121 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b494778a3446e8448aae0c631cbef044.docx f3cc806468b3818d1f9cce5bcf39899a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/a786a0587f539ab22a7ee27c50a61ac7.pdf f805d14f7a3aacff4c3c94db26fdbacf PDF Text Text KADIN EDEBİYATI ÇALIŞMALARINA BİR KAYNAK OLARAK NEVSAL-İ MİLLÎ Yakup ÖZTÜRK Fatih Üniversitesi, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Nevsal-i Millî, Edebiyat Yıllığı, Kadın Edebiyatı, Yeni Türk Edebiyatı Tarihi. ÖZET Nevsal-i Millî 1330-1914 yılında tek cilt hâlinde yayımlanmış bir yıllıktır. Altmış kadar şahsiyet hakkında malumat bulunmaktadır. Tanzimat sonrası edebiyat tarihi çalışmaları içinde önemli bir kaynak olan eser, yaşayan şair ve yazarların kısa hayat hikâyelerinin yanında el yazılarından ve eserlerinden örnekler barındırmaktadır. Bunlarla beraber, Türk edebiyat tarihinin görevini kolaylaştırmak gibi bir iddia da taşıyan yıllık, çıktığı dönemde büyük ilgi görür. Sadece edebiyat tarihi için değil siyasî ve toplumsal tarih için de önemli belgelere sahip olan Nevsal-i Millî’de yeni Meclis-i Mebûsan üyelerinin resimlerine ve gazete ve dergilerin alfabetik sıraya göre tanıtıldığı “Matbuatımız” bölümüne yer verilmektedir. Bu çalışmada, Nevsal-i Millî’nin kadın edebiyatı çalışmalarına hangi açılardan kaynaklık edebileceği ele alınmıştır. Bu yapılırken kadın edebiyatı kavramı, Türkiye’de kadın edebiyatı çalışmaları ve eserde adı geçen kadın edebiyatçıların edebî şahsiyetleri ve eserleri tetkik edilecektir. Bilindiği üzere kadın edebiyatı çalışmaları Türk edebiyatında da önemli bir hacme ulaşmıştır. Hem teorik okumalar hem de monografi çalışmaları ardıardına üniversitelerin çalışmalarına girmekte, kimi üniversitelerde kadın edebiyatı araştırmalarına dâir birimler kurulmaktadır. Burada, bu çalışmalardan da söz açılmıştır. Bunun öncesinde dönemin yaygın bir yayın faaliyeti olan nevsal ve salname geleneğinden örneklere yer verilmiştir. Günümüz edebiyat araştırmalarında teori çalışmalarının daha ön plana alındığı bilinmektedir. Burada, hem teorik çalışmaları (Kadın Edebiyatı) hem de edebiyat tarihçiliği bir arada ele alma yolu takip edilmiştir. Bildiride söz konusu edilecek kadın edebiyatçılardan Nigâr Hanım’ı Yahya Kemal; İhsan Raif’i Rıza Tevfik’in kaleme almış olması Nevsal-i Millî’nin değerini artırmaktadır. Bu isimlerin yanısıra Yaşar Nezihe Hanım, Belkıs Şevket Hanım, Gülistan İsmet, Emine Semiye, Halide Edib eserde yer alan kadın yazarlarımızdır. Cenab Şehabeddin’in “Kadınlarımıza Dair”, Ahmed Refik’in “Osmanlı Tarihinde Kadınlar”, Müfid Ratib’in “Şekspir’in Kadınları”, Ruşen Zeki’nin “Bizde Hareket-i Nisvan” makaleleri çalışma içerisinde ele alınmıştır. Burada adı geçen kadın sanatçılardan alınan örnek metin ve şiirler de Latinize edilmiş olarak sunulmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5fc606c12ec4bbeaedd6fd51b1e57c66.docx 884332d93f473a6b7d23d610c02bd46c https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/12d50fbd1f6b2caf80cf79f81faa94a9.pdf 7b6a98bce9c7d3cf52acc1e3fd89a39f PDF Text Text KADIN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARINA BİR KAYNAK OLARAK NEVSÂL-İ MİLLÎ Yakup ÖZTÜRK1 Özet Nevsal-i Millî 1330-1914 yılında tek cilt hâlinde yayımlanmış bir yıllıktır. Yıllıkta altmış kadar şahsiyet hakkında malumat bulunmaktadır. Tanzimat sonrası edebiyat tarihi çalışmaları içinde önemli bir kaynak olan eser, yaşayan şair ve yazarların kısa hayat hikâyelerinin yanında el yazılarından ve eserlerinden örnekler barındırmaktadır. Bunlarla beraber, Türk edebiyatı tarihinin görevini kolaylaştırmak gibi bir iddia da taşıyan yıllık, çıktığı dönemde büyük ilgi görür. Sadece edebiyat tarihi için değil siyasî ve toplumsal tarih için de önemli belgelere sahip olan Nevsâl-i Millî‟de yeni Meclis-i Mebûsan üyelerinin resimlerine ve gazete ve dergilerin alfabetik sıraya göre tanıtıldığı “Matbuatımız” bölümüne yer verilmektedir. Biz bu bildirimizde, Nevsâli Millî‟nin kadın edebiyatı çalışmalarına hangi açılardan kaynaklık edebileceğini ele alacağız. Bunu yaparken kadın edebiyatı kavramı, Türkiye‟de kadın edebiyatı çalışmaları ve eserde adı geçen kadın edebiyatçıların edebî şahsiyetleri ve eserlerini tetkik edeceğiz. Bilindiği üzere kadın edebiyatı çalışmaları Türk edebiyatında da önemli bir hacme ulaşmıştır. Hem teorik okumalar hem de monografi çalışmaları ardı ardına üniversitelerin çalışma alanlarına girmekte, kimi üniversitelerde kadın edebiyatı araştırmalarına dâir birimler kurulmaktadır. Burada, bu çalışmalardan da söz açılacaktır. Bunun öncesinde dönemin yaygın bir yayın faaliyeti olan nevsâl ve salname geleneğinden örneklere yer verilecektir. Günümüz edebiyat araştırmalarında teori çalışmalarının daha ön plana alındığı bilinmektedir. Biz, hem teorik çalışmaları (Kadın Edebiyatı) hem de edebiyat tarihçiliğini bir arada ele alma yolunu takip edeceğiz. Bildirimizde söz konusu edilecek kadın edebiyatçılarımızdan Nigâr Hanım‟ı Yahya Kemal; İhsan Raif‟i Rıza Tevfik‟in kaleme almış olması Nevsâl-i Millî‟nin değerini artırmaktadır. Bu isimlerin yanısıra Yaşar Nezihe Hanım, Belkıs Şevket Hanım, Gülistan İsmet, Emine Semiye, Halide Edib eserde yer alan kadın yazarlarımızdır. Cenab Şehabeddin‟in “Kadınlarımıza Dair”, Ahmed Refik‟in “Osmanlı Tarihinde 1 Fatih Üniversitesi, Karşılaştırmalı Edebiyat Doktora Öğrencisi, ozturk.yakup@yahoo.com.tr �Kadınlar”, Müfid Ratib‟in “Şekspir‟in Kadınları”, Ruşen Zeki‟nin “Bizde Hareket-i Nisvan” makaleleri çalışmamız içerisinde söz konusu edilecektir. AS A RESOURCE WOMEN’S LITERATURE STUDIES: NEVSAL-I MILLI Abstract Nevsal-i Millî refers to the “natioal annual.” Nevsal-i Millî was puplished in one volume in 1914. It was written in Ottoman Turkish. The book gives information about 60 people. It is an important resource for works of literary history after Tanzimat. Nevsal-i Millî involves scorces of examples about living poets anda writers. It contains examples from their manuscript and short life story in additon to this. Nevsal-i Millî alleges that facilite history of Turkish Literature‟s works. The book attracts great attent in 1914. Nevsal-i Millî not only for history of literature is also important for social and politicial history. I will discuss that the book is an important source for women‟s literature studies in Modern Turkish Literature. For example renowed Turkish poet Yahya Kemal writes Nigar Hanım who was respectable woman poet in Turkish Literature. There are many examples like this. Key Words: Nevsal-i Millî, Literature Annual, Women Literature, New Turkish Literature History Giriş Dünyada yarım asrı aşan bir zamandır kadın edebiyatı kavramı kullanılmaktadır. Özellikle feminist eleştiri kuramının 1960‟larda Amerika başta olmak üzere, İngiltere‟de, Fransa‟da toplumsal durumlara bir tepki olarak ortaya çıkmasının ardından edebiyat alanında da kadın edebiyatı adıyla bir disiplin kendisini var etmeyi başarmıştır. Kadın edebiyatı çalışmalarının temelinde kadının sadece sosyal hayatta değil edebî eserde de aşağılandığı tezi vardır. (Moran: 2008:249) Feminist eleştiri edebiyat eserlerindeki kadına karşı olan bu tutumu ortaya koymak amacıyla başlamış, başka sorunlara da yönelmiştir. Berna Moran feminist eleştirinin edebiyata iki ana yaklaşımı olduğunu ifade etmekte, bu başlıkları şu şekilde sıralamaktadır: 1. Okur Olarak Kadına Yönelik Feminist Eleştiri 2. Yazar Olarak Kadına Yönelik Feminist Eleştiri. (Moran: �2008:250) Okur olarak kadına yönelik eleştiri daha sonra Kate Millet‟in Cinsel Politika kitabıyla bir eleştiri yöntemine dönüşmüştür. Cinsel Politika, kadının edebî eserde de aşağılandığı vurgusunu edebiyat sahasına ilk defa çeken en güçlü eserlerin başında gelmektedir. Edebiyat eserlerindeki kadın karakterlere erkek yazarların yakıştırdığı “evdeki melek” ve “şeytan kadın” ifadeleri de kadın edebiyatının temel iki kavramı olmuştur. Özellikle Tanzimat romanımızda bu iki tipe uygun kadın kahramanlar bulmak mümkündür. Yazar olarak kadına yönelik eleştirinin ilk temel kitabı da Virginia Woolf‟un Room of One‟s Own adlı eseridir. Bu görüşü savunan eleştirmenler kadın yazarların ayrı bir geleneği olduğunu, çünkü kadınların aynı türden acılara maruz kaldığını, bunun biyolojik benzerlikten kaynaklanmadığını ifade etmektedirler. (Moran: 2008:255) Kısaca bir tanımını yaptığımız kadın edebiyatının Türkiye‟de de birtakım çalışmalara zemin hazırladığı bilinmekte, bu çalışmaların zaman içerisinde yaygınlık kazandığı gözlemlenmektedir. Türk toplumunun Tanzimat‟la birlikte girdiği Batılılaşma macerası, eğitimin toplumun her kademesine yayılmasını sağlamış, bu da daha önceleri şahsî çabalarla alınan eğitimi resmîleştirmiştir. Eğitimli kadın, edebiyatı ve kalemi kendisine bir özgürlük alanı kılabilmiş, bunları sadece kendi özgürlükleri için değil, toplumun refahı için de kullanabilmişlerdir. Elbette daha çok hemcinslerinin yaşadığı sıkıntıları dile getirmek için eserler kaleme almışlardır. Başta Fatma Aliye Hanım olmak üzere, Emine Semiye, Zafer Hanım, Halide Edip gibi kadın sanatkârlarımız siyasî meselelerin ötesine geçerek kadının varlığını ortaya koymak cehdi içerisinde olmuşlardır. Günümüzde edebiyat araştırmacılarının bir kısmı kadın yazarlar tarafından kaleme alınan ve kadını çözüme kavuşturulması gereken bir mesele olarak gören eserleri inceleme altına almışlardır. (Şunu başta söylemekte fayda var: feminist eleştiriyi meydana getiren düşünceyle Türk edebiyatında, özellikle Tanzimat kuşağındaki kadın hareketliliği aynı noktadan yola çıkmamaktadır. Kadın sanatçılarımızın kadına dâir verdikleri mücadele feminist eleştirinin özgürlükçü, bireysel kadın tipiyle uyuşmamaktadır. Bu ayrı bir bildiri konusu olacak kadar ayrıntı barındırmaktadır.) Serpil Çakır, Jale Parla, Zehra Toska, Nazan Aksoy, Sibel Irzık, Betül Coşkun, Firdevs Canbaz Yumuşak gibi akademisyenlerin çalışmaları bu alanın artık başlı başına bir araştırma sahası olduğunu göstermektedir. Üniversitelerin monografi çalışmalarında Türk edebiyatının kadın yazarlarının görünmesi yaygınlık kazanmakta, farklı kadın sanatçıların eserlerindeki kadınlara dâir temaların kitap, tez, makale formatında ele alındığı görülmektedir. Son beş yıl içerisinde ilk kadın romancımız olan Fatma Aliye Hanım‟ın hayatı ve çalışmaları tezlere, romanlar konu olmuştur. Emine Semiye Hanım �hakkında iki kitap yayımlanmıştır. Nazan Bekiroğlu‟nun kaleme aldığı Nigar Hanım çalışması, Nigar Hanım‟ın daha geniş kitlelerce tanınmasına imkân sağlamıştır. Aynı şekilde Yaşar Nezihe ve İhsan Raif Hanım‟ın, kendileri hakkında yapılan çalışmalar sayesinde Türk edebiyatının birer temsilcisi oldukları görülmüştür. Ancak hâlâ müstakil çalışmalara söz konusu olmamış kadın yazarlarımız söz konusudur. Nevsâl-i Millî vesilesiyle söz konusu edeceğimiz Gülistan İsmet ve Belkıs Şevket Hanım bunlar arasındadır. Nevsâl-i Millî‟de geçen kadın edebiyatçılarımız hakkında yapılan bazı çalışmalarda Nevsâl-i Millî görülmemiştir. Edebiyat tarihi ve sosyolojisi açısından ayrı bir önem taşıyan Nevsâl-i Millî, sayfalarında barındırdığı isimlerin tamamının yaşıyor olmasından dolayı gayriresmi bir kontrolden geçmiş olmasıyla dikkate değerdir. Kadın edebiyatı çalışmalarında Nevsâl-i Millî‟nin önemi üzerinde duracağımız bu çalışmanın öncesinde nevsâl, salname, yıllık kavramından bahsedecek, Osmanlı‟da nevsâl geleneğinden örnekler vereceğiz. I. Nevsâl, Salname geleneği ve Nevsâl-i Millî 1. Nevsâl nedir? Salnâme, Farsça “sal: yıl ve nâme: mektup, kitap anlamlarına gelmektedir. Dilimizdeki karşılığı yıllıktır. Nevsâl de aynı anlama gelmektedir. Geçmiş yıllardaki mühim olayları özetleyen, ait olduğu yılın, müesseseler ve hal tercümeleri gibi çeşitli konularda son durumunu tespit eden, yılda bir kez çıkarılan dergi veya kitaptır.” (TDEA: 1990:444 C.7) Takvim veya almanak ile karıştırmamak gerekmektedir. Almanak, salnâmeye çok yakın, fakat onun mevzuları yanında halka hitap etme mecburiyeti ile ev idaresi, oyunlar, sağlık öğütleri, fıkralar, karikatürler gibi çok şeye yer veren eserlerdendir. Devlet tarafından yayımlandıkları gibi özel kuruluşlarca da yayımlanabilirler. Salnâmelerin tarih kaynakları arasında mühim bir yeri vardır. Osmanlı devrinde yayımlanan yıllıklardan bir kısmına nevsâl adı verilmektedir. Muhtelif konularda hazırlanan nevsâllerin resmî olanları da mevcuttur. Belli başlı nevsâller şunlardır: Millî Nevsâl, 1922 yılında Kanaat Kütüphanesi tarafından �çıkarılmıştır. İçinde yer alan siyasî hadiseler bakımından önem taşımaktadır. İstanbul hakkında iyi bir rehber olma özelliği de bulunmaktadır. Gördüğü ilgi dolayısıyla hacmi üçüncü sene daha da genişletilmiştir. 