bağlı ilçelerdeki müzik yapısından farklı özelliklere sahiptir. ĠĢte salıncak türküleri de bunun tipik bir örneğidir. Antakyalı salıncağa “sallangaç” der. Yörede geçmiĢ dönemlerde aile içi eğlence hayatında ağaçlara kurulan salıncağın ipinin uzunluğuna göre 2’li veya 4’lü ritimli sallanımlara uygun olarak bir türkü türü geliĢtirilmiĢtir. Sonuçta, bahse konu sallangaç türküleri de Antakya halkının eğlencelerine eĢlik etmiĢ;bu türküler salıncakta sallanırken ve salıncağın ritmine göre söylendikleri için yöresel ağızla sallangaç türküleri olarak anılmıĢlardır. Bildirimizde sallangaç türküleri iĢlenirken öncelikle bu türkülerin oluĢma ortamlarına değinilecek bu bağlamda Hatay’ da seyrana çıkma ve eğlence hayatından kısaca bahsedilecek, ardından sallangaç türküleri örnekleri verilecek; çalıĢma bir sonuç ve kaynakça bölümü ile sonlandırılacaktır. 1. Antakya’da Seyran, Buna Bağlı Hazırlıklar ve Eğlence Hayatı Antakya’da günümüzden 60-70 yıl önce düğün hazırlıkları yapılırken, adanan adaklardan sonra gidilen yatırlar; mevsimlik meyvelerin olduğu zaman bunların yenilmesi ve eğlenilmesine gidilen seyran (piknik) yerleri varmıĢ. Hatta Antakya’ da “hamam bir gün, seyran bir gün, yorgunluğun adını seyran koyuklar” denilir. (Doğruer, 1996:24) �Eskiden pazar günleri Asi nehri karĢısında Lafat denilen yerde güzel havalarda yürüyüĢe çıkılır. Ġsteyenin çiçek bahçesinde, isteyenin açıkta oturduğu; dondurma yenilen, gazoz içilen, çerez yenilen mekanlar mevcutmuĢ.(K.1, K.5, K.7) Yine ilkbaharda Ziraat Bahçesi (ġimdiki belediye parkı) ne seyrana gidilip orada sarma içi yapılıp, marul ya da yaprakla birlikte yenilirmiĢ.(K.2, K.3, K.8) Yine Antakya’ da bulunan Ataker Ġlkokulu’nun karĢı tarafında innep ve incir bahçelerinin bulunduğu yere (ġimdi Ģehrin göbeği ve trafiğin en yoğun olduğu yerlerden birisidir.)pikniğe gidilir; incir zamanı sabah kahvaltısına incir, peynir, ekmek-incir; çökelekekmek yemeği; innep zamanında (Eylül sonu Ekim baĢı ) seyran için hazırlanan oruk, sarma içi, sarma- dolma gibi seyran için hazırlanan yiyeceklerle gidilirmiĢ. Bunun yanı sıra Hacı Hasan Suyu’nun bulunduğu yerde (Bugünkü Aksaray semti) yatak, yastık yünü yıkamaya gidilip burada yılan balığı kızartılırmıĢ. Yine aynı Ģekilde Reyhanlı yolu çıkıĢında Gümrük Müdürlüğü yanında Didem Eğlence Merkezi’nin yerinde Soğuksu denilen bir yer varmıĢ. Burası da Hacı Hasan Suyu ile aynı iĢleve sahipmiĢ.(Doğruer, 1996:24) Yine bunlar gibi Dink Bahçesi (ġimdiki stadyum karĢısı) , Ali Pınarı ve Harbiye ġehleri de seyran yerleri arasındaymıĢ. Bu seyran yerlerinde hazır yemek yenildiği gibi Arap kebabı, Tepsi kebabı, oruk, künefe gibi yöreye özgü yemekler de yenilirmiĢ. Bu seyran yerlerinin hepsinin ortak yönü ise mutlaka bir kaynak suyuna sahip olmalarıymıĢ. (K.4, K.6, K.8) Bu seyran yerlerine ekseriye darbuka götürülür; yemek merasiminden önce veya sonra çeĢitli türküler, maniler, uzun havalar söylenir ve bunun ardından lililiĢ çekilirmiĢ. Aynı zamanda seyran yerlerinde bulunan ağaçlara salıncaklar da kurulur ve bu salıncakların ritmine göre Ģarkılar söylenilrmiĢ. (K.1, K.7, K.9) Bu seyran yerleri dönemin çocukları ve aile yapısı için de önemli imiĢ. Bu durumu merhum Sadık Ayhan Ġpek, Ģu sözlerle dile getirmektedir: “Teknoloji Ģimdiki gibi geliĢmiĢ değildi… Domates, biber ancak Haziran ayında sofralara arz-ı endam ederdi. Ancak ġubat ayında koyunların ve keçilerin yavrulamasıyla köylerden gelen ve baĢka yerlerde kullanılmayan ağız, baharı müjdelerdi. Ağızlı kadayıf en sevdiğimiz tatlılardandı. O dönemlerde pazarın gelmesini iple çeker, havanın iyi olduğu günleri mutlaka sahrada (piknik) geçirmeye babalarımız gayret gösterirdi. Yurdun baĢka yerlerinden farklı olarak Antakya, yazdan zahire temin edilerek kendine has sıcak ve soğuk yemekler yapmada �oldukça geliĢmiĢ durumdaydı. Tuzlu yoğurt, cara peyniri, yazdan kurutulmuĢ takriben ev halkının her ferdi için bin tane biberden yapılan dövme biber, cevizli biber baharın gelmesiyle hemen görünen taze soğan, maydanoz ve yöreye has nar ekĢisi, zeytinyağı ve bulgurla yapılan sarma içi… Yine sonbaharda tatlandırılarak saklanan yeĢil zeytin ve bu zeytinden yapılan zeytin öfelemesi, küflendirilmiĢ çökelek, yine yöreye has terbiyelenmiĢ çeĢitli hazırlıklar; havaların fırsat verdiği anlarda ortaya çıkar, doğanın nefis ve çok sağlıklı bağrına kendimizi atar, haftanın bütün yorgunluğunu giderirdik. Bu iĢ aynı zamanda evin fertlerini de birbirine daha yakınlaĢtırır. Yine yakın aile dostlarını da adeta birbirleriyle kenetlendirirdi.” ( Ġpek, 1996 :26 ) 2. Antakya’da Sallangaç Türkülerini Hazırlayan Ortam Antakya insanı güneyin sıcak iklimine uygun olarak canlı, hareketli, neĢeli, bunun yanı sıra eğlenceye düĢkün yapısıyla bilinir. Bu eğlence kültürü, onların güzel sanatların her koluna; özellikle de edebiyat ve müziğe bir heves, sevgi ve heyecanla yaklaĢmasını sağlamıĢtır. Bu duruma Tanzimat dönemi Osmanlı devlet yapısı ve siyasi ortamı da katkıda bulunmuĢ; bu durum ise yörede sallangaç türkülerinin oluĢmasına olanak sağlamıĢtır. 19.y.y. Osmanlısında matbaa, okumuĢ zümrelerin batıdaki özgürlük, demokrasi(ile ilgili) gibi fikirleri birbirlerine aktarmalarını kolaylaĢtırmıĢ ve devlet yönetimindeki yüksek kademe bu durumdan rahatsız olmuĢ; dönemin idarecileri, bu nesli Ġstanbul’dan uzaklaĢtırma gereği duymuĢlar ve bunların bir kısmını da Antakya’ya sürgün göndermiĢlerdir. Bu sürgün gelenler genellikle varlıklı kimselerdi; maddi olanakları yerinde olduğundan beraberlerinde hizmetçilerini ve maiyetlerini de Antakya’ya taĢımıĢlardı. Bu gelen kimselerin maiyetleri arasında Ģair, müzisyenler de bulunmaktaydı. Ilık bir iklime sahip olan Antakya, bunların kısa zamanda birbirleriyle ve Antakya çevresiyle kaynaĢmalarını sağlamıĢtır. Bu devirde Antakya türkülerinde de sanat ve zevk yönünün arttığı görülmüĢ ve yakın çevredeki ağaçlıklı, suların bol aktığı yerlere salıncaklar kurularak salıncakların ritimlerine göre türküler söylenmeye baĢlanmıĢtır. ĠĢte bu türkülere de sallangaç türküleri adı verilmiĢtir. (Ġpek,1992:26) 3. Antakya Türkülerinin Yapısı ve Sallangaç Türküleri Çukurova bozlaklarının etkilerini taĢıyan Hatay türküleri genelde Gavurdağı yöresi özellikleri taĢır. Yörede söylenen uzun havalar ya Gavurdağı ve Barak uzun havaları, ya da bunların etkilerini taĢıyan özgün eserlerdir. Halk müziği yönünden Antakya türkülerinin diğer ilçelerden farklı bir yapısı vardır. Türk sanat müziği karakteri taĢıyan ve bu müziğin makam �sisteminden etkilenen Antakya türküleri özellikle küpleler arasındaki uzun, birkaç ölçü devam eden “aaah” ya da “amaan” gibi ifadelerle dikkat çeker. ( Tekin,1998:126) Bu türkülerin ritmi de kurulan salıncakların boyuna göre değiĢik çabuklukta söylenir; yani salıncak ipinin boyu oranında salınımın verdiği hızla ip kısa ise daha çabuk, uzun ise daha ağır bir ritimle söylenir. Kısacası bu türküler 2-4, 4-4’ lük ritimlerle söylenir. (Ġpek, 1992:14) Söz konusu sallangaç türküleri 1950’lerin baĢından 70’li yıllara kadar Sadık Ayhan Ġpek’in Antakya Lisesi’nde oluĢturduğu “Halk Müziği Grubu”nda bir çok defa seslendirilmiĢtir. Merhum Sadık Ayhan Ġpek’in korosuyla seslendirdiği sallangaç türkülerinin birkaçı aĢağıda verilmiĢtir. ( Hanım Arabaya BinmiĢ, Hasandağı Oymak Oymak, Mavilim Yaktın Beni, Ninem KurmuĢ Yol Üstüne Çıkrığı, Pınara Vurdum Kazmayı, Elmas Dolu Çekmecesi. (Kalaycıoğlu, 2011:87), (Ġpek,1993:9) 4. Antakya Sallangaç Türkülerinin Benzerleri Türkiye’nin özgün kadın sanatçılarından ġükriye Tutkun’un da 5. Albümü(2006) “Salıncak ” adını taĢır.“Ağ Elime Mor Kınalar Yaktılar”, “Ġskender Boğazı Dardır Geçilmez”, “Sürüler Ġçinde Sürmeli Koyun” gibi türkülerin yer aldığı albümün ses kaydı esnasında doğal sazların kullanıldığı ve türkülerin salınımını en güzel Ģekilde aktarabilmek için özel çaba harcandığı ifade ediliyor. ġükriye Tutkun albümün adının “Salıncak” olmasının tesadüf olmadığını Ģu sözlerle dile getirmiĢtir: “Salıncak benim ilk sahnemdi. Salıncakta baĢladım ilk türkülerimi söylemeye; rüzgârın, dalga seslerinin, sesimin ve salıncağımın oluĢturduğu orkestranın müziği çok uzaklara giderdi; hissederdim.” 5. Antakya Sallangaç Türkülerinden Örnekler MAVĠLĠM YAKDIN BENĠ Derleyen: Muzaffer Sarısözen Kaynak: Yöre Ekibi Nota: Muzaffer Sarısözen �Mavilim yakdın beni Mavilim yakdın beni Yakdın yandırdın beni Üç beĢ gün arasında Derde bırakdın beni Mavilim yandım Mavilim mavuĢalım Yol verin savuĢalım KüsmüĢsek barıĢalım Yar Allahı seversen Çabucak kavuĢalım Mavilim yandım (Ġpek,2003:95) PINARA VURDUM KAZMAYI Derleyen: Muzaffer Sarısözen Kaynak: Emel Akçay Nota: Muzaffer Sarısözen �Pınara vurdum kazmayı (gülüm aman) Güzeller sever gezmeyi Aman çirkinler bağlar yazmayı (gülüm aman) Aman yar öldürdün beni Ölmeden alaydım seni Pınarın baĢında ceviz (gülüm aman) Cevizin dalları semiz Aman yar nerde eviniz (gülüm aman) Aman yar öldürdün beni Ölmeden alayım seni Pınarın baĢında iğde (gülüm aman) Ġğdenin dalları yerde Aman yar eviniz nerde (gülüm aman) Aman yar öldürdün beni Ölmeden alayım seni (Ġpek,2003:101) �HANIM ARABAYA BĠNMĠġ Derleyen: Sadık Ayhan Ġpek Kaynak: Cemil Ġpek Nota: Ġsmet Akyol Hanım arabaya binmiĢ (ah) yan yana yörür Arabacı aĢga (da) gelmiĢ atlara vurur Hanımın hararetinden dudağı kurur Ġnce belen ne huriĢan o da o da bir miras Yanağına gül sorunmuĢ elinden beyaz Ben seni sevdim seveli getmedim size Anam duyar babam duyar söz eder bize Benim bir sevdiğim var (ah) tazedir taze (Ġpek,2003:83) �HASAN DAĞI OYMAK OYMAK Derleyen: Muzaffer Sarısözen Kaynak: Sıdıka ġerbetçi Nota: Muzaffer Sarısözen Hasan Dağı oymak oymak Olur mu hiç yar sana doymak Ağzı Ģeker dudağı da kaymak Yürü yürü yürü yürü Edalım yürü Ben sözümden dönmem geri Sağolsun yiğidin seri Kazanır getirir beri Hasan Dağının yokuĢu Gider yazı gelir kıĢı O yârin humar bakıĢı Yürü yürü yürü yürü Edalım yürü Ben sözümden dönmem geri Sağolsun yiğidin eri Kazanır getirir beri Hasan Dağının söğüdü Kız kimden aldın öğüdü Ah ilen ömrüm çürüdü Yürü yürü yürü yürü Edalım yürü Ben sözümden dönmem geri Sağolsun yiğidin eri Kazanır getirir beri �(Ġpek,2003:85) ELMAS DOLU ÇEKMECESĠ Derleyen: Sadık Ayhan Ġpek Kaynak: Cemile Kılbey Nota: Sadık Ayhan Ġpek Elmas dolu çekmecesi BeĢ liraya bir gecesi Efendimin eğlencesi Yalan değil sahi güzel Methinde var Ģarkı gazel Ak ellerin bade süzer Benim yârim bağ yolunda GümüĢ hançer var belinde Ġpek mendil var elinde Ağladıkça siler yaĢın Bahar olur açar güller Bülbül gibi Ģakır diller �Yari bana benzetirler Yalan değil sahi güzel (Ġpek,2003:73) Ninam kurmuĢ yol üstüne çıkrığı (aman aman) Aydın havasına da büker ipliği (of) Annesinin bir kınalı kekliği (aman aman) Nihandır sevdiğim de yosmam nihandır Yari görmeyeli hayli zamandır Ninam kurmuĢ yol üstüne kazanı (aman aman) Ben isterim okuyanı yazanı (of) Ben istemem diyar diyar gezeni (aman aman) Nihandır sevdiğim de yosmam nihandır Yari görmeyeli hayli zamandır ġamdancılar Ģamdan döner gümüĢten (aman aman) Benim yarim pek hazzeder cümbüĢten (of) Billahi haberim yok benim bu iĢten (aman aman) Nihandır sevdiğim de yosmam nihandır Yari görmeyeli hayli zamandır (Ġpek,2003:97) �Sonuç Türküler toplumun yaĢayıĢını; acılarını, sevinçlerini, dile getirdiği için Antakya’nın salıncaklı seyranlarını da dile getirmiĢlerdir. Bu türküler salıncağın ritmine göre söylendikleri için yörede yöresel ağızla sallangaç türküleri Ģeklinde adlandırılmıĢlardır. Sallangaç türkülerinin ortaya çıkmasında çeĢitli etkenler rol oynamıĢtır. Bunlar yörenin iklim özellikleri ve seyrana çıkma (piknik) ile eğlenceye düĢkünlüğünün yanı sıra 19.y.y. sonlarında yöreye sürgüne gelenlerin maiyetleriyle birlikte gelmesi ve bu kültürden etkilenmeleri yanında kültüre yeni kattıkları kültürel değerler bütünüdür. Yine yörede müziğe, sanata olan yatkınlık ve dıĢa dönük yaĢam Ģekli, bu tarz türkülerin zamanla sayılarının artmasını sağlamıĢtır. Aynı Ģartların sağlandığı ortamlarda Anadolu’nun diğer bölgelerinde de salıncak türkülerine rastlandığı görülür. ġükriye TUTKUN’ un 5. Albümü “Salıncak” buna güzel bir örnektir. Kaynaklar 1. Arı, Bülent (2011) “Kına Türkülerinde Veda” Veda Tarihçi Yay. Ġstanbul. 2. Büyük Larousse (1986) “Türkü Maddesi” 23. Cilt, Milliyet Yay. Ġstanbul. 3. Dizdaroğlu, Hikmet (1968) “Halk ġiirinde Türler”, Türk Dili, Türk Halk Edebiyatı Özel Sayısı, 207, Ankara. 4. Doğruer, ġen (1996) “Antakya’da Seyran ve Adak Yerleri ” Güneyde Kültür, Cilt.8, Sayı: 86, Antakya. 5. Ġpek, S. Ayhan (1992) “Antakya Türkülerinde Romantik ve Fantastik Öğeler”, Güneyde Kültür, Cilt.4 Sayı: 44, Antakya. 6. Ġpek, S. Ayhan (1992) “Sallangaç Türküleri”, Güneyde Kültür, Cilt.4 Sayı: 46, Antakya. 7. Ġpek,S. Ayhan (1993) “Sallangaç Türküleri 2”, Güneyde Kültür, Cilt.5 Sayı: 47, Antakya. 8. Ġpek, S. Ayhan (1996) “Baharın DüĢündürdükleri ”, Güneyde Kültür, Cilt.8 Sayı: 85, Antakya. 9. Ġpek, S. Ayhan (2003) Antakya Türküleri, Hafad Yay.,Antakya. 10. Kalaycıoğlu, Mithat (2011) Hatay Halk Bilimi, Antakya Belediyesi Yay. Hatay. 11. Tekin, Mehmet (1998) “Hatay Türküleri”, Cumhuriyet’in 75. Yılı Hatay, Ajanstürk Yay. Ankara. 12. Türk Dil Kurumu (1998) Türkçe Sözlük (9. Baskı), TDK Yay. Ankara. 13. Yakıcı, Ali (2007) “Halk ġiirinde Türkü”, Akçağ Yay. Ankara. 14. (www.emikat.com.tr/album/1589/salıncak) �Sözlü Kaynaklar K.1- Adil DenktaĢ (72), Antakya, Emekli Öğretim Gör. Üniversite K.2- Nezahat Civelek (81), Antakya, Ev Hanımı, Okur-yazar değil K.3- Muzaffer Amık (72), Antakya, Emekli Mühendis, Yüksekokul K.4- Gülfidan Kosi (57), Antakya, Emekli Öğretmen, Yüksekokul K.5- Tahir Doğru (68), Akcurun, Çiftçi, Ġlkokul K.6- Aybek Vurmay (63), Antakya, Emekli, Yüksekokul K.7- Fethiye Amık (90), Atakya, Ev Hanımı, Okur-yazar K.8- Selahattin Tümer (71), Antakya, Emekli, Ġlkokul K.9- Mustafa Güngör (63), Antakya, Emekli, Ġlkokul � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2118 Title A name given to the resource ANTAKYA SALLANGAÇ TÜRKÜLERİ Author Author ARI, Bülent Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Antakya, Türkü, Sallangaç, Sallangaç Türküleri. ÖZET Bildiriye öncelikle bir giriş bölümüyle başlanılnış; bu bölümde türkü kavramından, Hatay türkülerinden ve sallangaç kavramından söz edilmiştir. Sonrasında salıncak ya da sallangaç türkülerinin oluşmasına Antakya eğlence hayatı ve ikliminin nasıl olanak tanıdığı ve bu tarz türkülerin nasıl oluştuğu üzerinde durulmuş, sallangaç (salıncak) türkülerinin yöreye özgülüğünden bahsedilmiş; ancak benzer yaklaşımların Anadolu’da da bulunduğu Şükriye Tutkun’un salıncak albümü örnek verilerek ortaya konulmuştur. Yine, bildiriye konu olan sallangaç türkülerinin bir veya iki örnekle sınırlı olmadığını ve Antakya yöresinde uzun soluklu bir sallangaç türküsü söyleme geleneği olduğunu göstermek amacıyla çalışmanın son bölümüne yeter sayıda sallangaç türküsü örneği konulmuşur. Yörede tespit edilen 19 sallangaç türküsünden bildiriye alınan 9’unun adları şöyledir: Yaprak Gazellendi - Hanım Arabaya Binmiş - Hasan Dağı Oymak Oymak - Mavilim Yakdın Beni - Ninem Kurmuş Yol Üstüne Çıkrığı - Pınara Vurdum Kazmayı - Elmas Dolu Çekmecesi - Kızın Adı Emneli - Antakya Dağın Diktir Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/43ddd9d5e2b2f6a6c07878a469cc2a0d.docx fa1722e477275617d7f8c4ec6e4de409 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a2914f83054db12c9b5e1b7aeaf970dc.pdf 65f7cc1976d2ade1f54a490c548dc60f PDF Text Text BİLGE KARASU’NUN USTA BENİ ÖLDÜRSEN E! ADLI HİKÂYESİNİN İSİM İÇERİK BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ Burak ARMAĞAN Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Türk Dili Ve Edebiyatı Bölümü, Ağrı / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bilge Karasu, us, ben, tahlil. ÖZET Usta Beni Öldürsen E! hikâyesi on iki bölümden oluşan Göçmüş Kediler Bahçesi kitabının yedinci hikâyesidir. Alıntı ve Gönderge Yöntemiyle Yapılan metinlerarasılık tekniği ile -Koncaku Monogatari Şu- Japon Öyküsü, hikâyenin arka planını oluşturur. Buna göre iblisleşivermiş olan bazı ana babalar herkesi ortadan kaldırdıkları gibi çocuklarını da ortadan kaldırırlar. Hikâyede, kişiliğin oluşumunda en önemli iki etken olan kalıtım ve çevreden kalıtımın ağır basışı, ustasının tüm çabalarına rağmen çırağının iblişleşmesinin önüne geçemeyişi anlatılır. Öykünün isim-içerik ilişkisi iki farklı okumaya da müsaittir. Başlığa göre değerlendirildiğinde usta-çırak ilişkisinin ön plana çıktığı görülür. Ancak kelimelerin arka planda yüklendikleri anlamlar da göz önünde bulundurulduğunda hikâye yepyeni bir yapıya bürünür. Buna göre us+ta [us, akıl/zihin; ta, bulunma hali eki] akılda; ben ise vücutta oluşan siyah leke anlamındadır. Hikâyede ben, nefret imgesidir. Kelimelere bu yönleriyle bakıldığında öykü başlığı zihinde nefreti öldürsene şekline çevrilir. Bu bildiride Usta Beni Öldürsen E! hikâyesinin isim-içerik ilişkisi üzerinden tahlili yapılmaya çalışılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8780acf684f3b3709b8a5592955ac5ff.docx 04811279adb5897b7fe8034b169f9f07 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3124bf1a609f9b2589454c84500ef36d.pdf 39be5e8812b5d5f94cdfaa7990002850 PDF Text Text BİLGE KARASU’NUN USTA BENİ ÖLDÜRSEN E! ADLI HİKÂYESİNİN İSİM İÇERİK BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ Burak ARMAĞAN1 Özet Usta Beni Öldürsen E! hikâyesi on iki bölümden oluĢan Göçmüş Kediler Bahçesi kitabının yedinci hikâyesidir. Alıntı ve Gönderge Yöntemiyle Yapılan metinlerarasılık tekniği ile -Koncaku Monogatari ġu- Japon Öyküsü, hikâyenin arka planını oluĢturur. Buna göre iblisleşivermiş olan bazı ana babalar herkesi ortadan kaldırdıkları gibi çocuklarını da ortadan kaldırırlar. Hikâyede, kiĢiliğin oluĢumunda en önemli iki etken olan kalıtım ve çevreden kalıtımın ağır basıĢı, ustasının tüm çabalarına rağmen çırağının ibliĢleĢmesinin önüne geçemeyiĢi anlatılır. Öykünün isim-içerik iliĢkisi iki farklı okumaya da müsaittir. BaĢlığa göre değerlendirildiğinde usta-çırak iliĢkisinin ön plana çıktığı görülür. Ancak kelimelerin arka planda yüklendikleri anlamlar da göz önünde bulundurulduğunda hikâye yepyeni bir yapıya bürünür. Buna göre us+ta [us, akıl/zihin; ta, bulunma hali eki] akılda; ben ise vücutta oluĢan siyah leke anlamındadır. Hikâyede ben, nefret imgesidir. Kelimelere bu yönleriyle bakıldığında öykü baĢlığı zihinde nefreti öldürsene Ģekline çevrilir. Bu bildiride Usta Beni Öldürsen E! hikâyesinin isim-içerik iliĢkisi üzerinden tahlili yapılmaya çalıĢılmıĢtır. Anahtar Kelimeler: Bilge Karasu, us, ben, tahlil. AN EVALUATION OF BILGE KARASU’S STORY USTA BENİ ÖLDÜRSEN E IN THE CONTEXT OF NAME AND CONTENT Abstract Usta Beni Öldürsen E! is the seventh story of the book of Göçmüş Kediler Bahçesi which was consisted of twelve chapters. Intertextual technique done by Quote and Referent Method, and a Japanese tale -Koncaku Monogatari ġu- constructed the background of the 1 ArĢ. Gör., Ağrı Ġbrahim burak_87_05@hotmail.com Çeçen Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Sayfa 1 / 13 �story. According to this, some demonized parents annihilate their children as they annihilate everybody. In this story, the dominance of heredity from heredity and environment ,the most important elements in the construction of personality, and his master‟s being unable to prevent his apprentice‟s demonizing in spite of all the efforts is told. The name-content relationship of the tale is of two different reading. When evaluated according to the tittle it is seen that the master-apprentice relationship come to the front. Yet, once read considering the meaning of the background meanings of the words story is converted into a new structure. So, us+ta [us, in English, mind/ reason; ta, being in somewhere, suffix] in mind; ben is a black spot on the body. In the story, ben symbolizes the hatred. When looking these words from this aspect they are translated as kill the hatred in the mind. In this paper, the story Usta Beni Öldürsen E! is tried to be examined in the context of name-content relationship. Key Words: Bilge Karasu, mind, I/black spot, examine. Yazarın Hayatı ve Eserleri 1930 Yılında Ġstanbul‟da doğan Karasu, Ġstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü‟nü bitirmiĢtir. 1974 Yılında Hacettepe Üniversitesi‟nde öğretim görevliliğine baĢlayan Karasu‟nun bu görevi 1995 yılındaki vefatına kadar sürmüĢtür. Ġlk yazısı 1950‟de, ilk öyküsü de 1952‟de Seçilmiş Hikâyeler dergisinde yayımlanan sanatçı, 1963 yılında D.H. Lawrence‟ın The Man Who Died (Ölen Adam) kitabının çevirisiyle Türk Dil Kurumu Çeviri Ödülü‟nü, 1971‟de Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı kitabıyla Sait Faik Hikâye Armağanı‟nı, 1991‟de Gece kitabı ile Pegasus Ödülünü ve 1994‟te Ne Kitapsız Ne Kedisiz’le Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü‟nü almıĢtır. Bilge Karasu‟nun eserleri; Troya'da Ölüm Vardı (1963), Uzun Sürmüş Bir Günün Aksamı (1970), Göçmüş Kediler Bahçesi (1979), Kısmet Büfesi (1982), Gece (1985), Kılavuz (1990), Ne Kitapsız Ne Kedisiz (1994), Narla İncire Gazel (1995), ölümünden sonra yayımlanan Altı Ay Bir Güz (1996), Füsun Akatlı tarafından kitaplaĢtırılan Lağımlaranası ya da Beyoğlu (1999), Öteki Metinler (1999) ve Serdar Soydan‟ın derlediği Susanlar (2009) ile birlikte toplam on iki kitaptan oluĢur. Göçmüş Kediler Bahçesi adlı eserde yer alan “Usta Beni Öldürsen E!” hikâyesi, 12 hikâyeden oluĢan kitabın 7. hikâyesidir. Sayfa 2 / 13 �Hikâyenin Özeti Hikâye, Alıntı ve Gönderge Yöntemi ile yapılan “Metinlerarasılık” tekniği kullanılarak -Koncaku Monogatari ġu- Japon Öyküsünün bir parçası ile baĢlar. Bu parçada belirtilenler hikâyede anlatılmak istenenin arka planını oluĢturur. Buna göre “iblisleĢivermiĢ” olan bazı ana babalar herkesi ortadan kaldırdıkları gibi çocuklarını da ortadan kaldırırlar. Hatırladığı ilk gün iki yaĢında olan (bunu daha sonra annesi söyler) çırak, annesi dıĢarı gittiğinde evin içini keĢfetmek ister. Evde yatalak hasta olan amcası ve babaannesini bulunur. O güne kadar dikkat etmediğini düĢündüğü bir “ben” amcasının burnunun dibinde belirir, sonraki günler iyice büyür, hayatını kaybettiğinde zeytin iriliğine ulaĢır. Sonraları babaannesi ve annesinin de ölümlerine yakın bu “ben”leri görür. Kahraman ne zaman, kim tarafından, nasıl olduğu belirtilmeyen Ģekilde bir cambaz ustasının yanına verilir ve onun yanında büyür. Cambaz bildiği her Ģeyi ona öğreten kiĢidir. Hayatta ayakları üzerinde durmayı bile bilmediği halde cambazdan öğrendikleri ile yaĢar hatta incecik bir ipin üzerinde durmayı baĢarır. Ustasından öğrendiği en önemli kural iĢi ile var olabildiği bu sebeple özellikle iĢini yaparken tamamen ona odaklanması, kesinlikle baĢka hiçbir Ģey düĢünmemesi gerektiğidir. Kurala uymadığı zamanlarda canından olmakla burun buruna gelir, ustası tarafından kurtarılır ancak azar iĢitmekten kurtulamaz. Ustası onun hayatta kalması için düĢüncelerini, hayallerini, özlemlerini, kafasında iĢi haricinde var olan her Ģeyi silmesini istese de „düĢünmek‟ kahramana cazip gelir ve kendisini düĢünmekten alıkoyamaz. DüĢüncelerinde iĢinden uzakta su kıyısı, çimenler, yeĢillik özlemi çeker, boĢ olduğu her anında kendisini buralara atar. Her ne kadar büyük iç çatıĢmaları yaĢasa da, korkunç fikirlere karĢı koymaya çalıĢsa da “iblis” yönü ağır basar ve ustasının ölümünden memnun olacak dereceye gelir. Bir ipin üzerinde iki cambaz oynayamazsa, kendisi de artık usta olmak istiyorsa ustasının ortadan kalkması gerekir. Kafasında büyüyen yasak düĢünceler kendini var eden iĢini esaret zinciri, çalıĢtığı mekânı kafes olarak görmesine neden olur, en sonunda hayattaki tek varlığı olan ustasına da günün birinde bir “ben” koyar. Son gösterilerinde ustasının açığını fark eder ve açığı telafi edecek ustalığa eriĢtiğini göstermek istediği hayallere dalar. Zihnini kemiren bu düĢünceler yanlıĢ hareket yaparak yere doğru hızla çakılmasına sebep olur. Sayfa 3 / 13 �Hikâyede anne, baba, babaanne ve amcanın, çocuğun sağlıklı geliĢebilmesi için üzerlerine düĢen görevleri yerine getirmedikleri görülür. KiĢiliğin oluĢumunda en önemli iki etken olan “kalıtım” ve “çevre”den “kalıtım”ın ağır basıĢı, çevrenin (Usta) tüm çabalarına rağmen onu iblisleĢmekten, dolayısıyla hayatını kaybetmekten kurtaramaması anlatılır. Vaka zincirinin ortaya çıkmasını hazırlayan sebepleri “anne etkisi, ben imgesi, usta etkisi” Ģeklinde sıralamak mümkündür. Dolayısıyla inceleme bu faktörler üzerinden yapılacaktır. Anne Etkisi 2 Bu bölümde öncelikle “anne arketipi”nden bahsedilmelidir. “Tüm insan eylemlerinde “a priori” bir faktör vardır, bu da, “psike”nin doğuĢtan gelen, bu nedenle de bilinçöncesi ve bilinçdıĢı olan bireysel yapısıdır. Bilinçöncesi psike, örneğin yeni doğmuĢ bir bebeğinki, uygun koĢullar sağlandığı takdirde her Ģeyin doldurulabileceği boĢ bir levha değildir, aksine son derece karmaĢıktır, çok net bir biçimde tanımlanmıĢ bireysel bir olgudur ve bize karanlık bir boĢluk gibi gelmesinin nedeni, onu doğrudan doğruya göremememizdir. (…) Örneğin, anne babada da görülen bazı marazi özelliklerin kalıtım yoluyla geçtiğini varsayarız" (Jung, 2009: 19). 