1925‟te dördüncü cildi çıkmıştır. DİA‟ya göre ilk salnâme 1263 (1847) yılında Mustafa Reşit Paşa‟nın öncülüğünde çıkarılmıştır. Bu iş için tarihçi Hayrullah Efendi görevlendirilmişse de salnâme Ahmed Vefik Paşa tarafından çıkarılmıştır. Batı‟da büyük ilgi uyandıran salnâme, Bianchi tarafından aynı yıl içerisinde Fransızca‟ya çevrilmiştir. Sicill-i Ahval Komisyonu her yıl nezaret ve vilayetlerden, geçmiş yıla ait bilgilerin güncellenmesi için önceki senenin salnâme formlarını gerekli yerlere göndererek bunların düzeltilmesi talep ederdi. Ancak istenilen malumatın zamanında komisyona ulaşmamasından dolayı salnâmelerde yer alan biyografik bilgiler ve teşkilat şemaları hatalar barındırmaktadır. (DİA: 2009:51 C. 36) 2. Salname Örnekleri Bizde ilk yıllık 1846‟da çıkarılan Devlet Salnâmesi‟dir. Bu salnâme 1846-1908 yılları arasında aksamadan her yıl (64 defa, DİA 68 demekte) yayımlanmıştır. II. Meşrutiyet devrinde ise aralıklarla 4 defa çıkmıştır. Resmî nitelikteki ikinci yıllık, ilki 1865‟te çıkan ve 1908‟e kadar 12 defa yayımlanan Salnâme-i Askerî‟dir. Bahriye Salnâmesi (Salnâme-i Bahrî) 1890-1918 arasında 22 defa yayımlanmıştır. Hariciye Nezareti Salnâmesi (1885-1902 arasında 4 defa), Maarif Nezareti Salnâmesi (18981902) arasında 5 defa) de resmî yıllıklar arasında önemlidir. Rasadhane-i Amire Salnâmesi, Rusumat Salnâmesi ve İlmiye Salnâmesi resmî nitelikteki yıllara dahil edilmektedir. Yıllıkların değişik bir türünü vilayet salnâmeleri oluşturur. İlki Bosna‟da yayımlanan (1866) vilayet salnâmeleri, 1866-1921 arasında 36 vilayet ve 2 sancakta çıkmıştır. Sayıları 514‟e varmaktadır. En çok salnâme yayımlamış vilâyetler 35 adetle Halep ve Hüdavendigar‟dır. İlk özel yıllık Ali Suavi‟nin 1871‟de Paris‟te çıkardığı Türkiye fi sene 1288‟dir. Osmanlı topraklarında yayımlanmış ilk özel yıllık Ebüzziya Tevfik‟in çıkardığı Salnâme-i Hadika‟dır. Karagöz Salnamesi (1910-1913 arasında 4 defa) yayımlanmış özel yıllıklardandır. �Bazı cemiyet ve müesseselerde faaliyetlerini tanıtmak amacıyla yıllıklar çıkarmışlardır. Cemiyet-i Tedrisiye-i İslamiye Salnâmesi (1913), Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyet-i Salnâmesi (1913), Şirket-i Hayriye Salnâmesi (1914) bunlara örnektir. Nail Halid‟in ilk defa yayımladığı Musavver Eczacı Nevsâli özel konulu yıllıkların başlıcalarındandır. Cumhuriyet devrinde yıllık geleneği zayıflamıştır. Devlet yıllığı dahi 1925-1945 arasında 8 defa yayımlanabilmiştir. Vilayet yıllığı olarak da yalnızca birer defa Urfa Salnâmesi (1927), İzmir Vilayeti Salnâmesi (1927-1928-1929) çıkmıştır. Bakanlıklar ve bazı devlet kuruluşları da düzensiz olarak yıllık yayımlamışlardır. 1928‟den sonraki devirde Matbuat Cemiyeti‟nin çıkardığı Almanaklar, (1933-1938 arasında 6 defa), Cumhuriyet gazetesinin Cumhuriyet almanağı (1936-1938 arasında 3 defa), Tahsin Demiray‟ın Türkiye Yıllığı (1947 ve 1948‟de 2 defa), Oğuz Akkan‟ın Türkiye Yıllığı (1962-1965 arasında 4 defa), Bütün Dünya Yıllığı (1950-1959 arasında 10 defa) ile 1970‟den sonra Hürriyet, Milliyet ve Cumhuriyet gazetelerinin çıkardığı yıllıklar bu alandaki başlıcalarıdır. (TDEA: 1990:596 C. 8) Edebiyatla ilgili yıllık Cumhuriyet devrinde ancak 1960‟lardan sonra başlamıştır. Varlık dergisinin, Nesin Vakfı‟nın, Türkiye Yazarlar Birliği‟nin, Suffe‟nin yıllıklarıyla Çocuk Edebiyatı Yıllığı edebiyat yıllıkları arasında sayılabilir. Mehmet H. Doğan‟ın şiir yıllığı ve günümüzdeki farklı şairler tarafından çıkarılan şiir yıllıkları ve öykü yıllıkları edebiyat yıllıklarını tekrar gündeme getirmiştir. Tarif ettiğimiz nevsâllere örnek olabilecek yıllıklar ise şunlardır: Nevsâl-i Marifet, Ebuzziya Tevfik tarafından çıkarılmıştır. Renkli süslemelerle bezeli kapaklar içerisinde son derece titiz bir biçimde basılmış olan nevsâl, dünya matbaacılığının merkezi kabul edilen Leipzig Matbaacılık Birliği tarafından mükâfatlandırılmıştır. Yıllık, takvim ve almanak bölümlerinden oluşmaktadır. Almanak bölümünde umumî ve fennî bilgiler verilmektedir. Muhtelif Osmanlı meşahiri ile o yıllarda adı geçen yabancı hükümdar ve devlet adamlarının, kâşif ve mucitlerinin hâl tercümeleri ile çalışmalarını yer almaktadır. Gravür ve resim bakımından zengindir. Nevsâl-i Afiyet, Besim Paşa‟nın gayretleriyle meydana getirilmiştir. Diğerlerinden farklı olan bu nevsâlde konuların ekseriyetini sağlık oluşturur. 1899, 1900, 1904, 1906 �arasında dört defa yayımlanmıştır. Bütün doktorlarımızın resimlerini ve hemen her tıbbi meseleye dair çeşitli konuları ihtiva etmektedir. Nevsâl-i Askerî, “Nevsâl-i Bahrî” ve “Nevsâl-i Baytarî”, ile ilgili konularda pekçok resmi ve meseleyi ihtiva etmektedir. Nevsâl-i Asır, Hüseyin Vassaf Bey tarafından hazırlanmış, K. Faik Efendi tarafından neşredilmiş, o güne kadar yayımlanmış ve yayımlanmakta olan gazetelerin listesini vermektedir. İkinci nüshası daha büyük ve daha kapsamlıdır. Üçüncüsü de aynı şekilde tertip edilmiştir. 1896, 1897, 1898 yıllarında neşredilmiştir. Ebüzziya Tevfik tarafından tertip edilerek Salnâme-i Hadika‟da neşredilen listeden sonra, Osman Ferid Bey tarafından hazırlanan bu liste Osmanlı devri gazetecilik çalışmaları hakkında önemli bir kaynaktır. Nevsâl-i Malumat, II. Abdülhamid devrinin tanınmış gazetecilerinden “Baba Tahir” adıyla tanınan Mehmed Tahir tarafından çıkarılmıştır. 1899 ve 1901 senelerinde Serveti Fünun‟u takliden çıkarıldığı söylenmiştir. Musavver Nevsâl-i Osmanî, Ekrem Reşad ve Osman Ferid (Sağlam) Beyler tarafından çıkarılmıştır. Kanaat Kütüphanesi sahibi İlyas Efendi tarafından basılan nevsâl, idarî ve siyasî konularda malumat vermektedir. Bol resimlidir. 1910-1912 yılları arasında devam eden bu eser her defasında biraz daha kaliteli bir biçimde yayımlanmıştır. Nevsâl-i Servet-i Fünun, Ahmed İhsan Tokgöz tarafından Servet-i Fünun‟un kuruluşundan iki yıl sonra 1892‟de çıkarılmaya başlanmıştır. Takvim bilgileri yanında fennî bilgiler, dahilî haberlerle birlikte resimli olarak neşredilmiştir. 1898‟e kadar düzenli çıkmıştır. Daha sonra Salname-i Servet-i Fünun çıkmaya başlamıştır. 3. Nevsâl-i Millî Nevsâl-i Millî ise, Millî Nevsâl‟le ilgisi olmayan bir yıllıktır. 1330/1914 yılında bir cilt çıkmıştır. O devrin bütün yazarlarının el yazılarını ve resimlerini ihtiva etmesi dolayısıyla önem taşımaktadır. Asar-ı Müfide Kütüphanesi tarafından neşredilmiştir. Kapağında “cami„ ve mürettibi” olarak T.Z. imzası görünmektedir. Yaşayan şair ve yazarların kısa hayat hikâyeleri verilmekte, bahsi edilen kişinin bir edebî ürünü ve el yazısı, fotoğrafı bulunmaktadır. Yıllıkta yazar ve eserler “huruf-ı hecâ” sırasına göre �değil doğum tarihlerine göre tertip edilmiştir. Türk edebiyatı tarihinin görevini mümkün mertebe kolaylaştırmak gibi bir iddia taşımaktadır. Devrin basınında Nevsâl-i Millî hakkında övgü dolu sözler sarfedilmiştir. 60‟a yakın şair, yazar ve edebiyatçı ile bazı devlet adamları yer almaktadır. (TDEA 1990:49 C.7) Bu bilgilerin dışında şunu ilave edebiliriz ki Nevsâl-i Millî‟de yeni Meclis-i Mebusan üyelerinin resimlerinin yer aldığı bir albümle, devrin gazete ve dergilerinin alfabetik sıraya göre tanıtıldığı “Matbuatımız” bölümü de bulunmaktadır. (DİA 2007:62 C. 33) Nevsâl-i Millî‟nin şekil ve muhtevası hakkında bu şekilde malumat verdikten sonra yıllıktaki kadın edebiyatçılarımızı sırasıyla söz konusu edebiliriz. Kadın edebiyatçılarımız yıllıkta yer aldıklarının dışında da kendileri hakkında yapılan diğer çalışmalar vasıtasıyla hayatlarının diğer dönemleri de ele alınacaktır. II. Kadın edebiyatı araştırmalarına bir kaynak olarak Nevsâl-i Millî 1. Nigar Hanım Efendi Nevsâl’i Millî‟de yer alan ilk kadın sanatkâr Nigâr Hanım‟ın hâl tercümesini yazan isim Türk şiirinin en güçlü şairlerinden biri olan Yahya Kemal‟dir. Yahya Kemal‟in yıllıktaki metnine geçmeden önce Nigâr Hanım hakkında bazı malûmata dikkat çekmemiz yerinde olacaktır. Şiirlerini Nigâr binti Osman imzasıyla yayımlayan Nigâr Hanım (1862-1918 İstanbul)2, Macar Osman Paşa‟nın kızıdır. Bu zât, 1848 Macar İhtilâli‟nden sonra Türkiye‟ye sığınan Macarlardandır. (Gövsa, 1949:…) Sonradan Müslüman olmuştur. Şairin annesi, sadrazam Keçecizâde Fuad Paşa‟nın mühürdarı Nuri Bey‟in kızı Emine Rif‟atî Hanım‟dır. Nigâr Hanım, Ebüllisan Şükrü Efendi‟den (Uraz, 1940:98) Türkçe, Arapça, Farsça okumuş, Fransızca‟yı Kadıköy‟deki Fransız Kız Mektebi‟nde öğrenmiştir. Bu mektepte yatılı olarak öğrenimine devam etmiştir. Yatılılık yıllarına ait gözlem ve hatıraları Hayatımın Hikâyesi adlı kitapta bulunmaktadır. Üç yılını “böylece pansiyonda” geçirdikten sonra onbir yaşına girdiğinde örtünme zamanı yaklaştığı için 2 Doğum tarihi hakkında farklı tarihlendirmeler mevcuttur. Tanzimat’tan Cumhuriyete Aydın Kadınlar bu tarihi 1862 olarak gösterirken, Resimli 1856 göstermektedir. Nazan Bekiroğlu da doğum tarihi olarak 1962’yi ifade etmektedir. �babası Nigâr Hanım‟ı mektepten alır, tahsiline evde devam eder. (Nigar Hanım, 1959:14) Almanca ve Rumca da bilen Nigâr Hanım‟ın kaynaklarda Doğu ve Batı musikisi ile meşgul olduğu yazmaktadır. İbrahim Alaâttin Gövsa‟nın, Nigâr Hanım hakkındaki ansiklopedi maddesini birazdan söz konusu edeceğimiz Yahya Kemal yazısından istifade ederek kaleme aldığı anlaşılmaktadır. Gövsa da Nigâr Hanım‟ın ondört yaşında şiir yazmaya başladığını ifade etmektedir. 1875‟te ilk evliliğini yapan Nigâr Hanım, Unkapanı‟nda Filyokuşu civarında bir eve gelin geldiğini hatıralarında yazmaktadır. Evliliğinden iki sene sonra bir Cuma günü, kendisini görmeye gelen dokuz yaşındaki kardeşi Ali, lalasıyla Unkapanı yakınlarında gezinirken bir arabanın altında kalmış, birkaç saat sonra da vefat etmiştir. “Ailece büyük bir felakete uğradık” cümlesiyle durumu izah eden Nigâr Hanım, ölümün korkunç acısını ilkin bu yaşta duydum demektedir. (Nigar Hanım, 1959:17) Henüz, ondört yaşındadır. Evlilik hayatında mesut olamadığı bilinmektedir. Bu durumun yazdıklarına melâl olarak yansıdığı kaynaklarda dikkat çekilen bir diğer husustur. O, “dünyanın bütün kederlerini duymak”ta olan bir evlilik hayatı geçirmektedir. (Nigar Hanım, 1959:23) Kitap olarak ilk eserini 1886‟da Efsus adıyla yayımlamıştır. İbrahim Alaaddin Gövsa Nigâr Hanım‟ın edebî şahsiyeti hakkında şunları söylemektedir: “Nigâr Hanım Fransız edebiyatından, daha fazla, Romantikler‟i sevmiş, bizim edebiyatımızdan da Dîvân‟larla epeyce meşgul olmuş, Kemâl, Hâmid, Ekrem çığırına intisap etmiştir. Yazılarında Fikret ve Cenâb‟ın açtıkları yeniliklerden alınmış tesirler bile azdır. Hele sonraki edebî yenilikleri terkibsiz sâde Türkçeyi ve nazımda hece veznini tamamiyle yadırgamıştı.” (Gövsa: 1949:…) Gövsa‟ya ilaveten, Nigâr Hanım‟ın sevdiği ve anladığı edebiyatın Fuzulî‟den Fikret‟e kadar olan edebiyat olduğunu ifade etmemiz mümkündür. “Bugünkü edebiyatı ben tadamıyorum. Belki yetişemiyorum. Hele hece vezni! Ben şiiri yalnız aruz ile anlarım.” (Bekiroğlu, 2007:84) demektedir. Nigâr Hanım hakkında önemli çalışmaları bulunan Nazan Bekiroğlu, onun hem edebî kamuoyundaki konumu hem de şiirinin seviyesi açısından yaptığı şu değerlendirme dikkat çekicidir: “Kadın ediplerin az olduğu, olanların da erkek adları arkasına gizlendiği bir dönemde Nigâr Hanım, gerçek kimliğini saklamadan duygularını samimiyetle ifade ettiği Avrupaî tarzda eserler vermesi, şiirlerinin yabancı dillere çevrilmesi, Avrupa �basınında tanınması, çeşitli yabancı dilleri bilmesi, uzun yıllar salonunda seçkin bir sanatkâr zümresini ağırlaması, sosyal yaşantısı bakımından farklı ve yeni bir imaj oluşturmasıyla modernleşme sürecinin „öncü‟ Türk kadınları arasında yer alır. II. Meşrutiyet‟ten sonra değişen edebî beğeni Nigâr Hanım‟ın şöhretinin azalmasına ve esasen çok güçlü olmayan şiirinin giderek unutulmasına sebep olmuştur.” (Bekiroğlu, 2007:84) Birazdan Yahya Kemal‟in metninde de göreceğimiz üzere Nigâr Hanım‟ın Hisar‟daki yalısıyla, Şişli‟deki konağı yerli ve yabancı şiir ve sanat mensuplarının ziyaret ettikleri önemli mahfillerdir. Nigâr Hanım, tifüsten öldüğünde yalnız ve maddî sıkıntı içerisindedir. (Doğan, 2012:165) Rumelihisarı‟ndaki Kayalar Mezarlığı‟nda annesi ve babasının mezarları yanında medfundur. Yahya Kemal, Nigâr Hanım‟ı anlatmaya çocukluk hatıralarından biri ile başlar: Şair, çocukluk yıllarını hatırda tutarak “Bir yaz günü Boğaziçi‟nde, sandalıyla, sahilden sahile geçen, şarkın ruhunu görmüştüm. Bilahare, Nigâr Hanım‟ın şiirlerini okurken anladım ki o hayal, bu şark şairesinin mülhime-i şi‟ridir. Sanatta ve hayatta Nigar Hanım Türk şarkını her muasırdan iyi temsil etti.” Yahya Kemal, bazı kadınların erkek gibi yazdıklarını vurgulayarak, Nigar Hanım‟ın kalemini “Cinsinin enfüsiyetini kimse onun kadar samimiyetle ifade edemedi.” cümlesi ile tarif etmektedir. Mezkur yazıda, Süleyman Nazif Bey‟in Nigâr Hanım için söylediği “Kadınların Abdülhak Hâmid”i sözü de yer almaktadır. Yahya Kemal‟e göre Nigâr Hanım‟ın şiiri vezne, kafiyeye, lisana karşı zebûndur. Buna ilaveten “Metruk bir odada yapyalnız kalbin en hür cuşuyla çalınan musıkiyi andırıyor.” demektedir. Yahya Kemal‟in cümleleriyle Nigâr Hanım‟ın nesebi ve mizacı şu şekildedir: “Şaire asil ve dinç bir baba ile kibar bir İstanbul hanımının izdivacından doğdu. Pederi Macarlı Osman Paşa yeni vatanını bütün kalbiyle sevmiş ricaldendi. Nigâr Hanım‟ın havasında görülen incelik de validesinin mirasıdır. Muasırları arasında pek müstesna bir terbiye gördü. Daha yedi yaşından beri Kadıköy Fransız Kız Mektebi‟nde talebe-i leyliye olarak bulundu. Şairiyeti ondört yaşında uyandı. O kadar melali bestelerle dolu „Efsus‟ Adalar‟da bütün asabıyla yaşamış onsekiz yaşında bir Türk kızının mecmua-i eş‟ârıdır. „Nîran‟, „Aksiseda‟, „Safahat-i Kalb‟ eşarını yazan bu büyük kadın en muvakkar bir aile sahibesi, çocuklarına düşkün en güzide bir valide idi. Nesl-i hâzırın zekâ ve terbiyeleriyle mümtaz üç genci şairenin evladıdır. Cenab Şehabettin Bey Nigar Hanım‟ın bu eserini en iyi eserlerinden sayıyor.” �Yahya Kemal, yazısının son kısımlarında Nigâr Hanım‟ın kadın ve erkeklerimiz meyanında Fransızca‟yı en iyi konuşan kişi olduğunu belirtmektedir. Yahya Kemal‟e göre şairenin Boğaziçi‟ndeki sayfiyesi, Nişantaşı‟ndaki konağı, yalnız kendi eliyle süslenmiş o salonlar, nukuşu-u beytiyesi, Nigâr Hanım‟ın “yalnız ırkî değil hiss-i asaletinden de birer nümunedir.” Nevsâl-i Millî‟de Nigâr Hanım‟ın “Kardeşimin Fesi” başlıklı dokuz kıtalık bir şiiri yer almaktadır. Bu şiir, Nigâr Hanım‟ın bir kaza sonucu ölen kardeşine yazdığı bir mersiyeden bahsedilmektedir, bu o olmalıdır. (Gövsa, 1959:…) 2. İhsan Raif Hanımefendi Nevsâl-i Millî‟de yer alan ikinci kadın sanatkârımız (Ayşe)3 İhsan Raif Hanımefendi‟dir. Metin, Rıza Tevfik tarafından kaleme alınmıştır. Rıza Tevfik‟in yazısına geçmeden önce ana hatlarıyla İhsan Raif Hanım‟ın hayat hikâyesine ve sanatına dikkat kesilmemiz gerekmektedir. İhsan Hanım, 1877‟de babasının Beyrut mutasarrıflığı yaptığı sırada bu şehirde doğmuştur. 1926‟nın Nisan ayında Paris‟te apandisit ameliyatı sırasından vefat etmiştir. Erken bir yaşta hayata veda eden İhsan Raif Hanım, tıpkı Nigâr Hanım gibi evlilik hayatında acılarla boğuşmuştur. İlk evliliği gönülsüzce, bir iftira sonucu baba baskısı ile olmuştur. Birden fazla evlilik yapan İhsan Raif, devrin dikkat çekici yazarlarından Şehabeddin Süleyman‟la da altı yıl evli kalmıştır. İlk eleştirmeni de Şehabeddin Süleyman olmuştur. Onun, Rübab dergisinde yazdığı “Kadın Edebiyatı” başlıklı makale İhsan Hanım‟ın manzumeleri hakkındadır. (Öztürk, 2002:XXII) Şairin, birazdan söz konusu edeceğimiz Rıza Tevfik‟le olan münasebeti çalışmamız için önem arzetmektedir. İhsan Raif, çocukluk yıllarında kardeşi Belkıs‟la Rıza Tevfik‟ten dersler almaktadır. Şiirle ilgili önemli malumatı da Rıza Tevfik‟ten almıştır. İhsan Hanım‟ın Rübap dergisinde yazmaya başlaması da Rıza Tevfik sayesinde olmuştur. (Öztürk, 2002:XIII) Kendisi hakkında yapılan bir araştırmada yetiştirilme tarzı ve tahsili neticesinde kazandığı bazı hususiyetlerin şairin hayatı boyunca tesirli olduğu dile getirilmektedir. Bunlar, Avrupa medeniyetini çok iyi bilmesi, Batı tesiri altında yetiştiği hâlde şahsiyetinden taviz vermemesi, Doğu ile Batı 3 C. Öztürk “Raif Paşa mirasçılarının çıkarttırdıkları nüfus kayıtları elimize geç geçtiği için, şairin ilk adı olan Ayşe gibi bazı bilgiler…” ifadesini kullanmaktadır. s. IX �arasında Müslüman-Türk kimliğine zarar vermeden terkip yapabilmesi biçiminde sıralanmıştır.4 İhsan Raif Hanım, Türk edebiyatında hece ile şiir yazan ilk kadın yazarımızdır. Hatemi, 1998:227) Bunların bir kısmını Gözyaşları adlı eserinde toplamış, ancak hecede başarılı olamamıştır. Ahengi yakalayabilecek kelime seçimleri hatalı bulunmuştur. (Uraz, 1940:126) Meşrutiyet‟i takip eden yıllarda Paris‟te bulunan İhsan Raif Hanım, Hilâl-i Ahmer‟de gönüllü hemşirelik yapmış, kadınlar için Darülfünun açılmasını teklif etmiştir. (Doğan, 2012:156) Rıza Tevfik yazısına “Bazı müstesna ve bariz şahsiyetler vardır ki muhit ve etrafın tesiratına hayliden hayli mukavemet ederler ve türlü türlü avamilin nüfuzuna hatta bir çok mevaniin hayluletine rağmen kendi benliklerini behemehal izhar eyleyebilirler. Onların fıtri olan istidatlarını hiç bir şey boğamaz.” sözleriyle başlar. Burada söz konusu edilen “müstesna” şahsiyet İhsan Raif Hanım‟dır. Rıza Tevfik, bu hanımefendinin nesebini, ilk çocukluk yıllarını ve tahsil hayatını şu şekilde değerlendirmektedir: “İhsan Hanım Efendi memleketimizde pek maruf ve muhterem bir aileye mensubdur: Ayan azasından vezir-i merhum Raif Paşa‟nın büyük kerimeleridir. Paşa Beyrut‟ta mutasarrıf iken İhsan Hanım orada doğmuş ve henüz dört yaşında iken İstanbul‟a ilk defa olarak gelmişdir. Meşhur Midhat Paşa‟nın müşavir-i mutemedi ve divan efendisi olduğu için Sultan Hamid‟in nazar-ı dikkatinden bir türlü kurtulamayan Raif Paşa için o zamanlar İstanbul‟da oturmak mümkün olamamıştı. Kendisinin hayat-ı siyasiye ve hususiyesinde en küstah müferilere bile vesile-i dahl ve taarruz olabilecek hiç bir nokta yokdu. Binaenaleyh hiç bir sebeble mahkum, hatta hiç bir vechile siyaseten maznun olmadığı halde Paşa bilfiil taşralarda yaşamaya mahkum idi. Onun için Beyrut‟ta, Adana‟da, ötede, beride mutasarrıflıklarda bulundukdan sonra vali olarak ayni şehirleri tekrar ziyaret ve her yerinde birer parça ikamet etmişdi. Aile efradının genç erkekleri Avrupa‟da tahsil ile meşgul iken kızlar pederlerine daima refakat etmekde idiler. O sebebledir ki İhsan Hanım Efendi mekatib-i resmiyeden birine devam edememişdi. Fakat ilim ve terbiyenin kadrini pek iyi bilen pederi kendisinin terbiyesine itina etmiş ve hususi haceler tayin eylemişdi. Nişantaşı‟nda bulundukları sıra bilhassa Sadık Paşa‟dan ve Adana‟da dahi hayli bir müddet Danyal Efendi‟den ders aldı.” 4 İhsan R. hakkında diğer kaynak. �Rıza Tevfik‟e göre İhsan Raif Hanım‟ın hususi hocalardan ders alması, bir mektepte senelerce vakit geçirmemiş olması, şairlik tarafını muhafaza eden bir vesile olmuştur. Rıza Tevfik, Raif Paşa ailesine mezkur metni yazmadan oniki sene evvel hizmet-i talim sebebiyle intisab etmiştir. Paşa‟nın İstanbul‟a kesin dönüşüyle Rıza Tevfik de İhsan Raif Hanım‟la “müşerref” olmuştur. Henüz ilk karşılaşmalarında Rıza Tevfik, İhsan Raif Hanım‟ın şiire ve edebiyata meraklı olduğunu anlamıştır. Yanılmaz bir hiss-i samimiye sahip olduğu ifade edilen şairin, iyi derecede bildiği Fransızca sayesinde hem Fransız edebiyatına hem de genel olarak şiire vakıf olduğu ifade edilmektedir. Rıza Tevfik bu malumatı aktardıktan sonra sözlerine şu şekilde devam etmektedir: “Hatta bir küçük defteri dahi vardı ki onun sahifelerinde ateşli ve heyecanlı ruhundan uçan şerarelar birer manzume şeklinde dizilmiş parlıyordu. Bir gün bu defteri hep birden okuduk, tetkik, tahlil ve tenkid ettik. Tenkidatımız kavafi, vezn, şurut-u aruza müteallik ve sırf zevahir ve eşkale aid bazı mülahazata inhisar edebilirdi. Fakat ben feyzi fıtratın bu hassas gönle ifaza ettiği tavr-ı beyan ve şive-i edaya gıbta etmekden kendimi alamadım. Mübalağa etmiyorum!” Rıza Tevfik, İhsan Raif Hanım‟ın en küçük vesilelerle heyecana müsteid bir ruha sahip olduğunu ancak şiirlerinde zerre kadar tasannu olmadığını dile getirmektedir. Hatta, şekil ve tertip itibarıyla “ibtidai bir sadelik” bu şiirde dikkati çekmektedir. Rıza Tevfik bu söylediklerini daha da güçlü kılmak için İhsan Raif Hanım şiirindeki edanın (expression) muharrirlerimizin hiçbirinde görünmediğini ifade etmektedir. İhsan Raif Hanım‟ın ilk şiirlerini topladığı bir defterden söz açan Rıza Tevfik, bu defterde manzumelerin yanısıra şarkılar olduğunu, hatta şairin bu şarkıların bazılarını bestelediğini söylemektedir. Aynı yıllarda aşık tarzı şiirle meşgul olduğunu ifade eden Rıza Tevfik, bu ilginin İhsan Raif Hanım‟a da geçmesi için çaba göstermiş, muvaffak olmuştur. Zira, içinde olduğu lirik İhsan Raif Hanım‟ın asabını bozmaktadır, böylesi bir değişiklik bu sebepten kolay olmuştur. Netice itibarıyla Rıza Tevfik şunları söylemektedir: “Aşık tarzını ben ihya etmek istedim idi. Fakat bu tarz şiir, Hanımefendi‟nin eserleriyle kazandığı şeref ve itibar sayesinde taze hayat kesb etmiş olacakdır.” Rıza Tevfik, İhsan Raif Hanım‟ın şiirini tarif ederken bir örneğe başvuracaktır. Ancak onun öncesinde şairin yazdıkları hakkında olumlayıcı ifadeler kullanmayı ihmal etmemektedir. “En ufak vesilelerle ne güzel, ne zarif ne (original orijinal) yazabildiğini �ve bu şiirlerde ne parlak bir cilve-i hayal, ne nazenin mevcat-ı hissiyat ibraz ettiğini göstermek için bir misal arzedeceğim!” Örnek şu şekildedir: “Bir gün Sanayi-i Nefise‟ye müteallik mübahese esnasında –sözü- bilmem nasıl ve bilmem niçin bazı temasil-i tarihiyeye nakl etmiş ve (Salomée Salome)den bahs eylemişdim. Gayet zinde ve gayet ve dilber fakat hain, haşin dudağı kanlı bir kadın olmak üzere ressamların dahasına münkeşif olan bu çehre İhsan Hanım‟ın muhayyilesini alt üst etmiş olmalı ki ertesi gün Hanımefendi bir yeni şiir ile bizi karşıladı. Onun son kıtasına bakınız. Ne kadar güzeldir ve ne kadar o şahsiyet-i tarihiyenin kendisidir. Ey güzeller ilahesi! Ey eli kanlı peri İstediğin candır bildim. Son baharda bir gündü Gözlerinde belirmişdi cinayetin eseri O gün senin dudağında bir damla kan gördümdü” Rıza Tevfik öyle bir vesileden böylesine bir şiir çıkarabilen kişinin şair olduğunun inkâr edilemeyeceğini söylemektedir. İhsan Raif Hanım‟ın “Muhabbet bağında kendimden geçdim Ateşler içinde bir lale seçdim. Yandı yüreciğim kanarak içdim Kızıl dudağından şarab-ı aşkı” kıtasını alıntıladıktan sonra “Kafiye, musıki, elhasıl her vechile bu bir âteşîn şiirdir. Ve âşık tarzının en nazik, en güzel bir nümunesidir.” demektedir. Yazının son kısımlarında da İhsan Raif Hanım‟a büyük övgüler sunan Rıza Tevfik, kendileri göçüp gittikten sonra da İhsan Raif‟in “tükenmez bir feyz-i tabiiye malik olduğu için” daha güzel şiirleri Osmanlı edebiyatına hediye edeceğini dile getirmektedir. Nevsâl-i Millî‟de, şaire ait “Periler” başlıklı bir şiir yer almaktadır. Fotoğrafı bulunmamaktadır. 3. Yaşar Nezihe Hanım �Nevsâl-i Millî‟nin söz konusu edilecek kadın yazarları arasındaki üçüncü isim Yaşar Nezihe‟dir. Yıllıkta yer alan yazı imzasızdır. Bu yazıda, Yaşar Nezihe‟nin daha çocuk yaştan itibaren çektiği acılar ön plana çıkarılmıştır. Annesini erken yaşta kaybeden Yaşar Nezihe, zalim bir babanın ellerine terkedilmiştir. Cahil, kaba bir babayla büyümek zorunda kalan Yaşar Nezihe, mektebe gitmek arzusunu babasına açtığında “tekdire hatta, silleye, tokada hedef ol”muştur. Nezihe, babasının bu tutumuna rağmen çocuk hâliyle mektebe gidip, muallime öksüz olduğunu söyleyebilmiş, kendisini okutmasını istemiştir. Bütün ömrü boyunca aldığı tahsil bu mektepteki bir iki yılla sınırlıdır. Gençlik yıllarından itibaren başta Malûmat olmak üzere birtakım mecmua ve gazetelerde şiirleri yayımlanmıştır. Yaşar Nezihe hakkında Nevsâl-i Millî‟de yer alan metnin tamamı şöyledir: “Yaşar Nezihe Hanım 1297 senesi kanunusanisinin, soğuk, fırtınalı bir gecesinde Şehremini civarında Baruthane Yokuşu‟nda harab bir hanenin viran bir odasında dünyaya gelmişdir. Maktezayı kadri olarak o gece evlerinde yakacak gaz bile bulunmuyordu. Henüz altı yaşında iken validesi veremin biaman pençesinden tahlis giryeban edemeyerek küçük Nezihe‟yi sefil ve serhoş bir pederin dest-i zalamkarına terk edip gitmiştir. O zaman pederi şehremaneti kantar idaresi hüdemasından olub iki yüz kuruşla istihdam olunuyordu. Kendi ismini yazamayacak kadar cahil, hissiz, şefkatsiz idi. Yaşar Nezihe Hanım sabavetinin en kıymetdar zamanlarını sokaklarda erkek çocukların oynadıkları oyunlarla geçirdi. Bir gün kalbinde mektebe gitmek, okumak arzusu hasıl oldu ve bu arzu gittikçe tezayüd etti. Mektebe gitmek istediğini pederine söylediği zaman tekdire hatta silleye, tokata hedef oldu. Fakat kalbinde gittikçe tezayüd eden bu arzuyu hiç bir şey teskin edemiyordu. Bir gün pederinden gizli o civarda bulunan Kapuağası İbrahim Ağa mekteb-i ibtidaisinin yolunu tutmuş bir mücrime gibi titreye titreye mektebden içeriye girerek muallimin elini öpmüş: -Ben öksüzüm hoca efendi, beni okutunuz. demişti. Pederi mektebe gittiğini öğrendi. Ve evden tart etti. Biçare çocuk birkaç gece komşularına sığındı. Bu mektebde Yaşar Nezihe Hanım bir sene okumuşdur. İşte hayatında müddet-i tahsili mekteb ibtidaiyede bu bir senedir. Hayatının onaltı senesi pederinin hanesinde bir ot minderin üzerinde geçdi. Üçyüz ondörtte izdivac etti. İzdivacından sonra küçük bir saadeti müteakip şimdiye kadar birçok felaketler içinde emrar-ı hayat etti. İki zevci tarafından ihanete maruz kaldı. Hemen denilebilir ki bu muhterem şairenin figansız pek az zamanı vardır. Yaşar Nezihe Hanım‟ın şiir yazmaya başlaması bir heves neticesidir. 