2 Bu bölümde yer alan “a priori, psike, idea” kavramlarının açıklamaları aşağıda verilmiştir. Söz konusu bilgiler Abdülbaki Güçlü-Erkan Uzun-Serkan Uzun-Ü.Hüsrev Yolsal’ın hazırladığı Felsefe Sözlüğü’nden alınmıştır. A priori; Doğruluğu deneyimlerimize, gözlemlerimize dayanmayan savlara, önermelere, düşüncelere, yargılara a priori denir. (s.1) Psike; İlkçağ Yunan felsefesinde tüm yaşamın temel ilkesi olarak “ruh”; bilincin merkezi olarak da “zihin” anlamında kullanılır. Bu iki ana anlamıyla bağlantılı olarak, terim “can”, bedene can veren yaşama gücü, yaşam ya da canlılık ilkesi; “yaşam soluğu” anlamında da kullanılmıştır. (s.1187) Idea; Platon’un felsefesinde bize hiçbir zaman mutlak olanın bilgisini veremeyecek olan duyulur nesnelere karşı bilginin saltık, değişmez, saf nesneleri olan düşünülür nesnelere, ancak düşünce yoluyla kavranabilir olan “ilkörnek”lere verilen ad. Platon İdeaların zihinde ayrı olarak da gerçek bir varoluşa sahip olduklarını, hatta asıl gerçekliğin, aşkın ve ideal gerçekliğin İdealardan oluştuğunu savlamaktadır. (s.712) Sayfa 4 / 13 �Annenin koruyan, hayata hazırlayan, ilgi ve Ģefkat gösteren özellikleri vardır. Çırağın söz konusu özelliklerden hemen hiç birini annesinden görmediğine Ģahit olunur. Yalnızca amcasının ölümü ile korkan kahramanın annesinin yanına gittiği zaman elinin üzerine annesinin elini koyması ile korkuları azalır. Hikâyede annenin yaptığı, olması gereken anne modelinin sergilendiği tek yer burasıdır. Carl Gustav Jung annenin travmatik etkilerini iki gruba ayırır. Bunlardan ilki hikâyeye uygun düĢen “annenin gerçekten sahip olduğu karakter özellikleri ya da tutumlardan kaynaklanan” (Jung, 2009: 23) etkisidir. Zaten Japon öyküsünde verilen ipucundan da bu etki anlaĢılabilir. Alıntı yapılan bölümde “yaĢlanmıĢ ve iblisleĢivermiĢ” olan annelerin çocuklarını ortadan kaldırdıklarından bahsedilir. Bu ortadan kaldırıĢ elbette karakter, benlik olarak ortadan kaldırmaktır. Doğduğu andan itibaren bir çocuğun alacağı ilk eğitim evde, ailesinden baĢlar. Anne veya baba, çoğu zaman her ikisi de, çocuğun karakterinin oluĢmasındaki örneklerdir. Irsî olarak zaten ailesine çeken çocuk, taklit ile baĢlayan davranıĢlarına bir müddet sonra sorgulamadan devam eder. Dolayısıyla anne ve baba çocuğun ideal benliğinin oluĢumunda önemli rol oynar. “Annemizle iliĢkilerimizden öğrendiğimiz kaçınma, denetim, boyun eğme, üstünlük kurma, saldırganlık, aĢırı denetim ve güvensizlik kalıpları beyinlerimize kazınabilir. O kalıpları benimsemek ve onlarla yaĢamak zorunda bırakılırız. Anababalık budur. Anababalarımızın davranıĢlarını içselleĢtiririz ve onlara göre yaĢarız” (Cloud ve Townsend, 2002: 16). Buradan yola çıkarak “iblisleĢivermiĢ” annelerin doğal olarak evlatlarının da iblisleĢeceği söylenebilir. ĠblisleĢmek; ĢeytanlaĢmak, kendini tüketme demektir. “Ġblis; kötü, lanetlenmiĢ, hileci [dir]. Kendisine kıyamete kadar, Tanrı‟ya sadık olmayan kulları sapkınlığa yöneltme gücü ve görevi gibi bizatihî suç olan bir güç ve görev veril[miĢtir]” (Meydan Larousse, C.6: 155). Onun özelliği kiĢiyi doğru yoldan saptırıp her türlü ahlaksızlığı, düĢüncesizliği, bencilliği yaptırmaktır. Bir süre sonra ona tâbi olan kiĢiler önce kendilerini kendilerine yabancı bulurlar. Kendi egolarını tatmin ile baĢlayan maceraları “bencillik”e varır. YavaĢ yavaĢ hem kendilerini hem etrafındaki değerleri tüketirler. Anneden gördükleri kiĢiliklerini oluĢturan çocuklar da bu sebeple iblisleĢmiĢ olurlar. Zaten iblisleĢmiĢ bir annenin cenazesinin törenle kaldırılmıĢ olması da çocukların aynı korkunç duyguları paylaĢtıklarının, anne etkisinden kurtulamamıĢ olduklarının bir göstergesidir. Sayfa 5 / 13 �Hikâyede de Japon öyküsünde yer alan tüketme eylemi söz konusudur. Çocuğunu tüketmiĢ olan anne yüzünden “çırak”ta da tüketme güdüsü baĢlar. Tüketme, etrafında görmek istemediği, kafasından sildiği, kurtulmak istediği kiĢilere zihninde “ben” koyarak iĢaretlemesi olarak görülür. Ġlk olarak amcasına konulan bu “ben” daha sonra anneye, babaanneye, diğer çıraklara ve en sonunda “usta”ya konulur. Annesi kahramanın evde olmasına müsaade etmez. Elbette bunda babaannesinin ve amcasının hastalıklarının payı vardır ancak bu durum gittikçe çocuğu evden soyutlama halini alır. Amcasının ölümü üzerine korkan çocuk annesinin yanına gelir: “Anasının eli şakağından inip elini örtünce korkusu gitmişti” (s.110). Anne korkulardan kaçıĢ için güvenli bir sığınaktır. Onun yanında huzur, refah bulunur. “Çocuk içinde güveni değil tehlikeyi barındırır. Güveni yalnızca annesinde ya da kendisine annelik yapan kiĢide bulabilir” (Cloud ve Townsend, 2002: 22). Ancak tüm hikâye boyunca annenin çocuğuna sağladığı tek güven ânı bu andır, çocuğunun korkusunu giderir. “SakinleĢtirme anne ile çocuk arasında bir alıĢveriĢtir. Çocuk korkmuĢtur, yalnızlık çeker ve kendisine acı veren duygularla yüklüdür. Bu duygular ona kaldıramayacağı kadar “ağır” gelir. Anne çocuğunu kucağına aldığı zaman onun bu duygularını anlar ve kabul eder. Annesi çocuğun bu duygularını aktarabileceği, onlardan korkmayan bir kiĢidir. Acı veren duygularını annesinin sakinliği ve sevgisiyle değiĢtirir” (Cloud ve Townsend, 2002: 57). Hikâyede çocuğun korktuğu zamanlarda annesi tarafından yatıĢtırılmasına rastlanmaz. YatıĢtırma, beraberinde sevgi, merhamet ve ilgiyi getireceğinden onlar da görülmez. Hatta çocuğun herhangi bir arkadaĢının varlığından da söz edilmez. Bu durum, çırağın iliĢki, dostluk, alaka gibi kavramların ne ifade edebileceğini bilmediğini gösterir. Ustasının ona karĢı yaptığı davranıĢlarda yakınlık bulur, ancak anne ve arkadaĢ arasındaki yakınlık iliĢkisinden habersiz olduğu için bunu bir “anne” sevgisi olarak kabul eder. Ailesinde yer alan kiĢiler herhangi bir sorumluluklarını yerine getiremedikleri için, ona yakın davranan ustası ailesinin yerini tutar ve ona “ana” olur. Çırağın tek korkusu yalnız kalmaktır. Annesi gibi gördüğü ustasının yaĢlanmıĢ, ölüme yaklaĢmıĢ olduğunu sırf yalnız kalmaktan korktuğu için istemez. “Ġyi bir annenin yol göstericiliğinde yaĢama güvenle baĢlamak, yetiĢkinlik dönemimizde iyi iliĢkiler kuracağımız zamanı beklerken yaĢayabileceğimiz yalnızlıklara katlanmamız için gereklidir” (Cloud ve Townsend, 2002: 26). Annesinden aldığı güveni yalnızca amcasının ölümünden hemen sonra elini tuttuğu anda alan çırak için “anne” olgusu hemen hemen yok gibidir. Kendisini iyice bildiği dönem ustasının yanında iĢe ve hayata atıldığı zamanlara denk geldiği için çocuğun Sayfa 6 / 13 �korku ve güvensizlik içinde geçirdiği bir hayli zaman olduğu söylenebilir. Bu da gelecekte yaĢayacağı korkusunun yalnızlıktan ileri geldiğinin bir göstergesidir. Ben İmgesi Kahramanın çocukluktan baĢlayarak insanların yüzünde gördüğünü zannettiği bu noktalar ölümün hazırlayıcısı olarak sunulur. Ortaya çıkan “ben”; kibir, nefret düĢünceleriyle imgeleĢir. „Ben‟ nefretle gelen ölümün hazırlayıcısıdır. “Ölüm imgesinin Bilge Karasu metinlerindeki ekseni “göçmek” düĢüncesi üzerine kurulmaktadır. (…) Göçmek, var olan yaĢantıdan kopuĢun bir göstergesidir. Karakterlerin yaĢadığı ne tam bir ölüm ne de bir yeniden doğuĢtur. Tam olarak trajik bir sondur” (BaĢokçu, 2005: 124). Kahramanın geçmiĢte yaĢamıĢ olduğu annesizlik, ait olamamıĢlık, kiĢiliğinin oturmamıĢ hali ileride hep karĢısına çıkar. Her zaman bu “ben”den kurtarmak ister kendini ancak bilinçaltından gelenler buna izin vermez. Çırak, çocukluğunda anne Ģefkati ve koruyuculuğuna sahip olmadığından savunmasız, sevgisiz ve ilgisiz büyür. Ġçinde kalıtım yoluyla var olan ya da sonradan oluĢan nefret duygusunu insanların yüzlerine “ben” koyarak ortaya çıkarır. ĠĢareti kendisi koyduğu halde yine kendisinin bunu görmekten korktuğu görülür. Bu noktada “benlik çatıĢması” içerisine düĢtüğünü söylemek mümkündür. Ġki parçaya ayrılmıĢ benliği iyi ve kötü benlik olarak düĢünüldüğünde kötü benliği, “ben”in oluĢup diğer benliğe de üstün geldiği ve çırağın ölümüne sebep olduğu taraf olan “iblisleĢen” benlik iken, iyi benliğini ustasının onu hayata bağlamaya çalıĢan gayretleri, öğütleri ve davranıĢları oluĢturur. Usta Etkisi Usta, bir sanat veya zanaat dalında iĢinin ehli olan kiĢiye verilen addır. Hikâyedeki usta, metrelerce yüksekte bir ipin üzerinde akrobatik hareketler yapan bir cambazdır. Bu hüneri elde edebilen usta hayatın çetin yollarından geçmiĢ, belki birçok ölüm tehlikesi geçirmiĢ ama her fırsatta ölüme karĢı galip gelebilmiĢ kiĢidir. Zaten çırağın zihninden geçen usta tanımı da bu Ģekildedir: “Usta, bir yerde, yaşamanın yolunu da bulmakta ustalaşmış değil midir ki?” (s.107). Mademki ustası bu günlere kadar yaĢayabilmiĢ, bir yaĢama yolu bulmuĢ, o zaman bunu çırağına da aktaracak, ona da öğretecektir. Zira bunu da öğrettiği görülür. Usta, kafasını saran düĢüncelerden kahramanı vazgeçirerek yalnızca iĢine odaklanmasını ister. ĠĢi, kendilerini bugüne kadar getirmiĢ ise sadece onunla var olduklarına Sayfa 7 / 13 �göre yalnız o düĢünülmelidir. ĠĢ yaparken en ufak bir dikkatsizlik, ilgi kaybı yaĢama mâl olacaktır. O halde yaĢamak istiyorsa ustasının dediğini yapmak zorundadır. Ustası ona düĢünmeyi yasaklar. Çünkü yaptıkları iĢ bir anlık dalgınlığı affetmeyen bir iĢtir. Onlarca metre yüksekte canlarını hiçe sayarak ekmek parası kazanmaya çalıĢtıklarından dalgınlığa müsaade edilemez. Her atlayıĢla aslında ölüme giderler ancak her atlayıĢta çırağı ölümden kurtaran eller bileklerinden, belinden tutarak onu kurtarır: ”Onu ölümden kurtaracak eller, belini, bileğini bulmayabilirdi günün birinde” (s.110). Çırak ustasını anası gibi görmektedir. “Onu doğuran, emzirip büyüten, ona yaşamasını öğreten anasıyla bir tutardı ustasını” (s.108). Ancak onun anası doğurup emzirmesi haricinde bir Ģey yapmamıĢ, ona en önemli Ģeyi, ayakları üzerinde durabilmeyi, yaĢayabilmeyi öğretmemiĢtir. Ona hayattaki her Ģeyi öğreten ustasıdır. Bu öğretim o derece ileriye gitmiĢtir ki ustasının kendi ölümünün gelebileceğini söylemesi karĢısında çırak “ne söyleyeceğimi öğretmedin ki, bilmiyorum ne diyeceğimi böyle sözler karşısında” (s.118) der. Hayatında ölüm ile ilgili hemen hemen bütün acıları yaĢamıĢ olduğu halde bu durumlar için söyleyebileceği bir Ģeyinin olmaması da ilgi çekicidir. Ustası onun hayatta kalması için uğraĢır. Her ne kadar o çayırı, çimeni özlemiĢ olsa da ustası buna itiraz eder. Geçimlerini sağladıkları iĢ, insanların toplu olarak yaĢadığı yerlerde yapılabilir ve sadece meslekleri ile var olabilirler. Bu yüzden özlem, düĢ, hayal gibi her Ģeyin zihinden silinmesi gerekir. Bunların hiçbiri düĢünülmemelidir. Varlığını iĢine, iĢine bağlılığını ustasına borçludur: “Cambazlık, insanın -ölmek istemiyorsa- bütünüyle kendini ipe, halkaya, ustaya, adıma, ele- göze vermesini gerektiren bir işti” (s.113). Çırağın usu baĢka yerlerde gezinmemelidir. BaĢka Ģeyler düĢünmemesi gerektiğini anlayamadığı, bunu hala kavrayamadığı için “usta” değil hala “çırak”tır: “Birkaç kez usunun başka yerlerde gezindiğini, ipten başka sorunlarla uğraştığını fark etmişti ansızın. Böyle şey olmazdı” (s.113). Hikâyede ne ustanın ne de çırağın adları verilmez. Sadece yaptıkları iĢler ile adlandırılırlar. Ġsmin verilmeyiĢi benliğin tam olarak bulunamayıĢında bir etkendir. Zira birbirlerine seslendikleri zaman, herhangi bir Ģey söylemeden garip sesler çıkarttıkları görülür. Sayfa 8 / 13 �KiĢiliğini ustasının kiĢiliğinde eritmeye çalıĢan çırak, düĢündüğü, aklından geçen her Ģeyi ustasının da bileceğini, biliyor olduğunu, ondan saklamanın yanlıĢ olduğunu anlar: “Birliklerinin, birlikteliklerinin bir öğesi olmuştu” (s.108). “Ustasına söyleyemeyeceği şey zaten içinde, usunda kalamazdı” (s.112). Kalsa “usda” olacaktır. Yani ustası bir anlamda onun belleğidir. DüĢüncelerini, kiĢiliğini, her Ģeyi o tayin eder. Çırağın hayatta kalabilmesi için bu Ģarttır. Kahraman kiĢiliğinin oluĢumu ile ilgili düĢüncelere kapıldığı zaman bunda ustasının payı olup olmadığını, kendi benliğinde kendi etkisinin olup olmadığını ustasına sormaya kalksa ondan alacağı cevap bellidir: “Senin aklın ermez demeyecekti” (s.113). Aklı ererdi mutlaka ancak düĢündükçe yeni düĢüncelere, hayallere, umutlara yelken açacağından her düĢünce onu iĢinden uzaklaĢtıracaktır. ĠĢinden uzaklaĢması kendi olamaması, bu da yaĢayamaması demektir. O yüzden ustası ona “Düşünme” diyecektir. DüĢüncelerini büyütmesi ile ilgili en önemli olay Ģüphesiz “Söğüt Ağacı”na dayanır. “Söğüt, genellikle su kenarlarında iyi yetiĢen ağaçtır” (Meydan Larousse, C.11: 501). Söğüt ağacının yaprakları çoğu zaman yaĢ, canlı, taze durur. Herhangi bir yaprağı alınıp dikilse, kısa bir zamanda fidan olarak büyüdüğü görülür. Buradan hareketle “düĢünce söğütlüğü” kullanımında, her düĢüncenin yeni düĢüncelere gebe olduğu fikri söylenebilir. BoĢ kaldığı her zaman kendisini suyun kenarında, yeĢilliklerde bulması ya da orayı hayal etmesiyle aynı doğrultuda bir kullanımdır. Zaten söğüt de yalnızca suyun olduğu yerlerde bulunur. Hayalinde her zaman canlı olan kır, çimenlik, su kenarı içinde kendisine bir söğüt ağacı oluĢturan çırak bunu da düĢünceleri ile büyütür: “Kendini koyveriyordu soru söğütlüklerinin, soruların yaş otluklarının arasına” (s.114). Ustasına söyleyemeyeceği Ģeylerin usunda kalamayacağını anlayıp tüm bunlardan kurtulduğu, bunları unuttuğu vakit “önünden geçtikleri bir bahçenin bütün söğütlerinin budanmış” (s.112) ancak bunları “kaldırıma atılıp, yığılmış” Ģekilde bulur. Aslında bu mekân onun zihninin bir tasavvurudur. Aklında soru, düĢünce söğütlükleri varken bunların usunda kalamayacağını düĢünerek unutmaya çalıĢması (unutmaması, sadece tekrar hatırlamak üzere zihninin bir köĢesine yığmıĢ olması) söğüdün dallarının budanması olarak belirir. Ustası bunlara basmamak için yol kenarından yürüdüğü halde kendisi “saygıyla, sevgiyle, ağır ağır, cambaz ayaklarının bütün yeğniliğiyle bu dal yığınlarına basarak” (s.112) yürür. Bu bölüm, cambazlıkta ustalığa gittiği yolda, öğrenim hayatında bastırmıĢ olduğu düĢünceleri çiğnediğini gösterir. Ancak bunlar düĢünce söğüdünün budanmıĢ dallarıdır. Budanan ağaç her Sayfa 9 / 13 �zaman yeni, taze, daha gür yaprak ve daha sağlam dallar verir. Bunlar da düĢüncelerin aslında unutulup gitmediğinin, yeni düĢüncelerle birleĢerek daha güçlü bir Ģekilde geleceğinin habercisidir. Zira hemen bu görüntülerin ardından gelen yeĢillik, su kenarı gibi yerleri düĢünmek değil, “böyle yerlerin özlemini içinde taşımak bile suçtu kendini bilen cambaz için” (s.112). Ancak o hiçbir zaman kendini bilen bir cambaz olamaz, budadığı düĢünce söğüdü, çok daha gür ve güçlü Ģekilde kendini gösterir. Çırağın ara ara gelen düĢünmeme, düĢünmek istememe eylemlerindeki gayesi yalnız kalmak istememesi, bundan korku duyuyor olmasıdır. “Ustasının öleceği korkusu sardı yüreğini.(…) Bu düşünce ilk olarak gelip yüreğine korku salmıyor muydu?” (…) “Bu ölümün başka ölümlere benzemeyeceğini biliyordu, ansızın korkunç bir yalnızlık içinde kalacağını biliyordu” (s.119). Çırağın ustasına yardım edeceği gün, ustasının hata yaptığı gün olacaktır. Çırak bu hatayı telafi edebilirse ustasını kurtaracak, kendisi de usta konumuna yükselebilecektir. Ancak ustası bu zamanın gelmesinden, çırağının ona yardım etmesinden korkmaktadır: “Yaşamıma yardım edilmesi gerekecek günün gelmesinden korkarım (…) senin yaşamama yardım etmen gerekecek günün gelmesinden (…) Yardımsız kalayım ki köpekler gibi öleyim, diyorum arada bir. Diyorum ya, yük olmanın acısı, yapayalnız yaşamaktan kötü mü değil mi, bilemiyorum” (s.116). Çırak akrobatik hareketler yaparken, bir yerden bir yere atlayan ustasını yakalamalıdır. Ancak bu durumda tuttuğu ustası ona yük olabilir. Tutmadığı, yardım etmediği takdirde ise ona yük olmaz ancak ustası düĢüp ölecektir. Usta hangisinin daha iyi bir seçim olduğunu bilemez; çırağı yardım etse artık onun usta olduğunu kabul edecektir. Usta, çırağının henüz olgunluğa eriĢmeden bu durumun gelmesinden korkar. Çırak yardım etmediğinde usta yok olma tehlikesi ile karĢılaĢacaktır. Usta bunu da içine tam olarak sindiremez. Bu düĢünceler içinde çırak artık kararını verir ve nice zamandır uyuyamadığı uykusuna dalar. Ertesi sabah ise ustasında “ben”i görür. DüĢünmekten kaçar ancak engel olamaz. Gururlanma, kendini büyük görme kibire, kibir de nefrete zemin hazırlar. Zaten “ben”in çıkmasında asıl etkili olan bu düĢüncelerdir. Hikâyenin en baĢında bir anlamda özet Ģeklinde verilen bölümde ustasının burnunun sağ kanadının dibinde bir “ben” görme ihtimali söz konusu edildiğinde “O zaman, genç bir cambaz olarak, ne yapmanız gerekebileceği konusunda kapıldığınız düşünceler…” (s.107) Ģeklinde kurulan cümlede gördüğümüz “gerek- ebil- ecek” kelimesinde yer alan “e bil-” eki ile kastedilen yeterlilik, gücü yetme olarak görünse de hikâyenin sonlarında yaĢanılan zıt Sayfa 10 / 13 �duyguların tesiriyle aslında “istek” de devreye girmiĢ olarak düĢünülebilir. Bir zorunluluk söz konusu olmaz, olsaydı “e bil-” kullanılmazdı. Ġsteğin devrede görüldüğü bu kullanım karakterin meslek hayatında rütbe alabilmek için her Ģeyini borçlu olduğu ustasını gözünü kırpmadan harcayacağının iĢaretidir. ĠblisleĢen yönünü içeren “kötü ben”i çırağın ruhunu ele geçirir. Kahraman rahat düĢünebilmesini, ustasının ölümüne bağlar. O öldüğünde istediği gibi düĢünmekte özgür olacaktır. Bu yüzden sevinebilirdi ancak ustası onun yaĢaması için düĢünmemesini istemektedir. Nitekim düĢündükçe düĢüncelerinin saptığı yanlıĢ yollardan hoĢlanmaz. DüĢünceler her zaman iyi, güzel Ģeyler olmaz elbette. Ama hayattaki tek varlığının ölümünden memnun olacağını bir an bile düĢünmesi, ölüm bardağına bir an dolu tarafından bakması kabul edilemez: iblisleĢmiĢtir. Çırak son gün son oyunda hala iĢine kendisine vermeyip “düĢünmekte”dir. DüĢünüyor olduğu halde usta olduğunu zanneder ve bu halde kendisini ustasına ispatlama çabasına giriĢir: “Ama böyle şeyler düşünmek bile ustalığı daha hak etmediğini düşündürmez miydi?” (s.120). DüĢ yoluna girmesi yanlıĢ hareket yapmasına ve düĢüĢüne neden olur. Sonuç Hikâyede çırağın yetiĢmesinde en etkili rolü oynayan usta gibi gözükse de aslında annesinin yaptıklarının küçüklükten beynine kazınmıĢ olması, çırağın karakterinin geliĢiminde önemli derecede pay sahibidir. Kalıtım yoluyla devam eden “iblisleĢme” sürecindeki kahramanın “iyi ben” ve “kötü ben” çatıĢmaları yaĢayarak, hayatta kalabilmeyi zanaat haline getirmiĢ usta bir cambaz tarafından nefret, kibir, düĢünce fikirlerinden uzaklaĢtırarak yaĢatmaya çalıĢtığı görülür. “Usta Ben‟i Öldürsen E!”nin isim içerik iliĢkisine bakıldığında “usta”; us, akıl, zihin manasına gelirken “-da” bulunma hal eki almıĢ Ģekli ile düĢünülmelidir. Bu haliyle “usta”, zihinde, akılda anlamlarını taĢır. “Ben” akla gelen ilk anlamının dıĢında kullanılarak, vücutta oluĢan siyah, kahverengi leke anlamındadır. Sayfa 11 / 13 �Hikâyenin sonunda var olan “düĢüĢ” aslında çırağın hayatının her devresinde “iblisleĢmekte” olan diğer benliğinin vasıtasıyla ustasının yasakladığı “düĢünme” ile oluĢur. Her düĢ, yeni bir çok düĢünceleri beraberinde getirdiği gibi “düĢüĢ”ün de hazırlayıcısıdır. DüĢüĢ esnasındaki feryadı hikâyenin isminin sonunda ayrı yazılan “E!” harfi belirtir. Sürekli çatıĢma halinde olan çırak, iyi tarafını oluĢturan benliğine seslenir: “Us-ta ben‟i öldürsen e > zihninde nefreti yok etsene” Ģekline çevrilir. KAYNAKÇA  BaĢokçu, T. Oğuz, (2005), Bilge Karasu Metinlerinde Benlik AnlayıĢı: “Ben”in KuruluĢunda Nietzsche‟ci Yansımalar (Yüksek Lisans Tezi), Dan. Prof. Dr. Sedat Sever, Ankara.  Cloud, Henry – Townsend John, (2002), Anne Faktörü, (Çev. Emel Aksay) Ġstanbul, Sistem Yayıncılık.  Çelik, Burçin (2007), Bilge Karasu Öykülerinin Ortak Yapısal Özellikleri (Yüksek Lisans Tezi), Dan. Yrd. Doç. Dr. Nihayet Arslan, EskiĢehir  Güçlü, Abdülbaki – Uzun, Erkan – Uzun, Serkan – Yolsal, Ü. Hüsrev, Felsefe Sözlüğü, Bilim ve Sanat Yayınları.  Jung, Carl Gustav (2009), Dört Arketip, (Çev. Zehra Aksu Yılmazer), Ġstanbul, Metis Yayınları.  Karasu, Bilge (2012), GöçmüĢ Kediler Bahçesi, Ġstanbul, Metis Yayınları. Sayfa 12 / 13 � Meydan Larousse (1979), C.11, Ġstanbul, Meydan Yayınevi.  Meydan Larousse (1990), C.6, Ġstanbul, Meydan Yayınevi. Sayfa 13 / 13 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2189 Title A name given to the resource BİLGE KARASU’NUN USTA BENİ ÖLDÜRSEN E! ADLI HİKÂYESİNİN İSİM İÇERİK BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ Author Author ARMAĞAN, Burak Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bilge Karasu, us, ben, tahlil. ÖZET Usta Beni Öldürsen E! hikâyesi on iki bölümden oluşan Göçmüş Kediler Bahçesi kitabının yedinci hikâyesidir. Alıntı ve Gönderge Yöntemiyle Yapılan metinlerarasılık tekniği ile -Koncaku Monogatari Şu- Japon Öyküsü, hikâyenin arka planını oluşturur. Buna göre iblisleşivermiş olan bazı ana babalar herkesi ortadan kaldırdıkları gibi çocuklarını da ortadan kaldırırlar. Hikâyede, kişiliğin oluşumunda en önemli iki etken olan kalıtım ve çevreden kalıtımın ağır basışı, ustasının tüm çabalarına rağmen çırağının iblişleşmesinin önüne geçemeyişi anlatılır. Öykünün isim-içerik ilişkisi iki farklı okumaya da müsaittir. Başlığa göre değerlendirildiğinde usta-çırak ilişkisinin ön plana çıktığı görülür. Ancak kelimelerin arka planda yüklendikleri anlamlar da göz önünde bulundurulduğunda hikâye yepyeni bir yapıya bürünür. Buna göre us+ta [us, akıl/zihin; ta, bulunma hali eki] akılda; ben ise vücutta oluşan siyah leke anlamındadır. Hikâyede ben, nefret imgesidir. Kelimelere bu yönleriyle bakıldığında öykü başlığı zihinde nefreti öldürsene şekline çevrilir. Bu bildiride Usta Beni Öldürsen E! hikâyesinin isim-içerik ilişkisi üzerinden tahlili yapılmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/46f7605d2cfcd36ea6dd559f3656251b.docx 9ed851c2843b0f779fde5f21b27e3388 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/efb6de0eff5ba8247fafa79315f4566b.pdf c274e3799129a05981432372820fdcbc PDF Text Text TERCÜME-İ AYNÜ’L-HAYAT’TA “DOĞUM” İLE İLGİLİ UYGULAMALAR Sibel ARTAN Sakarya Üniversitesi, Türk Dili Bölümü, Sakarya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Tercüme-i Aynü’l-Hayat, Doğum, Halk inanışları, Hayvan. ÖZET İnsan yaşamının en önemli geçiş dönemlerinden biri olan doğumla ilgili çeşitli inançlar, gelenek ve görenekler ve bunlara bağlı oluşan ritüeller şüphesiz kültürün içinde önemli bir yer teşkil ederler. Geçiş dönemlerinin başlangıcı olan doğum çevresinde oluşan halk inanışlarını 16. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Bâlî Efendi tarafından yazılan Tercüme-i Aynü’l- Hayat adlı eser çerçevesinde ele alınmıştır. Eser, Hayatü’l-Hayavan’ın Ömer bin Yûnus el-Hanafî el-Nahifî tarafından yapılan muhtasarının Türkçeye tercümesidir. Eserde kuşların ve hayvanların özellikleri, faydaları yanında birçok hayvanın insanla ilgili gerek fiziksel gerekse psikolojik rahatsızlıkları iyileştirici özelliklerinden bahsedilmiş, doğumla ilgili birçok uygulamaya da yer verilmiştir. Çalışmamızda eserde doğum öncesinden doğum sonrasına kadar olan doğurganlığı arttırıcı, doğum kontrolünü sağlayıcı ve doğumu kolaylaştırıcı birçok uygulama tasnif edilerek incelenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/bf1835eabfba4b43f4fef74215eaafc2.docx 7d6e3aaa7e625c084d86d1ef03a7ea16 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/111e361b6e107e6e9e6a03274624a2db.pdf a2947719222efdecf3cb7cd024f70995 PDF Text Text BÂLÎ EFENDĠ’NĠN TERCÜME-Ġ AYNÜ’L-HAYAT’INDA “DOĞUM” Sibel ARTAN Özet İnsan yaşamının en önemli geçiş dönemlerinden biri olan doğumla ilgili çeşitli inançlar, gelenek ve görenekler ve bunlara bağlı oluşan ritüeller şüphesiz kültürün içinde önemli bir yer teşkil ederler. Geçiş dönemlerinin başlangıcı olan doğum çevresinde oluşan halk inanışlarını 16. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Bâlî Efendi tarafından yazılan Tercüme-i Aynü‟l- Hayat adlı eser çerçevesinde ele alacağız. Eser, Hayatü‟l-Hayavan‟ın Ömer bin Yûnus el-Hanafî elNahifî tarafından yapılan muhtasarının Türkçeye tercümesidir. Eserde kuşların ve hayvanların özellikleri, faydaları yanında birçok hayvanın insanla ilgili gerek fiziksel gerekse psikolojik rahatsızlıkları iyileştirici özelliklerinden bahsedilmiş, doğumla ilgili birçok uygulamaya da yer verilmiştir. Çalışmamızda eserde doğum öncesinden doğum sonrasına kadar olan doğurganlığı arttırıcı, doğum kontrolünü sağlayıcı ve doğumu kolaylaştırıcı birçok uygulama tasnif edilerek incelenecektir. Anahtar Sözcükler: Tercüme-i Aynü‟l-Hayat, Doğum, Halk inanışları, Hayvan APPLICATIONS RELATED WITH “BIRTH” IN TERCÜME-Ġ AYNÜ’L HAYAT Abstract Various beliefs related to childbirth which is one of the most important period of transition of human life, traditions and customs and the rituals attached to them undoubtedly constitute an important place in the culture. The folk beliefs that constitute around birth that is the beginning of transition period will be examined within the framework of the work of Tercüme-i Aynü‟l Hayat that was written by Bali Efendi, who was one of the 16.century Ottoman scholars. The work is the abridged Turkish translation made by Hayatü‟l-Hayavan Ömer bin Yûnus el-Hanafî el Okutman, Sakarya Üniversitesi, Türk Dili, smurad@sakarya.edu.tr �Nahifî. The features of birds and animals, benefits and beside these the healing properties of both physically and psychologically diseases of many animals related with human beings are mentioned in this work. The improvement of fertility of the prenatal until after birth, birth control provider and many applications to facilitate the birth will be sorted and analyzed. Key Words : Tercüme-i Aynü‟l-Hayat, Birth, Folk Beliefs, Animal Bâlî Efendi’nin Tercüme-i Aynü’l-Hayat’ında “doğum” Türk bilim tarihi açısından verimli bir dönem olarak nitelendirebileceğimiz 16. ve 17. yüzyıllarda birçok alanda telif ve tercüme eserler kaleme alınmıştır. Türk bilim tarihi, birçok alanda yetiştirdiği sayısız bilim adamıyla, özellikle tıp alanında dikkat çekmektedir. Anadolu Selçuklu Devleti‟nin kurulmasından sonra bu coğrafyada birçok darüşşifa inşa edilerek, bu darüşşifalarda bir taraftan tedavi hizmetleri verilirken diğer taraftan hekimler yetiştirilmiştir. (Doğan, 2009: 3) Bu dönemlerde Türkçe eserler verilmiş olsa da bu eserlerin birçoğu tercümedir. Bu eserlerden biri olan Tercüme-i Ayn‟ül-Hayat 16. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden olan Bâlî Efendi‟ye (öl. 980/1572-73) aittir. Bâlî Efendi Hayatü‟l-Hayavan‟ın Ömer bin Yûnus el-Hanafî el-Nahifî tarafından yapılan muhtasarını Tercüme-i Aynü‟l- Hayat adıyla tercüme etmiştir. Eserde, kuşların ve diğer hayvanların özellikleri ve faydaları anlatılır. Akıcı bir üsluba sahip olan eser H. 975 (1567-68) II. Selim‟e takdim edilmiştir. Kitapta birçok ayet ve hadislerin yanında Kazvînî, Kamâluddîn el-Demîrî, İmam el-Navavî, Aristo, İbn-i Sînâ, İbn el-Vardî, İbn-i Kasîr, İbn-i „Asakîr‟in eserlerinden iktibaslar yapılmıştır. Alfabetik olarak tertip edilen kitap, insan maddesiyle başlar; aslan, at, deve, akrep, pars, sığır gibi hayvanları tanıtarak devam eder. Hayvanların daha çok tıbbî faydalarını ele alan eserde, maddeler hayvanların Arapça adlarıyla alfabetik olarak sıralanmıştır. Eserin İstanbul-Süleymaniye Kütüphanesi Halet Efendi Kitaplığı n. 367 ve Bursa- İnebey Yazma Eserler Kütüphanesi n. 1552/1‟de kayıtlı olmak üzere iki nüshası bulunmaktadır. Her iki nüsha da tarafımızca doktora tezi olarak halen çalışılmaktadır. Tarihi en az insanlık tarihi kadar eski olan hastalıklarla insanoğlu binlerce yıldır mücadele etmiştir. Bu mücadelenin bir ürünü olarak doğan modern tıp, varlığını insanlığın binlerce �yıllık bilgi birikimine borçludur. (Doğan, 2011:120) Türk bilim tarihi tıp alanında önemli hekimler, eczacılar yetiştirmiştir. Bunların yanı sıra kendilerine özgü tedavi yöntemleri bulunan ve bitkilerden ilaç yapan kişilerin yani halk hekimlerinin varlığı da göz arda edilmemelidir. Bunlar çoğunlukla tedavi yöntemlerini büyüklerinden öğrenmiş deneyimli kişiler olup tedavide bitkisel, madensel ve hayvansal maddelerle hazırladıkları “halk ilacını” kullanırlar. (Şen, 2012: 2.) Halk hekimleri en eski dönemlerden beri halkın sağlığı ve problemleriyle alakalı aktif bir rol oynamışlar ve ilaçlarının ham maddelerini çoğunlukla doğadan edinmişlerdir. Örneğin, Altay, Tuva, Hakas ve Şor destanlarında hayvan kaynaklı ilaçlar içinde göğün boğasının boynuzu, ciğeri ve yüreği balina veya ayı kaburgası hayvanların özellikle kahramanın atının sidiği, dışkısı kanı ve sütü bulunmaktadır. (Atnur, 2010:57) Çeşitli hayvanlara ait dışkı, kan veya sütle tedavi yoluna gidilmesi de yine eski Türk geleneksel tıbbının kullandığı yöntemler arasındadır. Halkın olanakları bulunmadığı için veya başka sebeplerle doktora gitmediğinde ya da gitmek istemediğinde, hastalıkları tanımlama ve iyileştirme amacıyla başvurduğu yöntem ve işlemlerin tümüne “halk hekimliği” denmektedir. Bu açıdan hastalık deyimi de alıştığımızdan daha geniş bir anlam kapsar. Bununla sadece kişinin sağlık durumundaki aksaklıklar değil, kısırlıktan tutun da nazar değmesi gibi insanlardan gelebilecek kötü etkilere ve tabiat dışı varlıkların (cinler, periler vb.) sebep olabilecekleri sakatlıklara kadar türlü bozuklukları anlamak gerekir. (Boratav,1984:122) Halk hekimliği ile ilgili bir diğer yaklaşımsa ilkel tedavi yöntemleri ve batıl inanışların halk hekimliğinin temelini oluşturduğu düşüncesidir.(Doğan, 2011: 121) Bu sebeple içinde birçok hekimden alıntıların ve tecrübelerin aktarıldığı Tercümei Aynü‟l-Hayat‟a geleneksel ve büyüsel yöntemlerin uygulandığı bir halk hekimliği kitabı demek yanlış olmayacaktır. Uykusuzluktan, sara hastalığına; çeşitli iç hastalıklarından fiziksel birçok hastalığa kadar çeşitli bitkisel, hayvansal ve büyüsel birçok tedavi yöntemi içermektedir. Hastalıkların dışında nazara karşı koruyucu, aşk ve muhabbeti arttırıcı, savaşta ve ikili ilişkilerde üstün gelmekle alakalı birçok büyüsel uygulamalardan da bahsedilmektedir. Söz konusu eserde çalışmamıza konu olarak seçtiğimiz doğum öncesi, doğum ve doğum sonrasıyla alakalı olarak da birçok geleneksel tedaviye ve büyüsel uygulamalara yer verilmiştir. Bilindiği üzere doğum, insan hayatının en önemli ve mutlu olayı olarak kabul edilmektedir. İnsanoğlunun yaratılışında bulunan çoğalma, soyun devamı gibi özellikler sebebiyle doğum, �öncesiyle ve sonrasıyla tüm kültürlerde önemli bir geçiş dönemi olmuştur. Doğum, annenin gebe kalma isteğinden başlayarak yüzlerce adetin, inancın, dinsel ve büyüsel özlü yüzlerce işlemin hücumuna uğrayarak adeta onlar tarafından yönetilmektedir. (Örnek, 2000: 132) Doğum öncesi denilen dönem, kadının çocuk sahibi olma isteğiyle başlar. Çocuğu olmayan ailelerde ilk bakışta kusur kadında aranmıştır. Dolayısıyla kadının kısır olup olmadığını öğrenmek, doğacak çocuğun cinsiyetini belirlemek ve gebelik süresince doğacak çocuğun düşmemesini, sağlıklı olmasını, fiziksel ve psikolojik her türlü zarardan korunmasını, annenin sütünün artmasını sağlamak gibi konularla ilgili çeşitli inanışlar ve bunlara bağlı gelişen uygulamalar bulunmaktadır. Bu uygulamaların bir kısmı halk hekimliği ve geleneksel sağaltma yöntemleri olup bir kısmı da büyüsel uygulamalardır. Çocuğu olmayan kadının çeşitli buğulara oturtulması, rahime çeşitli ilaçlar uygulanması, belin çekilmesi gibi uygulamalar halk hekimliği ve geleneksel sağaltmayla ilgilidir. Çeşitli tılsımlar veya Kuran‟da geçen bazı ayetlerin yazılıp çocuğu olmayan kadının üzerinde bu tılsımları veya duaları taşıması ve buna bağlı yapılan işlemler ise büyüsel uygulamalara girmektedir. Örneğin, kısırlığı gidermek için Trabzon, Giresun, Rize‟de bir kırlangıç avlandıktan sonra sol kanadı bütün olarak kesilip alınmakta, üç gün ay ışığında bırakılarak kısır kadının da adı söylenip kuşun kanadı bir ocağın çevresinde yedi kez döndürülmektedir. Bu sırada “ya Kadir” cümlesi okunarak ocağa üfürülmektedir. Kuş kanadına kadının adının yazılıp muşambaya sarılı bir şekilde bir ipek iplikle bağlanıp bir kıyıya bırakılmalıdır. Çocuğun düşmesini önlemek için Sivas- Tokat- Zile‟de bir kertenkele yakalanarak bir teneke kutu içine diri diri hapsedilmelidir. Doğum yapacak kadın bu kutuyu muska haline getirip, boynunda taşımalıdır. (Sipahi,2006: 58.) Gebelik süresince kadının ve bebeğin korunmaları esastır. Özellikle nazar veya farklı boyutlardaki kötü yaratıklardan korunması için çeşitli dualar ve uygulamalar yapılır. Bebeğin düşmesinin bir yerde bu kötü enerjilerle alakalı olduğu düşünülür. Doğumun kolay bir şekilde gerçekleşmesi için çeşitli buhurlar ve ilaçların yanı sıra halk arasında uygulanan işlemler de vardır: kilit açma, düğüm çözme gibi. Gebelik sonrası süreçte ise doğan çocuğun sağlıklı olması esastır. Sadece sağlıklı olması yetmez, çocuğun iyi huylu, güzel ahlaklı olması, vaktinde yürüyüp konuşması ve diş çıkarması gibi hususlar da önem arz eder. Ve çocuğun anne sütünden yararlanması gerekir ki bu yüzden anne sütünü arttırıcı kürler kadına uygulanır. �Çocuğun gece uykusunda ağlaması ya da farklı nesnelerden, karanlıktan korkması, sara, sarılık gibi hastalıklardan korunması ve en önemlisi de kötü gözlerden yani nazardan korunması için çeşitli uygulamalara birçok yerde rastlanmaktadır. Tercüme-i Aynü‟l-Hayat adlı eserde geçen doğumla alakalı bazı uygulamalar şunlardır: Gebeliğe yardımcı ve doğumu kolaylaştırıcı, süt arttırıcı uygulamalar: 1. bu ayet perşembe günü ağaçkavunu çiçeğinden yedi yaprağa yazılıp daha sonra kadına bu yapraklar artarda yutturulursa, her yapraktan sonra sarı inek sütü içirilirse ve bu işlem üç gün boyunca tekrarlanırsa kadın hamile kalır. 2. Tavşan beyninden bir dirhem içen kadın kolaylıkla karnındaki çocuğu çıkartır ve doğumu kolay olur. 3. Bir kadının kısır olup olmadığını öğrenmek için bir parça pamuk içine sarımsak konup yedi saat bekletilir. Eğer sarımsak kokusu kadının ağzından gelirse kadına ilaç yapılır ve hamile kalmasına bir engel olmadığı anlaşılır. 4. Bir kadın birzun kuşunun kanından içerse asla hamile kalmaz ve kadına birzun kuşunun gübresiyle buhur yapılırsa kadın karnındaki cenini çıkartır. 5. Eğer hamile bir kadın katırın sidiğini içerse çocuğu ölü olarak doğar. 6. Hamile kadına sığır hayâsıyla buhur yapılırsa cenin ölü ya da diri kolaylıkla doğar. 7. Kadına eşek tırnağı ile buhur yapılırsa çocuk diriyse doğumu hızlı ve kolay olur. Eğer karnındaki çocuk ölüyse de dışarı çıkması kolay olur. 8. Yarasa ödünü doğumu zahmetli olan kadının rahmine sürseler kadının doğumu hemen gerçekleşir. 9. Tavuk yumurtasının kabuğu yumuşakça dövülüp suyla birlikte doğurmakta zorluk çeken kadına içirilirse, kadın hemen hamile kalır ve doğurması kolay olur. 10. Misk kedisinin teri, rahim boğulmasına ve doğum zahmetine fayda verir. 11. Şahmetü‟l-arz denilen yer kurdu yakalanıp kurutulup doğurma güçlüğü çeken kadına bir dirhem içirilirse anında fayda verir ve kadın doğurur. �12. Sırtlan derisi hamile bir kadının karnı üzerine bağlanıp kadın bunu taşırsa çocuğunu düşürmez. 13. Tavus kuşunun tırnağı kadının uyluğu üzerine bağlanırsa kadın hemen hamile kalır. 14. Tavus kuşunun tırnağı doğum yapacak kadının bağı (kemeri) altında buhur yapılırsa kadın çabuk doğurur. 15. Tavşancıl kuşunu doğurması güç kadının üzerine assalar kadın kolaylıkla doğurur. 16. Tavşancıl kuşunun ödünü sütü azalmış kadının memesine sürseler sıkıntısını giderip sütünü arttırır. 17. At gübresini kurutup ezip onunla hamile kadına buhur yapsalar çocuk kolaylıkla doğar. 18. Kara köpek gübresini bir kadın üzerinde taşırsa çocuğunu düşürmesini engeller. 19. Akbabanın kanadından bir tüyü doğurmak isteyen kadının altına koysalar hamile kalır. 20. Koç ve sığırın iç yağları pırasa suyuyla karıştırılıp bunu üzerinde taşıyan hatunun doğurması kolay olur. Çocuğun cinsiyetiyle ilgili uygulamalar: 21. Eğer bir kadın hamile kalmadan önce erkek tavşan mayasını (öz suyunu) içse erkek, dişi tavşan mayasını içse kız doğurur. 22. Eğer hamile bir kadının çocuğunun kız mı erkek mi olduğu öğrenilmek istenirse bir biti tutup bir adamın avucu içine koyup hamile kadının sütünü üzerine sağarsa eğer bit sütün içinden çıkarsa çocuk kız, çıkmazsa erkektir. Çocuğun fiziksel özellikleriyle ilgili uygulamalar: 23. Güzel bir suret resm edilip kadın o surete bakarsa doğacak çocuk o güzel surete benzer. 24. Arslan dişi küçük çocuk üzerine asılırsa çocuğun dişler kolaylıkla çıkar. 25. Tavşan beyni küçük çocukların dişlerine sürülürse dişleri çabuk çıkar. 26. Tilkinin hayâsı çocuk üzerine bağlanırsa çocuğun dişleri zahmetsizce çıkar. 27. Ayının azı dişini emziren kadının sütüne koyup, çocuğa içirseler çocuğun dişleri kolaylıkla çıkar. 28. Eğer köpek dişini çocuk üzerine asarlarsa çocuğun dişleri zahmetsiz ve ağrısız çıkar. �29. Köpek topuğunu çocuk üzerine asarlarsa çocuğun dişleri kolay ve ağrısız bir şekilde çıkar. 30. Saksağan kuşunun kanını kurutup gülsuyuyla karıştırıp konuşmayan çocuğa içirseler çocuğun dili açılıp konuşmaya başlar. 31. Saksağan iliğini siniriyle beraber çocuğa yedirseler çocuk zeki ve ezberi kuvvetli olur. 32. Arap atının teri kırk gün bir çocuğun kasığına ve koltuk altlarına sürülse çocukta kıl çıkmaz. Nazar ,korku, ağlama gibi psiklojik durumlarla ilgili uygulamalar: 33. Deve kılını yatağını ıslatan çocuğun uyluğuna bağlanırsa yatağını ıslatması geçer. 34. Eğer hamile bir kadın erkek veya dişi katırın beyninden bir miktar içerse doğacak çocuğu deli olur. 35. Tekeninin gübresini çok ağlayan çocuğun başı altına koysalar ağlaması hafifler. 36. Tilkinin azı dişini ümmüsübyanı olan çocuk üzerine bağlasalar çocuğun hastalığı geçip uykusunda bağırıp ağlaması iyileşir ve güzel ahlaklı olur. 37. Tilkinin azı dişleri gece vakti ağlayan küçük çocukların üzerine asılsa ağlamasını giderir. 38. Eşeğin alnındaki deri çocuğun üzerine asılırsa çocuğun feryat ve bağırışları ortadan kalkar. 39. Dişi eşek sütünü ağlayan çocuğa içirseler çocuğun ağlaması kesilir. 40. Ayının sağ gözünü küçük çocuk üzerine assalar çocuğun uykuda bağırıp ağlaması sona erer. 41. Ayı derisini huysuz, çok ağlayan çocuğun üzerine assalar çocuğun ağlaması ortadan kalkar. 42. Tavuk kursağında bulunan taşı küçük çocuğun başının altına koysalar uykusunda bağırıp ağlamaz. 43. Domuz balığının dişlerini çocukların üzerine asarlarsa çocuklar feryat edip ağlamaz. 44. İbn-i Sinaya göre kurdun sağ gözü çocuklar üzerine asılsa nazardan korur ve çocuğun gece korkusuna iyi gelir. 45. �bir kişi bu ayet-i kerimeyi cuma gecesi safran ve gülsuyuyla ceylan derisi üzerine yazıp çocukların üzerine assa çocukların korkularına fayda verir. 46. bir kişi bu ayet-i kerimeyi ceylan derisi üzerine yazıp bakırdan bir kolye içine koyup çok ağlayan küçük çocuğun boynuna assalar ağlaması kesilir ve iyi huylu olur. 47. Fil kemiğini çocukların boynuna taksalar ağlamaları ve bağırmaları ortadan kalkar. 48. Kurdun iki gözleri hangi çocuk üzerine asılırsa o çocuk sara hastalığına yakalanmaz. 49. Kurdun topuğunu çocukların boyunlarına bağlasalar saradan ve ümmüsübyan derdinden korunur. Doğum kontrolüyle ilgili uygulamalar: 50. Kadının loğusalık kanını memesine sürmesi kadını ikinci hamilelikten korur. 51. Tavşan dışkısını (gübresini) bir kadın boynuna asarsa asla hamile kalmaz. 52. Tavşan kanını içen bir kadın asla hamile kalmaz. 53. Tavşan mayasını taşımak kadını hamile bırakır, tavşan kanını içmekse hamile kalmasını engeller. 54. Katırın kalbi kurutulup bir parçasından kadın içse hamile kalamaz. 55. Katırın kulak kirini bir kadın üzerinde taşırsa asla hamile kalmaz. 56. Eğer bir kadın kurt sidiği üzerine küçük abdestini yaparsa o kadın asla hamile kalmaz. 57. Gelincik avuçlarını bir kadın boynuna takıp taşırsa üzerinde taşıdığı müddet asla hamile kalmaz. 58. Bir kadın dişi koyun tüyünü üzerinde taşırsa doğurganlığı azalır. Bulguların Orjinal Hali: 1. iş bu āyāt kirām-ı ḥamel ve ḥabel içün ve ana ḳarnında oġlancuġuŋ ḥıfẓiçün ve daḫı ḳabūliçün ve nāsuŋ gözlerine heybetlü olmaḳ içündür pes bir kimesne böyle olmaḳ istese bu āyeti pençşenbe güni aġaç ḳavunı �çiçeginden yedi varaḳda yazsa andan ṣoŋra ʿavratına ol yapraḳları biri biri ardınca yut dėyü emrėdüb her varaḳ üzre ṣaru inek südin içürüb üç gün bu vechle eylese ol ʿavrat bi-iẕni’l-lāh yüklü ola (5-a) 2. eger (erneb) anuŋ beynisinden bir dirhem içeler şikemde olan oġlanı ısḳāṭ ėdüb vilādeti āsān ola (26-a) 3. baʿż ṭabḭbler eydür ḳaçan bir ʿavratuŋ ʿaḳḭm eydügini ve ʿaḳḭm degül eydügini bilmek isteseŋ penbe içre ṣarmısaḳı getürmek buyurasın ki yedi sāʿat ṭura eger ṣarmısaḳ ḳoḫusı aġzından gelürse aŋa edviyye ile ʿilāc ėde bi-iẕni’l-lāh ol ʿavrat yüklü ola ve illā yüklü olmaz rāzḭ ėder (3-b) 4. bir ʿavrat birẕūn ḳanından içse ebeden ḥāmil olmaya birẕūn ziblini buḫūr etseler ʿavrat karındaġı cenḭn yaʿnḭ oġlan ḫurūc ede (33-a) 5. eger bir ḥāmil ʿavrat baġaluŋ bevlini içse cenḭni mürde düşüre (34-b) 6. (ḫayā-yı baḳar) anuŋıla ḥāmil ʿavrata buḫūr etseler vilādeti āsān ola ve cenḭni eger zinde ve mürde iḫrāc ede (35-b) 7. ʿavrat ḥımār ṭırnaġı ile tebḫḭr olınsa diri olduġı ḥālde veledi ḫurūc-ı sühūlet ile tḭz-rek ola eger cenḭn yaʿnḭ şikemdeki veled meyyit olsa anı daḫı iḥrāc ėdüb çıḳara (53-b) 8. ḫuffāş merāresini ṭoġurması güç olan ʿavrat fercine mesḥ etseler hemān sāʿat ṭoġura (64-b) 9. (tavuk) yumurdanuŋ ḳabını muḥkem yumşaḳ saḥḳ ėdüb ṣuyla ṭoġurmaḳda ʿusret çeken ʿavrata içüresin ol ʿavrat siryaʿān vażʿ ḥaml ede zaḥmet çekmeye (70-b) 10. ol bir ḥayvāndur kediye beŋzer iki uyluḳları arasından zebād alurlar ve o zebāduŋ ruṭūbeti muʿtedildür ve mertebe-yi ṧāniyede ḥārdur ʿusr-ı vilādete yaʿnḭ raḥm boġulmasına ve oġlanı güç ṭoġurmasına fāʾide ve nefʿ vėrür(90b) 11. şaḥmetü’l-arż dedükleri cānveri ṭutub ve ḳurudub ṭoġurması güç ʿavrata andan bir dirhem miḳdārı içürseler hemān sāʿat ṭoġura (92-a) �12. eger żabʿ derisini bir ḥāmil ʿavrat ḳarnı üzerine baġlayub götürse ol ʿavrat oġlanın düşürmeye (96-b) 13. ṭāvus çengālı muṭlaḳa ʿavratuŋ uyluġı üzre baġlansa fḭ’l-ḥāl vażʿ ḥaml ede (98-b) 14. ṭāvus maḫlebini ṭoġuracaḳ ʿavratuŋ baġı altında buḫūr etseler ol ʿavrat tḭz ṭoġura (98-b) 15. e’l-ʿuḳāb (ṭavşancılḳuşı) ṭoġurması ṣarb ʿavrat üzre anı taʿlḭḳ etseler ol ʿavrat tḭz ṭoġura (101-a) 16. ʿuḳḳāb merāresini memesinde südi münʿaḳid olmış ʿavratuŋ memesinde ṭılā etseler elemini sākin edüb südini çoḳ ede (101-a) 17. feres ziblini ḳurudub ve saḥḳ edüb anuŋıla yarsalar ḳarından veledi iḫrāc ede (112-b) 18. ḳara kelbüŋ ziblini bir ʿavrat götürse oġlan düşürmekden emḭn ola (122-b) 19. (e’n-nesr kerkes dedükleri maʿrūf ḳuşdur) ḳaçan anuŋ ḳanadından bir yüŋi ṭoġuracaḳ ʿavrat altına ḳosalar fevrḭ vażʿ ḥaml ede (124-a) 20. ḳoç ve ṣıġırlar şaḥmlarını kürrāṧ ṣuyıyıla yaʿnḭ helyūn ṣuyıyla cemḭʿan ḫılṭ edüb ʿavrat götürse ṭoġurması āsān ola(119-b) 21. eger bir ʿavrat evvel ḥamlinde erkek ṭavşanuŋ māyesini içse erkek ṭoġura ve eger dişisinüŋ içe ḳız ṭoġura 22. eger bir gebe ʿavrat erkek mi veyā ḳız mı ḥāmildür bilmek dileseŋ bir biti ṭutub bir ādemüŋ keffi içine ḳoyub üzerine ḥāmil ʿavrat südini ṣaġa eger bit süd içinden ḫurūc ederse ol ʿavrat ḳıza ḥāmildür eger ḫurūc etmez ise erkege ḥāmiledür (118-a) 23. ḳaçan ki bir ḫūb- rūy ṣabḭ sūreti taṣvḭr ve naḳş olınub ʿavrat ol ṣūrete naẓar ḳılsa vücūda gelen veled ekṧer āʿżāde aŋa beŋzeye (2-a) 24. arslan dişini küçük oġlancuḳ üzere taʿlḭḳ etseler ol oġlancuġuŋ dişleri sühūlet ile bite (17-b) 25. (erneb) anuŋ dimāġını küçük oġlancuġuŋ dişleri mevżiʿne sürseler dişleri tḭz bitüre (26-a) �26. dilkünüŋ ḫāyesi ṣabḭ üzre şedd olınsa dişleri zaḥmetsüz bite (44-b) 27. ayunuŋ azu dişini emzürici ḫatunuŋ südine bıraġub oġlancuġa içürseler ol maʿṣūmuŋ dişleri āsānlıġıla bite (68-a) 28. eger kelb dişini ṣabḭ üzre taʿlḭḳ etseler zaḥmet ve elemsüz dişleri ḫurūc ede (121-b) 29. (kelb nābını) eger ṣabḭ üzre taʿlḭḳ olınsa elem ve vecaʿsuz dişi bite (122-a) 30. ʿaḳʿaḳ ḳanını ḳurudub gülābla ḳarışdurub söylemez oġlancuġa içürseler dili açılub tekellüm ede (102-b) 31. ʿaḳʿaḳiligini siŋür ile ṣabḭye yedürseler faṣḭḥ ve ẕekḭ ve fehḭm ve ḥāfıẓ oluban büyüye (102-b) 32. feres-i ʿarabḭnüŋ deri ile ḳırḳ gün bir ṣabḭnüŋ ḳasıġına ve ḳoltuġına ṭılā olınsa anda ḳıl bitmeye (112-b) 33. deve ḳılını döşegine tebevvül eden ṣabḭnüŋ uyluġına baġlasalar zāḭl ola (22b) 34. eger bir ḥāmilʿ avrat baġal ve baġale dimāġından bir şemme içse anuŋ veledi mecnūn ola (34-a) 35. tekenüŋ sergḭnini çoḳ aġlayan ṣabḭnüŋ başı altına ḳosalar bükāsı yeyni ve ḫafḭf ola (43-b) 36. ṧaʿlebüŋ azu dişini rḭḥ-i ṣıbyānı olan ṣabḭ üzerine baġlasalar ol ṣabḭden rḭḥ-i ṣıbyān gidüb uyḫusında fezaʿ ve feryād etmeye ve aḫlāḳı ḫūb ve zḭbā ola (44-a) 37. (dilkünüŋ azu dişleri) gice ile fezaʿ ėdüb çoḳ aġlayan ṣaġḭr oġlancuḳ üzerine taʿlḭḳ olınsa fezaʿ ve keṧret bekā ol ṣaġḭrden gide (44-a) 38. ḥımāruŋ alnı derisini sıbyān üzre taʿlḭḳ etseler anuŋ fezaʿ ve feryādlarını menʿ ede (52-b) 39. ḥımāre südini aġlaması çoḳ ṣabḭye içürseler bükā andan zāḭl ola (53-b) 40. (ayunuŋ saġ gözini) ṭıfl oġlan üzre taʿlḭḳ olınsa uyḫusında ḳorḳub fezaʿ etmeye (68-b) �41. ayu derisini ḫılḳı çirkḭn çoḳ aġlar ṣabḭ üzre taʿlḭḳ etseler aġlamasını zāḭl ede (68-b) 42. (ṭavuḳ ḳursaġında bir ṭaş olur ol ṭaşı alub) küççük oġlancuġuŋ başı altına ḳosalar uyḫusında çaġırub fezaʿ etmeye (70-a) 43. (ṭoŋuz balıġı) anuŋ dişlerini oġlancuḳlar üzre taʿlḭḳ etseler oġlancuḳlar fezaʿ ve feryād etmeyeler (72-b 8-9.s) 44. ibn-i sḭnā eydür ḳurduŋ ṣaġ gözi eṭfāl üzre aṣılsa göz degmekden ḥıfẓ ede ve gice ile ḳorḳmaḳdan menʿ ede (79-a) 45. şeyḫ şehābed’-dḭne’t-temmḭmḭ raḥmetu’l-lāh eydür bir kimesne bu āyāt-ı kerḭmeyi cumʿa gicesi ʿışā-yı āḫireden ṣoŋra zaʿferānla ve gülābla ġazāl derisi kāġıd üzre yazub) oġlancuḳlar üzre taʿlḭḳ etseler cemḭʿi ḳorḳduḳları nesnelerden emḭn ola ve sālim ola (107-a) 46. şeyḫ raḥmetu’l-lāheydür bir kimesne bu āyāt-i kerḭmeyi ġazāl raḳḳı üzre yazub baḳırdan bāzū-bend içine ḳoyub çoḳ aġlayan ṭıfl oġlancuḳ boynına taʿlḭḳ eylese bükāsı münḳaṭıʿ olub aġlamaz ola ve ḫalḳı eyü ola inşāʾa’-llāhü teʿālā (108-a) 47. fḭl kemügini oġlancuḳlar boynına ṭaḳsalar anlardan fezaʿ zāḭl ola (115-b) 48. ḳurduŋ iki gözleri ḳaçan ṣabḭ üzerine taʿlḭḳ olınsa ol ṣabḭ ṣarʿ olmaya (78-a) 49. ḳurduŋ ṭopuġını eṭfālüŋ boyunlarına baġlasalar ṣarʿdan ve ümmü’ṣ-ṣıbyān dedükleri derden emḭn olalar (79-a) 50. ḳaçan ʿavrat nifās ḳanı ile memesini ṭılā eylese ol ʿavratuŋ evvel veledi anı yüklü olmaḳdan menʿėder (2-b) �51. ṭavşan ziblini yaʿnḭ sergḭnini bir ʿavrat boynına ṭaḳsa mādām ki üzerindedür ḥāmil olmaya (26-a) 52. ṭavşan ḳanını ḳaçan bir ʿavrat içse ebedḭ yüklü olmaya (26-b) 53. (ṭavşan māyesinden) götürmesi ʿavratı yüklü ėder ve içmesi ʿavratı ḥāmil olmaḳdan menʿėder (26-b) 54. baġaluŋ ḳalbini ḳaçan ḳurıdub ḳazındusından bir ʿavrat içse ḥāmil olmaya 55. baġaluŋ ḳulaġında olan ve saḫından yaʿnḭ ḳulaġı kirinden bir ʿavrat getürse keẕalik ḥāmil olmaya 56. eger bir ʿavrat ḳurduŋ bevli yaʿnḭ sidügi üzre tebevvül etse ol ʿavrat ebeden ḥāmil olmaya (79-b) 57. aʿḭş anuŋ avuçlarını bir ʿavrat boynına ṭaḳub götürse mādām ki üzerindedür ḥāmil ve ḥabeli olmaya (104-a) 58. bir ʿavrat naʿcenüŋ yüŋiyle anı götürse ḥamli kesile (125-a) Sonuç Tarihten bu yana insanlar doğum olayını olumsuz dış etkiler ve çözümlenemeyen tabiatüstü kötü güçlerin tesirlerinden korumak için bir takım çarelere başvurmaktadırlar. İncelemiş olduğumuz Terceme-i Aynü‟l-Hayat adlı eserde doğum, öncesiyle ve sonrasıyla alakalı rastladığımız uygulamaları; -Gebeliğe yardımcı ve doğumu kolaylaştırıcı, süt arttırıcı uygulamalar -Çocuğun cinsiyetiyle ilgili uygulamalar -Çocuğun fiziksel özellikleriyle ilgili olanlar -Nazar, korku, ağlama gibi psikolojik durumlarla ilgili uygulamalar -Doğum kontrolüyle ilgili uygulamalar olarak beş başlık altında topladık. Bu sınıflandırmadan yola çıkarak çalışmamızda yer alan elli sekiz uygulamanın günümüzde geçerliliğini yitirmiş olduğunu söyleyebiliriz. Bunun yanı sıra bu uygulamalarla teoride aynı olmasalar da Anadolu‟nun birçok bölgesinde doğum öncesi, doğum ve sonrasıyla alakalı bir �takım adet, batıl inanç ve büyü ile ilgili uygulamaların halen yaşadığını söylemek Şamanizm etkisi de düşünülecek olursa yanlış olmayacaktır. Bu ve benzeri davranışlar bilimsellikten uzak tamamen törensel özellikler taşırlar. Tarihî tıp metinleri içerisinde az da olsa rastlanılan halk hekimliğine ait uygulamalar halk bilimi açısından da önem taşımaktadır. Dolayısıyla bu metinlere halk bilimi sahasında çalışan araştırmacıların da ilgi göstereceği kanaatindeyiz. Günümüzde halk hekimliği çalışmalarında tarihî metinlerde görülen ve günümüzde devam eden uygulamalar; günümüzde kullanılan ancak tarihî metinlerde rastlanılmayan uygulamalar olmak üzere bir sınıflandırmaya gidilebilir. Tüm bunlar göz önüne alındığında modern tıbbın her geçen gün ilerlemesine karşın kökleri İslam öncesine kadar uzanan geleneksel tedavi yöntemlerinin modern tıbbın yanında hala geçerliliğini koruması tarihî tıp metinlerini değerli kılmaktadır. Kaynaklar Atnur, Gülhan (2010), “Sibiryadaki Bazı Türk Boylarının Destanlarında Halk Hekimliği Uygulamaları”, Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi- Bilig, Güz -Sayı: 55, s. 51-70 Boratav, Pertev Naili (1984), 100 Soruda Türk Folkloru, Gerçek Yayınları, İstanbul, s.122123 Clauson, Sir Gerard (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford. Develioğlu, Ferit (2005), Osmanlıca-Türkçe Lügat, Aydın Yayınları, Ankara. Doğan, Şaban (2009), “16.-17. Yüzyıl Türkçe Tıp Yazmalarına Genel Bir Bakış”, Müjgan Cumbur Armağanı, TDK Yayınları, Ankara. Doğan, Şaban (2011), “XIV.-XV. Yüzyıl Türkçe Tıp Metinlerinde Halk Hekimliği İzleri” Milli Folklor, Yıl 23, Sayı 80, s.120-132. Mütercim Asım Efendi (2000), Burhân-ı Katı (Haz. M. Öztürk, D. Örs), TDK yayınları, Ankara. Örnek, Sedat Veyis (2000), Türk Hak Bilimi, Kültür Bakanlığı Yay. 1629- II. Baskı, Ankara, s.132 Sarı, Mevlüt (1984), El-Mevârid, Arapça Türkçe Lügat, İpek Yayınları, İstanbul. �Sipahi, Abdülkadir (2006), “Türk Halk İnançlarında Büyü ve Büyüyle İlgili Uygulamalar”, Ankara Üniversitesi Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı Yükseklisans Tezi, Ankara, s. 58 STEINGASS, F. (1998), Persian- English Dictionary. İncluding The Arabic Words And Phrases To Be Met With İn Persian Literature, Librairie du Liban. Şemseddin Sami (2005), Kamusu Türkî, Çağrı Yayınları, İstanbul. Şen, Aşiret Boran (2012), “Antakya Çevresinde Geleneksel Tedavi Yöntemleri”, VII. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri, s.2 TDK (1977). Tarama Sözlügü;I-VIII. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. TDK (1993). Türkiye‟de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. TDK (2005), Türkçe Sözlük, TDK Yayınları, Ankara. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2176 Title A name given to the resource TERCÜME-İ AYNÜ’L-HAYAT’TA “DOĞUM” İLE İLGİLİ UYGULAMALAR Author Author ARTAN, Sibel Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Tercüme-i Aynü’l-Hayat, Doğum, Halk inanışları, Hayvan. ÖZET İnsan yaşamının en önemli geçiş dönemlerinden biri olan doğumla ilgili çeşitli inançlar, gelenek ve görenekler ve bunlara bağlı oluşan ritüeller şüphesiz kültürün içinde önemli bir yer teşkil ederler. Geçiş dönemlerinin başlangıcı olan doğum çevresinde oluşan halk inanışlarını 16. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Bâlî Efendi tarafından yazılan Tercüme-i Aynü’l- Hayat adlı eser çerçevesinde ele alınmıştır. Eser, Hayatü’l-Hayavan’ın Ömer bin Yûnus el-Hanafî el-Nahifî tarafından yapılan muhtasarının Türkçeye tercümesidir. Eserde kuşların ve hayvanların özellikleri, faydaları yanında birçok hayvanın insanla ilgili gerek fiziksel gerekse psikolojik rahatsızlıkları iyileştirici özelliklerinden bahsedilmiş, doğumla ilgili birçok uygulamaya da yer verilmiştir. Çalışmamızda eserde doğum öncesinden doğum sonrasına kadar olan doğurganlığı arttırıcı, doğum kontrolünü sağlayıcı ve doğumu kolaylaştırıcı birçok uygulama tasnif edilerek incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cc24efe37fb9b71b2405816b5f93779d.docx 1db9420407125abdd747d746b885297f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fb5f3474b881c8813e6defa7480040e6.pdf 97c78600ac1b079753550ca21628a231 PDF Text Text “KİTAB-I DEDEM KORKUT” İLE ÇAĞDAŞ KIRGIZCADAKİ BAZI ORTAK KELİMELER HAKKINDA Abdusselam ARVAS Çankırı Karatekin Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Çankırı / Türkiye Anahtar Kelimeler: Kitab-ı Dedem Korkut, Türkiye Türkçesi, Kırgız Türkçesi, kültür, genetik benzerlik. ÖZET XV. asrın sonlarında yazıya geçirildiği söylenen “Kitab-ı Dedem Korkut” adlı eser, sadece Türk dilinin ve edebiyatının değil aynı zamanda Türk kültürünün de en önemli kaynaklarından biridir. Oğuz Türkçesiyle yazıya geçirildiği belirtilen bu eser, Anadolu dışında yaşayan diğer Türk halklarında da mevcuttur. Türkmen, Azeri, Gagauz gibi Oğuz gruplarında eserin kendisi mevcutken Kazak (Kıpçak), Özbek (Karluk), Altay (Sibirya) gibi Türk halklarında ise eserdeki Bamsı Beyrek boyu farklı isimlerle yaşamaktadır. Ayrıca Kazaklarda “Korkut Ata” adı altında anlatılar da kayda geçirilmiştir. Bununla birlikte Kazaklarda bağımsız bir destan olarak kaydedilen “Alpamıs”ın Özbeklerde “Alpomiş”, Altaylarda “Alıp-Manaş” olduğu ve bunların prototipinin Bamsı Beyrek olabileceği de ifade edilmiştir. Hatta Kırgızlara ait olan “Manas Destanı”ndaki başkahraman Manas’ın “Kitab-ı Dedem Korkut”taki Bamsı Beyrek’le ilişkisi kurulmuştur. Ayrıca “Kitab-ı Dedem Korkut”ta geçen “Segrek” isminin, “Manas Destanı”ndaki “Sırgak” adlı kahramanın prototipi olduğu da ileri sürülmüştür. Bu bağlamda “Kitab-ı Dedem Korkut”, Türk destancılık geleneğinde bir merkez görevi üstlenebileceği gibi Türk lehçelerindeki kelimelerin kültürel açıdan mukayesesinde de temel bir kaynak olarak kullanılabilir. Özellikle de “atlı bozkır medeniyeti”nin en önemli temsilcilerinden olan Türk halklarının hayvancılık, akrabalık, organ terimleri bakımından mukayesesi değerli veriler ortaya koyacaktır. Bu noktada ise Türk halklarının genetik benzerlikleri devreye girecektir. Genetik benzerlik ise bilim adamlarının köken olarak aynı ırka dayalı olan toplumlar için kullandığı bir terimdir. Bu bildiride ise “Korkut Ata Kitebi” adıyla Kırgızcaya aktarılan eser de göz önünde bulundurulmak suretiyle Çağdaş Kırgız Türkçesi ile “Kitab-ı Dedem Korkut”taki ortak kelimeler tespit edilmeye ve bu kelimelerin kültürel arka planı hakkında bilgi verilmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1879 Title A name given to the resource “KİTAB-I DEDEM KORKUT” İLE ÇAĞDAŞ KIRGIZCADAKİ BAZI ORTAK KELİMELER HAKKINDA Author Author ARVAS, Abdusselam Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Kitab-ı Dedem Korkut, Türkiye Türkçesi, Kırgız Türkçesi, kültür, genetik benzerlik. ÖZET XV. asrın sonlarında yazıya geçirildiği söylenen “Kitab-ı Dedem Korkut” adlı eser, sadece Türk dilinin ve edebiyatının değil aynı zamanda Türk kültürünün de en önemli kaynaklarından biridir. Oğuz Türkçesiyle yazıya geçirildiği belirtilen bu eser, Anadolu dışında yaşayan diğer Türk halklarında da mevcuttur. Türkmen, Azeri, Gagauz gibi Oğuz gruplarında eserin kendisi mevcutken Kazak (Kıpçak), Özbek (Karluk), Altay (Sibirya) gibi Türk halklarında ise eserdeki Bamsı Beyrek boyu farklı isimlerle yaşamaktadır. Ayrıca Kazaklarda “Korkut Ata” adı altında anlatılar da kayda geçirilmiştir. Bununla birlikte Kazaklarda bağımsız bir destan olarak kaydedilen “Alpamıs”ın Özbeklerde “Alpomiş”, Altaylarda “Alıp-Manaş” olduğu ve bunların prototipinin Bamsı Beyrek olabileceği de ifade edilmiştir. Hatta Kırgızlara ait olan “Manas Destanı”ndaki başkahraman Manas’ın “Kitab-ı Dedem Korkut”taki Bamsı Beyrek’le ilişkisi kurulmuştur. Ayrıca “Kitab-ı Dedem Korkut”ta geçen “Segrek” isminin, “Manas Destanı”ndaki “Sırgak” adlı kahramanın prototipi olduğu da ileri sürülmüştür. Bu bağlamda “Kitab-ı Dedem Korkut”, Türk destancılık geleneğinde bir merkez görevi üstlenebileceği gibi Türk lehçelerindeki kelimelerin kültürel açıdan mukayesesinde de temel bir kaynak olarak kullanılabilir. Özellikle de “atlı bozkır medeniyeti”nin en önemli temsilcilerinden olan Türk halklarının hayvancılık, akrabalık, organ terimleri bakımından mukayesesi değerli veriler ortaya koyacaktır. Bu noktada ise Türk halklarının genetik benzerlikleri devreye girecektir. Genetik benzerlik ise bilim adamlarının köken olarak aynı ırka dayalı olan toplumlar için kullandığı bir terimdir. Bu bildiride ise “Korkut Ata Kitebi” adıyla Kırgızcaya aktarılan eser de göz önünde bulundurulmak suretiyle Çağdaş Kırgız Türkçesi ile “Kitab-ı Dedem Korkut”taki ortak kelimeler tespit edilmeye ve bu kelimelerin kültürel arka planı hakkında bilgi verilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8ed9b9e64ef6afff8c59cc174e1eb912.docx e3ef2368c009e09c4048a9d41220fa56 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/27ecec16af87a6a0b5adc3d4385f9a99.pdf 7a68d6774362f07a266c411469e271ac PDF Text Text SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAN DERLENEN MASALLARIN YAZIYA AKTARIMI ÜZERİNE BAZI DİKKATLER Ferhat ASLAN İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Halk Bilimi, Kültür Ortamları, Masal, Söz, Yazı. ÖZET Halk bilimi sahası içerisinde değerlendirilen masallar, insanlık tarihi boyunca öncelikle yüz yüze iletişimin sağlandığı sözlü kültür ortamı içerisinde söze dayalı olarak üretilip aktarılmıştır. Medeniyet seviyesinin yükselmesi ve yazının icadıyla birlikte diğer halk bilgisi ürünlerinde olduğu gibi masallar bir yandan sözlü kültür ortamı içerisinde üretilip aktarılırken diğer yandan da yazılı kültür ortamına uyum sağlamış ve yazıya aktarılarak kitaplaştırılmıştır. Görselliğin ön planda olduğu günümüz dünyasında ise masallar elektronik kültür ortamına adapte olarak; çeşitli internet sitelerinde görsel ve işitsel malzeme haline getirilmiş hatta sinemaya aktarılmış böylece ilgililerine ulaştırılmıştır. Masallar halk bilimciler tarafından daha çok sözlü kültür ortamı içerisinde, sözlü kaynaklardan derlenerek yazıya aktarılmıştır. Gerek Avrupa’da gerekse Türkiye’de halk bilimi araştırmalarının erken dönemlerinde masallar üzerine yapılan çalışmalara bakıldığında masalların icra bağlamı ele alınmaksızın sadece masal metnine odaklanılarak derlendiği ve derlenen bu masal metinleri üzerine daha çok tip ve motif çalışmalarının yapıldığı görülmektedir. Bugünkü halk bilimsel teoriler göz önünde bulundurulduğunda halk bilimi araştırmalarının yapıldığı erken dönemlerde halk bilimciler ya da meraklılar tarafından derlenen masalların yazıya aktarımında gerek dil ve üslup gerekse metnin üretildiği bağlam ile ilgili çok çeşitli eksikliklerin olduğunu görülmektedir. Bu bildiride; Türkiye’de çeşitli araştırmacılar tarafından derlenen masallardan hareketle sözlü kültür ortamında icra edilen halk bilgisi ürünlerinin yazıya aktarımında karşılaşılan sorunlar halk bilgisi ve dil bilgisi verileri ışığında ele alınarak bir durum tespiti yapılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2173 Title A name given to the resource SÖZLÜ KÜLTÜR ORTAMINDAN DERLENEN MASALLARIN YAZIYA AKTARIMI ÜZERİNE BAZI DİKKATLER Author Author ASLAN, Ferhat Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Halk Bilimi, Kültür Ortamları, Masal, Söz, Yazı. ÖZET Halk bilimi sahası içerisinde değerlendirilen masallar, insanlık tarihi boyunca öncelikle yüz yüze iletişimin sağlandığı sözlü kültür ortamı içerisinde söze dayalı olarak üretilip aktarılmıştır. Medeniyet seviyesinin yükselmesi ve yazının icadıyla birlikte diğer halk bilgisi ürünlerinde olduğu gibi masallar bir yandan sözlü kültür ortamı içerisinde üretilip aktarılırken diğer yandan da yazılı kültür ortamına uyum sağlamış ve yazıya aktarılarak kitaplaştırılmıştır. Görselliğin ön planda olduğu günümüz dünyasında ise masallar elektronik kültür ortamına adapte olarak; çeşitli internet sitelerinde görsel ve işitsel malzeme haline getirilmiş hatta sinemaya aktarılmış böylece ilgililerine ulaştırılmıştır. Masallar halk bilimciler tarafından daha çok sözlü kültür ortamı içerisinde, sözlü kaynaklardan derlenerek yazıya aktarılmıştır. Gerek Avrupa’da gerekse Türkiye’de halk bilimi araştırmalarının erken dönemlerinde masallar üzerine yapılan çalışmalara bakıldığında masalların icra bağlamı ele alınmaksızın sadece masal metnine odaklanılarak derlendiği ve derlenen bu masal metinleri üzerine daha çok tip ve motif çalışmalarının yapıldığı görülmektedir. Bugünkü halk bilimsel teoriler göz önünde bulundurulduğunda halk bilimi araştırmalarının yapıldığı erken dönemlerde halk bilimciler ya da meraklılar tarafından derlenen masalların yazıya aktarımında gerek dil ve üslup gerekse metnin üretildiği bağlam ile ilgili çok çeşitli eksikliklerin olduğunu görülmektedir. Bu bildiride; Türkiye’de çeşitli araştırmacılar tarafından derlenen masallardan hareketle sözlü kültür ortamında icra edilen halk bilgisi ürünlerinin yazıya aktarımında karşılaşılan sorunlar halk bilgisi ve dil bilgisi verileri ışığında ele alınarak bir durum tespiti yapılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3ac34fa58de3e7e33367f5e6b3bd25fe.docx a0861269e982f9316c7ec91caa3c2c2a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/21a23320107031a29dbcce7ab2f55a02.pdf 6679551ea8eaa3a04a2388bea9767ca6 PDF Text Text MİTOLOJİ VE ARKEOLOJİNİN KESİŞTİĞİ NOKTADA OSMANLI EDEBİYATI: TÂC-I İSKENDER'İN PEŞİNDE İsmail AVCI Balıkesir Üniversitesi Necatibey Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü, Balıkesir / Türkiye Anahtar Kelimeler: İskender-i Zülkarneyn, Taç, Gorona, Divan Şiiri. ÖZET Makedonya'dan Hindistan'a uzanan bölgede muazzam büyüklükte bir imparatorluk kuran İskender-i Zülkarneyn, hem kendi zamanında hem de sonraki nesiller üzerinde ciddi bir etki bırakmış, adı yüzyıllar boyunca unutulmamıştır. O günden bu güne hakkında yazılan kitaplar ve anlatılan hikâyeler İskender'in bıraktığı izin ne denli derin olduğunu göstermesi bakımından dikkate değerdir. Bu etkinin bu kadar büyük ve sürekli olmasında, İskender'in çok genç yaşta tahta çıkmasına rağmen elde ettiği büyük başarı, bazı kişisel özelikleri, yaptırdığına inanılan "âyîne-i gîtî-nümâ" (cihanı gösteren ayna) ve "sedd-i İskender" ile karanlıklar ülkesinde arayıp bulamadığı "âb-ı hayat" gibi konular belirleyici olmuştur. İskender'in tarihî ve edebî eserlere konu olmasına sebep de büyük oranda bu hususlardır. Bunlar yanında zaman zaman eserlerde sözü edilen ve İskender'le birlikte anılan bir başka konu ise gücün ve ihtişamın simgesi hâline gelmiş meşhur tacı ve bu taçla ilgili anlatılanlardır. Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'de hakkında uzunca bilgi verdiği bu taç "Gorona" ve "Manlifke" gibi adlarla bilinmektedir. Tarihte birçok hükümdarın başını ve hayallerini süsleyen taç, önemli bir siyasi simge olarak görülmüş, zaman zaman da savaşlara sebebiyet vermiştir. Tam ifadesiyle "taç kimdeyse güç ondadır". İskender'le ilgili diğer konular kadar olmasa da Divan şairleri zaman zaman bu taçtan eserlerinde söz ederler. Taç genel itibarıyla eserlerde İskender'e aidiyeti ve gücün sembolü olması yönüyle ele alınır. Bu çalışmada İskender'e ait olduğuna inanılan taçla ilgili kaynaklarda yer alan bilgiler bir araya getirilmiş ve şairlerin dilinde tacın ne şekilde kullanıldığına dair tespitlere yer verilmiştir. Bunlara, yakın zamanda ele geçirilen İskender tacıyla İskender'in "eşek kulakları"nı veya "boynuzları"nı örtmek için kullandığı söylenen başlığına dair bilinenler de eklenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/36cdfd378ba95cee97d5de9cc639443c.docx aa7975cd9d6cce95a238fd31692872be https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b91fdb6b16a2b6060f5515b1773477fb.pdf 2c92f5e67ba2cc7da0a24c837e497d54 PDF Text Text MĠTOLOJĠ VE ARKEOLOJĠNĠN KESĠġTĠĞĠ NOKTADA OSMANLI EDEBĠYATI: TAC-I ĠSKENDER'ĠN PEġĠNDE İsmail AVCI Özet Makedonya'dan Hindistan'a uzanan bölgede muazzam büyüklükte bir imparatorluk kuran İskender-i Zülkarneyn, hem kendi zamanında hem de sonraki nesiller üzerinde ciddi bir etki bırakmış, adı yüzyıllar boyunca unutulmamıştır. O günden bu güne hakkında yazılan kitaplar ve anlatılan hikâyeler İskender'in bıraktığı izin ne denli derin olduğunu göstermesi bakımından dikkate değerdir. Bu etkinin bu kadar büyük ve sürekli olmasında, İskender'in çok genç yaşta tahta çıkmasına rağmen elde ettiği büyük başarı, bazı kişisel özelikleri, yaptırdığına inanılan "âyîne-i gîtî-nümâ" (cihanı gösteren ayna) ve "sedd-i İskender" ile karanlıklar ülkesinde arayıp bulamadığı "âb-ı hayat" gibi konular belirleyici olmuştur. İskender'in tarihî ve edebî eserlere konu olmasına sebep de büyük oranda bu hususlardır. Bunlar yanında zaman zaman eserlerde sözü edilen ve İskender'le birlikte anılan bir başka konu ise gücün ve ihtişamın simgesi hâline gelmiş meşhur tacı ve bu taçla ilgili anlatılanlardır. Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'de hakkında uzunca bilgi verdiği bu taç "Gorona" ve "Manlifke" gibi adlarla bilinmektedir. Tarihte birçok hükümdarın başını ve hayallerini süsleyen taç, önemli bir siyasi simge olarak görülmüş, zaman zaman da savaşlara sebebiyet vermiştir. Tam ifadesiyle "taç kimdeyse güç ondadır". İskender'le ilgili diğer konular kadar olmasa da Divan şairleri zaman zaman bu taçtan eserlerinde söz ederler. Taç genel itibarıyla eserlerde İskender'e aidiyeti ve gücün sembolü olması yönüyle ele alınır. Bu çalışmada İskender'e ait olduğuna inanılan taçla ilgili kaynaklarda yer alan bilgiler bir araya getirilecek ve şairlerin dilinde tacın ne şekilde kullanıldığına dair tespitlere yer verilecektir. Bunlara, yakın zamanda ele geçirilen İskender tacıyla İskender'in "eşek kulakları"nı veya "boynuzları"nı örtmek için kullandığı söylenen başlığına dair bilinenler de eklenecektir. Anahtar Kelimeler: İskender-i Zülkarneyn, Taç, Gorona, Divan Şiiri. OTTOMAN LITERATURE ON THE POINT WHERE MYTHOLOGY AND ARCHEOLOGY MEET: TRACKING ALEXANDER THE GREAT'S CROWN Abstract Alexander the Great who founded a glorious empire from Macedonia to India had a significant effect on his contemporaries and following generations and have not been forgotten for centuries. The books written and stories told about him since then demonstrates how deep the effect has been. Some particular events such as his enthronement at a relatively young age but controversial huge success, some of his personal characteristics, the "universal mirror" and "Alexander's wall" believed to be commissioned by him and the "fountain of eternal youth" which he failed to find have been determinant to this reputation. Mostly because of these particular events Alexander has became the subject of historical and literal works. Apart from above mentioned subjects there is another important item mentioned together with Alexander and that is the infamous "Alexander's crown" which became the symbol of power and glory. Evliya Çelebi gives a long and detailed information about this crown in his Seyahatname. It is generally called "Gorona" or "Manlifke". Throughout history the crown decorated many king's heads and some others' dreams and caused wars as it was considered that whoever had the crown he or she had the power. Divan poets mentioned about this crown in their works but not as often as they mentioned about other events related to Alexander. Generally the crown was treated as a symbol of power and an item belonged to Alexander. In this study various information in different sources will be listed and analyzed in order to reveal how the crown was subjected in these poets' works. In addition to these, information about recently recovered Alexander's crown and his headgear which he wore to hide his "donkey ears" or "horns" will also be presented. Key Words: Alexander the Great, Crown, Gorona, Divan Poetry. GiriĢ  Arş. Gör., Balıkesir Üniversitesi Necatibey Eğitim Fakültesi, Balıkesir/Türkiye, ismailavci@balikesir.edu.tr �Farsça kökenli bir kelime olan "taç" sözlüklerde "Soyluluk, iktidar, güç veya hükümdarlık sembolü olarak başa giyilen, değerli taşlarla süslü başlık (dîhîm, efser, iklîl); gelinlerin başlarına takılan süs; genellikle göz düzeyinden yüksek mobilyaların üstlerindeki kabartmalı, oymalı, süslü bölüm; çiçeğin dıştan ikinci halkasında bulunan yaprakların hepsi; eskiden bazı tarikat ehli şeyhlerin giydiği başlık, terek; sorguç, tarak, kuşların başlarındaki uzunca tüy; eskiden kumaşlarda, en çok sultanların giydiği elbiselerde görülen bir motif şekli" (Devellioğlu, 1997: 1012; Türkçe Sözlük, 2005: 1882) olarak tanımlanmaktadır. Kelimenin Avrupa dillerinde krone (Almanca), couronne (Fransızca), crown (İngilizce) corona (İspanyolca), incoronare (İtalyanca) şekillerinde kullanıldığı ve Latince "corona" temeline dayandığı anlaşılmaktadır. Örneğin meşe yapraklarından yapılan ve başa giyilen bir tür antik Roma tacı "corona civica" olarak adlandırılmaktadır. Önceleri savaşlarda yararlılık gösterenler bu taçla onurlandırılırken (bir üst nişan "corona obsidionalis"tir) zaman içinde corona civica takmak imparatorlara özgü bir ayrıcalık hâline gelmiştir (Vikipedi, 2013). Nebi Bozkurt, tacın ilk defa ne zaman kullanıldığı hakkında kesin bilgi olmamakla beraber eski Mısır ve Mezopotamya tanrılarının bu tür başlıklarla tasvir edildiğini söyler. Verdiği bilgilere göre bilinen en eski taç örnekleri Mezopotamya kültüründe Adad, Şamaş, Marduk gibi baştanrı tasvirlerinde yer alır. Kalkaşendî'ye göre ilk taç giyen kişi İran hükümdarı Dahhâk, yani muhtemelen Nemrut'tur. Fakat Kalkaşendî eserinin başka bir yerinde ilk taç giyenin yine eski İran hükümdarlarından Ûşhenç olduğunu ifade etmiştir. Günümüze ulaşan kabartmalardan, mühür baskılarından ve sikkelerden eski İran taçları hakkında bilgi edinilebilmektedir. Bu taçlar alınlık ve topuz olmak üzere iki kısımdan meydana gelmiş, inci ve değerli taşlar kullanılarak çeşitli anlamlar taşıyan sembolik motiflerle süslenmiştir. Yine geleneğe göre her hükümdar için yeni bir taç yapılmış ve bu taç öncekinden farklı motiflerle bezenmiştir (2010: 362). 1. Evliyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'sinde Tac-ı Ġskender Eviyâ Çelebi'nin Seyahatnâme'si İskender'in tacıyla ilgili derli toplu bilgi alınabilecek en önemli kaynaktır. Çelebi eserin farklı ciltlerinde yarı tarihî yarı efsanevi tarzda bu taçtan uzunca söz eder. Avrupalılarca gorona olarak bilinen bu taç, İskender'in bulunmadığı coğrafyalarda namını yürüten önemli bir simgedir ve tacı elinde tutan gücü de elinde tutmaktadır. Tac-ı İskender'e sahip olan yedi hükümdara hükmedecek güçtedir. Taç uzun zaman Macarların ve Nemselerin elinde kalmıştır. Osmanlı, Avrupa'da taca verilen önem nedeniyle gerektiğinde bir hükümdarı diğerlerine karşı üstün tutmak için bu tacı bağışlamıştır. Seyahatnâme'de taçla ilgili verilen bilgiler başlıklar hâlinde şöyledir: 1.1. Tac-ı Ġskender'in Özellikleri �Evliyâ Çelebi "Der-kıyâfet-i eşkâl-i tâc-ı gorona" başlığı altında bizzat incelediği tacın özelliklerini ayrıntılı olarak anlatır. Anlattığına göre tacın evsafı şöyledir: Taca "gorona", "manlifke" ve (...) gibi adlar verilmektedir. Her lisanda ayrı bir adı vardır. Rûm'un buğday kilesi kadar, yuvarlak sivri Edhemî külahı gibi bir şeydir. Dışı türlü cevahirle süslü olduğundan içi görünmemektedir ancak deriden olmalıdır. Muşambalı ve mukavvalı kuka keçe külah gibi tak tak ses çıkarır, serttir. Aslında eski zamanlarda bu kadar süslü ve cevherli değilmiş. Her gelen kral taca itibar edip üzerine bir şey ekletince safi cevahirle müzeyyen hâle gelmiş. Öyle ki bin Mısır hazinesi bile onun değerini ifade etmekten acizdir. Tepesindeki cevherden halkayla tacı asabilmek on sekiz kral on sekiz adet zincir taktırmıştır. Bu zincirlerin her biri paha biçilmez derecede değerlidir. Ancak zincirler sürekli tacın üzerinde durmazmış. İhtişamlı günlerde veya elçi kabulünde zincirleri takıp tacı yerine koyarlarmış. Ardından tekrar Parg Kalesi'ne götürürlermiş. Tac-ı İskender'in on iki terki vardır. Her terk arasında sıra sıra lâl, yakut, elmas ve zümrüt taşlar, inciler bulunmaktadır. Tacın ağzının kenarlarında altı sıra fındık büyüklüğünde iri beyaz inci, bunların arasında yeşil damla zümrüt dizilmiştir. Yeşil ve beyaz taca öyle bir güzellik vermiştir ki insan gözü donar kalır. Böyle bir taçtır (Evliyâ Çelebi, 2001: V/280; 2003: VII/117-8). 1.2. Tac-ı Ġskender'in Hikâyesi Bütün Macar, Latin ve Yunan müverrihlere göre bu taç İskender-i Kübrâ'nındır. Ondan Menûçehr'e, ardından Enûşirvân-ı Dâdyân'a, sonra Gürcî Açıkbaş'a intikal etmiştir. Menûçehr evlatlarından Yejder adlı namlı bir pehlivan Gürcî Açıkbaş'tan bu tacı almıştır. Gürcî Açıkbaş'a Açıkbaş denilmesinin sebebi de tacı alınınca başının açık kalmasındandır. Hatta bazı sikkelerin üzerinde açık başlı krallar vardır ki onlar gorona ellerinden alınan krallardır. Menûçehr evlatlarından Nagban Yejder, Eğri taraflarında vatan tutmuş, soyu çoğalmıştır. Fars lisanında bunlara Mençâr kavmi derler ve galat-ı meşhurla Macar denmeye başlanmıştır. Taç Macaristan kavminin elinde yüzyıllarca durmuştur. Süleyman Han 951 (1544-45) senesinde Vişegrad Kalesi'ni Macarların elinden aldığı vakit taç da kalededir. Hatta kalenin fethi sırasında Macarlar aman dileyip kaçarlarken goronayı orada unuttuklarını fark etmişler, sonra sulhu bozmuşlar, geri dönüp kaleye hücum etmişler ve bu sebeple kılıçtan geçirilmişlerdir. Taç bir süre Budin hazinesinde saklanmış ve Süleyman Han'a arz edilmiştir. Kâfirlerin bu taca fazlaca itibarları vardır. Padişah, Budin'i Erdel kralı Yanoş'a ihsan ettiği vakit güç ve vakar sahibi olsun diye bu tacı da ihsan etmiştir. Yanoş da tacı UstolniBelgrad'da kâfir usulüne göre başına geçirmiş, müstakil Budin kralı ve Üngürüs çarı olmuştur. Yanoş, tacı koruma görevini Şıkloviş Kalesi muhafızı Pirin Potur adlı kefereye vermiştir. Pirin Potur goronayı bazen Vişegrad ya da Estergon'da bazen de Şıkloviş Kalesi'nde saklarken �Peçoy kaptanı Pişyük on bin kişilik süvari birliği ile Pirin Potur'u basmış, goronoyı ele geçirmiş ve Sobron Kalesi'ne götürmüştür. Daha sonra Süleyman Han, Alman gazasına giderken Sobron Kalesi'ni fethedip tac-ı goronayı almış ve hazineye koydurmuştur. Bir vakit geçince de tacı on iki bin kapıkulu yeniçeri ile Üngürüs beyine vermiş ve Zirinoğlu Macarının ve bütün Hırvatistan'ın kale ve şehirlerini harap ettirip küffardan intikam almıştır. Süleyman Han 974 (1566) senesinde Zigetvar Kalesi altında merhum olunca tac-ı İskender o tarihten sonra Nemse çarlarının elinde kalmıştır. Bağdat fatihi IV. Murat goronayı almaya niyetlense de Bağdat fethinden sonra ömrü vefa etmemiş ve taç öylece bîrevaç kalmıştır. Tac-ı İskender bir süre Pojon Kalesi'nde durmuştur. 1073 (1662-63) senesinde IV. Mehmet zamanında Köprülü Fazıl Ahmet Paşa, Uyvar Kalesi'ni fethedince Pojon Kalesi, Uyvar'a yakın olduğundan kâfirler korkularından tacı Beç'ten altı konak içeri, Prag Kalesi'ne götürmüşlerdir. Ancak paşa tacı oradan getirtmiş ve tahtının üzerine altın zincirleriyle astırmıştır. Karşıdan bakan kişi sanki tacın tahtta oturanın başında olduğunu zannetmektedir (Evliyâ Çelebi, 2001: V/280; 2003: VII/49, 117). 1.3. Tac-ı Ġskender'in Gücü ve Uğruna Yapılan Mücadeleler Tac-ı İskender bir kişinin hükümdarlık iddiasında bulunması için önemlidir. Örneğin haberciler Yanoş'a, Beç kralı Ferdinand'ın üç kral ile Budin üstüne yürüdüğünü haber verdiklerinde tac-ı İskender oradadır ve bu taç marifetiyle başka dört kral Yanoş'a muti olurlar. Yine Nemse hükümdarı tac-ı İskender'e sahip olduğundan yedi kral üzerinde nüfuzu, üstünlüğü vardır ve hükmü bin yedi yüz altmış parça kaleye maliktir (Evliyâ Çelebi, 2002: VI/132, 224). Korona diyarındaki Çakatorna Kalesi'nin ilk banisi Üngürüs krallarından biridir. Süleyman Han tac-ı İskender'i Üngürüs beyine verince o da hemen krallığını ilan eder. Selim Han, İstanbul'a dönünce Nemse çarı, Zirinoğlu üzerine hücum eder ve "Tac-ı İskender'i bana ver!" der, Zirinoğlu da "Vermem!" deyince üç sene büyük bir savaş olur ve nihayetinde tacı Nemse çarına verirler (Evliyâ Çelebi, 2001: V/281-2). Budin genç kral Yanoş'a verilince diğer krallar onu adam yerine koymazlar ve birleşip büyük bir ordu hazırlarlar, Budin'i muhasara altına alırlar. Bu sırada Zigetvar beyi Török Palando kaleye bir elçi gönderip Süleyman Han'ın Yanoş krala ihsan ettiği gorona adlı tac-ı İskender'i ister ve "Eğer tacı bana verirsen Budin altından kalkar giderim, yok vermezsen Budin'i yerle bir ederim!" der (Evliyâ Çelebi, 2002: VI/129). Vişegrad Kalesi'nin banisi Menûçehr evlatlarından Grand Ban'dır. Tac-ı İskender'i Acem diyarından getiren de odur. Grand Ban tacı getirince kalede saklamış, bu vesileyle kale mamur hâle gelmiş ve büyük bir şehre dönüşmüştür (Evliyâ Çelebi, 2003: VII/49). Taç bir ara Kostantin'de de kalmıştır. Kostantin bütün padişahları kendisine muti edip İslâmbol Kalesi duvarlarını kırmızı bezle örttürüp bizzat kendisi büyük bir alay düzdürmüş, sakalına inci dizip �başına tac-ı İskender-i Kiyâniyânı giyip İslâmbol'ı seyr ü temaşayla devran etmiştir (Evliyâ Çelebi, 1996: I/22-3). 1.4. Tac-ı Ġskender'in Ġsim Verdiği Bazı Yerler Estergon Kalesi'ne Rûmlular Üstürgorna derler. Çünkü bir zaman tac-ı İskender olarak bilinen gorona burada kalmıştır ve Üstürgorna/Üsti gorona'dan galatla buraya Üstürgon (Estergon) denilmektedir (Evliyâ Çelebi, 2002: VI/159). Koron Kalesi'nin banisi Bundukanî Venedik banıdır. Latin lisanında ismi Gorona'dır. Bundan galat-ı meşhurla Koron derler. Rûm lisanında Gorona Katror denilir. Zira tac-ı İskender goronası bir müddet bu kalede kalmıştır ve buraya ad vermiştir (Evliyâ Çelebi, 2003: VIII/147). 2. Szent Korona, BaĢlıklar ve Boynuz Meselesi Evliyâ Çelebi'nin hakkında bilgi verdiği bu taçla, Macarların "Szent Korona" dedikleri taç arasında önemli bir benzerlik göze çarpmaktadır. "Macarların Kutsal Tacı Szent Korona'da Macarlara Türk Vurgusu" başlıklı bir yazıda söz konusu taçla ilgili şunlar söylenmektedir: "İ.S. 1000'de Papa, Macar hükümdar Istvan'a bir taç gönderir. Bu taçtan sonra Bizans İmparatoru da bir minnet ifadesi olarak başka bir taç daha gönderir. Bu iki tacın birbirine eklenmesiyle Macarların Szent Korona dedikleri kutsal taçları meydana gelmiştir. Bu tacın Bizanslılarca gönderilen kısmında "Geobitzas Pistos Krales Tourkias" ibaresi yani "Türklerin İnançlı (Sadık) Kralı Geobitzas'a (Geza'ya)" ifadesi yer almaktadır. (...) Taç ilk defa İ.S. 1256 yılında kutsal sayılmıştır. Taç, "Saint Stephen Tacı" olarak da bilinmektedir. Daha sonraki tarihlerde bu tacı giymeyen hiçbir kral Macar İmparatoru olarak kabul görmemiştir. Kanunî Sultan Süleyman devrinde taç Osmanlı'nın atadığı Macar kralı Zapolya'dan çalınmış, Bâlî Bey tarafından bulunmuş ve geri teslim edilmiştir. Taç 203,9 mm genişliğinde, 215,9 mm uzunluğunda, 2056 gram ağırlığındadır. Alt ve üst kısımlarında altın gümüş alaşımlar kullanılmıştır. Tacın alt kısmı ise asimetriktir." (Gavaz, 2012). Diğer taraftan Evliyâ Çelebi yukarıda verdiği bilgiler yanında İskender'in yaptırdığına inanılan setten söz ederken ona ait bazı "başlık"larından da bahseder. Buna göre Kalmukların adlandırmasıyla aslında Yıldırak Dağ (Cıldırak Tav), İskender-i Zülkarneyn'in Kâf Dağı'nda Allah'ın emriyle bütün madenleri kullanarak yaptığı Sedd-i İskender'dir. İskender bunların kâbe dedikleri kubbeyi bina edip Bukrât, Sokrât, Feylekos, Feylesuf, Padre, Restalis, Eflâtûn-ı İlahî ve Fisagores-i Tevhîdî gibi bütün eski hükemaya acayip ve garip tılsımlar yaptırarak Hz. Hızır'ın da talimiyle bu kubbeyi inşa ettirir. İskender'in bütün başlıkları ve hazinesi bu tunç kubbede gizlenir (Evliyâ Çelebi, 2003: VII/329). Diğer taraftan Lauffer'in aktardığına göre İsveçli kâşif Sven Anders Hedin ve Orta Asya'ya seyahat eden başka birçok kişi, buradayken �İskender veya Alexander adını ne kadar sık duyduklarını belirtmişler ve kendilerine İskender'in kırmızı ipekten başlığı ve sözde mezarı gösterilmiştir (Lauffer, 2004: 228). Bu konuyla ilgisi olabilecek bir başka husus ise İskender'in boynuzlu taç taktığına dair rivayetlerdir. İskender'in tacının iki ucundaki boynuza benzer çıkıntı sebebiyle Araplar tarafından ona Zülkarneyn denildiği, bu iki boynuzu Mısır'ı fethettikten sonra taktığı rivayet edilir (Türe, 2010: 76). Diğer taraftan İskender'in bizzat kendisinin boynuzlu olduğuna veya kulaklarının uzun olup eşek kulağına benzediğine dair rivayetler de vardır. Anlatılana göre İskender bu boynuzlarının veya uzun kulaklarının görünmemesi için bir başlık kullanmaktadır. Azerbaycan ve Özbekistan sahasında çeşitli varyantlarına rastlanan bu konudaki bir masal şöyledir: İskender, başındaki boynuzları (veya uzun kulakları) görünmesin diye bir başlık kullanmaktadır ve her tıraştan sonra berberi öldürtür. Memlekette berber kalmaz. Uzun bir araştırmadan sonra yaşlı bir berber bulunur. Adam tıraş yaparken İskender'in boynuzlarının olduğunu görür. Tıraştan sonra her zamanki gibi berberin öldürülmesi emredilir. Yaşlı adam yalvarır, kimseye söylemeyeceğine dair yemin eder ve canı bağışlanır. Berber bu sırrı kimseye söylemez ama bir süre sonra karnı şişer. Bir gün tenha bir yerde kuyuya eğilerek "İskender'in boynuzu var!" diye bağırır. O anda karnı iner, rahatlar ve evine döner. O kuyuda bir kamış büyür. Bir çoban kamışı kesip ney yapar. Neye üflediğinde "İskender'in boynuzu var!" diye bir ses çıkar. Bu haber her tarafa yayılır. İskender, berberi ve çobanı saraya getirtir. Yaşlı adam ve çoban olanları anlatırlar. İskender, bu iki masum insanı öldürtmeye kıyamaz, zamanla unutulur düşüncesiyle serbest bırakır. Fakat padişah bu düşüncesinde yanılmıştır. Boynuzlarının olduğu haberi ağızdan ağza, nesilden nesle anlatılarak günümüze ulaşır (Rüstemzade, 2006: 263-4; Baydemir, 2009: 123-4). 3. Arkeolojik KeĢifler ve Ġskender'in Hazinesi İskender'in tacı ve hazinesiyle ilgili yakın zamanlarda yapılan bazı keşifler ise oldukça dikkat çekicidir. Bunlardan ilki 2003 yılında medyada yer alan bir haberdir. "Büyük İskender'in hazinesini Afganistan lideri Karzai buldu" başlıklı habere göre birçok değerli eşyadan başka katlanabilir altın bir taç da bu hazine içinde yer almaktadır: "Dünyanın en kıymetli hazinelerinden biri kabul edilen Büyük İskender'den kalma 'Bactrian arkeolojik koleksiyonu' Afganistan devlet başkanı Karzai sayesinde bulundu. (...) Bu yılın başlarında Afganistan'ın başkenti Kabil'de, sarayın altındaki mühürlü bir mahzenin açılmasını emreden devlet başkanı Hamid Karzai, 20 bin altın ve trilyonlarca lira değerinde kıymetli eşyayı ortaya çıkardı. Büyük İskender'in Afganistan'ı fethettiği MÖ 327 yılından kalan hazinenin bu mahzenden çıkacağını kimse beklemiyordu. (...) Mısır'dakiler dışında, dünyadaki en önemli antik koleksiyonlardan biri olduğu belirtilen Büyük İskender'in hazinesi, binlerce yıl Kuzey �Afganistan'daki bozkırlarda toprak altında gömülü kaldı. Sovyetler Birliği'nin Afanistan'ı işgalinden önce, 1978'de bir Rus arkeolog tarafından çıkarıldı. Bütün zamanların en büyük ve en kıymetli arkeolojik keşfi olarak değerlendirilen hazine içinde katlanabilir altın bir taç, Afrodit'in altın kolyesi ve çok sayıda mücevherle süslü bir kama da bulunuyor." (www.hurriyet.com.tr, 2012). Bu konudaki bir başka haber ise 2012 yılı içinde yine medyada yer almıştır. "Büyük İskender'in hazinesi bulundu!" başlığıyla verilen habere göre bu hazine içinde bir de altın taç bulunduğu ifade edilmektedir: "Efsanevi Makedon kral Büyük İskender ve babası 2. Philip'e ait olduğu düşünülen altın hazineler Bulgaristan'da bir mezarlar zincirinin içinde bulundu. Araştırmalara katılan arkeologlar altın eşyaların milattan önce 300-350'li yıllara ait olduğunu belirtiyor. Bulgular içinde en dikkat çekici olan nesne ise üzerinde hayvan motifleri olan altın taç. Kazıların yapıldığı bölge dönemin Getae yerleşim alanı ve bugünkü Sofya şehrinin yaklaşık 400 km kuzeydoğusunda bulunuyor. Araştırma ekibinin başında bulunan ünlü arkeolog Diana Gergova bulguların Büyük İskender'e dayandığından emin. '2. Phillip'in cenazesinde kullanılan altın eşyalarla buradaki bulgular tıpatıp aynı.' diye konuşan Gergova, böyle bir keşfin daha önce yapılmadığının da altını çiziyor. Mezarlarda yapılan kazılarda şimdi 1 altın taç, 44 altın küçük kadın figürü ve 100 civarında altın düğme bulunuyor." (www.sabah.com.tr, 2012). 4. Divan ġairlerinin Dilinde Tac-ı Ġskender Yukarıdan beri vasıfları ve tarihte oynadığı rol bakımından tanıtılmaya çalışılan İskender tacı, İskender'le birlikte sıkça anılan "ayine-i İskender", "sedd-i İskender" ve "âb-ı hayat" kadar olmamakla birlikte Divan şairleri tarafından zaman zaman şiirlere konu edilmiştir. Konuyla ilgili bakılabilecek ilk yer İskendernâmelerdir. Bu tür eserlerde tac-ı İskender konusu müstakil olarak ele alınmaz ancak zaman zaman genel anlamda taçtan (tac u taht, taç sahibi olmak vs.) ve İskender tacından söz edildiği olur. Örneğin Ahmed-i Rıdvân'ın İskendernâme'sine göre İskender dünyaya geldiği zaman Feylekûs müneccimleri çağırtır ve çocuğun talihine bakmalarını ister. Müneccimler çocuğun ileride yedi iklimi tutacağını ve başına tacını aldığı vakit bütün hanlardan haraç alacağını söylerler: Tâli'in gördi müneccim bildiler Yılduzın burc-ı şerefde buldılar Kim yüzinde togdı envâr-ı hüdâ Yılduzından lâmi' oldı her ziyâ Bes didiler işbu şâh-ı nev-cüvân Şark u garbı tutısardur bî-gümân Heft iklîmi müsahhar idiser Kendüye ser-cümle çâker idiser �Şark u garbı ser-be-ser seyrân ide 'Âlemüñ sultânların hayrân ide Cümle 'âlem emrine fermân ola Hükmünüñ altında ser-gerdân ola Her kaçan kim urıla başına tâc Cümle hânlardan ala bâc u harâc (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A 26b-27a) Nitekim İskender, Rûm mülküne padişah olduğu zaman tamamen cevherlerle süslü bir taç yaptırmış ve bütün beyler onu tebrik etmeye gelmişlerdir: Çün Sikender milk-i Rûm'a oldı şâh San şeref burcında togdı mihr ü mâh Hüsn-i tâli' birle buldı çün revâc Pür-cevâhirden düzetdi başa tâc Geldiler begler mübârek-bâd içün Şâha sözler söylediler ad içün (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A30a) İskender genellikle savaştan sonra miğferini çıkarır, başına hükümdarlık tacını geçirir ve büyük bir toy düzenleyip halka ihsanlarda bulunur. Örneğin Tamgâc Han'la birlikte Türk ülkesini aldıktan, bütün mülkleri ele geçirdikten ve Fûr'u yendikten sonra böyle olmuştur: Çünki şâh ol kişvere virdi nizâm Oturup Cem tahtına şeh tutdı câm Kodı elden tîgi aldı câm-ı mey Migferin giderdi geydi tâc-ı key Her işüñ evkâtı bilinmek gerek Vaktiyile her iş işlenmek gerek Rezm vaktinde gerekmez bezm ola Rûz-ı bezm içre yaraşmaz rezm ola (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A189b) Memleket çün şâhuñ oldı şark u garb Kalmadı bir ferd anuñla k'ide harb Oturup tahtında urdı başa tâc Her tarafdan Mısr'a çekdürdi harâc Kalmadı düşmen k'anuñla ide ceng İstedi lâ-büd mey ü sâkî vü çeng (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A248a) Çünki Fûr'uñ emrini kıldı tamâm Geçdi tahtında oturdı şâd-kâm Egnine geydi libâs-ı cevheri Başına urundı hem tâc-ı zeri Hurrem olup didi meclis itdiler Sohbet esbâbın müheyyâ kıldılar Başladı devr eyledi la'lîn kadeh Gitdi kaygu yirine geldi ferah (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A152a) Bu seremoninin, İskender'in büyük aşkı Gülşâh'ın yurdundan ayrılıp İran mülküne dönmesinden sonra yaptığı gibi başka hadiselerden sonra da tekrarlandığı olur: Çün irişdi tahtına şeh geydi tâc Geldi beglerden kamu bâc u harâc Hep selâtîn-i zamâne geldiler �İşigine yüz sürüp kul oldılar Oturup Îrân-zemîn tahtında ol Devlet ü bahtına buldı cümle yol Buldı andan kasr u eyvânlar safâ Hem kudûmından cihân buldı safâ Başına kondurdı devlet tâcını Aldı 'âlemden sa'âdet bâcını (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A72b) Eserde anlatıldığına göre İskender kendisi taht ve taç sahibi bir hükümdardır ancak aynı zamanda ele geçirdiği mülklerdeki hükümdarlara ve beylere de çeşitli hediyelerle birlikte taç ihsan eder, böylece onların hükümdarlıklarını onaylar. Bu taç oldukça süslü bir taçtır ve yanında da bazen yakuttan bir kemer ile altından bir taht da vardır: Çog ulaşdurdı şeh ol gün sîm ü zer Kal'alarla memleket tâc u kemer Şehlere lâyıkdur ola tâc bahş Geh vilâyet bahş ola geh genc bahş Şeh gerek kim rezmde ola hem-çü berk Bezm içinde ola çün hûrşîd-i şark (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A99b) Şeh getürdüp sîm ü zerden bî-şümâr La'l ile yâkût u dürr-i şâhvâr Atlas-ı dîbâ kumâş-ı bî-karâr Bahşiş itdi Keyd şâha şehryâr Taht-ı zerrîn virdi tâc ile kemer Zîver-i zerle müzeyyen pür-güher Şeh buyurdı kim getürdiler debîr Âb-ı zer tertîb idüp yazdı harîr Bes ele alup hemân zerrîn kalem Çekdi kâfûr üzre 'anberden rakam Milk-i Hindûstân ile Sind ilini Ser-be-ser mecmû'-ı Zeng iklîmini Keyd şâha bahş idüp virdi berât Buldı Keyd'üñ hâtırı ol dem sebât (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A139b-140a) Bes getürdiler buyurdı sîm ü zer Hem murassa' tâc ile la'lîn kemer Dahi envâ'-ı cevâhir bî-karâr Esb ü üştür hem kumâş-ı bî-şümâr Cümlesin Çîn şâhına kıldı 'atâ Lutf idüp gösterdi 'ahdine vefâ (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A177b) Virdi şeh Tamgâc'a çün tâc u kemer Ol ulusa dahi anı kıldı ser K'anlara Tamgâc asıldan hân idi Ol ulusa dahi ol sultân idi (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A188b) Diğer taraftan İskender'e de zaman zaman taç hediye edildiği olur. Örneğin İskender'in müstakbel kayınpederi Hint ve Sind hükümdarı Keyd, İskender'den gelenlere karşılık olarak yük yük hediyelerle birlikte murassa bir taç da gönderir: �Fîli zer-zencîr düzdi yüz katar Çulları cümle murassa' zer-nigâr Dahi üç biñ esb-i tâzî bâd-pây Zînleri cümle murassa' ser-be-pây On biñ üştür dahi cümle pür-hüner Toptolu ayakları halhâl-ı zer Biñ katar ester dahi sîmîn-na'l Yükleri elmâs u yâkût u la'l Atlas u zerrîn ü envâ'-ı harîr 'Anber ü 'ûd u kumârî vü 'abîr Nice biñ kul her birisi hûb-rûy Nice biñ zîbâ karavaş müşg-bûy Bu tavaruñ cümlesin pür-bâr ider Yükleri la'l ü yevâkit ü dürer Bir murassa' tâc u yâkûtî kemer Taşlarınuñ her biri 'âlem deger (Ahmed-i Rıdvân, 1500: A89b-99a) İskendernâme türü eserler dışında tac-ı İskender'den şairlerin divanlarında ve diğer eserlerinde de söz ettikleri olur. Örneğin Bâkî bir beytinde çemeni taht-ı Cemşîd'e, laleyi ise tac-ı İskender'e benzetir: Saltanat bâr-gehin kurdı yine fasl-ı bahâr Taht-ı Cemşîd çemen tâc-ı Sikender lâle (Bâkî) (Küçük, 1994: 388) Tac-ı İskender'in laleyle ya da nergisle çoğu zaman bir teşbih münasebetiyle birlikte kullanılması sıkça karşılaşılan örneklerdendir: Bugün lâleyle nergisden çemen pür-zîb ü zîverdür Biri Cem câmıdur sâkî biri tâc-ı Sikender'dür (Hasan Ziyâî) (Gürgendereli, 2002: 154) Dutupdur lâle uş çetr-i Ferîdûn Geyüpdür nergis uş tâc-ı Sikender (Ahmedî, trz: 101) Şekl-i hey'etde nedür çetr-i Ferîdûn lâle Vaz'-ı sûretde nedür tâc-ı Sikender nergis (Ahmedî, trz: 108) Tutar ihsânuñ ile çetr-i Ferîdûn lâle Geyer in'âmuñ ile tâc-ı Sikender nergis (Ahmed-i Dâ'î) (Özmen, 2001: 26) Ferîdûn çetrini tutmış bu lâle Başında nergisüñ tâcı Sikender (Ahmed-i Rıdvân) (Çeltik, 2011: 372) Hayâlî, "Binlerce Ferîdûn hazinesi ve İskender tacını, yolumuza çıkacak dilenciye bol bol veririz." diyerek mala mülke bakışını şöyle ifade eder: Hezâr genc-i Ferîdûn u tâc-ı İskender Gedâya bezl ederiz gelse şâh-râhumıza (Hayâlî) (Tarlan, 1992: 270) Ahmedî talihin nasip etmesi hâlinde sevgilinin ayak toprağı olmayı arzu eder ve böyle olursa Kubâd'ın bahtı ve İskender'in tacının kendisine gerekmediğini söyler: Devlet müyesser itse k'olam saña hâk-i pây Baht-ı Kubâd u tâc-ı Sikender neme gerek (Ahmedî, trz: 434) �Şuhûdî de Ahmedî'ye benzer ifadeler kullanır ve sevgilinin ayağının toprağını tac-ı İskender'e ve ser-i Dârâ'ya değişmeyeceğini ifade eder: Ben hâk-i pâyüñi senüñ ey hüsrev-i cihân Tâc-ı Sikender ü ser-i Dârâ'ya virmezin (Şuhûdî) (Can, 2005: 147) Azmîzâde Hâletî, İskender'in ve Dârâ'nın tacındaki taşların sevgilinin bulunduğu yerdeki taşlarla denk olmadığını söyleyerek sevgilisini över: Nigîn-i tâc-ı Dârâ vü Sikender Degüldür seng-i der-gâhuñla hem-ser (Azmîzâde Hâletî) (Kaya, 2003: 45) Hüseyin Vassaf, Hz. Muhammed'in övgüsünde yazdığı bir şiirinde tac-ı İskender'in ve taht-ı Süleyman'ın, beka mülkünün şahlığı karşısında hiçbir değerinin olmadığını söyler: Tâc-ı İskender sana taht-ı Süleyman neylesin Sen şeh-i milk-i bekasın yâ Muhammed Mustafâ (Hüseyin Vassaf) (Özkan, 1999: 51) Nedîm ise İskender'in tacı ve tahtını yüceltmek şöyle dursun III. Ahmet'in Dârâ'ya ve İskender'e taç bahşettiğini belirterek memduhunun ruhunu okşar: Ya'ni Sultân Ahmed-i Sâlis Tâc-bahş-ı Sikender ü Dârâ (Nedîm) (Macit, 1997: 115) Sonuç İskender çoğu zaman İskenderiye'de bir minarenin üzerine koydurduğu aynası, Yecüc ve Mecüc kavmine karşı yaptırdığı seddi ve arayıp bulamadığı âb-ı hayatla birlikte anılır. Ancak zaman zaman bazı müellifler onun sonraki zamanlarda oldukça meşhur olmuş, ülkeler arasında savaşlara sebebiyet vermiş, gücün ve iktidarın simgesi hâline gelmiş tacından da söz ederler. Taçla ilgili en geniş bilgi Evliyâ Çelebi'nin ünlü eseri Seyahatnâme'de yer almaktadır. Taçtan İskender'in son zamanlarda ele geçirilen hazineleri vesilesiyle de söz edilmiştir. Evliyâ Çelebi ve diğer bazı kaynaklar tacın değerinden ve tarihte oynadığı mühim rolden hayranlıkla söz ederken Divan şairleri çoğunlukla tacı çeşitli sebeplerle küçümserler. Özellikle sevgili söz konusu olduğunda tacın hemen hiçbir değerinin olmadığı vurgulanır. Taç birçok beyitte nergise veya laleye benzerliği ile ele alınır. Kaynakça Ahmedî (trz). Dîvân, haz. Yaşar Akdoğan, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/dosya/1-128334/h/ahmedidivaniyasarakdogan.pdf, (10.05.2013) Ahmed-i Rıdvân (1500). Hâzâ İskendernâme-i Rıdvân, Ankara Üniversitesi DTCF Ktp., M. Con B. 20. �Baydemir, H. (2009). "Özbekistan'da İskender, Zülkarneyn, Lokmân Hekim ve Hatem Tay İle İlgili Halk Anlatıları"., Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 41, s. 109-30. Bozkurt, N. (2010). "Taç", TDV İslam Ansiklopedisi, C. 39, s. 362. Can, E. (2005). Şuhûdî Divançesi (İnceleme-Metin), Çukurova Ü. SBE, Basılmamış YLT, Adana. Devellioğlu, F. (1997). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (1996). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 1. Kitap, haz. Orhan Şaik Gökyay, İstanbul: YKY. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2001). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 5. Kitap, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman-İbrahim Sezgin, İstanbul: YKY. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2002). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 6. Kitap, haz. Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı, İstanbul: YKY. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2003). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 7. Kitap, haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman-Robert Dankoff, İstanbul: YKY. Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî (2003). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, 8. Kitap, haz. Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı-Robert Dankoff, İstanbul: YKY. Gavaz, A. (2012). "Macarların Kutsal Tacı Szent Korona'da Macarlara Türk Vurgusu", http://turkbilimi.com/?p=10501, (25 Kasım 2012). Gürgendereli, M. (2002). Hasan Ziyâ'î, Hayatı-Eserleri-Sanatı ve Divanı (İncelemeMetin), Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2003/10/20/360093.asp, (25 Kasım 2012). http://www.sabah.com.tr/Dunya/2012/11/12/buyuk-iskenderin-hazinesi-bulundu, (25.11.2012). Kaya, B. A. (2003). Azmî-zâde Hâletî Dîvânı (Tenkitli Metin), Cilt II, Cambridge: Harvard Üniversitesi Doğu Dilleri Yay. Küçük, S. (1994). Bâkî Dîvânı, Ankara: TDK Yay. Lauffer, S. (2004). Büyük İskender, çev. Nilgün Sorguç, İzmir: İlya İzmir Yay. Macit, M. (1997). Nedîm Divanı, Ankara: Akçağ Yay. Özkan, Ö. (1999). Hüseyin Vassaf, Hayatı, Eserleri ve Kemalnâme-i Hakkı Adlı Eseri (İnceleme-Metin), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış YLT, Ankara. Özmen, M. (2001). Ahmed-i Dâ'î Divanı (Metin-Gramer-Tıpkıbasım), Cilt I, Ankara: TDK Yay. �Rüstemzade, İ. (2006). Azerbaycan Folkloru Antolojisi, Cilt XVI (Ağdaş Folkloru), Bakı: Seda Neşriyyatı. Tarlan, A. N. (1992). Hayâlî Divanı, Ankara: Akçağ Yay. Türe, İ. (2010). Zülkarneyn, Kur'an'da Uzaya Seyahati Anlatılan İnsan, İstanbul: Ötüken Yay. Türkçe Sözlük (2005). Ankara: TDK Yay. Vikipedi, "Corona Civica", http://tr.wikipedia.org/wiki/Corona_Civica, (13.05.2013). � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2267 Title A name given to the resource MİTOLOJİ VE ARKEOLOJİNİN KESİŞTİĞİ NOKTADA OSMANLI EDEBİYATI: TÂC-I İSKENDER'İN PEŞİNDE Author Author AVCI, İsmail Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: İskender-i Zülkarneyn, Taç, Gorona, Divan Şiiri. ÖZET Makedonya'dan Hindistan'a uzanan bölgede muazzam büyüklükte bir imparatorluk kuran İskender-i Zülkarneyn, hem kendi zamanında hem de sonraki nesiller üzerinde ciddi bir etki bırakmış, adı yüzyıllar boyunca unutulmamıştır. O günden bu güne hakkında yazılan kitaplar ve anlatılan hikâyeler İskender'in bıraktığı izin ne denli derin olduğunu göstermesi bakımından dikkate değerdir. Bu etkinin bu kadar büyük ve sürekli olmasında, İskender'in çok genç yaşta tahta çıkmasına rağmen elde ettiği büyük başarı, bazı kişisel özelikleri, yaptırdığına inanılan "âyîne-i gîtî-nümâ" (cihanı gösteren ayna) ve "sedd-i İskender" ile karanlıklar ülkesinde arayıp bulamadığı "âb-ı hayat" gibi konular belirleyici olmuştur. İskender'in tarihî ve edebî eserlere konu olmasına sebep de büyük oranda bu hususlardır. Bunlar yanında zaman zaman eserlerde sözü edilen ve İskender'le birlikte anılan bir başka konu ise gücün ve ihtişamın simgesi hâline gelmiş meşhur tacı ve bu taçla ilgili anlatılanlardır. Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'de hakkında uzunca bilgi verdiği bu taç "Gorona" ve "Manlifke" gibi adlarla bilinmektedir. Tarihte birçok hükümdarın başını ve hayallerini süsleyen taç, önemli bir siyasi simge olarak görülmüş, zaman zaman da savaşlara sebebiyet vermiştir. Tam ifadesiyle "taç kimdeyse güç ondadır". İskender'le ilgili diğer konular kadar olmasa da Divan şairleri zaman zaman bu taçtan eserlerinde söz ederler. Taç genel itibarıyla eserlerde İskender'e aidiyeti ve gücün sembolü olması yönüyle ele alınır. Bu çalışmada İskender'e ait olduğuna inanılan taçla ilgili kaynaklarda yer alan bilgiler bir araya getirilmiş ve şairlerin dilinde tacın ne şekilde kullanıldığına dair tespitlere yer verilmiştir. Bunlara, yakın zamanda ele geçirilen İskender tacıyla İskender'in "eşek kulakları"nı veya "boynuzları"nı örtmek için kullandığı söylenen başlığına dair bilinenler de eklenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1bc62c5cc6cf4dfe9f04267a79b78e1d.docx 9026734aaab5842552bfeb13c9a20d65 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/cf3496dceec9086653455692017b90fb.pdf 3e5223d292d55bd6bef90a644cf35ead PDF Text Text YENİ TÜRK EDEBİYATI MUKADDEMELERİNDE EDEBİ TÜR VE MESELELER HAKKINDAKİ MÜLAHAZAT Ferudun AY International Burch University Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölüm Saraybosna / Bosna Hersek Anahtar Kelimeler: Mukaddeme, Tanzimat, Servet-i Fünun, mülahazat, edebi türler. ÖZET Türk edebiyatı 1839 Tanzimat Fermanı diğer bir adı ile Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane Hattı Hümayunu da denilen yenileşme beratının yürürlüğe girmesiyle hızlı bir değişim ve gelişim içerisine girer. Esasında Osmanlı Devleti’nin, Batı medeniyetine yönelişi resmiyet kazanmamış haldeyken, varolan ve devam eden değişim ve gelişim böylelikle resmiyet kazanır. Bu berat birçok alanda olduğu gibi edebiyat alanını da etkiler ve aktif bir fikir haline dönüştürür. Böylelikle Türk edebiyatına yeni türler girmeye başlar. Batı edebiyatından, edebiyatımıza, roman, hikâye, şiir(teknik, tema), tiyatro, gazete, deneme, fabl, makale, röportaj gibi yeni edebi türler girer. Batı orijinli edebi türlerin önsözü, eskilerin tabir ettiği sebeb-i telif-i kitap(kitabın yazılışının sebebi) tabir edilen mukaddeme(önsöz) de değişime uğrar ve varolan terim anlamının yanında başka bir mana ve görev de üstlenir. Yeni dönem de mukaddeme yenileşme dönemi edebiyatı ürünlerinin ilk sayfalarında eserin niçin ve ne maksatla yazıldığı anlamının yanında şahsiyetlerin edebi anlayışlarının belirleyici olduğu bir saha halini alır. Çalışmada Tanzimat ve Servet-i Fünun edebiyatı dönemi içinde yazılan edebi eserlerin önsözlerinden hareketle, eser mukaddemelerinde geçen dönem edebiyatı hakkındaki meseleler, edebi tür ve şahsiyetlerin edebi türlere bakışını verilmeye çalışıldı. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2245 Title A name given to the resource YENİ TÜRK EDEBİYATI MUKADDEMELERİNDE EDEBİ TÜR VE MESELELER HAKKINDAKİ MÜLAHAZAT Author Author AY, Ferudun Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Mukaddeme, Tanzimat, Servet-i Fünun, mülahazat, edebi türler. ÖZET Türk edebiyatı 1839 Tanzimat Fermanı diğer bir adı ile Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane Hattı Hümayunu da denilen yenileşme beratının yürürlüğe girmesiyle hızlı bir değişim ve gelişim içerisine girer. Esasında Osmanlı Devleti’nin, Batı medeniyetine yönelişi resmiyet kazanmamış haldeyken, varolan ve devam eden değişim ve gelişim böylelikle resmiyet kazanır. Bu berat birçok alanda olduğu gibi edebiyat alanını da etkiler ve aktif bir fikir haline dönüştürür. Böylelikle Türk edebiyatına yeni türler girmeye başlar. Batı edebiyatından, edebiyatımıza, roman, hikâye, şiir(teknik, tema), tiyatro, gazete, deneme, fabl, makale, röportaj gibi yeni edebi türler girer. Batı orijinli edebi türlerin önsözü, eskilerin tabir ettiği sebeb-i telif-i kitap(kitabın yazılışının sebebi) tabir edilen mukaddeme(önsöz) de değişime uğrar ve varolan terim anlamının yanında başka bir mana ve görev de üstlenir. Yeni dönem de mukaddeme yenileşme dönemi edebiyatı ürünlerinin ilk sayfalarında eserin niçin ve ne maksatla yazıldığı anlamının yanında şahsiyetlerin edebi anlayışlarının belirleyici olduğu bir saha halini alır. Çalışmada Tanzimat ve Servet-i Fünun edebiyatı dönemi içinde yazılan edebi eserlerin önsözlerinden hareketle, eser mukaddemelerinde geçen dönem edebiyatı hakkındaki meseleler, edebi tür ve şahsiyetlerin edebi türlere bakışını verilmeye çalışıldı. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/15fe344908e33eddc36e7a3672403d95.docx d3ce0592ded6f8823d55878a1f243381 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7edf7902b11c1f7c64cd1f0ad673ed7e.pdf ae5f17590539d0fff623e58962b6b4d4 PDF Text Text BOSNA MECMUASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Ahmet AYDIN Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna Mecmuası, Osmanlı Devleti, Balkanlar, Basın-Yayın. ÖZET Osmanlı Devleti’ndeki basın hayatı incelendiğinde, II. Abdülhamit Dönemi’nin (18761909) çok önemli bir konuma sahip olduğu görülür. Çünkü bu dönemde basın-yayın sansüre uğramış, birçok dergi ve gazete kapatılmıştır. İşte bu dönemde basın hayatına başlayan ve çok kısa bir süre hayatta kalan bir gazete incelenecek: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası, Ekim 1908 tarihinde iki sayı olarak çıkan bir gazetedir. İstanbul’da basılmış ve tamamı Osmanlıcadır. Gazetenin imtiyaz sahibi Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. Bu çalışmada Bosna Mecmuası tanıtılmış ve onun gözüyle Osmanlı ve Balkanlar incelenmiştir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6cb2acd2b7e2eb65db803a83e23ab96f.docx 4d1baea2ad2df2c1798c3391d41633c2 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7e4a3c00ce91e2560f179f6c43742ea5.pdf 24d3e953aea1f31f3d9e093cd93ca81a PDF Text Text BOSNA MECMUASI ÜZERĠNE BĠR DEĞERLENDĠRME Ahmet AYDIN1 Özet Osmanlı Devleti’ndeki basın hayatı incelendiğinde, II. Abdülhamit Dönemi’nin (18761909) çok önemli bir konuma sahip olduğu görülür. Çünkü bu dönemde basın-yayın sansüre uğramıĢ, birçok dergi ve gazete kapatılmıĢtır. ĠĢte bu dönemde basın hayatına baĢlayan ve çok kısa bir süre hayatta kalan bir gazeteyi inceleyeceğiz: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası, Ekim 1908 tarihinde iki sayı olarak çıkan bir gazetedir. Ġstanbul’da basılmıĢ ve tamamı Osmanlıca’dır. Gazetenin imtiyaz sahibi Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. Bu çalıĢmada Bosna Mecmuası’nı tanıtacak ve onun gözüyle Osmanlı’yı ve Balkanları inceleyeceğiz. Anahtar Kelimeler: Bosna Mecmuası, Osmanlı Devleti, Balkanlar, Basın-Yayın AN EVALUATION OF THE ‘BOSNA MECMUASI’ Abstract When examined the press life of the Ottoman Empire, II. Abdulhamid Period (18761909) is viewed as having a very important position. Because, in this period, media have suffered with censorship and many magazines and newspapers have been closed. Here, we will examine a newspaper which began its press life in this period but lasted a very short duration: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası is a newspaper which published as two numbers in October 1908. It was printed in Istanbul and the publication language was Ottoman Turkish. Publisher of the newspaper is Bosnian Mehmed Nureddin. In this study, we will introduce the 'Bosna Mecmuası' and examine the Ottoman and the Balkans through his eyes. Keywords: Bosna Mecmuası, The Ottoman Empire, The Balkans, Media. 1 Arş. Gör. , Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ahmetaydin2727@gmail.com �GiriĢ II. Abdülhamit yönetiminin baĢladığı 1876 yılından, ikinci MeĢrutiyet’in ilan edildiği 1908 yılına kadar ülkemizde basın sıkı bir sansüre tabi tutulmuĢ ve bu dönemde yayınlanan tüm gazete ve dergiler ağır yaptırımlar altında bırakılmıĢtır. Bu sebepten dolayı birçok gazete kapatılmıĢ ve yazarlar sürgüne gönderilmiĢtir. “Bu dönemin başlıca özelliği basının halk kitleleri üzerinde ve hükümet çevrelerinde etkisinin artmasıdır. Birçok aydın sürgüne gitmekle beraber, basın, halkın günlük hayatı ile yakından ilgilenmeye başlamıştır.”2 “Bu dönemde yaşanan, bizzat basının kendisinden kaynaklanan ve basın özgürlüğünü en az siyasi iktidardan gelebilecek kısıtlamalar kadar tehdit eden bir diğer olumsuzluk ise bazı gazetelerin, devletten sağladıkları çıkarlara bağlı olarak padişahın istekleri doğrultusunda yayın yapmaları oldu. Benzer şekilde, dış basında padişah aleyhine yazı yazılmasının önüne geçebilmek için de bu gazetelerden bazılarına maddi çıkar sağlanması yoluna gidildi.”3 BaĢlangıçta basın ile iyi geçinmeye çalıĢan II. Abdülhamit, onu istediği gibi yönlendiremeyince basının ve tüm basın yanlılarının amansız bir düĢmanı haline gelmiĢtir. Sadece basının değil aynı zamanda tüm aydın kesimin de O’na büyük bir tepkisi vardı ve bir an önce bu durumun değiĢtirilmesi gerekiyordu. Bu mevzuda yapılması gereken tek Ģey vardı: O’nu tahttan indirmek. Bunu bir süre daha yapamadılar fakat padiĢahı II. MeĢrutiyet’i ilan etmeye mecbur bıraktılar. Otuz üç yıllık yönetimi süresi boyunca gittikçe sertleĢen bir sansür hüküm sürdüren ve her Ģeyi kendi insiyatifleri altında tutan padiĢahın, aslında yönetimde bir dahi olduğu toprak kayıplarının baĢladığı zaman çok net bir Ģekilde anlaĢılacaktı. “Gerçek Ģu ki, II. Abdülhamit basının gücünün farkında olan bir padiĢahtır. Fransız ihtilalinin alt yapısını oluĢturan basının gücü değil miydi? Avrupa, basının etkisiyle çağ değiĢmiĢti. II. Abdülhamit tüm bu tarihi gerçeklerin bilincinde idi.”4 II. MeĢrutiyet Dönemi Basını 24 Temmuz 1908’de Ġstanbul gazetelerinde çıkan dört satırlık resmi bildiri, MeĢrutiyet’in yeniden ilan edildiğini ve 1876 Anayasası’na göre seçimlerin yapılacağını açıklıyordu. Bu haber Ġstanbul’da büyük bir coĢku yarattı. 2 M. Nuri İnuğur, Basın ve Yayın Tarihi, Der Yayınları, İstanbul, 2005, s.305 Hıfzı Topuz, Türk Basın Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2003, s.40-44 4 Fatmagül Demirel, II. Abdülhamit Döneminde Sansür, Bağlam Yay., s. 48 3 2 �“25 Temmuz 1908 sabahı gazeteler yıllardan beri ilk olarak sansürsüz çıktı. Sansürün kaldırıldığı 24 Temmuz günü Cumhuriyetten sonra “Basın Bayramı” olarak kabul edildi. Hatta 10 paraya satılan İkdam‟ın o gün karaborsaya düştüğü ve yarım liraya satıldığı söylenir.”5 Tanin gazetesi baĢyazarı Hüseyin Cahit anılarında, MeĢrutiyet’in ilanıyla ilgili basında çıkan haberleri Ģu Ģekilde anlatıyor: “24 Temmuz 1908. Gazetenin başında ufak bir devlet bildirisi. Anayasanın (Kanun-u Esasi) yeniden uygulanması konusunda padişah buyruğu çıktığını bildiriyor. Gözlerime inanamıyorum. Meşrutiyet mi oldu? Millet Meclisi mi açılacaktı? Abdülhamit yönetimi son mu buluyordu? Gazeteyi merakla, coşkuyla gözden geçirdim: hiçbir değişiklik yok. Bir gün önceki gazetelerin aynı, boş, kuru, sahte, cansız bir edebiyat.”6 OluĢan özgürlük ortamında yıllarca söylenemeyen Ģeyler söylenmiĢ, hissedilen duygular açıkça yazıya geçirilmiĢtir. Yeni bir dönem baĢlamıĢtır. Yıllardan beri düĢündüklerini yazamamıĢ olanlar, yeni gazeteler çıkarmaya baĢlamıĢlardır. “Ġlk iki ay içerisinde 200’ün üstünde gazete imtiyazı alındı ve gazete tirajları 2.000’den 50.000’e kadar yükseldi.”7 Ġlk günlerin anarĢisi içinde, eski nizam ve kanunların bir çoğu fiilen uygulanamaz duruma gelmiĢtir. Bu anarĢi ortamından yararlanmak isteyen birçok kiĢi, basınla ilgisi olsun olmasın, gazete ve mecmua imtiyazı almıĢtır. Zira o zamana kadar gazete çıkarmak için bin bir türlü sorgudan geçmek gerekirken, artık Matbuat Müdürlüğü’ne bir dilekçe vermek, gazete imtiyazı için yeterli oluyordu. Ġkinci MeĢrutiyet Döneminde imtiyaz alınan bu gazetelerin büyük bir kısmı çok fazla yaĢamamıĢtır. Hatta içlerinde bir sayı çıkanlar bile bulunmamaktadır. Bir kısmı ise, imtiyaz alınmasına rağmen yayın hayatına baĢlayamamıĢtır. ĠĢte biz II. MeĢrutiyet’ten hemen sonra yayın hayatına baĢlayan, kısa ömürlü gazetelerden biri olan “Bosna” isimli gazeteyi değerlendireceğiz. Bosna Mecmuası Bosna Mecmuası, ilk olarak 18 TeĢrinievvel 1324 ( 31 Ekim 1908)8 günü, “ Şimdilik haftada bir Cumartesi günleri neşrolunur.”9 ser levhasıyla yayın hayatına baĢlamıĢtır. 5 Hıfzı Topuz, a.g.e, s.82 Hüseyin Cahit Yalçın, Siyasal Anılar, İstanbul, 1976, s. 3 7 Servet İskit, Matbuat Rejimleri, İstanbul, 1939, s.76-77 8 Gazetenin her iki sayısında da Hicri takvim yanlış verildiği için Hicri tarih girilmemiştir. 6 3 �Ġki sayısı 10 mevcut olan gazetenin, imtiyaz sahibi ve yazarı Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. (Gazetedeki yazıların çoğu kendisine aittir.) Kendisiyle ilgili yeterli bilgi bulunmamaktadır. Fakat ser-muharriri Lütfi’nin çeĢitli gazetelerde de yazarlık ve baĢyazarlık yaptığı bilinmektedir. 11 Gazetenin mesul müdürü Gosniyeli 12 Osman Halil’dir. “Bosna” gazetesi, II. MeĢrutiyet döneminin diğer gazeteleriyle kıyaslandığında, iki sayılık ömrü ile ortalamanın hayli altında kalmaktadır. Bosna Mecmuası, 27x38,5 cm ebatlarındadır ve her bir sayısı dört sayfa olmak üzere yayımlanmıĢtır. Her sayfa üç sütundan oluĢmaktadır ve gazetenin tamamı Osmanlıca’dır. Bosna’nın baĢlık kliĢe yazısı iki sayıda da aynı Ģekilde bulunmaktadır. Hem Hicrî, hem de Rumi tarihler gazetede yer almaktadır. Yalnız Hicri olarak verilen “6 ġevval 1226” tarihi ile “18 TeĢrinievvel 1324” tarihi birbiri ile uyuĢmamaktadır. Hicri takvim yanlıĢ verilmiĢtir ve bu yanlıĢlık iki sayıda da aynı Ģekildedir. Asıl tarih 1326 olacaktır. Ayrıca ser levhanın sağ ve sol taraflarında abonelik iĢlemleri, ilanlar vb. konularla ilgili çeĢitli bilgiler yer almaktadır. “ Nüshası 10 paradır.” ibaresi de yine baĢlığın her iki yanında bulunmaktadır. BaĢlığın hemen altında “Meşrutiyet ve selâmet-i vatana ve menafi-i „umumiyeye müteallik evrak u mükâtibe sahifelerimiz açıktır.” cümlesi yer alır. Yani; “sayfalarımız, meşrutiyet ve vatanın selameti hakkında olan ve halka faydalı bilgiler içeren, evrak ve mektuplara da açıktır”, denmektedir. Gazete Ġstanbul’da, Matbaa-i Kütüphane-i Cihan‟da yayıma hazırlanmıĢtır. Gazetenin içeriği ile ilgili bilgi verecek olursak; iki gazetenin de tamamı incelendiğinde yazıların çoğunun gazetenin imtiyaz sahibi olan Bosnalı Mehmed Nureddin’e ait olduğu göze çarpmaktadır. Daha özele inecek olursak, birinci sayıdaki yazıların hepsi kendisi tarafından yazılmıĢtır. Ancak ikinci sayıda yazarın yanında üç farklı kiĢi daha katılır.13 Ġsminden de anlaĢılacağı üzere gazetenin büyük bir kısmı Bosna-Hersek’in durumunu ifade eden yazılardan oluĢur. Osmanlı Devleti’nin iç ve dıĢ siyasetiyle ilgili konular, bunun dıĢında farklı türden yazıĢmaların yer aldığı yazılar gazetenin içeriğini oluĢturmaktadır. 9 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1 İstanbul’daki Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Kataloğu ve Ankara’daki Milli Kütüphane Kataloğu incelendiğinde elde sadece iki adet gazetenin olduğu görülecektir. S. Öztürk-A. Hacıismailoğlu-M. Hızarcı, Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu, İstanbul, 1996, s. 62-Eski Harfli Türkçe Süreli Yayınlar Toplu Kataloğu (1. Cilt), Milli Kütüphane Başkanlığı Yay., Ankara, 1987, s. 33 11 “Hulasat ül-efkâr, Medeniyet, Müstakil Gazete, Son Telgraf, Vakit yahut mürebb-i mukadderat” gibi gazetelerde çeşitli görevlerde bulunmuştur. Bkz. Hasan Duman, Osmanlı-Türk Süreli Yayınları ve Gazeteleri (1828-1928) (2. Cilt), Enformasyon ve Dökümantasyon Hizmetleri Vakfı, Ankara, 2000, s. 1009 12 Günümüzde böyle bir şehir ismine rastlanmamakla birlikte, Kosova’nın İpek şehri sınırları içerisinde bulunduğu tahmin edilmektedir. Bkz. Emine Ö. Evered, Empire and Education Under the Ottomans, s.84 13 Bu isimler; Kollucalı Abdülaziz, İbrahim Halil ve Mehmed Cemil’dir. 10 4 �Yayın Gayesi Gazetenin 18 TeĢrinievvel 1324 tarihli nüshasının giriĢ kısmında yayın gayesi Ģu Ģekilde belirtilmiĢtir: İfâde-i Mahsusa “Vatan ve millete hizmet etmek maksad-ı hayr-ı mürsediyle kadd-ı münhâde-i „âlem-i matbuat olan „Bosna‟ mübtedilikle beraber her türlü nevâkıs-ı münderecatına ehemmiyet vermeyerek hulusiyet ü efkâr-ı vatanperverânesine rağmen bugün intişar ediyor. Kârîn-i kerem, evlâd-ı vatan bilirler ki meydan-ı marifette hatve-i ibtidaiye-i noksandan, hatadan müberra değildir ve olamaz işte: Buna binaendir ki bugün „Bosna‟ arz-ı itizar ve temenni-i affederek Bosna‟ya olan münasebet ve merbutiyet-i hususiyesi hasebiyle ikinci nüshasından itibaren gayet mühim münderecat ile kârîn-i keremi memnun edeceğini kaviyyen vaad ve ümid eyler. Cenâb-ı Hâk hulusumuza tevfikini refik etsin.”14 Görüldüğü üzere gazetenin çıkıĢ amacını vatana ve millete hizmet etmek olarak açıklayan yazar, içerikteki her türlü eksikliğe rağmen gazetenin çıktığını ifade etmektedir. Bu iĢi yaparken bazı hatalarının olacağını ve muharririn okuyucularından bu kusurlarını affetmelerini rica etmektedir. Bosna’nın içinde bulunduğu durumun çok hassas olduğu ve gazetenin ikinci sayısından itibaren bu konulara da değinileceği ifade edilmiĢtir. 1. Gazetenin Ġçeriği a. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti'nde II. MeĢrutiyet ilan edilince Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu bu geliĢmeden tedirgin olmuĢtu. Bosna-Hersek hukuken Osmanlı Devletine bağlı olduğu için Meclis-i Mebusan'a buradan da milletvekili seçilebilecekti. Böylece Bosna-Hersek'in Osmanlı Devleti ile bağları daha da kuvvetlenecekti. Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu, Almanya'nın onayını aldıktan sonra, 5 Ekim 1908'de Bosna-Hersek'i ilhak ettiğini Berlin AntlaĢması’nda imzası bulunan devletlere ve Osmanlı Devleti'ne bildirdi. Babıâli, BosnaHersek'in ilhak kararına büyük tepki gösterdi; ancak Avrupa devletlerinin tutumu karĢısında yalnız kaldığını anlayınca barıĢ yolunu seçmeye mecbur kaldı. 26 ġubat 1909'da yapılan bir antlaĢma ile Bosna-Hersek'i, Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu'na terk etti. Bu suretle, Osmanlı Devleti fiilen elinden çıkan Bosna-Hersek'i hukuken de kaybetmiĢ oldu. Bu geliĢmelerin yaĢandığı dönemde basın hayatına atılan Bosna gazetesinin, bu olaylara karĢı tarafsız kalması düĢünülemezdi. Zaten gazetenin çıkıĢ amacında da bu konulardan bahsedilir. Kendisi de bir Bosna vatandaĢı olan Mehmed Nureddin, iki sayıda da 14 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1 5 �“Bosna-Hersek” baĢlığı altında yazdığı makalelerde Bosna’nın ve Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu durumu anlatmıĢtır: “Bugün „âlem-i İslâm ve bil-husus bütün Osmanlılar hatta Avrupa efkâr-ı umumiyesi bile Bosna-Hersek‟in meselesiyle iştigal etmektedir. Ah! Zavallı Bosna! O da o zengin ve milyonlarca nüfusu hâvi-i katıât ve vâsi-i âyâlatımız ki onun muazzez, mukaddes vatan hemşireleri gibi kabus-ı istilâ-i nâ-revanın mahkumiyetine masumane peyrev olmuştur. Vatanımıza hâkimane, zalimane arız olan bu istilalara, bu tehlikelere nihayet verebilecek tedâbir-i lâzımaya ve tarik-i terakki ve tealiye tevessül etmek şöyle dursun mütemadiyen aks-i cehtü‟l-nizam olunmuş ve olunmakta idi.”15 Bosna, Osmanlı Ġmparatorluğu için hem coğrafik hem de etnik yapı olarak çok önemli bir konuma sahiptir. GeçmiĢe bakıldığında; Osmanlı Devleti’nin nasıl büyük bir imparatorluk haline geldiği ve BoĢnakların Osmanlılara ne derece muhabbet duydukları Ģu cümlelerle ifade edilmiĢtir: “Maziye doğru irca-ı nazar edersek görüyoruz ki: Necib Osmanlılar! Her sancağı altında adalet, müsavat sayesinde değil midir ki küçük bir aşiretten İskender-i kebirin fevkinde fakat Roma İmparatorları‟ndan “Julyüs Sezar-Agustus”un şevket ve kuvvetine muadil bir devlet kuvve-i şekime çıkardılar. Hukuk ve menafimizi kemal-i cedit ve metanetle müdafaya çalışacakları gibi haysiyetimizi kesredebilecek her türlü şaibe-i teşebbüsattan tevki eden hakları şüphe edebilemez. Bosna ahali-i İslamiyesine gelince: Onlar da dindaş ve kardeşleri bulunan Osmanlılara gayr-ı kabul-u tezelzül bir esas ile merbutturlar. Hatta denilebilir ki: Boşnaklar kadar Osmanlıları perestiş derecesinde seven bir kavim tasavvur olunamaz zira beş yüz senelik vaka-i tarihiye bunu pek ala isabet ediyor. Avusturya‟nın Bosna- Hersek‟i işgalinden sonra şu otuz sene zarfında Osmanlılara olan fert ü muhabbet ve rabıta-i İslamiyetleri sebebiyle yüz bini mütecaviz Boşnak aileleri meskat-ı re‟slerini, mülk ve mallarını terk ederek envai sefalet ve perişanlığı ihtiyarıyla Osmanlı toprağına hırz-ı canla hicret eylemiştir. Onun için Boşnakların Osmanlılara karşı muhabbet ve merbutiyetlerini hiçbir kuvvet, hiçbir tedbir kesredemez.” 16 Hal böyle iken iĢgal altında olan Bosna halkının durumu ise daha vahimdir. Bir yandan Sırplar, bir yandan da Avusturya Hükümeti’nin baskıları giderek artmaktadır. Sırplar, Bosnalı Müslümanların topraklarını almak için onların canlarına ve mallarına kastetmeye baĢlamıĢlardır. Bu durumda ise Osmanlı Devleti’nin elinden onların mallarını boykot etmekten baĢka hiçbir Ģey gelmemektedir. “Şöyle ki: Bosna ehl-i İslamiye‟sinin emlakında çiftçi saffetiyle bulunan zera güruhu Müslümanların hicret-i umumiyelerini sabırsızlıkla beklerler, beklerler de bu muhacereti müdebbirane, fakat ibliskarane teşvikanıyla teşdid bile ederler. Çünkü Bosna ehl-i müselmasının ihracına muvaffak olurlarsa o kıymetdar emlakın üstünde cüzi bir bedel mukabilinde konmak isterler. Bu zera güruhu her türlü fırıldak çeviriyorlar hatta Müslümanların Bosna‟da oturmaları becasız olduğunu ve bundan sonra din, ırz ve namusları daire-i emniyetten hüruc 15 16 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1-2 6 �olduğunu ve hayatlarını büyük bir tehlikede bulunduğunu ehl-i müselmaya telkin ve bu gibi ifşaata devam ederek bir taraftan da imparatora ve kabineye karşı hamle olarak el-hasıl-ı keyfiyetini hırz-ı canla alkışladıklarına dair telgraflar yağdırıyorlar.”17 “Memalik-i Osmaniye‟de Avusturya ve Bulgaristan emtiasına karşı boykotaja devam olunuyor.”18 Gazetede dönemin padiĢahlığını yapan II. Abdülhamit’in basın ve idarede uyguladığı baskı politikası her fırsatta dile getirilmeye çalıĢılmıĢ ve yazılan makalelerin birçoğunda bu konuya sık sık yer verilmiĢtir: “Yalnız otuz, kırk değil belki yüz seneyi mütecaviz bir zamandan beri mutlakıyet suretiyle imtidad eden istibdadın sırf menfaat-i şahsiyeden mütevellid saika-i su-i idarenin neticesi şu pak, masum vatan-ı meşum bir mukassıma ile mahkum eylemiştir. Bu mezalim istibdadın yüzünden amik bir seviye-i zulmet içinde adeta siyahlara bürünüp inleyerek gözleri bayağı yumulmuş, elleri zincirbend olmuş, beyinleri kesif bir tabaka-i gubarın altında uyuşmuş velhasıl her cihetle kuvve-i maneviye ve maddiyesi kırılmış olan Osmanlı milleti! İdare-i sabıkanın meskenetinden, vukufsuzluğundan münasebetsiz her esenden bilistifade Avrupa devletleri bütün ihtirasat-ı menfaat pürsitanesi daima bir mesele-i salibiyyet şekl ü suretiyle ortaya sürerek ıslahat nam müstearıyla haklı, haksız müdahalelerini tecavüzane aleyhimize, hukuk-u hükümranımıza yürütüp bizi yordular, ziyan eylediler. Fakat idaremiz de bu hale tamamiyle müsait idi.”19 Tüm bu olup bitenleri göz önüne alarak yazar halka sükûneti, tedbirli olmayı ve topraklarını terk etmemeleri gerektiğini tavsiye etmiĢtir: “Bosna ahali-i islamiyesi buna katiyen aldanmamalı, düşmanlarının entrikalarına murailerin kizb ü tehditlerine karşı gafil olmamaları ve kani olsunlar ki: Akdi mensur olan konferansta gerek Hükümet-i Osmaniye ve gerek Osmanlı milleti onların hukukunu son dereceye kadar müdafa edecekleri tabiidir. Binaenaleyh Boşnak kardeşlerimize muhacereti değil basireti, ciddiyeti ve i‟tidali tavsiye ederiz.”20 “Şimdi Bosna ahali-i İslamiyesi otuz sene evvelki hal-i perişanilerini edip de hicrete koyulmak ve yahut tesvilat-ı ahire taben Bosna‟da muhal-i asayiş bir kıyama teşebbüs etmek intihar olacağından Boşnak kardeşlerimiz hukuklarını kanunen müdafaa etmelilerdir. Şunu da ilave edebiliriz ki hali hazırda Bosna Hersek ne vaziyet alırsa alsın onların Bosna‟da otuz sene evvelkinden istikballeri daha parlak olacağı muhakkaktır. Çünkü devlet-i Osmaniye istibdat altında ezilmeyecek hürriyetle terakki edeceği azade-i kayd ve iştibahtır. Binaenaleyh onların her sadasını, sada-ı mihaklarını Osmanlılar işitecekler ve her türlü muavenetlerini dariğ etmeyeceklerdir. Şimdi Bosna‟daki Müslümanlara en lazım vahim bir şey var ise o da geçen nüshamızda söylediğimiz gibi itidal ve basiret-i tammede bulunmak ve asla muhacerete koyulmamaktır. Hatta mümkün olsa da memalik-i Osmaniye de bulunan bütün Boşnak kardeşlerimiz vatan-ı asliyelerine avdet ederek mevkimizi o suretle na-hükm eyleseler daha muvafık-ı maslahattır.”21 17 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.1 19 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.1-2 20 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 21 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.2 18 7 �b. Ġç Siyaset ile Ġlgili Yazılar On dokuzuncu yüzyıl ortalarında Tanzimat’la baĢlayan ve Osmanlı Ġmparatorluğu içinde gerçekleĢtirilmeye çalıĢılan çağdaĢlaĢma siyasal, hukuki, ekonomik ve kültürel alanlarda kimi aydın çevrelerin batıya yönelmesini sağlamıĢtır. Abdülhamit’in Rus savaĢını öne sürerek, 1876’da gerçekleĢen I. MeĢrutiyeti rafa kaldırmasıyla 33 yıllık baskı yönetimi baĢlamıĢtır. Osmanlı Devleti, yirminci yüzyıla bu yönetim ile girmiĢtir. Kimi aydınlar, bu yönetime son vermek ve meĢrutiyeti yeniden uygulatmak istemiĢtir. Bu sebepten, 1889 yılında Ġttihat ve Terakki Cemiyeti kurulmuĢ ve bu kurum padiĢaha II. MeĢrutiyeti ilan ettirmiĢtir. Böyle bir dönemde yayımlanan Bosna Mecmuası’nda bu konuları görmek mümkündür; çünkü yönetimdeki baskı, basın üzerinde o kadar etkili olmuĢtur ki bir kelime yüzünden birçok gazete kapatılmıĢtır. Basın özgürlüğü geldikten sonra herkes, ülkenin durumu ile ilgili yazılar yazmaya ve sorunları açık bir Ģekilde dile getirmeye baĢlamıĢtır. Hatta “Siyasiyat” baĢlığı altında yazılan bir makalede ülkenin içindeki durum Ģu Ģekilde ele alınmıĢtır: “Biçare Osmanlılar şu hale şu hal-i pürmelâle karşı ne yapsınlar, ne yaparlar? Ne yapabilirdik. İnan u ihtiyarımız kahhar, bi-insaf, zalim, gaddar ellere teslim edildi. Her güne esbab-ı terakkimiz siyah mazlum perdelerle setr edilmişti. Muhabbet ü vataniye-i arzu-i ikbali millet kalplerimizde her kavimden, her milletten fazla cay-gir olduğu halde hassasız. Duygusuz, seğil, safiye, aciz bir millet kadar olsun vatanımızın tahliyesine çalışamadık. Çalıştırmadılar vatana hizmet namına şöyle bir kıyam edecek olsak derhal meşrutiyet canavarları insan şeklinde yetişirler. İşte o zaman mağaralar, zindanlar, makineler, kar-ı derya hepsi bizim; bizim içindir. Bunlar cehennem zebanileri kadar bi-emandır göz yaşımızı görmezler, feryatlarımızı işitmezler, enin-i muzdaribanemize ehemmiyet vermezlerdi. Biz böylece acıklı süzişli bir surette zincir-i esarette duçar-ı hüsran, bedbaht olduk kaldık. İlmimiz irfanımız siyasetimiz, adaletimiz, sanayimiz, ticaretimiz hülasa her şeyimiz günden güne tedenni günden güne tenzil ederek bedbaht olduk. <<Kaldık>> zavallı millet-i masume kimi kimden iştika etsin. Derdini kime anlatsın hükümet nazarında hakir, zelil olan bir millet hangi salahiyetle müddei olabilir.”22 Ġmparatorluğun bu halde olduğunu anlatan yazar, aynı yazıda ayrıca MeĢrutiyet ve Genç Osmanlılar ile ilgili Ģu ifadelere yer vermiĢtir: “Vakta ki bir sabah el-hayr-ı ali bütün Osmanlılara şaşefeza-i saltanat olarak hulul etti. İşte dem o demdir ki Avrupalıların efkâr-ı umumiyesine bir tereddüt, bir durgunluk arz oldu: gördüler ki ( Hasta İnsan ) bugün genç ve dinç olarak meydan-ı harite atılmış hukuk-u mağsube-i meşruesini neşr ü ilan ediyor. Bir müddet „hayret hayret‟ dediler ve bu hayrete müteakkib karar verdiler ki hasta, hastalığıyla beraber vahşi zannolunan bu genç, dinç 22 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 8 �insanı.. bizi biz Osmanlıları bir kere daha hadde-i imtihandan geçirmek fakat bu sefer eman ile ezan ile irfan ile ve ulül husus ve vicdan ile hadde-i imtihandan geçirmek iktiza eyler. İşte o zamandır ki önünde İngiltere olduğu halde Avrupalılar matbuatıyla beraber Osmanlılara karşı öteden beri reva gördükleri muamelat bed hevahaneye yeni Türkiye‟nin, Genç Osmanlıların layık olduğunu itiraf ederek bütün hisleriyle Osmanlıların da alem-i siyasette kendilerine bir hasse-i haysiyet, bir mertebe-i milliyet, bir mevki-i ali ihraz etmiş olduklarına siyasete, bilhassa vicdanen kanaat-i kamile hasıl ettiler ve Genç Osmanlıları Tahsinlere, takdirlere gark edip ciddi, samimi olarak alkışladılar ve Yaşasın Osmanlılar diye anımıza dua-han oldular.”23 c. DıĢ Siyaset ile Ġlgili Yazılar Osmanlı Ġmparatorluğu’nun 20. Yüzyıl baĢındaki sultanı II. Abdülhamit’in dıĢ politikadaki temel ilkesi, hiçbir devlete bağlanmadan anlaĢmazlıkları, devletin zararına da olsa, barıĢ yoluyla çözmek ve böylece barıĢı korumaktı. O, olayların gidiĢine göre Ģu ya da bu devlete yaklaĢmıĢ; ancak herhangi biriyle kesin dostluktan çekinmiĢti. Bunun nedeni, koĢulların değiĢik olması, onun kuĢkucu bir kiĢiliğinin olması, kimseye ve hiçbir devlete güvenemeyiĢiydi. Bu sebepten dolayı onun dıĢ siyaset politikası hep eleĢtirilmiĢtir. Bosna Mecmuası’nda da bu görüĢlere rastlamaktayız. Gazeteye göre O’nun bu politikası ülkeyi günden güne eritmekte ve özellikle Bosna-Hersek vilayeti bu sebepten dolayı iĢgal altında inlemektedir: “Mirat-ı fikriyemiz olan tarih, kesir bir müddet içinde gösteriyor ki: Memleketin, Kırım, Kafkasya, Batum, Mora, Sırbiye, Bulgarya gibi daha pek çok Afrika‟daki müstemlekatımız bizden birer birer sükutu hep mesavi-i idariyemizin netaic-i tıbbiyesindendir.” “Şu son otuz sene zarfında Bosna-Hersek‟de hazin fakat müthiş iki manzara müşahede eyledik. Bu manzara-i elimenin birincisi Avusturya Devleti Bosna‟yı istila eylediği bir hengamede idi…”24 Gazete (dıĢ siyaset konusundaki yazılarda), Osmanlı Devleti’nin diğer devletlerle olan iliĢkisini tamamen Bosna-Hersek çevresinde olup bitenlerle iliĢkilendirmiĢtir. Yani ilhak edilen Bosna’nın diğer devletler muvazenesindeki durumu, diğer devletlerin Bosna üzerine yaptığı siyasetten daha fazla anlatılmaya çalıĢılmıĢtır. Buradaki temel amaç, Bosna’nın tam bağımsızlığının istenmesidir, fakat bu pek mümkün görülmemektedir: “Bu sırada Bosna hersek‟in ilhakından dolayı devlet-i Osmaniyece icab eden protestosunu tebliğ eden giden sonra bir zemin-i itilaf tehiyye etmek için Avusturya sefiri Babı Ali ile müzakerata girişmiş ise de bu müzakerat da tatile uğradı. 