312‟de Ahmed Rasim Bey‟in Malumat gazetesinde Leyla Feride imzasıyla yazdığı Çare bulan olmadı bu yareye �şarkıyı görmüş kendisi de Leyla Feride gibi şiir yazmak istemişdi. Mamafih Yaşar Nezihe Hanım‟ın eşarı yalnız heves neticesiyle yazılmamışdır. Onun Cehennemi geçmiş hayatı onu daha ziyade şiir yazmaya sevk etmişdir. İlk defa „suziş aşkınla her an ah u figan eylerim‟ mısraıyla başlayan şarkıyı Mazlume imzasıyla yazdı. Ve sonra Malumat gazetesinde “Mahmure” imzasıyla ikinci ve yine “Mehcure” imzasıyla üçüncü şiirini yazdı. Bu şiirlerin tenkide uğramadığını görünce büyük bir cerasetle artık şiir yazmaya koyuldu. Ve pek çok şiir yazdı. Kemal-i katiyetle diyebiliriz ki Yaşar Nezihe Hanım kadınlar içinde en çok şiir yazandır. Ekser şiirlerinde kendi hayatından, bedbahtlığından, talihinin setmelerinden bahseder. Şiirleri gayet samimi bir lisanla yazılmışdır. 317 senesinde Terakki risalesine yazdığı bir şiirini buraya derc ediyoruz. Bundan on iki sene evvel yazdığı bu şiir muhterem şairemizin eserleri hakkında sarih bir fikir verebilir:” Burada söz konusu edilen şiirin başlığı “Tahattur Et”tir. Yıllıkta yer alan yazının son kısmında ise “Yaşar Nezihe Hanım‟ın şiirlerinin bir kısmı „Hanımlara Mahsus Gazetede‟, „Sabah‟da, “Kadın”da, “Terakki” gazetesinde, „Kadınlar Dünyası‟nda ve daha birçok risalelerde neşr olunmuşdur. Bunlardan başka son zamanlarda intişar eden „Bir Deste Menekşe‟ ismindeki mecmua-i eşarı var.” denilerek şairin edebî kimliği hakkında birkaç not düşülmektedir. Yaşar Nezihe‟nin yıllıkta yer alan metni ise “Rah-ı Maişet” adını taşımaktadır. Yaşar Nezihe Hanım da üç evlilik yapan sanatkârlarımızdandır. Tüm hayatı maddî sıkıntılarla geçmiştir. Kızılay, Darphane, Esirgeme Derneği gibi kurumlarda çalışarak hayatını sürdürmeye çalışmıştır. İlk şiirlerini Mazlume, Mahmure, Mahcure müstearlarıyla yazmıştır. Sosyal muhtevalı şiirlerinin yanısıra sanatının omurgasını hüzün, melankoli, romantizm oluşturmaktadır. (Doğan, 2012:172) Hayatının son yıllarını Silivrikapısı‟nda geçiren Yaşar Nezihe Hanım‟ın vefat tarihi olarak Resimli Kadın Şair ve Muharrirlerimiz‟de 1934-1935 yılları gösterilmektedir. (Uraz, 1940:144) Ancak, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Aydın Kadınlar‟da vefat tarihi 1971‟dir. 4. Belkıs Şevket Hanım �Nevsâl-i Millî‟de imzasız olarak yer alan yazıda Belkıs Şevket Hanım hakkında şu ifadeler bulunmaktadır.5 “Belkıs Şevket Hanım Sultan Mahmud vüzerasından Ali Namık Paşazade Ata Paşa‟nın küçük mahdumu merhum Şevket Bey‟in kerimesidir. Türkçe ve İngilizce‟yi pek esaslı tahsil etmişdir. Elyevm hususi mekteblerde İngilizce, musiki ve terbiye-i etfal muallimliği etmekdedir. Belkıs Hanım „Müdafaa-i Hukuk-ı Nisvan‟ cemiyetinin hin-i teşekkülünde bu cemiyete intisab ederek refikaları meyanında bir mevki-i muhterem kazanmışdır. Orada daima kadınlık inkılâbı için çalışdı. „Kadınlar Dünyası‟nda teceddüde ve ıslah nestere dair yazdığı makaleler kendisinin ateş-i hürriyetle mali nasıl bir ruha malik olduğunu göstermeye kâfidir. Belkıs Hanım‟ın bunlardan başka ve bunlardan daha büyük bir meziyyeti bir büyüklüğü de memleketimiz kadınlığında ilk cesaret-i medeniyeyi ve erkekler gibi hayatta kadınların herşeyi yapabileceklerini göstermesidir. Bu hareketi Osmanlı kadınlığının terakkiye karşı gösterdiği ilk cehd, ilk hareket olarak telakki olunabilir. Tarih onu Osmanlı kadınlığında ilk cesaret-i medeniyeyi gösteren ilk tayyare ile suud eden bir kadın olmak üzere takdir ile yad edecekdir.” Belkıs Şevket Hanım‟ın yıllıkta yer alan yazısının başlığı “Tayyarecilik”tir. Yazıda ilk uçuşuna dâir hatıralar canlı bir biçimde okunabilmektedir. Kadın çalışmaları söz konusu olduğunda ilk defa uçan Türk kadını olarak bilinen Belkıs Şevket Hanım aynı zamanda Kadınlar Dünyası mecmuasında yazıları yayımlanmış bir yazarımızdır. “İstanbul‟dan ayrıldıktan Olundu fakat yere nüzul ettiğiniz zaman gönlümde bir mahzunluk vardı. Gönlüm ruhum daha çok gezmek hatta uzaklara ötelere gitmek … bu seyahat keşke çok devam etseydi. 5. Gülistan İsmet Hanımefendi 5 Buraya alıntıladığımız metin yıllıktaki metnin tamamıdır. �Kaynaklarda hayatı hakkında en az malumatın bulunduğu yazarlarımızdan biri de Gülistan İsmet‟tir. Bundan dolayı Nevsâl-i Millî‟de M. H. imzasıyla kaleme alınan yazı büyük bir değer ifade etmektedir. Yıllığa göre Yıldız kumandanlığı mahiyetindeyken sürgün edilen Bağdatlı Mehmed Tevfik Bey‟in kerimesi olan Gülistan İsmet, 1290 senesinin Mart‟ında Saraybosna‟da tevellüd etmiştir. İlme büyük önem veren babasının himmetiyle Gülistan İsmet sekiz yaşından itibaren Üsküdar‟daki Amerikan İnas Mektebi‟ne devam etmiştir. Mektepteki gayretli çalışmalarından dolayı mektep müdürü tarafından korunup kollanan Gülistan İsmet “bila inkıta ve leylî” olarak on yıl kadar mektepte kalmış daha sonra Müslüman bir doktor olarak Amerika‟ya gönderilmesi söz konusu olmuştur. Yıllığa göre, Gülistan İsmet doktor olamamış ama “Türk kadınlarına nümune-i imtisal olacak derecede mükemmel bir kadın, fedakâr bir valide olmuşdur.” Nevsâl-i Millî‟de bu malûmatın yanısıra Gülistan İsmet hakkında şunlar yazmaktadır: “1313 senesinde Asım Bey‟le izdivaç etmiş ve çocuklarının üçüne de hem en ciddi bir validelik hem de en emin bir muallimlik etmişdir. İngilizce ve Fransızca‟yı bihak o kadar yazar ve birkaç lisan tekellüm eder olduğu hâlde bunları kâffesi ve bütün semere-i tahsili validelik vezaifinin ve hissiyat-ı milliyesinin tekemmül ve neşv ü nemasına hizmet etmişdir. Gülistan İsmet Hanımefendi Osmanlı inkılâbına da iştirak ederek elyevm meclis-i Mebusan başkatibi bulunan zevci Mustafa Asım Bey‟le beraber bulunduğu Selanik‟de (İttihad ve Terakki) cemiyyeti hafiyesinin azası meyanına dâhil olmuşdur. Bu sıfatla memlekete ifa ettiği hizmet mumileyhinin bütün hayatında en büyük bir fahr ve mübahat teşkil edebilir. Çünkü zencir-i istibdadı kırmakla meşgul olan (İttihad ve Terakki)nin meşhur (Reval) mülakatından sonra Avrupa ve Amerika‟nın matbuat-ı meşhuresine hafiyyen gönderdiği beyannamelerin İngilizcelerini kendisi yazmış ve zevcinin ve Manyasızade Refik Bey merhumun irşadıyla cemiyyetin kadınlar şubesinde bihak temeyyüz etmişdir. İnkılabdan sonra Selanik‟de (Şefkat) namında bir cemiyyet-i hayriyenin esaslarını vaz etmiş ise de terakkisini temin edemeden İstanbul‟a gelmeye mecbur olmuşdur. Gülistan İsmet Hanımefendi henüz validelik vezaifine hasr-ı nefes etmeden makdem devr-i istibdadın yegâne kadın gazetesi olan (Hanımlara Mahsus Gazete)ye birçok yazılar yazmışdır.” Gülistan İsmet‟in yıllıkta bir fotoğrafı bulunmamaktadır. Yıllıkta “Beşiği Sallayan El Dünyaya Hükmeder” başlıklı yazısında annelik vazifesi ve çocuk yetiştirilmesinin ne derece önemli olduğu üzerinde durur. Yazının altbaşlığı: “Çocuk aileyi, aile milleti temsil eder.” �Gülistan İsmet hakkında tek diyebileceğimiz çalışmayı Melike Karabacak yapmıştır.6 Karabacak‟ın çalışmasından hareketle Gülistan İsmet hakkında Nevsâl-i Millî dışında kalan bilgileri burada nakletmemiz mümkündür. Gülistan İsmet Amerikan Kız Koleji‟nden mezun olan ilk Müslüman Türk kadınıdır. (Karabacak, 2009:161) Annesi Hüsnügül Hanım, Abdülaziz sarayından gelme Çerkez asıllı bir cariyedir. Babası Mehmed Tevfik Bey, kızına nitelikli bir eğitim alabilmesi için maddî manevî bütün desteği sağlamıştır. Amerikan okuluna göndermeye karar verdiğinde karşılaştığı muhalefete rağmen kararının arkasında durmuştur. (Karabacak, 2009:165) Nevsâl-i Millî‟de yer alan malumatın dışında Gülistan İsmet‟in Jön Türk devriminden sonra rahat bir hayat yaşadığı, kızı Nurinisa Asım‟ı da Amerikan Kız Koleji‟ne gönderdiği bilinmektedir. 6. Emine Semiye Hanımefendi Nevsâl-i Millî‟de hayatı hakkında kısa bir yazı bulunan Emine Semiye Hanım, yakın zamanda edebiyat araştırmacılarının gündemine girmiş, kendisi hakkında kitap ve makaleler neşredilmeye başlanmıştır. Yıllıkta fotoğrafı bulunmayan Emine Semiye Hanım‟ın kendi el yazısıyla yazdığı notta “Dünyanın en mesud insanları vatan ve milletine güzel bir koku bırakmağa muvaffak olanlardır.” yazmaktadır. Hâl tercümesi hakkındaki imzasız yazı şu şekildedir: “Emine Semiye Hanım 1282 (1868 y.ö.) senesi martının altıncı günü merhum Cevdet Paşa‟nın sulbünden İstanbul‟da, Vezneciler‟de dünyaya gelmişdir. Küçüklüğünden beri edebiyata hevesli bulunduğu için hemşiresi Fatma Aliye Hanım derecesinde tarih ve ulüm-u diniye derslerinde ileri gidememiş ise de felsefe ile iştiğalden büyük bir haz almış ve bir aralık Selanik‟de askeri rüşdiyesi Farisi muallimi bulunan Kara Baba Tekkesi şeyhinden iki sene kadar Arabi, Farisi ve tasavvuf dersleri alarak tevsi-i malumat etmişdir. Selanik‟de inas mekteblerine müfettişlik ettiği gibi bazı muallime ve talebatı tedris suretiyle de maarife çalışmışdır. Siroz‟da geçirdiği dört senelik hayatında bir taraftan memur kızlarını okutarak tenvir diğer taraftan (İttihad ve Terakki) Cemiyetinin teşkilat-ı hafiyesine dahil olarak vatanına hizmet etmişdir. Hürriyetin ilanından sonra ve bilhassa Otuzbir Mart İhtilalinde gazetelere isyan-ı askeri aleyhine birçok makaleler yazmak cesaretini göstermişdir. Son harb-i meşum esnasında Şişli Etfal Hastahanesi‟nde 6 Karabacak, Melike, “Osmanlıda Politik ve Edebi Bir Kadın: Gülistan İsmet”. Karabacak’ın kaynakları arasında Nevsâl-i Millî yoktur. �mecruhin gazat bakıcılığı etmiş ve İttihad ve Terakki erkanı habsedildiği sırada Kamil Paşa kabinesine mensub bazı kimseler tarafından (iki ana bana dostuna) kendisinin de habsine dair teşebbüsatta bulunduğunu mevsükan haber verdiklerinden Etfal Hastahane‟sini terk ile Paris‟e azimet etmişdir. Hayat-ı ailesine müteallik bir bedbahtı ve onun icab ettirdiği medid bir davanın buhranlı günleri sıhhatini haleldar ettiği cihetle şimdilik istirahat mecburiyetinde bulunmakdadır. Fakat bu istirahat zamanını da beyhude geçirmeyip kızlarımızın talim ve terbiyelerine aid tetebbuat ile geçirmekdedir. Müşarünileyha matbuat sütunlarındaki pek çok asarından maada bir kaç milli romanın da muharriresidir.” Emine Semiye Hanım‟ın yıllıkta yer alan metninin başlığı “Ah Biz de Avrupalılar Gibi Olabilsek!”tir. Bu metnin yazıldığı sırada Emine Semiye Hanım‟ın Paris‟te olduğu anlaşılmaktadır. Avrupa‟nın ilim ve fende göstermiş olduğu ilerleme daha çok Paris gözlemlerine dayanarak aktarılmaktadır. Emine Semiye Hanım da yazısının sonunda vurguladığı gibi, Osmanlı toplumunun ilerlemesini çocukların anne kucağına tahsil hayatına alıştırılmasıyla mümkün olacağını ifade eden kadın sanatkârlarımızdandır. İlkyazı çalışmalarını Emine Vahide adıyla Hanımlara Mahsus Gazete‟de “Bir Mütehassisenin Tefekküratı” ismiyle gün yüzüne çıkarmıştır. (Uraz, 1940:470) Çocuk terbiyesi üzerine hikâyeler yazmıştır. Fennî ve muhtelif konular hakkında hikâyeler yayımlamıştır. Gayya Kuyusu, Sefalet romanlarının yazarıdır. Emine Semiye Hanım, Fatma Aliye‟nin kardeşi olması dolayısıyla yazı hayatı söz konusu olduğunda geri planda kalmıştır. Onu, ön plana çıkaran ictimaî meselelere olan ilgisi ve bu alandaki çalışmalarıdır. 1896‟da Selanik‟te çıkan Mütalaa gazetesinde başyazarlık yapmıştır. Emine Semiye‟nin bir de matematik kitabı bulunmaktadır. (Doğan, 2012:145) II. Meşrutiyet sonrasında aktivist kimliği onu Anadolu‟da karşımıza çıkarmaktadır. İdealist öğretmenler yetiştirmek için 1920 sonrasında bu coğrafyada iz sürmüştür. (Doğan, 2012:145) 7. Halide Edib Hanım Efendi Türk edebiyatının şüphesiz en güçlü kadın yazarlarının başında Halide Edip Adıvar gelmektedir. Yıllıkta hayatı hakkındaki yazı imzasızdır. Yıllıkta yaklaşık iki sayfa uzunluğundaki yazının burada tamamına yer verilmeyecektir ancak Halide Edib‟in hayatı hakkındaki tarih, kişi ve yer isimleriyle, �yazarın hangi yönlerinin öne çıkarıldığı üzerinde durulacaktır. Yıllığa göre Halide Edip, “Bursa reji nazırı Edib Beyefendi‟nin kerimeleridir. Rumi 1299 tarihinde İstanbul‟da doğmuşdur. Pederleri tahsil ve terbiyesine son derecede itina eylemiş Halide Hanım İngiliz mürebbiyelerinin dest-i terbiyesinde çocukluğundan itibaren milli bir tahsil almışdır.” Üsküdar‟da Amerikan İnas Koleji‟ni II. Abdülhamid devrinin istibdadına rağmen başarıyla tamamlamış, ayrıca muallimlerden riyaziyat, felsefe, ictimaiyat dersleri almıştır. Meşrutiyet‟in ilanıyla Tanin gazetesi yayımlanmaya başladığı zaman Halide Edib adı Osmanlı yazarlarının “ciddi surette nazar-ı dikkatini celb et”miştir: “Hürriyet ve teceddüd aşkıyla çarpan kalbler arasında Halide Edib Hanım iman ve cesareti ile temeyyüz ediyordu.” sözüyle onun edebiyat kamuoyundaki yerini göstermektedir. Nevsâl-i Millî‟de Halide Edip hakkında kaleme alınan yazı, diğer hâl tercümelerinden farklılıklar göstermektedir. İmzasız olmasına rağmen Halide Edip‟i yakından tanıyan biri tarafından yazıldığı aşikârdır. Halide Edip‟in hayatı hakkında resmî malumat vermesinin yanısıra onun iç âlemini yansıtma, duygularını açığa çıkarma amacı taşıdığı görülmektedir: “O, dünyaya bir sanatkâr olarak gelmişdi. Şüun ve hadisatın onun ruhunda kopardığı ihtirazlar birer eser-i nefis sanat oluyordu. Bir tarafdan hayatını yaşarken diğer tarafdan hayat yaratıyordu. „Son Eseri‟nde sanatkâr Feridun Hikmet ağzından dediği gibi bir kuş için ötmek nasıl bir ihtiyac ise, bahar gelince bir ağaç için tomucuklanmak ve çiçek açmak nasıl bir emr-i tabii ise kendisi için de hayat rüzgârlarının rebab-ı ruhundan kopardığı samimi nağmeleri terennüm etmek o kadar zaruri ve tabii idi.” cümleleri bu söylediklerimize somut birer örnektir. Yazının devamında Halide Edip‟in eserlerindeki edebî gücün büyüklüğünden bahsedilmektedir. Harab Mabedler, Raik’in Annesi, Seviye Talib gibi eserler, Halide Edip‟in kendini aradığı, kalem tecrübeleri olarak değerlendirilmektedir. Asıl sanat dehasını Handan‟da bulmuştur. Fransızca tercümesinde görülen kabalıklara rağmen Batı yazarlarının dikkatini çekmiştir. Almanca ve İngilizce‟ye tercüme edilmesi noktasında girişimler bulunmaktadır. Yazıda Handan hakkında “Handan‟da bir felsefe-i ictimaiye arayanlar hata ederler. O münhasıran bir hikâye-i kalb ve aşkdır. Medeniyetin ilk dakikalarından beri binlerce sanatkârın terennüm ettiği bu dastan-ı ezeliyi bu kadar bakir elhan ve anat ile tekrar yaratabilmek için ne büyük bir kabiliyet isterdi.” denilmektedir. Yazının kaleme alındığı sırada Halide Edip‟in yayımladığı son eserin Handan olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü yazıda, Halide Edip‟in Yeni Turan‟da sanatı, fikir ve nazariyeye �kurban eylediği söylenmekte, Son Eseri ile ise, sanatın kudsiyetine döndüğü ifade edilmektedir. Bundan dolayı yazar, Handan‟da Halide Edip‟in son sözünü söylememiş olduğu emniyetini verdiğini dile getirmektedir. İlk yazılarını Halide Salih imzasıyla Tanin‟de kaleme alan Halide Edip, kadın meseleleri hakkında birçok makale yayımlamıştır. 