23 24 Bosna, nr. 1, 18 Teşrinievvel 1324 (31 Ekim 1908), s.2 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.1 9 �Bosna-Hersek meselesi akd-i mutasavvir olan konferansta hallolunacaktır denildi. Mesele-i mezkure Avusturya ile Bab-ı Ali arasında doğrudan doğruya hallolunmaktan akd olunacak mü‟temerde hallolunması iğlab-ı ihtimaldir.”25 Mecmuada dikkati çeken bir diğer nokta ise Ġngiltere ile olan münasebetlerin ayrı bir baĢlık altında toplanması olmuĢtur. Bu makalede yazar, Ġngiliz yanlısı bir tutum sergilemiĢ ve inkılab-ı azimi istihsal eden Jön Türkler grubuna, bu güzel ve gerekli değiĢimi yaĢattıkları için çok teĢekkür etmiĢtir. Yazara göre Ġngilizler en büyük müttefikimizdir ve onlardan daha hayırlı bir dost cihanda bulunmamaktadır. II. Abdülhamit’in padiĢahlığının devam ettiği bir dönemde böyle Ġngiliz yanlısı bir tutum içinde olunması, gazetenin bu sebepten kapatıldığını (?) düĢündürmüyor değildir. “İngiltere herhangi devlet ile akd-i ittifak etmiş ise mutlak o devlet netice-i haseneye olmuştur. İşte: Tekrar ederiz ki İngiltere dostuna daima vefa ve sadakat gösteren bir kavm-i güzindir. İngilizlerin düşmanları var her türlü desais ve hadalarla İngiltere‟yi menfaatperestlik ve haksızlıkla itham ederler. Zulm u istibdaddan istikrah eder. Osmanlılara hayır-hah ve sadık bir dosttur. Daima Osmanlılar hakkındaki ciddi hayırhahlığını başka mufassalamızla serahaten yazacağız.”26 d. Diğer Konular ile Ġlgili Yazılar Gazetede yukarıda bahsettiğimiz yazılardan baĢka, çok geniĢ kapsamlı olmamakla birlikte, birkaç değiĢik yazı daha yayımlanmıĢtır. Bunlardan bazısı bilgi verme amaçlı, bazısı Ģikâyet yazısı, bazısı da küçük çaplı haberlerdir. Mecmuanın “Osmanlılık ve Arnavutlar” baĢlığı altında verilen bir makalede, “Arnavut” kelimesinin nereden geldiğine dair küçük bir hikâye anlatılmıĢtır. Ġki sayıda da “Mizah” bölümü bulunur. Bu bölümde, devletin ileri gelen yöneticileri kendi ağızlarından konuĢturularak, halkı ve kutsal değerleri nasıl hesapsızca ayaklar altına aldıkları mizahi bir dille anlatılmıĢtır. Ayrıca mecmuada o güne dair birkaç kısa haber, padiĢahın Cuma selamlığı, bir adet kitap tanıtımı, iki adet tebrik yazısı ve bir tane de bazı gazetelere cevap hükmünde yazı bulunmaktadır. 25 26 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.1 Bosna, nr. 2, 25 Teşrinievvel 1324 (7 Kasım 1908), s.2 10 �2. Gazetenin Ġndeksi Sayı 1: 18 TeĢrinievvel 1324/6 ġevval 1326 (31 Ekim 1908) Mehmed Nureddin Ġfade-i Mahsusa (ÇıkıĢ gayesi) 1 Mehmed Nureddin Ġhtar (Hatırlatma) 1 Mehmed Nureddin Bosna-Hersek (Makale) 1-2 Mehmed Nureddin Siyasiyat (Makale) 2-3 Mehmed Nureddin Osmanlılık ve Arnavutlar (Makale) 3-4 Mehmed Nureddin Selamlık Resm-i Alisi (Hatırlatma) 4 Mehmed Nureddin Ahmed Rasim Bey Efendi (Tebrik Yazısı) 4 Mehmed Nureddin (Küçük bir haber yazısı) 4 Mehmed Nureddin Mizah 4 Mehmed Nureddin Jönler(Mısır’da) (Tanıtım) 4 Sayı 2: 25 TeĢrinievvel 1324/13 ġevval 1326 (7 Kasım 1908) Mehmed Nureddin Bosna-Hersek (Makale) 1-2 Kollucalı Abdülaziz Ahlak ve Gayretullahiye (Makale) 2 Mehmed Nureddin Ġngiltere ve Türkiye Muhadeneti (Makale) 2-3 Mehmed Nureddin Mizahtan Ma’abad (Mizah) 3-4 Ġbrahim Halil Aynen (Ġkdam ve Tercüman gazetelerine 4 verilmiĢ cevap) Mehmed Cemil Hem Ģehrim Bosna Gazetesi’ne (Mektup) 4 Mehmed Nureddin Selamlık Resm-i Âlisi (Hatırlatma) 4 Mehmed Nureddin Kadıköy Rıhtımı (EleĢtiri) 4 Mehmed Nureddin Melik Bey Efendi (Tebrik Yazısı) 4 Mehmed Nureddin (Küçük bir haber yazısı) 4 11 �Sonuç Bosna Mecmuası, kısa süreli ve taraflı dahi olsa Osmanlı Devleti’nin 1908’deki durumunu kısmen gözler önüne sermektedir. Kültür ve edebiyata dair çok fazla bilgi yer almamaktadır. Bunun yanında güncel olaylar ve dönem hakkında yazarın/yazarların kiĢisel görüĢleri, gazetenin tamamını oluĢturmaktadır. Sonuç olarak Tanzimat ve MeĢrutiyet dönemleriyle ilgili daha çok bilgi edinmek için geçmiĢten bugüne yayımlanmıĢ gazete ve dergilerimizin eksiksiz olarak araĢtırılması, onların tozlu sayfaları arasında unutulup gitmeye yüz tutmuĢ kültür mirasımızın ortaya çıkarılması gerekmektedir. Kaynakça Bosna, nr. 1, 18 TeĢrinievvel 1324 (31 Ekim 1908) Bosna, nr. 2, 25 TeĢrinievvel 1324 (7 Kasım 1908) DEMĠREL, Fatmagül, (2007): II. Abdülhamit Döneminde Sansür, Ġstanbul: Bağlam Yayınları. ĠNUĞUR, M. Nuri, (2005): Basın ve Yayın Tarihi, Ġstanbul: Der Yayınları. ĠSKĠT, Servet, (1939): Matbuat Rejimleri, Ġstanbul: Matbuat Umum Müdürlüğü. TOPUZ, Hıfzı, (2003): Türk Basın Tarihi, Ġstanbul: Remzi Kitabevi. YALÇIN, Hüseyin Cahit, (1976): Siyasal Anılar, Ġstanbul: Türkiye ĠĢ Bankası Kültür Yayınları. 12 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2193 Title A name given to the resource BOSNA MECMUASI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Author Author AYDIN, Ahmet Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna Mecmuası, Osmanlı Devleti, Balkanlar, Basın-Yayın. ÖZET Osmanlı Devleti’ndeki basın hayatı incelendiğinde, II. Abdülhamit Dönemi’nin (1876-1909) çok önemli bir konuma sahip olduğu görülür. Çünkü bu dönemde basın-yayın sansüre uğramış, birçok dergi ve gazete kapatılmıştır. İşte bu dönemde basın hayatına başlayan ve çok kısa bir süre hayatta kalan bir gazete incelenecek: Bosna Mecmuası. Bosna Mecmuası, Ekim 1908 tarihinde iki sayı olarak çıkan bir gazetedir. İstanbul’da basılmış ve tamamı Osmanlıcadır. Gazetenin imtiyaz sahibi Bosnalı Mehmed Nureddin’dir. Bu çalışmada Bosna Mecmuası tanıtılmış ve onun gözüyle Osmanlı ve Balkanlar incelenmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/200bb044fd3eb213d9f23d2da64cf891.docx 0a1af24f4f861570c6e6f5be628132c0 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d120b558b24210cfcb3422c3f77d7d1b.pdf ad675af4aa27d68b6b2e29bc1523b3ed PDF Text Text KARŞILAŞTIRMALI EDEBİYATIN YAYILMA ALANI Ertuğrul AYDIN Doğu Akdeniz Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Gazimağusa / Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anahtar Kelimeler: Karşılaştırmalı Edebiyat, Edebiyat Tarihi, Tarih ve Edebiyat, Metin İncelemesi, Metodoloji. ÖZET Karşılaştırmalı edebiyat, kavramlar, metinler ve disiplinler arasında ciddi bir köprü kurmaktadır. Gelişen teknoloji ve yeni araştırma fırsat ve yaklaşımlarının da etkisiyle, karşılaştırmalı edebiyat, hem yeni çalışma alanları, hem de yeni teknikler kazanmıştır. Giderek popülaritesi yükselen bu alanın bilime ışık tutması ve araştırmacılara kaynak, çalışma alanı sağlaması söz konusudur. Öte yandan, küreselleşen dünyamızda, yeni bilim alanlarının mevcut istekleri karşılamadaki rolü kaçınılmazdır. Bu bildiride, amaç karşılaştırmalı edebiyatın yayılma alanını tespit ederek bu disiplinin edebiyatlar arasındaki etkileşimdeki rolünü saptamaya çalışmaktır. Yine, bildiride XX. ve XXI. yüzyılın önemli bir disiplini olan “karşılaştırmalı edebiyat”a ait literatür incelenip kronolojik esas ve gelişime ait kıstaslar göz önünde bulundurularak edebiyatların tarihçesi çerçevesinden hareketle ilgili etkileşimleri saptanmıştır. Bunun dışında, benzerlik, hareket ve kaynak noktaları hakkında hükümlere ulaşılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6466ed5e2dcc00f179b8320f8c743810.docx 5137e77a6a635ee76f212c93c49a293c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/005adcc361079cf6acc7f4d62173f3ed.pdf 5ab5874166995f5ce03f7561805e543c PDF Text Text KARŞILAŞTIRMALI EDEBİYATIN YAYILMA ALANI Ertuğrul AYDIN1 Özet Karşılaştırmalı edebiyat, kavramlar, metinler ve disiplinler arasında ciddi bir köprü kurmaktadır. Gelişen teknoloji ve yeni araştırma fırsat ve yaklaşımlarının da etkisiyle, karşılaştırmalı edebiyat, hem yeni çalışma alanları, hem de yeni teknikler kazanmıştır. Giderek popülaritesi yükselen bu alanın bilime ışık tutması ve araştırmacılara kaynak, çalışma alanı sağlaması söz konusudur. Küreselleşen dünyamızda, yeni bilim alanlarının mevcut istekleri karşılamadaki rolü kaçınılmazdır. Anahtar Kelimeler: Karşılaştırma, Karşılaştırmalı Edebiyat, Edebiyat Tarihi, Metin İncelemesi, Metodoloji. SPREADING FIELD OF COMPARATIVE LITERATURE Abstract Comparative literature provides a important bridge between comprehensions, texts and disciplined. With effect of developed technology and new research opportunity and approaches, comparative literature acquired both new study fields and new techniques. It‟s under consideration that, this field, which‟s trend is increasing gradually, is lighting the way for science and providing source, work field for researcher. In one world going to globalization, the part of new science fields in covering existing necessities, is inevitable. Keywords: Comparison, Comparative Literature, History of Literature, Text Researching, Methodology Giriş Karşılaştırmalı edebiyat, bir anlatım tarzı olmanın yanında, analoji, akrabalık ve etkileşim gibi bağların araştırılması prensibinden hareket eder. Böylelikle, edebiyatı diğer ifade alanlarına yaklaştırmak ve edebiyatı daha iyi anlayabilmek için tarih, eleştiri ve felsefe aracılığıyla yöntem karşılaştırması, tasvir ve kültürler arası edebî olayların bir yorumu ortaya çıkar. 1 Yrd. Doç. Dr., Doğu ertugrul.aydin@emu.edu.tr Akdeniz Üniversitesi 1 Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü, �Karşılaştırmacı, yani karşılaştırmalı dil ve edebiyat uygulayıcısı, metinlerin çıkış/beslenme kaynaklarından hareket ederek; bizleri, milletler, devirler ve üslûplar arası yolculuğa çıkarır. Alışıla gelen geleneksel metin analizlerinin dışında, yeni boyut ve ufuklar açan kıyas sistemi, karşılaştırmalı edebiyat aracılığıyla harmanlanan çok merkezli bir çözümleme ortaya koyar. Türk edebiyatına baktığımızda, zamanla İran, Arap, Fransız, Amerikan gibi yabancı etkilerin özümsenerek millî unsurlara katılması, metne dayalı çözümlemeler, edebiyat tarihlerinin farklı cephelerden yorumlanması, metinlerin ilk ve son durumlarıyla karşılaştırma yapma eylemi, eser, tip ve sahne üzerinden hareket etme, içeriğin detaya varan analizi, biçim ve tarz tespit ve yorumları beraberinde sosyolojik taban ve “mukayese”yi getirecektir. Benzerlikler, ayrılıklar, hatta aykırılıklar üzerinden yorum ve çıkarsamalarda bulunma ilerleyişin özünü ortaya koyacaktır. (Aydın, 2004: 152–154). Öte yandan, karşılaştırmalı edebiyatın gelişim noktasında milletler arasındaki edebiyat ilişkilerinin büyük rol oynadığını hatırlamalıyız. Çünkü toplumsal psikoloji, ülkeler arası seyahatler ve çeviriler karşılaştırmalı edebiyatı etkisi altına alan önemli faktörlerdir. Ancak, bu alanın tarihî dayanak ve malzeme ile kaynağını daha eskilerde aramak gerekir. Bu noktada, karşılaştırmalı edebiyatın tarihi gelişimine baktığımızda önem, görev ve öncelik saptamalarını daha iyi anlarız. Karşılaştırmalı edebiyatın tarihî süreci içinde teori ve uygulama bakımından katkıda bulunanlar arasında Goethe, Philaréte Euphémon Charles, Charles Chauncey Shackford, Hugo Meltz de Lomnitz, Max Koch, Charles M. Gayley, Joseph Texte, Arthur Richmond Marsh, Louis Paul Betz, Ferdinand Brunetiére ve Edward Said gibi isimler yer alır. Fransız araştırmacılardan Cl. Pichois ve A. M. Rousseau, karşılaştırmalı edebiyat ifadesinin tarih öncesine kadar dayandığını ileri sürer. Abel Villemain, Philaréte Charles ve J. J. Ampére gibi Fransız öncülerin girişimiyle gün ışığına çıkan karşılaştırmalı edebiyat, ilk ortaya atıldığında Ortaçağla çağdaş dönem arasında bir seçim yapmak zorunda olduğuna inanmaz. 1828 yılında, Villemain tarafından Sorbonne‟da verilen Fransız edebiyatı dersleriyle uygulanan karşılaştırmalı edebiyat, edebiyat alanında yeni bir ufuk açar. Esasen, karşılaştırmalı bir tabloyla Fransız düşüncesinin yabancı edebiyatlarla karşılıklı alışverişte bulunduğunu göstermek isteyen Villemain, karşılaştırmalı edebiyat incelemelerine eleştirinin felsefesi gözüyle bakar. Bu bakış açısını, alanın öncülerinden Ampére, edebiyat ve sanat felsefelerinin bütün toplumlarda mevcut olan mukayeseli tarihine dayandırılmalı görüşüyle öne çıkarak gölgede bırakır. Bu konuda, Sorbonne Üniversitesi‟nde “Ortaçağ 2 �Yabancı Edebiyatlarıyla İlişkileri İçerisinde Fransız Edebiyatı Üstüne” bir de konferans veren yazar, konunun ilmî kıstaslarını da ortaya koyar. Ona göre, her hangi bir noktada, yabancı bir edebiyatın kendilerine üstün geldiğini hissettikleri zaman hakkaniyetle kabullenerek durumun kamuoyuna açıklanması gerekir. Önce Fransa‟da başlayan karşılaştırmalı edebiyat, Karşılaştırmalı İspanyol ve Fransız Edebiyatları Tarihi, 13. Yüzyıldan 14. Louis Dönemine Kadar Fransız Edebiyatı’nda İtalyan Tesiri gibi eserlerin yayınlanmasından kısa bir süre sonra İtalya, Macaristan, İngiltere ve Almanya‟da akis bulur. Daha sonra, 1899‟da Kolombiya‟da, 1904‟te Harvard‟da, 1908‟de ise Dartmouth Koleji‟nde karşılaştırmalı edebiyat bölümleri kurulur. 1920‟lerden sonra ise rüştünü iyice ispatlayan bu alan bir bilim fonksiyonu yüklenir. Batı Avrupa‟dan Amerika‟ya kadar uzanan bu bilim dalı büyük tarihçiler tarafından da ilgiyle karşılanır. Yine, başta Fransa olmak üzere, ABD, Japonya, G. Kore ve Cezayir‟de de karşılaştırmalı edebiyatla ilgili dernekler kurulur. İspanya, Hollanda gibi ülkelerde kısıtlı tutuk bir şekilde süren bu alandaki çalışmalar, Latin Amerika‟da oldukça geniş bir çerçeveye yayılır. Sainte-Beuve, 1840‟taki karşılaştırmalı edebiyat tarihinin kuruluşunu Ampére‟e ait olduğunu söyler. Hutcheson M. Posnett, 1886‟da, Comparative Literature adlı eserinde edebî türlerin genetik yasalarını ortaya çıkarmak gayesiyle analoji yöntemini kullanarak; bütün dünya edebiyatlarının kaynağı ve gelişimi konusunda tarihî bir deneme ortaya koyar. Bu arada, Moritz Carriére de, Münih‟te yaptığı bir dizi ders ve konferanslarla karşılaştırmalı edebiyatı bilinçli bir şekilde genel uygarlık tarihine sokmaya çalışır. İsviçreli yazar Virgile Rossel, bu düşünceyi yeniden ele alarak tavrını belirler. Karşılaştırmalı edebiyat, 1939‟a kadar, milletlerarası edebî ilişkiler tarihi, kaynak ve edebî etkileşimin araştırılması, tema ve motiflerin incelenmesi, edebî türlerin tarihi açısından uzun bir yol kat eder. Alexandre Veslovski, Rusya‟da karşılaştırmalı edebiyatı ele alan ilk mukayesecilerden biridir. 1870‟lerin folklor uzmanı olan bu araştırmacı, dağınık gözlemlerden organik yasalar çıkarmak ve mukayese sanatını çok kesin bir bilim dalı haline sokma yanılgısına düşer. Sovyetler Birliği‟nde, karşılaştırmalı edebiyata, yalnızca 1917–1929 yılları arasında kısmî bir hoşgörü tanınır. Bundan sonra, 1945 yılına kadar süren biçimi özden üstün tutan, biçimle öz ilişkisinde biçimin rolünü abartan formalizm devreye girer. Ancak, 1956‟dan sonra Leningrad‟da, bir arada yaşama doktrininden de etkilenerek bir karşılaştırmalı edebiyat bölümü açılır. Aynı yıl, Moskova‟da, bu konuyla ilgili Maksim Gorki, Dünya Edebiyatları Enstitüsü‟nce, Rus edebiyatını merkez alan bir resmî toplantı yapılır. İkincisi de, 3 �1960‟ta yapılan bu toplantılarda, Slav edebiyatlarının saygınlığından ve edebiyat eleştirisinin Marksist düşünceyle yenilenmesi fikirleri ortaya atılır. 1962 yılında Budapeşte‟de yapılan bir konferansta, Doğu edebiyatları arasındaki ilişkiler, karşılaştırma yöntemi, Batı anlayışının materyalist düşünce sistemi içindeki yeri, evrensel seviyede edebî eser ortaya koyma problemleri gibi konular ele alınır. Konferanstan iki yıl sonra Macar araştırmacıları milletlerarası karşılaştırmacılığa Fransızca yazılı bir eser sunarlar. Böylece, Macarlar, Doğu Avrupa‟daki karşılaştırmalı edebiyatın öncülüğünü yaparlar. Bundan sonra, Polonya, Çekoslovakya, Bulgaristan, Romanya ve Yugoslavya‟da karşılaştırmalı edebiyat kendisine has bir görünüm sunar. Karşılaştırmalı edebiyat, 1950‟lerden sonra yeni odaklara kavuşur. Önce, Avustralya, bütün üniversitelerini kapsayan modern diller derneğiyle bu alanı kabul eder. Hindistan, 1956 yılında karşılaştırmalı edebiyatla tanışır. Kalküta Üniversitesi‟nde bu konuda uzmanlaşmış bir kürsüye sahip olan Hindistan‟da dünya edebiyatları tarafsız bir gözle incelenir. 1960‟lı yıllarda, Suriye ve Mısır‟da da İslamî meseleler ve diğer kültürlerle olan münasebetler hakkında sentez çalışmaları yapılır. 1954‟te Kahire‟de kurulan bir karşılaştırmalı edebiyat kürsüsü bu alanda öze dönük eserler verir. (Rousseau, 1994: 9-48).2 Philip Van Tieghem‟in, Fransa‟da Lanson‟un edebiyat tarihi anlayışına paralel ve bağımsız bir disiplin olarak kurduğu karşılaştırmalı edebiyat, eserin kaynakları, etkileri, içerik analizi, okuyucu tarafından benimsenme ve başka eserlere etki/katkı sağlama anlayışının tespit ve sınırlarını ortaya koyar. XVIII. yüzyılda, Fransızcaya değişik dillerden yapılan çeviriler ve fikir ilişkilerinin genişlemesine rağmen karşılaştırmalı edebiyat çalışmaları ortaya çıkmaz. Ancak, XIX. yüzyılda gerek Fransa, gerekse Almanya‟da başlatılan çalışmalar bu alanın gerekliliğini iyice sergilemiş olur. 1860–1885 yılları arasında ise karşılaştırmalı edebiyatın önemli kitapları su yüzüne çıkar. (Enginün, 1992: 11-13).3 1830‟lardan sonra gelişmeye başlayan karşılaştırmalı edebiyat, Du Bellay ve La Pléide hareketleri ile Montaigne‟in İtalya seyahatleri esnasında ve Denemeler‟deki farklı kültür ve uygarlıkları mukayese edişini göz önünde tuttuğumuzda XVI. yüzyıla kadar çıkarmak mümkündür. 1800‟lü yıllarda, anatomi, gramer ve psikoloji gibi alanlarda yapılan akademik 2 3 A. M. Rousseau-Cl. Pichois, Karşılaştırmalı Edebiyat, (Çev. Mehmet Yazgan), İstanbul 1994, s. 9–48. İnci Enginün, Mukayeseli Edebiyat, İstanbul 1992, s. 11–13. 4 �plandaki karşılaştırmalı araştırmalar, karşılaştırmalı edebiyatının zeminini sağlamlaştırmaya yardımcı olur. (Kefeli, 2000: 10-11).4 İlk kez 1816 yılında Fransa‟da yayımlanan “karşılaştırmalı edebiyat” terimine rastlarız. Course de Litteraturare Comparée adlı antolojide kullanılan bu terimin 1830‟lardan sonra Fransa‟da yerleştiğini görürüz. Bu terim daha sonra 1848‟de İngiltere‟de kullanılmaya başlanır. Yine, 1854‟te Almanya‟da bir karşılaştırmalı edebiyat antolojisinin yayımlandığı gözden kaçmaz. Kültürlerarası metinlerin inter-disipliner metotlarla incelenmesi ve birbirinden farklı edebiyatları yine birbirine bağlayan kalıpların bulunmasını esas alan karşılaştırmalı edebiyat, çalışmaları farklılıkları bir potada eriterek; evrensel edebiyat, sanat ve bilgiler üreterek insanın yaratıcılığının yücelik nedenlerini göstermesini sağlar. Arthur Marsh‟ın altını çizdiği “Edebiyat „fenomen‟ini bir bütün olarak incelemek, karşılaştırmak, gruplamak, sınıflandırmak, sebeplerini araştırmak, sonuçlarını tespit etmek işte karşılaştırmalı edebiyatın görevi budur” (Menteşe, 1996: 1192-1197) 5 açıklamaları karşılaştırma işlemi ve edebiyat malzemesinin işlevselliğini netleştirir. Karşılaştırmalı edebiyat, her “edebiyat”ın orijinal olduğunu kabul eder. Ancak, yalnızca edebiyatları karşılaştırmakla da karşılaştırmalı edebiyatın olamayacağının da altını çizer. Bu alan, edebiyat resmî bir çalışma sahası olarak ancak XIX. yüzyılın başlarında gündeme gelir. Karşılaştırmalı edebiyat, farklılık ve benzerlikler aracılığıyla geleneğe yabancı olanı ortaya çıkarır. Mevcut metinleri karşılaştırmak suretiyle dolaylı anlatım, analoji, paralellik ve edebî bağlantıları takip eder. Milletlerin edebiyat sahasındaki gelişimleri arasındaki farkları belirleyen karşılaştırmalı edebiyat, aynı zamanda bir milletin kendi edebiyat ürünleri içindeki benzeyiş ve farklılıkları da birer birer ortaya koyar. (Aydın, 1999: 9-10).6 Gustave Lanson, edebiyat tarihi yazmanın kurallarını açıklarken objektiften sübjektifi ayırmaya dikkat çeker: “Usulümüzün takip ettiği gaye, objektif bilgiden sübjektif intibaı ayırmak, objektif bilginin nef‟ine olarak sübjektif intiba, tahdit, kontrol ve izah eylemektir.” 4 Emel Kefeli, Karşılaştırmalı Edebiyat İncelemeleri, İstanbul 2000, s. 10–11. Oya Batum Menteşe, “Karşılaştırmalı Edebiyat Kavramı ve Tarihçesi”, Türk Dili, S. 533, Mayıs 1996, s. 1197. 6 Kâmil Aydın, Karşılaştırmalı Edebiyat Postmodern Bağlamda Algılanışı, İstanbul 1999, s. 9–10. 5 5 �(Lanson, 1937:31)7 Lanson‟un bu tespiti, karşılaştırmalı edebiyat için de geçerlidir. Çünkü, metin, vak‟a, yazar ya da üslûp değerlendirmelerinde varacağımız saptamaların üst seviyede olması yanılmalardan alıkoyacaktır. Prag dilbilim geleneğiyle yoğrulan ve karşılaştırmalı edebiyatın önemli bir temsilcisi olan René Wellek (1903-1995), karşılaştırmayı, bütün tenkit çeşitleri ve bilim dallarında kullanılan bir metot olarak göstererek; onun belirli inceleme ve problemlerini kapsadığını belirtir. Ancak, ona göre, iki ve ya daha fazla edebiyatlar arasındaki ilişkilerin incelenmesi kısıtlamadır. (Wellek, 1982:55-58). 8 Wellek‟in tespitlerinde doğruluk payı kadar bu alanı bütünüyle reddetmesi ve karşılaştırmalı edebiyatın, yabancı ülkeler arasındaki edebiyat alışverişi hakkındaki bilgimizin arttırmasını sağlaması ve bu vesileyle Batı Avrupa edebiyatlarının birbiriyle ilgili sıkı münasebetlerini gösterdiğinin görülmesine yardımcı olduğunun belirmesi de dikkat çekicidir. Cemil Meriç, Cumhuriyet devrinde batı ağırlıklı olarak dışa açılmaya doğu ve uzak doğuyu eklediği için karşılaştırmalı edebiyat biliminin Türkiye‟deki hazırlayıcıları arasında ayrıcalıklı bir konumda görülür (Aytaç, 1997:34). 9 Böylece, Cemil Meriç‟i görüşleri noktasında, saptama, işaret edicilik olarak bir öncü olarak düşünebiliriz. Türkiye‟de karşılaştırmalı edebiyatın yaygın olarak tanınışı 1990‟lı yıllardadır. Bu yılllarda ülkemizde bir devlet ve bir de vakıf üniversitesinde “Karşılaştırmalı Edebiyat” adıyla birer bölüm açılmıştır. Bu bölümlerde okutulan, özellikle, Text Analysis, History of Western Culture, The Development of the Novel, Practical Criticism: The Rhetoric of Fiction ile History and Literature gibi derslerin ön plan çıktığı görmekteyiz. Ancak, daha önce bu alanın zeminini hazırlayan şartları doksan yıl geriye çekebiliriz. Önce, İran ve Arap edebiyatlarından etkisi altında kalan edebiyatımız, Tanzimat sonrasında Fransız edebiyatından etkilenir. 1900–1924 yılları arasındaki bu alana yönelik temel faaliyetleri şöyle özetleyebiliriz: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi‟nde, 1900 yılından itibaren, Edebiyat-ı Arabiyye ve Farsiyye, Edebiyat-ı Franseviye dersleri okutulur. I. Dünya Savaşı sonrasında bu fakültede, Halit Ziya (Uşaklıgil), Cenab Şahabeddin, Ali Ekrem (Bolayır) ve Köprülüzâde Mehmed Fuad, Yahya Kemal (Beyatlı) gibi şair ve yazarlar ders okutur. 