8. Diğer Yazılar Nevsâl-i Millî‟nin kadın edebiyatı araştırmalarına kaynaklık etmesi bakımından Cenab Şehabeddin‟in, Ahmed Refik‟in, Müfid Ratib‟in ve son olarak Ruşen Zeki‟nin kadın meseleleri ve edebiyatına dâir kaleme aldıkları makalelerine kısaca değinmek gerekmektedir. Cenab Şehabeddin‟in başlığı “Kadınlarımıza Dâir”dir. Celal Nuri Beyefendi‟ye ithafıyla yayımlanmıştır. Yazı, Celâl Nuri‟nin Kadınlarımız adlı eseri hakkındadır. Cenab Şehabeddin, bu eseri, müellifin diğer eserleri arasında “en mühim” bulduğu eseri olarak tarif etmektedir. Kadınlar hakkında kaleme alınan başka bir yazının sahibi Ahmed Refik‟tir. “Osmanlı Tarihinde Kadınlar” başlığını taşıyan yazıda Ahmed Refik, tarihte önemli mevkilerde bulunmuş olan kadınlar hakkındaki düşüncelerini kaleme almıştır. Ahmed Refik‟e göre “Kanuni Sultan Süleyman‟dan sonra devletin en mühim ricali kadın nüfuzuna tabi olduğu görülür. Hususiyle padişahların tab‟an zayıf, eski cengaverane ve merdane düşüncelerden mahrumiyetleri kadının nüfuzunun artmasına sebep vermiştir.” Yazıda Orhan Gazi devrinden başlayarak başta Nilüfer Hatun olmak üzere, Köprülüler devrindeki Tarhan Sultan‟a kadar geniş bir alanda Osmanlı kadınları hakkındaki düşüncelere yer verilmiştir. Müfid Ratib‟in yazısı ise “Şekspir‟in Kadınları” başlığını taşımaktadır. Yazıda Shakespeare tiyatrosu dendiğinde akla gelen dört kadın üzerinde durulmaktadır: Venedik Taciri‟ndeki Portiya, Romeo ve Juliet‟teki Juliet, Hamlet‟teki Ofelya, Kral Lear‟daki Kordelya (Cordelia). Müfid Ratib, bu oyun ve kahramanlara dünya tiyatrosundan önemli metinlerle yaklaşmakta, aralarındaki farkları tespit ederek devri içinde erken sayılabilecek önemli bir tiyatro eleştirisi sunmaktadır. Kadınlar hakkında Nevsâl-i Millî‟de yer alan son yazı Ruşen Zeki imzalı “Bizde Hareket-i Nisvan”dır. Adından anlaşılacağı üzere bizdeki kadın faaliyetlerinin tarihini vermektedir. �Kaynakça Aydın, B., (2009), “Salnâme”, DİA, C. 36, s. 51. Coşkuntürk, Hüveyla, (1987), İhsan Raif Hanım, Ankara, (Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Çolak, Güldane; Uçan, Lale, (2008), II. Meşrutiyet‟ten Cumhuriyet‟e Basında Kadın Öncüler, İstanbul, Heyamola Yayınları. Doğan, Sabiha, (2012), Tanzimat‟tan Cumhuriyet‟e Aydın Kadınlar: Şair ve Yazarlar (1850-1950), İstanbul, Akademik Kitaplar. Hatemi, Hüsrev, (1998), Eriyen Mumlar, İstanbul, Dergâh Yayınları. Gövsa, İbrahim Alâattin, (1962), “Nigar Hanım”, Türk Meşhurları Ansiklopedisi. Kahraman, Â., (2007), “Nevsâl-i Millî”, DİA, C. 33, s. 62. Karabacak, M., (2009), “Osmanlı‟da Politik ve Edebi Bir Kadın: Gülistan İsmet”, Türk İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi, Sayı: 7, ss. 161-175. Kaymaz, Kadriye, (2009), Gölgedeki Kalem Emine Semiye: Bir Osmanlı Kadın Yazarının Düşünce Dünyası, İstanbul, Küre Yayınları. Öztürk, Cemil, (2002), İhsan Raif Hanım: Yaşamı, Sanatçı Kişiliği, Yayımlanmış ve Yayımlanmamış Bütün Şiirleri, İstanbul, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi. Şair Nigar, (1959), Hayatımın Hikâyesi, İstanbul, Ekin Basımevi. T.Z., (1330), Nevsal-i Millî, İstanbul, Asar-ı Müfide Kütüphanesi. Uraz, Murat, (1940), Resimli Kadın Şair ve Muharrirlerimiz, İstanbul, Nümune Matbaası. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2323 Title A name given to the resource KADIN EDEBİYATI ÇALIŞMALARINA BİR KAYNAK OLARAK NEVSAL-İ MİLLÎ Author Author ÖZTÜRK, Yakup Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Nevsal-i Millî, Edebiyat Yıllığı, Kadın Edebiyatı, Yeni Türk Edebiyatı Tarihi. ÖZET Nevsal-i Millî 1330-1914 yılında tek cilt hâlinde yayımlanmış bir yıllıktır. Altmış kadar şahsiyet hakkında malumat bulunmaktadır. Tanzimat sonrası edebiyat tarihi çalışmaları içinde önemli bir kaynak olan eser, yaşayan şair ve yazarların kısa hayat hikâyelerinin yanında el yazılarından ve eserlerinden örnekler barındırmaktadır. Bunlarla beraber, Türk edebiyat tarihinin görevini kolaylaştırmak gibi bir iddia da taşıyan yıllık, çıktığı dönemde büyük ilgi görür. Sadece edebiyat tarihi için değil siyasî ve toplumsal tarih için de önemli belgelere sahip olan Nevsal-i Millî’de yeni Meclis-i Mebûsan üyelerinin resimlerine ve gazete ve dergilerin alfabetik sıraya göre tanıtıldığı “Matbuatımız” bölümüne yer verilmektedir. Bu çalışmada, Nevsal-i Millî’nin kadın edebiyatı çalışmalarına hangi açılardan kaynaklık edebileceği ele alınmıştır. Bu yapılırken kadın edebiyatı kavramı, Türkiye’de kadın edebiyatı çalışmaları ve eserde adı geçen kadın edebiyatçıların edebî şahsiyetleri ve eserleri tetkik edilecektir. Bilindiği üzere kadın edebiyatı çalışmaları Türk edebiyatında da önemli bir hacme ulaşmıştır. Hem teorik okumalar hem de monografi çalışmaları ardıardına üniversitelerin çalışmalarına girmekte, kimi üniversitelerde kadın edebiyatı araştırmalarına dâir birimler kurulmaktadır. Burada, bu çalışmalardan da söz açılmıştır. Bunun öncesinde dönemin yaygın bir yayın faaliyeti olan nevsal ve salname geleneğinden örneklere yer verilmiştir. Günümüz edebiyat araştırmalarında teori çalışmalarının daha ön plana alındığı bilinmektedir. Burada, hem teorik çalışmaları (Kadın Edebiyatı) hem de edebiyat tarihçiliği bir arada ele alma yolu takip edilmiştir. Bildiride söz konusu edilecek kadın edebiyatçılardan Nigâr Hanım’ı Yahya Kemal; İhsan Raif’i Rıza Tevfik’in kaleme almış olması Nevsal-i Millî’nin değerini artırmaktadır. Bu isimlerin yanısıra Yaşar Nezihe Hanım, Belkıs Şevket Hanım, Gülistan İsmet, Emine Semiye, Halide Edib eserde yer alan kadın yazarlarımızdır. Cenab Şehabeddin’in “Kadınlarımıza Dair”, Ahmed Refik’in “Osmanlı Tarihinde Kadınlar”, Müfid Ratib’in “Şekspir’in Kadınları”, Ruşen Zeki’nin “Bizde Hareket-i Nisvan” makaleleri çalışma içerisinde ele alınmıştır. Burada adı geçen kadın sanatçılardan alınan örnek metin ve şiirler de Latinize edilmiş olarak sunulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ed79e79b50bf846421cd1f0f53956e8a.docx 56e7e70ae9935a0d14565cb2f01b2c84 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6997f844af85c52e386491a61ae831a8.pdf e8e7c74ad5141ec32e8514954be64822 PDF Text Text TARIK BUĞRA'NIN KALEMİNDEN MEHMET AKİF Selahattin ÖZÇELİK Pamukkale Üniversitesi, Denizli / Türkiye Anahtar Kelimeler: Tarık Buğra, Mehmet Akif, ruh çözümlemesi. ÖZET Tarık Buğra'nın "Firavun İmanı" adlı eserinde işlediği konular arasında Mehmet Akif ve Türk Millî Mücadelesi büyük yer tutmaktadır. Bu eser neredeyse bir "Akif2İn ruh çözümlemesi" çalışmasıdır. Akif belli bir süre bu dünyada yaşamış, sonra yok olup gitmiş bir canlı değil, ötelerin ötesinden gelip, ufukların ve çağların ötesini gören, hep yanımızda olan, bizi var kılan en kıymetli değerlerimizdendir. O tarihin en güzel milletinin en güzel fertlerinden idi. O, milletini, medeniyetini, dinini, peygamberini, Çanakkale’yi, Sakarya’yı, Millî Mücadele’yi, cemiyetini destanlaştıran, mısralaştıran ve ölmezleştiren bir ruhtu. Aynı zamanda mısralarını milletleştiren bir büyük abideydi. Öyle ki o bir büyük medeniyetin belki son temsilcisi ama yeni bir medeniyetin doğum sancılarıyla kıvranan binlerce, milyonlarca ervah-ı şühedanın söze dökülmüş, kelama ve kaleme gelmiş, mısra mısra harf -be- harf görüntüsü ve müjdecisi idi. Ne var ki tarihin her anında gördüğümüz iblis tabiatlılar, firavun imanlılar bunu hepimizden önce kavradılar ve bu ateşin insanı, bu volkan gibi kaynayan ve aziz milletinin mutluluğundan başka bir şey dert etmeyen “bülbül” şairini susturmak, yok saymak ve itibardan düşürmek istediler. İşte bu bildiride Akif’in şahsında bu büyük kavganın nasıl olduğunu, nasıl yaşandığı ele alınmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2308 Title A name given to the resource TARIK BUĞRA'NIN KALEMİNDEN MEHMET AKİF Author Author ÖZÇELİK, Selahattin Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Tarık Buğra, Mehmet Akif, ruh çözümlemesi. ÖZET Tarık Buğra'nın "Firavun İmanı" adlı eserinde işlediği konular arasında Mehmet Akif ve Türk Millî Mücadelesi büyük yer tutmaktadır. Bu eser neredeyse bir "Akif2İn ruh çözümlemesi" çalışmasıdır. Akif belli bir süre bu dünyada yaşamış, sonra yok olup gitmiş bir canlı değil, ötelerin ötesinden gelip, ufukların ve çağların ötesini gören, hep yanımızda olan, bizi var kılan en kıymetli değerlerimizdendir. O tarihin en güzel milletinin en güzel fertlerinden idi. O, milletini, medeniyetini, dinini, peygamberini, Çanakkale’yi, Sakarya’yı, Millî Mücadele’yi, cemiyetini destanlaştıran, mısralaştıran ve ölmezleştiren bir ruhtu. Aynı zamanda mısralarını milletleştiren bir büyük abideydi. Öyle ki o bir büyük medeniyetin belki son temsilcisi ama yeni bir medeniyetin doğum sancılarıyla kıvranan binlerce, milyonlarca ervah-ı şühedanın söze dökülmüş, kelama ve kaleme gelmiş, mısra mısra harf -be- harf görüntüsü ve müjdecisi idi. Ne var ki tarihin her anında gördüğümüz iblis tabiatlılar, firavun imanlılar bunu hepimizden önce kavradılar ve bu ateşin insanı, bu volkan gibi kaynayan ve aziz milletinin mutluluğundan başka bir şey dert etmeyen “bülbül” şairini susturmak, yok saymak ve itibardan düşürmek istediler. İşte bu bildiride Akif’in şahsında bu büyük kavganın nasıl olduğunu, nasıl yaşandığı ele alınmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2b84f1a056fa0f0c19c144cc6ee454da.docx 9e43c8bcd98a1616530205012fab4d06 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f79555704f5656fc9548605c947d3a6b.pdf 03c824bb51e2d9c65e0f774370a053c8 PDF Text Text TANZİMAT ROMANLARINDA KADIN ve EĞİTİM Özlem POLAT ATAN Boğaziçi Üniversitesi, Türkçe Dersleri Koordinatörlüğü, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Tanzimat, Kadın, Eğitim. ÖZET Tanzimat dönemi romanlarında yazarlar, eğitim kavramını sistemli bir biçimde ele almışlar; roman kurgularını da bu sistem dâhilinde geliştirmişlerdir. Ele aldıkları konuların farklılığı, kahramanların çeşitliliği, hatta üsluplarındaki keskin ayrılıklar; romanların ortak paydalarda buluşan eğitim sistematiğini etkilememiştir. Romanların genelinde kahramanların öğretim süreci aktif bir eylem olarak detaylandırılmazken; erkeğin kadını eğitme süreci ayrıntılı olarak aktarılmıştır. Erkek kahramanlar; kadınların eğitiminin her aşamasına hâkimdirler ve onların, kendi kontrolleri dışında gerçekleşmesi muhtemel eğitim alma sürecini engellerler. Kadın kahramanların okuma yazma öğrenmeleri, dil bilmeleri, müzik aleti çalıp şarkı ve şiir bilgisine vakıf olmaları; kendilerine fayda sağlamaktan çok babalarına, eşlerine, kendilerini himaye eden erkeklere layık olmalarına; onları mutlu etmelerine yöneliktir. Bu bağlamda Tanzimat romanlarında kadın ve erkek kahramanların ilişkilerinin başlangıç, gelişme ya da bitiş aşamalarının etkin bir öğrenme/öğretme eylemi üzerinden aktarıldığı gözlenmektedir. Şemseddin Sami’nin “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat” adlı romanında, Talat ve Fitnat’ı buluşturan yegâne amaç, okuma yazma öğretme/öğrenme eylemidir. Ahmet Mithat’ın “Felatun Bey ve Rakım Efendi” romanın kahramanı Rakım, dostluk kuracağı İngiliz aileyle kızlarına ders verme gayesiyle tanışır; cariyesi Canan’la bilakis ilgilenmesinin esas nedeni ise ona gerekli tahsil ve terbiyeyi vermek isteyişindendir. Namık Kemal’in “Cezmi” adlı romanın kahramanı Cezmi, kendisine eş olması uygun görülen Ayşe’yi eğitme görevini üstlenmiştir. Samipaşazade Sezai’nin “Sergüzeşt” romanında ise ana karakter Dilber, esaret günlerinin tek mutlu anlarını okulda geçirdiğini vurgulamış, aralarındaki sınıf farkını gözetemeyip evin oğlu Celal’e umutsuzca âşık olduğunda ise yaşamını okuduğu “Pol ve Virjini” romanına uyarlayarak sonlandırmıştır. Benzer bir şekilde Nabizade Nazım’ın romana da ismini veren kahramanı Zehra; kendisini terkeden kocasından intikam alma yöntemlerini, defalarca okuduğu “Monte Kristo Kontu”ndan ilham alarak kendi yaşamına uyarlamıştır. Bu çalışmada, seçilen Tanzimat romanlarının kadın kahramanlar üzerinden toplumbilimsel yaklaşımla yapılmış içerik çözümlemeleriyle, eğitim temasının gerçek yaşamdan romana yansıyan sistematiği ortaya konulmuş; öncelikli amaçları halkı eğitmek olan Tanzimat yazarlarının kadın eğitimine bakış açıları, dönemin kadın gerçekliğine de ayna tutulmuştur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2306 Title A name given to the resource TANZİMAT ROMANLARINDA KADIN ve EĞİTİM Author Author Özlem, POLAT ATAN Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Tanzimat, Kadın, Eğitim. ÖZET Tanzimat dönemi romanlarında yazarlar, eğitim kavramını sistemli bir biçimde ele almışlar; roman kurgularını da bu sistem dâhilinde geliştirmişlerdir. Ele aldıkları konuların farklılığı, kahramanların çeşitliliği, hatta üsluplarındaki keskin ayrılıklar; romanların ortak paydalarda buluşan eğitim sistematiğini etkilememiştir. Romanların genelinde kahramanların öğretim süreci aktif bir eylem olarak detaylandırılmazken; erkeğin kadını eğitme süreci ayrıntılı olarak aktarılmıştır. Erkek kahramanlar; kadınların eğitiminin her aşamasına hâkimdirler ve onların, kendi kontrolleri dışında gerçekleşmesi muhtemel eğitim alma sürecini engellerler. Kadın kahramanların okuma yazma öğrenmeleri, dil bilmeleri, müzik aleti çalıp şarkı ve şiir bilgisine vakıf olmaları; kendilerine fayda sağlamaktan çok babalarına, eşlerine, kendilerini himaye eden erkeklere layık olmalarına; onları mutlu etmelerine yöneliktir. Bu bağlamda Tanzimat romanlarında kadın ve erkek kahramanların ilişkilerinin başlangıç, gelişme ya da bitiş aşamalarının etkin bir öğrenme/öğretme eylemi üzerinden aktarıldığı gözlenmektedir. Şemseddin Sami’nin “Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat” adlı romanında, Talat ve Fitnat’ı buluşturan yegâne amaç, okuma yazma öğretme/öğrenme eylemidir. Ahmet Mithat’ın “Felatun Bey ve Rakım Efendi” romanın kahramanı Rakım, dostluk kuracağı İngiliz aileyle kızlarına ders verme gayesiyle tanışır; cariyesi Canan’la bilakis ilgilenmesinin esas nedeni ise ona gerekli tahsil ve terbiyeyi vermek isteyişindendir. Namık Kemal’in “Cezmi” adlı romanın kahramanı Cezmi, kendisine eş olması uygun görülen Ayşe’yi eğitme görevini üstlenmiştir. Samipaşazade Sezai’nin “Sergüzeşt” romanında ise ana karakter Dilber, esaret günlerinin tek mutlu anlarını okulda geçirdiğini vurgulamış, aralarındaki sınıf farkını gözetemeyip evin oğlu Celal’e umutsuzca âşık olduğunda ise yaşamını okuduğu “Pol ve Virjini” romanına uyarlayarak sonlandırmıştır. Benzer bir şekilde Nabizade Nazım’ın romana da ismini veren kahramanı Zehra; kendisini terkeden kocasından intikam alma yöntemlerini, defalarca okuduğu “Monte Kristo Kontu”ndan ilham alarak kendi yaşamına uyarlamıştır. Bu çalışmada, seçilen Tanzimat romanlarının kadın kahramanlar üzerinden toplumbilimsel yaklaşımla yapılmış içerik çözümlemeleriyle, eğitim temasının gerçek yaşamdan romana yansıyan sistematiği ortaya konulmuş; öncelikli amaçları halkı eğitmek olan Tanzimat yazarlarının kadın eğitimine bakış açıları, dönemin kadın gerçekliğine de ayna tutulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e825da39c683c24e8cb865641bfba1b0.docx e0458d2a78ba3f8d2b7e67d8a10e03fe https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fd9b81f73f24b76a9451c581a8773add.pdf 100dbcf2ea38e4d2360284a6aca75bfd PDF Text Text CUMHURİYET’İN İLK YILLARINDA TÜRKİYE’DE YENİ DİL VE KÜLTÜR SİYASETİNİN OLUŞMASI Derya ŞİMŞEK Başkent Üniversitesi, Ankara / Türkiye Anahtar Kelimeler: Alfabe, Dil, Kültür. ÖZET Cumhuriyetin ilanı’nın ardından 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile değişik niteliklerde öğretim yapan bütün eğitim kurumları yeni sisteme göre yeniden düzenlenmiştir. 1920–1928 yılları arası Türk inkılâbının sosyal ve kültürel olarak yeni, dil inkılâbının da hazırlık dönemi olarak görülmüştür. Ülkede yenileşme çalışmaları devam ederken bunlardan en önemlilerinden bir tanesi olarak görülen harf devriminin gerçekleştirilmesi için Mustafa Necati’nin Maarif Teşkilatı’na Dair Kanun’un maddeleri görüşülürken, ‘Dil Heyeti’ adını taşıyan bir kurulun oluşturulması kararlaştırılmıştır. Dil Heyetince bu konuda yapılacak hazırlıkların harf inkılâbının gerçekleşmesinde işlerin kolaylaştırılmasının devletin genel siyasetine uygun düşeceği belirtilmektedir. Mustafa Kemal Atatürk’ün de yakından takip ettiği Dil Heyetinin çalışmaları sonucunda Latin Harflerinin kabulü gerçekleşmiştir. Hızlı bir biçimde dil alanında dönüşümün yaşandığı bu dönemde Türk tarih tezinin; Osmanlıcılık, İslamcılık ve Turancılık akımları karşısında Türk milliyetçiliğinin resmi ideolojisi olarak benimsenmesi şeklinde ortaya çıkması, dil alanında yapılan tartışmalara önemli boyut getirmiştir. Kültür inkılâbının birer parçası olarak görülen dil meselesi kültür politikasının yukarıdan ve tedrici olarak uygulanmaya geçmesinin dönemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu tavır ve hareketi Dil Kurultayları ve Türk Dil Kurumu çalışmaları ile , "Türk dilinin öz güzelliğini ve zenginliğini meydana çıkarmak, onu yeryüzü dilleri arasında değerine yaraşır yüksekliğe eriştirmek" olarak tespit edilmiştir. 26 Eylül–5 Ekim 1932 tarihleri arasında Dolmabahçe Sarayı'nda yapılan Birinci Türk Dili Kurultayı sonunda Kurumun "Lügat-Istılah, Gramer-Sentaks, Derleme, LenguistikFiloloji, Etimoloji, Yayın" adları ile altı kol hâlinde çalışmalarını sürdürmesi kabul edilmiştir. Sonraki kurultaylarda bu kollardan bazıları ayrılmış, bazıları tekrar birleştirilmiş; fakat ana çatı değiştirilmemiştir. Atatürk'ün sağlığında, 1932, 1934 ve 1936 yıllarında yapılan üç kurultayda hem kurumun yönetim organları seçilmiş, hem dil politikası belirlenmiş, hem de kültür politikasının oluşturulmasında önemli adımlar atılmıştır. Sonuç olarak konu ile ilgili bildiride esas teşkil eden; ‘Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Türkiye’de Yeni Dil ve Kültür Siyasetinin Oluşması’ konusunda yapılan faaliyetler arşiv belgeleri ışığında ortaya konulmaya çalışılmıştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/70056cebdd44993e1b02cf2cac64851b.doc c12303bace86c2d8d2e144f93b6ffe52 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1c1af1b0f9615bc5826e05581be46575.pdf 727b92b372f94c2b4a16858e9f919a10 PDF Text Text CUMHURİYET’İN İLK YILLARINDA TÜRKİYE’DE YENİ DİL VE KÜLTÜR SİYASETİNİN OLUŞMASI Derya ŞİMŞEK1 Özet Cumhuriyetin ilanı‟nın ardından 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile değiĢik niteliklerde öğretim yapan bütün eğitim kurumları yeni sisteme göre yeniden düzenlenmiĢtir. 1920–1928 yılları arası Türk inkılâbının sosyal ve kültürel olarak yeni, dil inkılâbının da hazırlık dönemi olarak görülmüĢtür. Ülkede yenileĢme çalıĢmaları devam ederken bunlardan en önemlilerinden bir tanesi olarak görülen harf devriminin gerçekleĢtirilmesi için „Dil Heyeti‟ adını taĢıyan bir kurulun oluĢturulması kararlaĢtırılmıĢ, Dil Heyetince bu konuda yapılacak hazırlıkların harf inkılâbının gerçekleĢmesinde iĢlerin kolaylaĢtırılmasının devletin genel siyasetine uygun düĢeceği belirtilmiĢtir. Mustafa Kemal Atatürk‟ün de yakından takip ettiği Dil Heyetinin çalıĢmaları sonucunda Latin Harflerinin kabulü gerçekleĢmiĢtir. Kültür inkılâbının birer parçası olarak görülen dil meselesi kültür politikasının yukarıdan ve tedrici olarak uygulanmaya geçmesinin dönemi olarak karĢımıza çıkmıĢ, bu tavır ve hareketi Dil Kurultayları ve Türk Dil Kurumu çalıĢmaları ile tespit edilmiĢtir. Atatürk'ün sağlığında, 1932, 1934 ve 1936 yıllarında yapılan üç kurultayda hem kurumun yönetim organları seçilmiĢ, hem dil politikası belirlenmiĢ, hem de kültür politikasının oluĢturulmasında önemli adımlar atılmıĢtır. Türk tarihinin araĢtırılması ve ortaya çıkarılması için Türk Tarih Tezi hazırlanmıĢ ardından Atatürk‟ün direktifi ile “Türk Tarih Tetkik Cemiyeti” Türk Tarih Kurumu” adı altında çalıĢmalarını sürdürmüĢtür. Atatürk, Türk dili, Türk tarihi çalıĢmalarının yanı sıra müzik, tiyatro, resim, mimarlık, sinema gibi sanatın diğer alanlarında da kültürel çalıĢmalarını devam ettirmiĢtir. Kültür alanında gerçekleĢtirilen en önemli inkılâplardan bir diğeri de 1933‟de uygulamaya konulan üniversite reformu ile Ġstanbul Darülfünun‟un kaldırılarak Ġstanbul Üniversitesi‟nin kurulması olmuĢ ve bu önemli atılımla birlikte, diğer üniversite ve kurumların oluĢturulması da kararlaĢtırılmıĢtır. Milli kültür alanında gerçekleĢtirilen bir baĢka faaliyet ise 19 ġubat 1932‟de on dört Ģube olarak kurulan Halkevleri olmuĢtur. Anahtar Kelimeler: Alfabe, Dil, Kültür 1 Dr., BaĢkent Üniversitesi, Atatürk Ġlkeleri Uygulama ve AraĢtırma Merkezi (ATAMER) dsimsek@baskent.edu.tr �THE FORMATION OF THE FIRST YEARS OF THE REPUBLIC, TURKEY, NEW LANGUAGE AND CULTURE, POLITICS Abstract Proclamation of the Republic on 3 March 1924 at the then accepted law of unification of Tawhid-not all educational institutions engaged in teaching according to the new system. between the years 1920-1928, as a new social and cultural, language, Turkish revolution revolution was seen as the preparatory stage. One of the most important innovation in the country continued to work as a letter to the realization of the ' revolution of the creation of the Board agreed to the language Committee ', that concluded that the language in this regard attributed the realization of jobs to the State's General preparations letter revolution politics would fit. Mustafa Kemal Ataturk is also closely followed the adoption of the Latin Language as a result of the delegation's work on Letters. Seen as a part of the cultural revolution is a matter of cultural policy from top to bottom and gradual implementation of the language as well as the period of the passing, the movement of this attitude and Language Kurultayları and Turkish language Association has been found with the work. Ataturk's health, 1932, 1934 and 1936, he was selected as the Conference made three executive bodies of the institution and the language policy, important steps were taken in the creation of both the cultural policy. Investigation of Turkish history and Turkish history Thesis prepared for uncovering and then Ataturk's directive with "Turkish History Research Society" under the name the Turkish historical society. Ataturk, Turkish language, Turkish studies, as well as music, theatre, image, on, such as art, architecture, cinema, cultural studies in other areas continued. One of the most important that in the area of culture inkılâplardan University reform began in 1933, with the establishment of the University of Ġstanbul, Ġstanbul Darülfünun was removed, and with this important breakthrough, it was agreed that other universities and institution-building.Another activity is performed in the field of national culture on February fourteen branch in 1932, has been established as community centers. Key Words: Alphabet, Language, Culture Giriş Millî Mücadelenin kazanılması ve 29 Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyet‟in ilan edilmesiyle, Osmanlı Devleti‟nden farklı olarak modernleĢme çabaları gereği, Türk toplumunun siyasi, sosyal, hukuki ve ekonomik yapısını değiĢtirecek inkılâp hareketleri �içerisine girilmiĢtir. Bu inkılâp hareketleri içerisine dil ve kültür alanı da dâhil edilmiĢ ve bu anlayıĢla yaĢanan değiĢim sürecinin topluma hızlı bir Ģekilde benimsetilmesi, baĢlıca yöntem olmuĢtur. Millî kültürün iki temel unsuru olan dil ve tarih konularında bilimsel araĢtırmalar yapmak, Türk tarihinin köklü geçmiĢini ve Türk dilinin derinliğini, zenginliğini ortaya koymak Atatürk'ün iki büyük kültür davası olmuĢ ve hayatının son yıllarında vaktini en çok bu konulara ayırmıĢtır. Kültür ve uygarlık terimlerini eĢ anlamlı olarak değerlendiren Atatürk, kültür ile ilgili olarak; “Kültür dediğimiz zaman, bir insan cemiyetinin devlet hayatı, fikir hayatı ve iktisat hayatında yapabileceği Ģeylerin toplamını ifade ediyoruz ki, medeniyet de bundan baĢka bir Ģey değildir”, Ģeklinde tanımlamada bulunmuĢtur. Ayrıca; “Türk çocuğuna, Türkiye‟nin bağımsızlığına, kendi benliğiyle milli geleneklerine düĢman olan bütün unsurlarla mücadele etmek gereği öğretilmelidir”, diyen Atatürk, tamamen milli bir kültür politikasını iĢaret etmiĢtir. Büyük önder; Cumhuriyet Türkiye‟sinin geleceğinde milli kültürün temel rol oynayacağı düĢüncesini de göz ardı etmemiĢ; kurduğu devleti ayakta tutabilmek için milletin dil, kültür ve tarih bilincini geliĢtirmeyi ve bu unsurların benimsemesini sağlamayı amaç edinmiĢtir (Çelik, 2012: 731–739). Türk milletinin milli karakteri ve milli tarihi ile yakından ilgili bir kültürü, ulaĢılması gereken “milli ideal” olarak gören Atatürk‟e göre; milli kültür politikası akılcı ve gerçekçi olacak, ilmi ve sosyal hayatın gerçeklerine, milletin karakterini yapan maddi ve manevi değerlere uygun esaslara dayanacaktı. Bu esasların tespit edilmesi, tanıtılması ve öğretilmesi, Türk milli kültür politikasının temellerini oluĢturmuĢtu (Kayabalı, Arslanoglu, 1994: 462). Atatürk, Cumhuriyetin 10. yıldönümü nedeniyle 29 Ekim 1933‟de verdiği büyük nutkunda bu hususla ilgili Ģunları söylüyordu(Atatürk, II, 1997:318):“…Az zamanda çok ve büyük iĢler yaptık. Bu iĢlerin en büyüğü, temeli Türk kahramanlığı ve yüksek Türk kültürü olan Türkiye Cumhuriyeti‟dir. Asla Ģüphem yoktur ki, Türklüğün unutulmuĢ büyük medeni vasfı ve büyük medeni kabiliyeti bundan sonra ki inkisafıyla atinin yüksek medeniyet ufkunda yeni bir güneĢ gibi doğacaktır… Ne Mutlu Türküm Diyene” Atatürk öncelikle yeni bir Türk vatanı fikrini zihinlere yerleĢtirmeye çalıĢmıĢ, Türk dili ve Türk tarihi konusunda her açıdan önemli ve geniĢ kapsamlı araĢtırmaları baĢlatmıĢtır. 1. Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Dil ve Kültür Alanında Gerçekleştirilen Çalışmalar 1. 1. Tevhid-i Tedrisat Kanunu �Osmanlı Devleti‟nden yeni Türkiye‟ye miras kalan eğitim anlayıĢı, Cumhuriyet ideolojisiyle bağdaĢmamaktaydı. Okullarda Cumhuriyet rejiminin gerektirdiği ve yeni Türkiye‟nin ihtiyaç duyduğu nesiller yetiĢtirmek gerekmekteydi (Akyüz, 2006:331). Bu sebeple Atatürk, Osmanlı Devleti‟nden kalan sorunlara çözüm getirmek laik, modern ve milli bir toplum yaratmak çabalarına girmiĢ (Zürcher, 1993:252), daha Milli Mücadele devam ederken, 16 Temmuz 1921‟de Ankara‟da Maarif Kongresi‟ni toplamıĢ, eğitim konusunu tartıĢmaya açmıĢtır (Ergin, 1997:1634). Atatürk, eğitimle ilgili olarak kongrenin açılıĢ konuĢmasında: “ …ġimdiye kadar takip olunan tahsil ve terbiye usullerinin, milletimizin tarihi tedenniyatında en mühim bir amil olduğu kanaatindeyim. Onun için bir milli terbiye programından bahsederken, eski devrin hurafatından ve evsafı fıtriyemizle hiç de münasebeti olmayan yabancı fikirlerden, Ģarktan ve garptan gelebilen bilcümle tesirlerden tamamen uzak, seciye-i milliye ve tarihiyemizle mütenasip bir kültür kastediyorum…”(Atatürk, I,1997:19– 20). Sözleriyle ilerde izlenecek olan eğitim politikasının, Osmanlı Devleti‟nin eğitim politikasından farklı olacağını belirtmiĢtir. 1 Mart 1922‟de mecliste yaptığı bir konuĢmada ise:“YetiĢecek çocukların ve gençlerin, öğrenim sınırları ne olursa olsun ilk olarak Türkiye‟nin bağımsızlığına, milletinin geleneğine düĢman olan bütün unsurlarla mücadele etme lüzumu öğretilmelidir.” (Atatürk, II,1997:247). Ġfadesi ile yeni dönem eğitim anlayıĢının felsefesini ortaya koymuĢ, eğitimde modernleĢme sürecine girilmesiyle beraber, eğitimin birleĢtirilmesi meselesi de yoğun olarak tartıĢılmaya baĢlanmıĢtır (Taylan, 2005:59) . Atatürk, 1 Mart 1924‟te meclis açılıĢında “Milletin arayı umumiyesinde tespit olunan terbiye ve tedrisatın tevhidi umdesinin bila ifatei an tatbiki lüzumunu müĢhade ediyoruz.”( Atatürk, I,1997:347) sözleriyle Tevhid-i Tedrisat Kanunu‟nun süratle uygulanmasını dile getirmiĢtir. 2 Mart 1924‟te Halk Fırkası gurubu, mecliste Atatürk‟ün üzerinde durduğu konuları ele alıp, bu doğrultuda hazırladıkları önergeyi, meclis baĢkanlığına sunmuĢtur(Akgün, 2006:196). Sunulan bu önerge içerisinde; Halifeliğin kaldırılması, Osmanoğulları soyundan olanların yurt dıĢına çıkarılması, ġerri‟ye ve Evkaf Vekâleti ile Erkânı Harbiye-yi Umumiye Vekaleti‟nin kaldırılması ve Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile ilgili yasa tasarısı yer almıĢtır (TBMM Zabıt Ceridesi,1924:17). Tevhid-i Tedrisat Kanunu hakkındaki kanun teklifi, 3 Mart 1924‟te mecliste kabul edilmiĢ (TBMM Zabıt Ceridesi, 1924:25-27) kabul edilen bu yasalar ile Tevhid-i Tedrisat Kanunu‟nu sadece mektep-medrese ikiliğini ortadan kaldırmak için çalıĢılmamıĢ, aynı zamanda yabancı okulları ve cemaat okullarını denetim altına alma yönünden de yararlanılmıĢtır (Tekeli, 1985, 660). Tevhid-i Tedrisat kavramı içerisinde millilik, laiklik ve çağdaĢlık vurgusu yapılarak “ Osmanlılık” kavramından “Milliliğe”, dini eksendeki eğitim anlayıĢından, laik eğitime, �geleneksel anlayıĢtan, çağdaĢ anlayıĢa geçilmiĢti. Alınan kararla eğitimin ve devletin laikleĢmesi için önemli bir adım atılmıĢtı. 1924‟te ortaöğretim kurumları üçer yıllık olmak üzere iki basamağa ayrılmıĢtır. Bunların ilk devresi “ortaokul” ikinci devresi ise “lise” olarak adlandırılmıĢtı (Ergin, 1997:1635-1638). 1924‟te kızlarla erkeklerin aynı eğitim sistemine dâhil edilip, aynı sınıflarda okutulması istenmiĢtir (TBMM Zabıt Ceridesi,1924:826). 22 Mart 1926‟da Tevhid-i Tedrisat Kanunu ıĢığında hazırlanan, Maarif TeĢkilatı Kanunu ile eğitim ve öğretimde köklü değiĢikliklere gidilmiĢtir. Bu bağlamda, Milli Eğitim Bakanlığı‟nın izni olmadan hiçbir okulun açılamayacağı belirtilmiĢ, okulların müfredat programları değiĢtirilmiĢ, çağdıĢı dersler programdan kaldırılmıĢtı. 1926‟dan itibaren, kız ve erkek çocuklarının aynı programlarda eğitim görmeleri sağlanmıĢtı. Tevhid-i Tedrisat Kanunuyla eğitimde laikleĢme atılımları, müfredat programlarına da yansımıĢtır (Sezer, 1985:43). 1930 tarihli Lise ve Orta Mektepler Talimatnamesinde öğretmenlerden, Cumhuriyet eğitimi vermek için programların dıĢında her fırsatı değerlendirmeleri istenmiĢtir. Bu amaçla Tarih, Coğrafya, YurttaĢlık Bilgisi, Sosyoloji, Felsefe dersleri, Cumhuriyet eğitiminin üzerinde durduğu önemli dersler olmuĢtur. Tarih dersleri için Tarih Kurumunca hazırlanan 4 ciltlik kitap, VatandaĢlık için Atatürk‟ün fikir ve telkinleriyle, Afet Ġnan tarafından yazılan “Medeni Bilgiler”, derslerde okutulmuĢtur (Akyüz, 2006:347). 5 ġubat 1937‟de Atatürk‟ün Türk Devrimleri‟nin temelini oluĢturduğu, Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Ġnkılâpçılık ve Laikçilik ilkeleri anayasaya girmiĢtir. Böylelikle okul müfredat programları, Cumhuriyet‟in kuruluĢ felsefesiyle hazırlanmıĢtır (Sezer, 1985:56). 1.2. Harf İnkılâbı Türkler bugün kullandıkları Latin kaynaklı yeni Türk alfabesinden önce; Göktürk, Orhun, Sogd, Mani, Brahmi, Süryani, Arap, Grek, Ermeni, Ġbrani, Latin ve Ġslav kaynaklı alfabeleri kullanmıĢlardır (ġimĢir, 1991:12). Selçuklular döneminde Ġslamiyet seçen Türkler; dinin de etkisiyle Orta Asya devletlerinden baĢlayarak, Uygur yazısı yerine Arap alfabesini benimsemiĢlerdir. Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu, Mısır-Suriye, Altınordu ve Osmanlı Devleti egemen oldukları topraklarda yüzyıllar boyunca Arap yazısını kullanmıĢlardır (ÜlkütaĢır, 1981: 16). XIX. yüzyıl ortalarından itibaren Osmanlı Devleti içerisinde, Arap alfabesinin ıslahı ve öğretim yöntemleri hakkındaki tartıĢmalar baĢlamıĢ (Bulaç, 1981: 46), Bu tartıĢmalar Milli Mücadele döneminde de devam etmiĢ, Atatürk; yapılan tartıĢmaları büyük bir dikkatle izlemiĢtir (Turan, 1991: 12). Cumhuriyet‟in ilanıyla birlikte hızla modernleĢme sürecine giren Türkiye, Harf Ġnkılâbı‟na yönelik çalıĢmalarını beklemeye almıĢtı. Tanzimat döneminde yazının din sorunu olmayıp, �okuryazar oranını artırmak, tabana yaymak ve uygarlık sorunu olduğu dile getirilmiĢ (Berkes, 2005:548) bu konu yeni dönemde de tekrar edilmiĢtir. Cumhuriyetin ilan edildiği 1923–1924 eğitim-öğretim yılında Türkiye‟nin nüfusu 11–12 milyondur. Bu nüfusun %10‟u ve kadınların sadece %3‟ü okuryazardır. Bu yıllarda Türkiye‟de 4.894 ilkokul, 72 ortaokul, 23 lise, 64 meslek okulu, 9 fakülte ve yüksekokul olmak üzere toplam 5.062 öğretim kurumu vardır. Bu okullarda görevli olan öğretmen ve öğretim üyesi sayısı ise toplam 11.918‟dir. SavaĢlarda kaybedilmiĢ olan öğretmenlerin yanı sıra mevcut eğitimcilerin mesleki formasyonu yetersizdir ve öğretim programları çağdaĢ bir anlayıĢtan yoksundur. Okul binalarının durumu ve ders araç-gereçlerinin eksikliği ve eğitimle alakadar olacak merkez ve taĢra örgütünün idari teĢkilatlanmasındaki sorunlar Türk eğitim sisteminin mevcut durumunu yansıtmaktadır (DemirtaĢ, 2008:156-157). Bu sorunların giderilmesi için dil konusunda sadeleĢme tartıĢmaları, 1923‟te Ġzmir Ġktisat Kongresi toplandığında kendisini göstermiĢtir. Ġzmirli Nazmi ile iki arkadaĢı Latin harflerinin kabulü konusunda önerge vermiĢlerdir. Bu durum, Ģiddetli tepkilere yol açmıĢtır.1926 yılına kadar tartıĢmaların dıĢında kalan Atatürk, 1927‟de Latin harflerini gerçekleĢtirmek isteği düĢüncesini, 23 Mayıs 1928 tarihindeki Bakanlar Kurulu toplantısında, Milli Eğitim Bakanı‟nın da görüĢünü alarak dile getirmiĢti. Bu doğrultuda alınan kararla, Türkçenin yapısına uygun bir alfabenin hazırlanması için “Dil Encümeni‟nin” kurulması kararlaĢtırılmıĢtır (Goloğlu, 1972:250). Maarif Vekâleti içinde BaĢbakanlığın 20 Mayıs 1928 tarihli emri gereğince, Haziran ayı ortalarında “Dil Encümeni” kurulmuĢtur. Encümen‟de; Mehmet Emin (EriĢirgil), Mehmet Ġhsan (Sungu), Falih Rıfkı Atay, RuĢen EĢref (Ünaydın), Ġbrahim Necmi (Dilmen), Ahmet Rasim, Ġbrahim Grandi gibi üçü milletvekili olan yazar ve uzmanlar görevlendirilmiĢtir (ÜlkütaĢır, 1981: 60-61). Dil Encümeni, ilk toplantısını 26 Haziran 1928 tarihinde Mustafa Kemal‟in baĢkanlığında yapmıĢ “Alfabe değiĢtirmek doğru mudur, değil midir tartıĢmasına” son verip yeni alfabe harflerini seçmekle iĢe baĢlamıĢ (Atay, 1984: 439) ve Ağustos baĢında 41 sayfalık “Elifba Raporu”nu Atatürk‟e sunmuĢtur (ÜlkütaĢır, 1981: 60-63). Komisyon, 24 harften oluĢan Latin alfabesini olduğu gibi kabul etmemiĢtir. Türkçenin özelliğine uygun olmayan ve Latin alfabesinde bulunan “Q, X ve W” harflerini almamayı uygun bulan alfabe komisyonu, Latin alfabesinde olmayan “Ç, Ğ, J, ġ” gibi sessizlerle, “I, Ö, Ü” gibi sesli harfleri eklemeyi zorunlu görmüĢtür. Böylece yeni Türk alfabesi, 8‟i sesli, 21‟i sessiz olmak üzere 29 harften oluĢturulmuĢtur. Dil Encümeni üyeleri, Latin alfabesinde Türk dilinin bütün seslerinin bulunmadığını, bu sesleri ifade etmek için ya çift harflerin kabulü veya bazı harflere iĢaretler eklenmesi gibi tartıĢmalı durumlarda Atatürk‟e danıĢmıĢtır (Korkmaz, 1992: 159). �Bütün hazırlıklar tamamlandıktan sonra Atatürk; 1 Kasım 1928 de III. Dönem TBMM‟nin ikinci çalıĢma yılını açıĢ konuĢmasında (TBMM Zabıt Ceridesi,1928:4): “ Aziz arkadaĢlarım; her Ģeyden evvel her inkıĢafın ilk yapı taĢı olan meseleye temas etmek isterim. Her vasıtadan evvel büyük Türk milletine onun bütün emeklerini kısır yapan çorak yol haricinde kolay bir okuma yazma anahtarı vermek lâzımdır… Büyük Türk Milleti, cehaletten az emekle kısa yoldan ancak kendi güzel ve asil diline kolay uyan böyle bir vasıta ile sıyrılabilir. Bu okuma yazma anahtarı ancak Lâtin esasından alınan Türk alfabesidir... Basit bir tecrübe Lâtin esasından Türk harflerinin Türk diline ne kadar uygun olduğunu Ģehirde ve köyde yaĢı ilerlemiĢ Türk evlatlarının bu kadar kolay okuyup yazdıklarını güneĢ gibi meydana çıkarmıĢtır. Büyük Millet Meclisi‟nin karariyle Türk harflerinin katiyet ve kanuniyet kazanması, bu memleketin yükselme mücadelesinde baĢlı baĢına bir geçit olacaktır…. …Hiçbir muzafferiyetin hatlariyle kıyas kabul etmeyen bu muvaffakiyetin heyecanı içindeyiz. VatandaĢlarımızı cehaletten kurtaracak bir sade muallimliğin vicdan-ı hazzı mevcudiyetimizi iĢba etmiĢtir… Aziz arkadaĢlarım; yüksek ve ebedi yadigârınızla büyük Türk milleti yeni bir nur alemine girecektir.” Sözleri ile “Yeni Türk Harfleri”nin kabul edilmesiyle elde edilecek sonuçları özetlemiĢ ve yasallık kazandırılmasını istemiĢtir. Atatürk‟ü ve Latin harflerini destekleyen Ġsmet Ġnönü, Meclis‟te Ģöyle ifadede bulunmuĢtur (TBMM Zabıt Ceridesi,1928:7-9;):“…Büyük Reisicumhur Hazretlerinin de iĢaret buyurdukları gibi, Türk harfleriyle Büyük Türk Milleti yeni bir nur âlemine girecektir. Biz buna samimiyetle ve vicdani bir itimatla inanıyoruz. TeĢebbüs, esasen milleti cehaletten kurtarmak teĢebbüsüdür. Tecrübelerimizle gördünüz ki, Türk alfabesi ile milletin okuma yazma mücadelesine girmesi her tarafta büyük bir açılma, büyük bir kolaylık vermiĢtir…” Ardından, TBMM‟ne Erzincan Milletvekili Saffet, Tekirdağ Milletvekili Cemil, Afyon Milletvekili Ali Bey‟in imzaladıkları Yeni Türk harfleri ile ilgili bir önerge verilmiĢ; önerge ile hükümet tarafından ertelenmesi mümkün olmayan yeni Türk harflerinin kabulüne iliĢkin yasa teklifinin hükümetçe hazırlanması ve Meclis‟te görüĢülmesi istenmiĢtir. Bu önerge Meclis‟te kabul edilmiĢtir (TBMM Zabıt Ceridesi,1928:7-9). Altı hafta içinde hazırlanan yeni alfabe, 9 Ağustos 1928 tarihinde Cumhuriyet Halk Partisi‟nin Sarayburnu‟nda tertip ettiği gecede Atatürk tarafından: “ArkadaĢlar, bizim ahenktar, zengin lisansımız yeni Türk harfleriyle kendini gösterecektir. Asırlardan beri kafalarımızı demir çerçeve içinde bulundurarak, anlaĢılmayan ve anlayamadığımız iĢaretlerden kendimizi kurtarmak, bunu anlamak mecburiyetindesiniz. Anladığınızın asarına yakın zamanda bütün kâinat Ģahit olacaktır. Buna kat‟iyetle eminim.” sözleriyle açıklanmıĢtır (Atatürk, II,1997:272). Sarayburnu‟ndaki bu tarihi konuĢmanın ardından tüm memlekette bir �alfabe seferberliği baĢlatılmıĢtır. 