1922–23 öğretim yılında 7 G. Lanson, İlimlerde Usul Edebiyat Tarihi, (çev. Yusuf Şerif), İstanbul 1937, s. 31. R. Wellek-A. Warren, Edebiyat Biliminin Temelleri, (Çev. Ahmet Edip Uysal), Ankara 1983, s. 55–58. 9 Gürsel Aytaç, Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi, Ankara 1997, s. 34. 8 6 �Yusuf Şerif Kılıçel (daha önce Yahya Kemal), Batı Edebiyatı Tarihi, Hüseyin Daniş ve Veled Çelebi İzbudak İran Edebiyatı Tarihi, Şevket ve İsmail Sâib Sencer ise Arap Edebiyatı Tarihi okutur. 1924‟te yapılan düzenlemeyle Alman ve İngiliz Edebiyatı Tarihi de okutulmaya başlanır. (Saray, 1993: 65-66).10 Türk edebiyatına baktığımızda, zamanla İran, Arap, Fransız, Amerikan gibi yabancı etkilerin özümsenerek millî unsurlara katılması, metne dayalı çözümlemeler, edebiyat tarihlerinin farklı cephelerden yorumlanması, metinlerin ilk ve son durumlarıyla karşılaştırma yapma eylemi, eser, tip ve sahne üzerinden haraket etme, içeriğin detaya varan analizi, biçim ve tarz tespit ve yorumları beraberinde sosyolojik taban ve “mukayese”yi getirecektir. Benzerlikler, ayrılıklar hatta aykırılıklar üzerinden yorum ve “çıkarsama”larda bulunma ilerleyişin özünü ortaya koyacaktır. Sonuç Karşılaştırmalı edebiyatın gelişim noktasında milletler arasındaki edebiyat ilişkilerinin büyük rol oynadığını hatırlamalıyız. Çünkü, toplumsal psikoloji, ülkeler arası seyahatler ve çeviriler karşılaştırmalı edebiyatı etkisi altına alan önemli faktörlerdir. Karşılaştırmalı edebiyatın tarihi dayanak ve malzeme ve kaynağını daha eskilerde aramak gerekir. Bu noktada, karşılaştırmalı edebiyatın tarihi gelişimine baktığımızda önem, görev ve öncelik saptamalarını daha iyi anlarız. Gelişen teknoloji ve yeni araştırma fırsat ve yaklaşımlarının da etkisiyle, karşılaştırmalı edebiyat, hem yeni çalışma alanları, hem de yeni teknikler kazanmıştır. Zaten, küreselleşen dünyamızda, yeni bilim alanlarının mevcut istekleri karşılamadaki rolü kaçınılmazdır. Ülkemizde bu alanla ilgili çoğunlukla örnek araştırmalar üzerinde durulmuş; fakat metot ve teorik yanlar biraz sönük kalmıştır diyebiliriz. Öte yandan, karşılaştırmalı edebiyatın gelişim noktasında milletler arasındaki edebiyat ilişkilerinin büyük rol oynadığını hatırlamalıyız. Çünkü, toplumsal psikoloji, ülkeler arası seyahatler ve çeviriler karşılaştırmalı edebiyatı etkisi altına alan önemli faktörlerdir. Ancak, bu alanın tarihi dayanak ve malzeme ve kaynağını daha eskilerde aramak gerekir. Bu noktada, karşılaştırmalı edebiyatın tarihi gelişimine baktığımızda önem, görev ve öncelik saptmalarını daha iyi anlarız. Kaynaklar 10 Mehmet Saray, İstanbul Üniversitesi Tarihi (1453–1993), İstanbul 1993, s. 65–66. 7 �Aydın, Ertuğrul (2004), “Edebiyat Sosyolojisi ve Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimlerinin Görev ve Öncelikleri”, Edebiyat Sosyolojisi, (Ed. Köksal Alver), Ankara, Hece Yay., s. 151–163. Aydın, Kâmil (1999), Karşılaştırmalı Edebiyat Postmodern Bağlamda Algılanışı, İstanbul 1999, Birey Yayıncılık, s. 9–10. Aytaç, Gürsel (1997), Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi, Ankara 1997, Gündoğan Yay., s. 34. Enginün, İnci (1992), Mukayeseli Edebiyat, İstanbul 1992, Dergâh Yayınları, s. 11–13. Kefeli, Emel (2000), Karşılaştırmalı Edebiyat İncelemeleri, İstanbul 2000, Kitabevi Yay., s. 10–11. Lanson, Gustove (1937), İlimlerde Usul Edebiyat Tarihi, (çev. Yusuf Şerif), İstanbul 1937, Remzi Kitabevi, s. 31. Menteşe, Oya Batum (1996), “Karşılaştırmalı Edebiyat Kavramı ve Tarihçesi”, Türk Dili, S. 533, Mayıs 1996, s. 1197. Rousseau, A. M.- Pichois, Cl. (1994), Karşılaştırmalı Edebiyat, (Çev. Mehmet Yazgan), İstanbul 1994, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, s. 9–48. Saray, Mehmet (1993), İstanbul Üniversitesi Tarihi (1453–1993), İstanbul 1993, s. 65–66. Wellek, R.- Warren, A. (1983), Edebiyat Biliminin Temelleri, (Çev. Ahmet Edip Uysal), Ankara 1983, 55–58. 8 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1860 Title A name given to the resource KARŞILAŞTIRMALI EDEBİYATIN YAYILMA ALANI Author Author AYDIN, Ertugrul Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Karşılaştırmalı Edebiyat, Edebiyat Tarihi, Tarih ve Edebiyat, Metin İncelemesi, Metodoloji. ÖZET Karşılaştırmalı edebiyat, kavramlar, metinler ve disiplinler arasında ciddi bir köprü kurmaktadır. Gelişen teknoloji ve yeni araştırma fırsat ve yaklaşımlarının da etkisiyle, karşılaştırmalı edebiyat, hem yeni çalışma alanları, hem de yeni teknikler kazanmıştır. Giderek popülaritesi yükselen bu alanın bilime ışık tutması ve araştırmacılara kaynak, çalışma alanı sağlaması söz konusudur. Öte yandan, küreselleşen dünyamızda, yeni bilim alanlarının mevcut istekleri karşılamadaki rolü kaçınılmazdır. Bu bildiride, amaç karşılaştırmalı edebiyatın yayılma alanını tespit ederek bu disiplinin edebiyatlar arasındaki etkileşimdeki rolünü saptamaya çalışmaktır. Yine, bildiride XX. ve XXI. yüzyılın önemli bir disiplini olan “karşılaştırmalı edebiyat”a ait literatür incelenip kronolojik esas ve gelişime ait kıstaslar göz önünde bulundurularak edebiyatların tarihçesi çerçevesinden hareketle ilgili etkileşimleri saptanmıştır. Bunun dışında, benzerlik, hareket ve kaynak noktaları hakkında hükümlere ulaşılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ca8f4f98c90384543d2aafed9ee8abc6.docx ddf5eb8574ffe4f5049a6bdbb63965f4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/96d3d7505be10c4dcaaf0426ddb58982.pdf 6fb3efd0f10e05ee44db1f35730c0726 PDF Text Text BOSNA HERSEK’TEN ORTA ANADOLU’YA UZANAN KÜLTÜR KÖPRÜSÜ: KONYA SELÇUKLU BOSNA HERSEK MAHALLESĠ ÖRNEĞĠ Nilgün AYDIN Selçuk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Konya / Türkiye Anahtar Kelimeler: Bosna Hersek, Türkiye, Konya, Bosna Herkek Mahallesi, kültürel ilişkiler. ÖZET Türk kültür tarihinin izlerini taşıyan Bosna Hersek’le Türkiye arasındaki bağlar, 1909’da resmî anlamda kesilse de sosyo-kültürel anlamda hâlâ güçlü bir şekilde devam etmektedir. Asırlarca birlikte yaşama tecrübesinin getirdiği bu bağların yansımaları Anadolu’da farklı şekillerde görülebilmektedir. Konya’nın Selçuklu ilçesindeki Bosna Hersek Mahallesi’nin bu açıdan ayrı bir önem teşkil ettiği düşünülmektedir. Bosna Hersek Savaşı ardından Selçuklu Belediyesi tarafından kurulan bu mahalleye Bosna Hersek adı verilmiş ve yapılan okul, park, cami, köprü, sokak vs. yapılara da Bosna Hersek ve bu ülkeyle bütünleşmiş olan adlar verilerek adetâ küçük bir Bosna Hersek oluşturulmuştur. 4 Kasım 1994 tarihinde her iki tarafın isteğiyle Selçuklu ve Teşanj Belediyeleri arasında kardeşlik ve işbirliğinin, ihtiyaç ve imkânlar dâhilinde tüm konularda Bosna Hersek’teki savaş sırasında ve sonrasında da devam edeceğinin bildirildiği anlaşmanın ardından; 24 Ağustos 2011 tarihinde Saray Bosna Stari Grad Belediyesi arasında ‘KardeĢ ġehir’ protokolü imzalanarak tarihî ve kültürel bağ iliĢkilerini geliĢtirecek konferans, panel, çevre, sanat, sağlık, spor gibi etkinliklerin ynaında turizm ve görsel programların sivil toplum kuruluĢlarının katkılarıyla destekleneceği mesajı verilmiĢtir. Bosna Hersek Mahallesi örneğinin temel alındığı bildiride, bahsi geçen anlaşmalar, yapılar, belge ve çeşitli görsel malzemelerle de desteklenerek ortaya konulmuş ve sosyal, tarihî, kültürel yapının korunup yaşatılması bağlamında ele alınarak birtakım değerlendirmeler yapılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fb4d5c5d28171388825754f43af29b63.pdf 2e7e1ef8d1b763e491760f600ef1ce35 PDF Text Text BOSNA HERSEK’TEN ORTA ANADOLU’YA UZANAN KÜLTÜR KÖPRÜSÜ: KONYA SELÇUKLU BOSNA HERSEK MAHALLESİ ÖRNEĞİ Nilgün AYDIN1 Özet: Balkanların ‘Türk kültür havzası’nda bir ‘kavşak2’ olarak algılanması; kültürel etkileşimin ve tarihî bağların edebî eserlerde ve folklorda görülmesini açıklayıcı nitelikte olacaktır. Bildiride, Bosna Hersek ile Osmanlı Devleti ve sonrasında Türkiye arasında tarihî sosyo-kültürel bağlar üzerinde durulduktan sonra, bu bağların yansıması olarak Konya’nın Selçuklu ilçesinde yer alan Bosna Hersek Mahallesi’ne neden bu adın verildiğinden başlanarak durum; sosyo-kültürel pek çok açıdan irdelenecek ve bu tutumun tarihî arka plânı yansıtılmaya çalışılarak iki ülke arasındaki bağların bir mahalle üzerinde nasıl yaşatıldığı gösterilecektir. Anahtar Kelimeler:Bosna Hersek, Konya, Türkiye, Bosna Hersek Mahallesi, Kültürel İlişkiler. CULTURE BRIDGE LEANING FROM BOSNIA HERZEGOVINA TO CENTRAL ANATOLIA: EXAMPLE OF KONYA SELÇUKLU BOSNIA HERZEGOVINA HOMETOWN Abstract Regarding Balkans as a ‘junction’ in the basin of Turkish Culture would be qualitative to explain the cultural interaction and historical connections seen in literary works and folklore. In the study, after addressing to the historical and socio-cultural connections between Bosnia-Herzegovina and Ottoman Empire followed by Turkish Republic, by beginning with why Bosnia-Herzegovina district in Selçuklu County of Konya was named after this name as a reflection of these connections, the situation will be analysed from many socio-cultural perspectives and it will be demonstrated how the connections between two countries are cherished on a district’s name by revealing the historical background of this attitude. Key Words: Bosnia-Herzegovina, Turkey, Bosnia-Herzegovina District, Cultural Relations Giriş: Tarihî süreç içinde sıklıkla rastlanılan fetih, göç gibi çeşitli olgular sonucunda bazen farklı milletlere mensup topluluklar bir arada yaşamak durumunda kalmıştır. Birlikte yaşama tecrübesi tabiatı gereği kendi şartlarını hazırladığından, sosyal bir olgunun parçası olan insanlar da bu 1 Arş. Gör., Selçuk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü. E-posta: naydin@selcuk.edu.tr . 2 Tahir Alangu folklor açısından Anadolu’nun köprü Balkanların ise bir kavşak olduğunu ileri sürmektedir. bk. Görkem (2006). �şartlara kayıtsız kalamayarak uyum sağlamış; böylelikle aralarındaki iletişim ortamı sosyokültürel açıdan bir alışverişi, etkileşimi meydana getirmiştir. Bu etkileşimde “zihniyet” faktörünün, hâkim olan kültürün, “sömürge” zihniyeti taşıyıp taşımadığının önemli bir ayrım noktası olduğu düşünülmektedir. Çünkü etkileşim sonucunda her ne kadar çeşitli açılardan kültürel anlamda alışveriş olsa da toplum belleğinde yer eden olumlu veya olumsuz izler, algı, bakış açısı ve davranışlar bakımından farklılıkların oluşmasında önemli bir rol oynamaktadır. Bu etkileşim, geleneklerden, inanışlara, edebî eserlere kadar birçok şekilde kendine yer bulurken; duygusal anlamda müspet veya menfi bağların oluşmasında da etkili olmaktadır. Bu açıdan bakıldığında yaklaşık beş asır Osmanlı himayesinde kalan Bosna Hersek’le Türkiye arasında tarihî, kültürel ilişkiler dışında o dönemde kurulmuş olan iyi ilişkilerin, iki millet arasında duygusal bir bağ oluşturduğu görülmektedir. Türk kültür tarihinin izlerini taşıyan Bosna Hersek’le Türkiye arasındaki ilişkiler, 1909’da resmî anlamda kesilse de sosyo-kültürel anlamda hâlâ güçlü bir şekilde devam etmektedir. Asırlarca birlikte yaşama tecrübesinin getirdiği bu bağların yansımaları Anadolu’da farklı şekillerde görülebilmekle birlikte, bir Orta Anadolu şehri olan Konya’nın ve Selçuklu ilçesinde bulunan Bosna Hersek Mahallesi’nin bu açıdan ayrı bir önem teşkil ettiği düşünülmektedir. Buradan hareketle hazırlanan bildiride, Bosna Hersek Mahallesi örneği irdelenerek bu oluşumun tarihî, kültürel arka planı verilmeye çalışılacaktır. Osmanlı Devleti -Bosna Hersek İlişkilerine Kısa Bir Bakış 1463’te Fatih Sultan Mehmet (1432-1481) döneminde Osmanlı sancağı oluşundan, 1908 yılında Abdülhamit (1842-1918) döneminde hukukî anlamda Osmanlı Devleti’nin elinden çıkışına kadar Osmanlı himayesinde kalan Bosna Hersek’te (Pelidija 2011: 17-32) iki millet arasında tarihî, sosyal ve kültürel zeminde ilişkiler kurulmuştur. Yaklaşık beş asır Osmanlı Devleti’nin himayesinde kalan Bosna Hersek’te bu izlerin görüldüğü çok önemli bir medeniyet mirasına rastlanmaktadır. Mimarî yapılanmanın çokça örneğinin görülebileceği ülkede 100’ün üzerinde medrese bulunduğu da bilinmektedir. Bunun yanı sıra içlerinde Sokullu Mehmet Paşa’nın da yer aldığı dokuz Boşnak, vezir-i azamlık yapmıştır. Ayrıca eserlerini Osmanlı Türkçesi, Arapça ve Farsça olarak kaleme alan, en ünlüleri arasında; Veli Mahmud Paşa, Adnî, Derviş, Yakub Paşa Boşnak, Ziyaî Hasan el-Mostarî, Muahmed Karamusiç, Nihadî, Ali Dede Boşnak, Ahmed Boşnak, Vahdetî, İbrahim Alaybegoviç Peçevî gibi adları sayılabilecek 400 kadar şairin yetiştiği bilinmektedir (Pelidija 2011: 31-32). Bosna Hersek ile olan resmî bağların kopmasından sonra, bu ülke Avusturya Macaristan (19081918), Yugoslavya’ya (1918-1941/1945-1992) bağlanmış; 1941-1945 yılları arasında II. Dünya Savaşı’na dâhil edilmiş, sürekli olarak var olma mücadelesi veren Bosna Hersek, nihayet 6 Nisan 1992 yılında bağımsızlığını ilan etmiştir. 2 �“Bosna Hersek Savaşı”nın Konya’da Uyandırdığı Yankılar, Kardeş Şehir Anlaşmaları ve Konya Bosna Hersek İlişkileri Yıllarca var olma mücadelesi veren, II. Dünya Savaşı sürecinden de maddî ve manevî büyük kayıplar vererek çıkan Bosna Hersek, 1992’de bağımsızlığını ilan ettikten sonra da kendini yine savaşın içinde bulmuştur. Ekonomik ve askerî açıdan zayıflayan ülkenin yardımına koşan Türkiye Cumhuriyeti Devleti yardım elini uzatarak maddî manevî her anlamda destek vermiş, gerek devlet ve gerek sivil toplum örgütleri Bosna’da yaşanan drama kayıtsız kalmamışlardır. Bosna Hersek için kenetlenen Türkiye’de çeşitli yardım kampanyaları düzenlenmiş, özellikle Konya’da çok büyük bir dayanışma örneği sergilenerek, Türkiye’de en çok ses getiren yardımlar bu ilden gönderilmiştir (1993a,b: 7)3. Yardım kampanyası Selçuklu Belediyesi tarafından başlatılmış, bu fitil belediye başkanı İsmail Öksüzler’in Gençliğin Sesi Radyosu’nda bir dinleyiciye ödül olarak verdiği cumhuriyet altınını bu kişinin Bosna’ya bağışlaması ile ateşlenmiştir (1993c: 7). Bosna için düzenlenen yardım kampanyalarının gelirleri Bosna’ya götürülerek veya Konya’ya davet edilen komutanlara doğrudan takdim edilmiştir4. Dönemin yazılı basınından bu durum takip edilebilmekte5 ve Konya’daki bu hassasiyetin ilgi çekici olduğu düşünülmektedir. Bu şehrin neden bu denli duyarlılık göstermiş olduğu sorusuna ise Müslümanlığın şekillendirdiği tarihî, kültürel bağlardan ötürü olduğu ötürü cevabı verilebilir. Savaş sırasında Konya ile Bosna Hersek arasında kurulmuş olan ilişkiler devam etmiş ve buna binaen de Selçuklu ve Büyükşehir Belediyeleri tarafından kardeş şehir ve belediye anlaşmaları yapılmıştır6. 4 Kasım 1994 tarihinde her iki tarafın isteğiyle Selçuklu ve Teşanj Belediyeleri arasında kardeşlik ve işbirliğinin, ihtiyaç ve imkânlar dâhilinde tüm konularda Bosna Hersek’teki savaş sırasında ve sonrasında da devam edeceğinin bildirilmiştir. Bunun ardından da 24 Ağustos 2011 tarihinde, Saray Bosna Stari Grad Belediyesi ile ‘Kardeş Şehir’ protokolü imzalanarak tarihî, kültürel bağ ve ilişkilerini geliştirecek konferans, panel, sanat, sağlık, spor, çevre, turizm gibi etkinliklerin yanında yapılacak olan görsel programların sivil toplum kuruluşlarının katkılarıyla destekleneceği mesajı verilmiştir. 3 Bk. Ekler: 1, 2. Bk. Ek 3, 4. 5 Selçuklu’nun Sesi Gazetesi (1993) yanı sıra Karatay, Merhaba Gazetesi gibi yerel pek çok yayın organında bu haberlere, yardım kampanyaları hakkında duyurulara sıklıkla rastlanılmaktadır. 6 http://www.selcuklu.bel.tr/sayfa.aspx?s=298. Ayrıca bk. Ekler: 5. 4 �Yapılan bu anlaşmalardan sonra ilişkiler iyice pekişmiş, her iki taraftan da zaman zaman karşılıklı heyetlerin çeşitli vesilelerle ziyaretleri söz konusu olmuştur7. Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından Saraybosna’da açılmış olan Saraybosna KOMEK (Konya Meslek Edindirme Kursları) bünyesinde Türkçe, ebrû, ahşap boyama gibi çeşitli dallarda eğitim verilmekte ve her yıl karşılıklı olarak iki şehirde sergi açılmaktadır8. Bosna Hersek yönetimi Saraybosna ile kardeş şehir olan Konya’nın süreç içindeki hassasiyeti üzerine teşekkür mahiyetinde buraya Fahri Konsolosluk vermiştir. 2011 yılında açılan Konsolosluk, aktif bir şekilde faaliyet göstermektedir9. Selçuklu Belediyesi, Osmanlı döneminde var olup daha sonra yıkılmış olan Saraybosna’daki Mevlevîhâne’yi eskisine uygun şekilde yeniden inşaa etmiş ve 8 Mayıs 2013 tarihinde Bosna Hersek Cumhurbaşkanı, Türkiye Dış İşleri Bakanı, Saraybosna ve Selçuklu Belediye Başkanlarının katılımıyla bu Mevlevîhâneyi yeniden hizmete açılmasına vesile olmuştur10. 7 Bk. Ekler: 6 http://www.konya.bel.tr/haberayrinti.php?haberID=3719, http://www.konyaninnabzi.com/88410-bosnada-konyasaraybosna-sergisi-acildi.html. Fotoğraflar için bk. Ekler: 7. 9 Fahri Konsolos Ercan USLU ile yapılan görüşmede Uslu, konsolosluğun açılmasının Konya ve Bosna Hersek adına önemine dikkat çekerek; iki taraf için de pek çok anlamda katkısı olduğunu vurgulamaktadır (Uslu-2013). Ayrıca bk Ekler: 8. 10 1999 yılında yapılan kazıların ardından projeler hazırlanmış ve yeniden inşaa için hazırlıklar yapılmış. Bu Mevlevîhâne dört ay gibi bir sürede tamamlanmıştır. Ayrıca bk. Ekler: 9. 8 4 �‘Bosna Hersek’ Mahallesinin Kuruluşu Konya’nın Selçuklu ilçesinde bulunan bu mahalle 1993 yılında Belediye Meclisi’nde alınan kararla kurulmuş ve mahalleye ‘Bosna Hersek’ adı verilmiştir. Bu adın verilmesi Selçuklu’nun Sesi Gazetesi’nin ilk sayfasından şöyle duyurulmuştur: Belediye Meclisimizden Vahşi Sırp katillerine karşı savaşan Bosnalılara anlamlı jest. İlçe Belediye Meclisi, 3 nolu gecekondu önleme bölgesinde ihdas edilecek olan bir mahalleye Bosna-Hersek adının verilmesini kararlaştırdı. Bosna-Hersek’te Sırplara karşı mücadele veren Mücahitlere 12 miyar liranın üzerinde yardım toplayarak ulaştıran Belediyemiz, Belediye Meclisinde aldığı bir kararla da mücahidlere moral desteği verdi. Belediye Başkanımız İsmail Öksüzler başkanlığında toplanan Belediye Meclisi Başkan Öksüzler’in teklifi üzerine 3 nolu gecekondu önleme bölgesinde bulunan ve iskâna açılan bir mahalleye Bosna Hersek adının verilmesini karara bağladı. Bosna-Hersek’te sürdürülen özgürlük mücadelesinin anısına getirilen teklifin onaylanması sırasında, tüm Meclis üyeleri ayağa kalkarak kararı alkışladılar”(1993d: 1,5)11 Yukarıda görüldüğü üzere Bosna Hersek Mahallesi’nin adı devletin kurumlarından biri olan belediye tarafından, belediye meclisinde alınan karar doğrultusunda verilmiştir12. Mahallenin kuruluşuna ise Bosna Hersek’in o dönemki Cumhurbaşkanı Aliya İzzet Begoviç gelerek açılışı bizzat yapmıştır13. Mahalle ile ilgili dikkat çeken başka bir özellik de Bosna Hersek adının sadece mahallenin adı olarak kalmamış olmasıdır. Kurulduğu 1993 yılından itibaren hızla gelişen mahallede ulaşımdan asayişe, sağlıktan ticarete, eğitimden ibadete, hayata ve memata dair pek çok mekâna Bosna Hersek ve bu ülkeyle bütünleşmiş adlar verilerek adetâ küçük bir Bosna Hersek inşaa edilmiştir. Ayrıca, bir yerleşim yerinde gerekli olan bu yapılanmalar dışında, özel oluşumlara da bu adın verildiği görülebilmektedir. Resmî kurum ve özel şahıslarca adı verilen bu yerlere örnek olarak; 1. Aliya İzzet Begoviç Caddesi. 2. Aliya İzzet Begoviç Hızlı Tren Altgeçidi 3. Bosna Hersek Ulu Camii 4. Bosna Hersek Mezarlığı 5. Saray Bosna Parkı ve parkın girişinde Mostar Köprüsü 6. Bosna Hersek Anadolu-İmam Hatip Lisesi 7. Bosna Hersek Polis Merkezi 8. Bosna İtfaiye Grubu 9. Özel Saray Bosna Tıp Merkezi 10. Oval Çarşı Bosna 11 Haber için bk. Ekler: 10. Bk. Selçuklu’nun Sesi (1993) 13 Bk. Ekler: 11. 12 �11. Baş Çarşı 12. Bosna İş Merkezi 13. Site Bosna 14. Bosna Çorba 15. Bosna Kafeterya 16. Bosna Kırtasiye 17. Bosna Hersek Tramvay Durağı verilebilir14. Konya’nın en büyük mahallesi olan Bosna Hersek Mahallesi’nin nüfusu, resmî kayıtlara göre 67.000, resmî olmayan verilere göre 100.000 civarındadır. Selçuk Üniversitesi’ne yakın olmasından dolayı nüfusunun büyük çoğunluğunu öğrencilerin oluşturduğu mahalledeki sosyal alanların çoğu bu kesime göre şekillenmekte ve Bosna Hersek öğrenci şehri olarak da betimlenmektedir. Türkiye’nin tüm illerinde bu tarz bir yaklaşımla adlandırılmış yapılar olduğu muhakkaktır fakat burada dikkat çekici olan en önemli özellik bir yaşam alanı oluşturmada gereklilik arz eden tüm oluşumların Bosna Hersek ve onunla alakalı isimlerden oluşması ve hepsinin bir arada olduğu müstakil bir alanın olmasıdır. Konya Genelinde Bosna Hersek’le İlgili Adlara Rastlanan Diğer Yapılanmalar Bunlardan ilki, Konya merkezde, Kültür Park içinde bulunan Saraybosna ahşap şadırvanıdır. Saraybosna Belediyesi’nin iyi niyet nişanesi olarak gönderdiği bir miktar paraya Konya Büyükşehir Belediyesi katkı yapmış ve Saraybosna’da bulunan ahşap şadırvanın aynısından Kültür Park’ın içine de yaptırılmıştır. Osmanlı Devleti’nin Avrupa’daki son sancağı olup Berlin Anlaşması (1878) ile Bosna Hersek’ten ayrılarak Sırbistan Karadağ arasında kalan15 Boşnak nüfusun yoğun olduğu Sancak bölgesinden dolayı Sancak adının verildiği öğrenilen Sancak Mahallesi de Bosna Hersek Mahallesi ile yan yana bulunmakta ve bu ilin en büyük ikinci mahallesi olma hüviyeti taşımaktadır. Bu mahallede Bosna Hersek’in 2. Cumhurbaşkanı Haris Sladjic Parkı bulunmaktadır. Ayrıca Selçuklu Belediyesi’ne bağlı Kılıçaslan Mahallesi’nde Aliya İzzet Begoviç Camii bulunmaktadır. 14 15 Fotoğraflar için sırasıyla bk. Ekler: 12. http://www.bosnakmedya.com/bosnak-kulturu-ve-tarihi/sandzak-bolgesi-etnik-haritasi-etnicka-karta-sandzaka.html 6 �Sonuç Ortak bir kültürün, İslâm’ın şekillendirdiği bir medeniyetin parçaları olan bu iki milletin beş asırlık birlikte yaşama tecrübesi kopması zor bağların oluşmasına vesile olmuştur. Aradan geçen zaman rağmen, kültürel yapıya addedilen değerin mesafelerin önemi kalmaksızın yaşatılmaya çalışıldığı; Bosna Hersek Mahallesi örneği üzerinden rahatlıkla anlaşılabilmektedir. Sadece mahalle adının verilmesi ile başlayan bu sürece özel sektörün de dâhil olmasıyla her alanda “Bosna”, “Bosna Hersek” adlarını duymak, hâlâ bu ilişkinin çok canlı bir şekilde yaşadığına delalet etmektedir. �Kaynaklar: Görkem, İsmail (2006), “Tahir Alangu’nun Balkan Folkloru Çalışmaları”, Türk-Bilig Türkoloji Dergisi, s. 40-55. Pelidija, Enes (2011), Bosna Hersek ve Kısa Tarihi, Saraybosna-Konya. Selçuklu’nun Sesi “Halkımızdan Toplanan 2 Milyarlık Yardım Sırplara Kurşun Olarak Yağıyor; Yardımlarımız Bosna’da” (1993a), Ocak, 1,4. Selçuklu’nun Sesi “Konya Bosna’ya Taştı”(1993b), Mart, s.5, 11. Selçuklu’nun Sesi “Yardım Kampanyasını Başlatan Kıvılcım” (1993c), Mayıs, 4, 5. Selçuklu’nun Sesi “Belediye Meclisimiz Kabul Etti: Selçuklu’ya Bosna Hersek Mahallesi” (1993d), Ağustos, 1,5. Uslu, Ercan, 1963-Konya doğumlu, üniversite mezunu, 06.05.2013 tarihli kayıt. 8 �EKLER 1 2 3 4 �5 10 �6 7 �8 12 �9 �10 11 14 �12 13 �14 15 16 �16 17 �18 19 20 18 ��21 22 23 20 �24 25 �Konya Genelindeki Yapılanmalara Örnekler 27 22 �28 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2153 Title A name given to the resource BOSNA HERSEK’TEN ORTA ANADOLU’YA UZANAN KÜLTÜR KÖPRÜSÜ: KONYA SELÇUKLU BOSNA HERSEK MAHALLESĠ ÖRNEĞĠ Author Author AYDIN, Nilgün Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Bosna Hersek, Türkiye, Konya, Bosna Herkek Mahallesi, kültürel ilişkiler. ÖZET Türk kültür tarihinin izlerini taşıyan Bosna Hersek’le Türkiye arasındaki bağlar, 1909’da resmî anlamda kesilse de sosyo-kültürel anlamda hâlâ güçlü bir şekilde devam etmektedir. Asırlarca birlikte yaşama tecrübesinin getirdiği bu bağların yansımaları Anadolu’da farklı şekillerde görülebilmektedir. Konya’nın Selçuklu ilçesindeki Bosna Hersek Mahallesi’nin bu açıdan ayrı bir önem teşkil ettiği düşünülmektedir. Bosna Hersek Savaşı ardından Selçuklu Belediyesi tarafından kurulan bu mahalleye Bosna Hersek adı verilmiş ve yapılan okul, park, cami, köprü, sokak vs. yapılara da Bosna Hersek ve bu ülkeyle bütünleşmiş olan adlar verilerek adetâ küçük bir Bosna Hersek oluşturulmuştur. 4 Kasım 1994 tarihinde her iki tarafın isteğiyle Selçuklu ve Teşanj Belediyeleri arasında kardeşlik ve işbirliğinin, ihtiyaç ve imkânlar dâhilinde tüm konularda Bosna Hersek’teki savaş sırasında ve sonrasında da devam edeceğinin bildirildiği anlaşmanın ardından; 24 Ağustos 2011 tarihinde Saray Bosna Stari Grad Belediyesi arasında ‘KardeĢ ġehir’ protokolü imzalanarak tarihî ve kültürel bağ iliĢkilerini geliĢtirecek konferans, panel, çevre, sanat, sağlık, spor gibi etkinliklerin ynaında turizm ve görsel programların sivil toplum kuruluĢlarının katkılarıyla destekleneceği mesajı verilmiĢtir. Bosna Hersek Mahallesi örneğinin temel alındığı bildiride, bahsi geçen anlaşmalar, yapılar, belge ve çeşitli görsel malzemelerle de desteklenerek ortaya konulmuş ve sosyal, tarihî, kültürel yapının korunup yaşatılması bağlamında ele alınarak birtakım değerlendirmeler yapılmıştır Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548