11 Ağustos‟ta Dolmabahçe Sarayı‟nda Ġbrahim Necmi (Dilmen), Atatürk‟ün huzurunda ilk alfabe dersini vermiĢ, Ulu önder de 14 – 21 Eylül tarihleri arasında Amasya, Sivas, Kayseri illerini içine alan harf inkılâbı gezisine çıkmıĢtır. Dolayısıyla Türk toplumu bu yeni inkılâp için hazırlanmıĢ, kamuoyu oluĢturulmuĢ, dil encümenlerinin hazırlamıĢ olduğu taslak alfabe halka, derneklere, okullara ve resmi dairelere ulaĢtırılmıĢtır (Kılıç, 1998:140). Atatürk‟ün yeni harfleri öğretme seyahati ile gittiği yerde açık alanda, kara tahta üzerinde halka yeni harfleri öğreterek, kamuoyunu değiĢikliğe hazırlamıĢtır (Ġnan, 1939:184). Harf inkılâbı ile sağlanabilecek amaçlara ulaĢabilmek için, “Millet Mektepleri”ne ihtiyaç duyulmuĢ, 1 Kasım 1928‟de BaĢbakan Ġnönü tarafından ilk kez “Millet Mektepleri”nin açılacağı ilân edilmiĢtir. Millet Mektepleri‟nin plânlı ve kapsamlı bir biçimde çalıĢmalarını yürütebilmelerini sağlamak amacıyla 52 maddeden oluĢan ayrıntılı bir talimatname hazırlanmıĢtır. Daha milli mücadele döneminde baĢlayıp Harf inkılâbı ile devam eden eğitim mücadelesi Mustafa Kemal Atatürk‟ün ölümüne kadar devam etmiĢtir. Böylece on beĢ yıllık bu dönemde eğitim alanında önemli adımlar atılmıĢtır. 1923–1938 arasında Türkiye nüfusu %38 oranında artarken, ilköğretimdeki öğretmen sayısı da %154‟lik bir artıĢ göstermiĢtir. Özellikle kadın öğretmen sayısındaki %352‟lik artıĢ ile kız öğrencilerdeki %323‟lük ortaokullardaki öğrencilerde %1.255 ve liselerdeki öğrenci sayısındaki %1.692‟lik artıĢ dikkat çekici olmuĢtur. Diğer taraftan yeni açılan ilkokul sayısı %137, ortaokul sayısı %194 ve lise sayısı %296‟lık bir artıĢ göstermiĢtir. Cumhuriyet‟in ilk yıllarında yüksek öğretimde hiçbir kadın öğretim üyesi olmamasına rağmen, 1938 yılında üniversitelerde 99 kadın öğretim üyesi bulunmaktadır. Ayrıca %189‟luk bir artıĢ gösteren bu kurumlardaki öğrenci sayısı da %328 artmıĢtır (DemirtaĢ, 2008:166). Harf inkılâbı her Ģeyden önce bir kültür inkılâbıdır. Harflerin değiĢmesinin, kültürel yapının değiĢmesinde küçümsenmeyecek kadar önemli bir yeri vardır. Çünkü yazı kültürün önemli bir aracıdır. Türkiye Cumhuriyeti‟nin siyasi yapısını olduğu kadar toplumsal yapısını da Ģekillendiren harf inkılâbı, kültür değerleri bakımından da çağdaĢ bir devlet haline gelinmesini kolaylaĢtırmıĢtır. 1.3. Türk Tarih Kurumu’nun Kuruluşu Yeni Türk Devleti kurulduğunda, Osmanlı Devleti‟nin benimsediği tarih anlayıĢını benimsememiĢtir. Osmanlı Devleti‟nin benimsediği tarih anlayıĢı üç aĢamalıdır. Birinci aĢamada, “Ümmet Tarih” anlayıĢı vardır. Ümmet tarih anlayıĢı, Osmanlının kurulmasından Tanzimat dönemine kadar devam eden dönemde etkin olmuĢtur. Osmanlı, Müslüman halk �arasında ortak bir kültür oluĢturmak için bu anlayıĢı kullanmıĢtır. Ümmet tarih anlayıĢında Türk tarihi, Türklerin Ġslamiyet girmelerinden sonra baĢlatılmıĢ, bundan önceki dönemlerden bahsedilmemiĢtir. Ġkinci aĢamada Tanzimat devrinde geliĢmeye baĢlayan “Devlet Tarihi” anlayıĢı vardır. Yeni tarih anlayıĢında Osmanlı tarihi esas alınmıĢtır. BaĢlangıç olarak Osmanlı Devleti‟nin kurulduğu tarih benimsenmiĢtir. Devlet tarih anlayıĢının etkin olduğu dönemde medreselerde Ġslam tarihi, medreselerin dıĢında açılan yeni okullarda ise hem Ġslam tarihi, hem de Osmanlı tarihi okutulmuĢtur. Üçüncü aĢamada, özellikle II. MeĢrutiyet devrinde geliĢmeye baĢlayan “Milli Tarih” anlayıĢı vardır. Milli tarih anlayıĢında, Türklerin Ġslam tarihi ve Osmanlı tarihinde yaptıkları hizmetler belirtilmiĢ, bu hizmetler belirtilmekle beraber, bundan önceki Türk tarihinin de aydınlatılmasının gerekliliği üzerinde durulmuĢtur. Ancak II. MeĢrutiyet döneminde, milli tarih anlayıĢı doğrultusunda yapılan çalıĢmalar verimli olmamıĢtır (Karal, 1998:85). Bu üç tarih anlayıĢı Cumhuriyet devrine kadar devam etmiĢtir. Osmanlının yıkılması ile Osmanlı tarihi anlayıĢı, Halifeliğin kaldırılması ile de ümmet tarihi anlayıĢı son bulmuĢtur. Milli tarih anlayıĢı, yeni devletin tarih anlayıĢı olarak geliĢmeye devam etmiĢtir. 1930‟lardan itibaren kültür konularıyla ilgilenmeye baĢlayan Atatürk yaptığı inkılâpların yerleĢmesi ve bu yeni anlayıĢa uygun yeni nesillerin yetiĢmesi için milli eğitim alanında gösterdiği çabaları dil ve tarih alanında da göstermiĢtir. Yeni devletin ideolojisine uygun olarak „milli dil‟ ve „milli tarih‟ araĢtırmalarına ağırlık vererek bu yoldan toplumda „milli Ģuur‟un oluĢmasına çalıĢmıĢ, Türk tarihinin araĢtırılması ve ortaya çıkarılması için Türk Tarih Tezi‟nin hazırlanmasını istemiĢtir. Atatürk‟ün tarih üzerinde çalıĢmalara baĢlaması, 1928 yılında, Afet Ġnan‟ın Fransızca coğrafya kitaplarının birinde, Türk ırkının sarı olduğu ve Avrupa zihniyetine göre, Türklerin ikinci tip insan olduğu, Türk atalarının dört yüz çadırlık bir aĢiretten imparatorluğu kurduğu görüĢünü Atatürk‟e belirtmesiyle olmuĢtur. Afet Hanım, kitabı Atatürk‟e göstererek bu konudaki fikrini sorunca, Atatürk de “Hayır böyle olamaz. Bunların üzerinde meĢgul olalım.” diyerek üzerinde durulması gerektiğini belirtmiĢtir. Bu tarihten sonra Türk tarihi ile ilgili çalıĢmalar ivme kazanmıĢ ve yanlıĢlıklar ortadan kaldırılmaya çalıĢılmıĢtır (Ġnan, 1984:192). 23 Nisan 1930‟da Türk Ocakları‟nın 6. kurultayı toplanmıĢ, kurultayın 28 Nisan tarihli oturumunda Atatürk‟ün isteği üzerine söz alan Afet Ġnan, Türklerin kökeni ve medeniyete olan katkılarının incelenip aydınlatılması, Ģimdiki tarih bilgilerinin eksik olduğu, Türk tarihini bilmek ve bildirmek için radikal tedbirler alınması gerekliliği konuları üzerinde durmuĢtur. Daha sonra bu doğrultuda kongreye “Türk tarih ve medeniyetini ilmi bir Ģekilde incelemek için özel ve sürekli bir heyetin kurulmasına karar verilmesini” öngören bir takrir verilmiĢtir. Bu takrir kongre tarafından kabul edilmiĢ ve aynı �gün Türk Tarih ve medeniyetini ilmi yollarla incelemek amacıyla Türk ocaklarına bağlı olarak “Türk Tarih Heyeti”nin kurulması kararlaĢtırılmıĢtır (Ġnan, 1984:193-198). Ġlk baĢkanı M. Tevfik Bıyıklıoğlu olan bu heyet, ilk toplantısını 4 Haziran 1930‟da yapmıĢtır. Bu tarihten sonra 29 Mart 1931‟e kadar sekiz toplantı yapmıĢ ve bunlara Atatürk‟te katılmıĢtır (Ġnan, 1956:93). 15 Nisan 1931‟de Türk ocaklarının kapanması üzerine Türk Tarih Heyeti, “Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti” adıyla müstakil bir cemiyet haline gelmiĢtir (Çoker,1996:38). Atatürk, Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti‟nin geliĢebilmesi ve kütüphanesinin kurulabilmesi için maddi ve manevi yardımlarını esirgememiĢ, aynı zamanda Cemiyet‟in koruyucu baĢkanlığını kabul etmiĢtir (Ġnan, 1956:95). Atatürk, Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti‟nden, okullarda okutulmak üzere tarih kitapları yazmalarını istemiĢ ve bu cemiyetin çalıĢmaları sonucunda liseler için ilk resmi tarih ders kitapları 1931‟de basılmıĢtır (Ġnan, 1984:204; Uluğ,1973:5-6). Bu kitaplar; büyük uygarlıklar kurduğumuzu, Osmanlı Devleti‟nden önce tarih sahnesinde var olduğumuzu belirterek, Anadolu medeniyetlerine vâris olduğumuzu vurgulamaya çalıĢmıĢ, tarih programları da bu kitaplar esas alınarak hazırlanmıĢtır. Türk tarih ve medeniyetini ilmi araĢtırmaları ıĢığında yazabilecek gençlerin yetiĢebilmesi için Avrupa ve Amerika‟ya öğrenci gönderilmiĢtir ( Ġnan, 1984:204). Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti 1935 yılında “ Türk Tarih Kurumu” adı altında çalıĢmalarını sürdürmüĢtür (Ġnan, 1953:4). Türk Tarih Kurumu, I. Türk Tarih Kongresi‟ni 2 Temmuz -11 Temmuz 1932 tarihleri arasında Ankara Halkevi‟nde yapmıĢtır. Kongrenin yapılıĢ amacı, yeni tarih görüsünü ve tarih öğretiminde izlenecek yolu öğretmenlere anlatmaktır. Kongreye Maarif Vekili baĢkanlık etmiĢ, Türk Tarih Kurumu üyeleri, üniversite öğretim üyeleri, öğretmenler katılmıĢtır. Kongreye yabancı katılımcı olmamıĢtır. Bu yönüyle kongre tamamen milli bir niteliktedir. Kongrede Türk Tarih Kurumu üyeleri, Türk Tarih tezini anlatmıĢlardır (Çoker,1996:387). Tarih tezi alanında çalıĢmalar devam ederken, Atatürk, Türk Tarih ve Türk Dil Kurumları‟nın birer akademi haline gelmesini istemiĢtir. Bu kurumların birer akademi niteliği taĢıyabilmesi için, tarih ve dil alanında üst seviyede eğitim görmüĢ elemanların yetiĢtirilmesi gerekmiĢ, bu nitelikte elemanların yetiĢtirilmesi için fakülte açılması kararlaĢtırılmıĢtır. 11 Mart 1935‟te Atatürk, Ankara‟da bir “Tarih-Coğrafya Fakültesi”nin kurulması emrini vermiĢtir. Fakültenin, tarihi bilgilerin ortaya çıkarılabilmesi için coğrafyaya gereksinim duyulması, tarih ve coğrafyanın birbirine bağımlı olması, tarih ve coğrafya araĢtırmalarının paralel gitmesi gerekliliği sebepleri ile Tarih-Coğrafya fakültesi olarak kurulması planlanmıĢtır. Açılması planlanan tarih-coğrafya fakültesine, Türk tarihinin aydınlatılmasını sağlayacak bütün eski dillerin öğretileceği ve inceleneceği dil fakültesinin de �eklenmesi kararı alınmıĢtır. Böylece fakülte, Dil ve Tarih -Coğrafya Fakültesi haline gelmiĢtir. 14 Haziran 1935‟te TBMM, Dil ve Tarih - Coğrafya Fakültesi‟nin açılması kararını kabul etmiĢ, bu fakültenin açılması için Kültür Bakanlığına yetki vermiĢtir ( Ġnan, 1984:227). II. Türk Tarih Kongresi 20–25 Eylül 1937‟de, Ġstanbul‟da Dolmabahçe Sarayı‟nda yapılmıĢtır. Atatürk kongre hazırlıklarını ve kongreyi büyük bir ilgiyle takip etmiĢtir. Kongrede, tarih tezi ve yeni tarih bilgileri hakkında konuĢmalar yapılmıĢtır. Atatürk, hayatı boyunca tarih ve dil çalıĢmalarıyla yakından ilgilenmiĢ; Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu‟nun hamiliğini yapmıĢtır. Ölümünden sonra bu kurumların devam etmesini ve iĢlevlerini sürdürebilmesini sağlamak amacıyla vasiyetinde, malının belli bir miktarının Türk Tarih ve Türk Dil Kurumlarına verilmesini istemiĢtir (Uluğ,1973:41) 1.4. Türk Dil Kurumu’nun Kuruluşu XIX. yüzyıla gelinceye kadar birkaç Ģair, yazar ve düĢünür dıĢında pek fazla kiĢinin dikkatini çekmeyen dil ve alfabe konusu, Tanzimat ile birlikte en fazla tartıĢılan konulardan biri hâline geldi. Osmanlı devletinde dil sorunu ilk defa en ciddî biçimde, Kanun-ı Esasî‟nin hazırlanıĢında ve Heyet-i Mebusan‟da (Birinci Meclis-i Mebusan) resmî makamların gündemine gelmiĢti. Devletin bünyesine yeni bir kurum olarak katılacak Heyet-i Mebusan, ülkenin değiĢik yörelerinden gelecek mebuslardan oluĢacaktı. Üç kıtaya yayılmıĢ bulunan Memalik-i Devlet-i Osmaniye‟nin farklı uluslardan oluĢan tebaasını temsil edecek bu mecliste farklı dilleri konuĢan insanların bulunacağı muhakkaktı. Farklı dilleri konuĢan mebusların mecliste nasıl anlaĢacağı, yasama iĢlevini hangi dille yerine getirecekleri önemli bir sorundu. Bu nedenle, Kanun-ı Esasî hazırlanırken 18. ve 68. maddeler devletin diline ayrıldı. Kanun-ı Esasî‟nin 18. maddesinde “Tebaa-i Osmâniyenin hidemât-ı devlette istihdam olunmak için devletin lisân-ı resmîsi olan Türkçeyi bilmeleri Ģarttır.” (Kili 1982: 11) denilerek hem devletin resmî dilinin Türkçe olduğu belirtiliyor, hem de devlet kadrolarında görev alacak kiĢilere Türkçe bilme Ģartı getiriliyordu. Heyet-i Mebusan‟a kimlerin seçilemeyeceği de 68. maddede sıralanırken “...Türkçe bilmeyen mebus olamaz” denilmektedir (Kili 1982: 18). Cumhuriyetin kuruluĢundan sonra yazı ve dil sorunu, Osmanlıdan genç Cumhuriyet‟e miras kalmıĢtır. Ulus-devlet olmanın gereği, dilde millileĢme yoluna gidilmek istenmiĢti. Ancak Cumhuriyet döneminde, dil sorunundan çok, Latin harfleri meselesi gündemde yer almıĢtır. Bu dönemde dil sorununu, ilk defa Tunalı Hilmi Bey tarafından meclise taĢınsa da, gerekli yankıyı bulamamıĢtır (Doğaner,2002:278). Atatürk 11 Temmuz 1932‟de Türk Tarih Kongresi‟nin kapanıĢ günü Çankaya‟da, dil iĢlerini düĢünmenin zamanı geldiğini belirtmiĢ ve �Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti gibi ona bir kardeĢ kurum olan Türk Dili Tetkik Cemiyeti bu doğrultuda, 12 Temmuz 1932‟de resmen kurulmuĢtur (Turan,1983:337). Türk Dili Tetkik Cemiyeti‟nin kuruluĢunun ardından dil sorununun masaya yatırılıp çözüm yollarını göstermek üzere, Türk tarih tezi gibi dil tezinin ortaya konulup tartıĢılması için, 26 Eylül- 6 Ekim 1932‟de Birinci Türk Dil Kurultayı yapılmıĢtır. Kurultayda üzerinde durulan baĢlıca konular, Türkçenin baĢlıca dünya dillerinin anası olduğu, Türkçenin tarihte Sümerceye dayandığı, Türkçenin yüzyıllardan beri yabancı coğrafyalarda yabancı dillere karıĢarak dil alıĢveriĢinde bulunduğu, dilin saflığını, özlüğünü yitirdiği dile getirilmiĢtir (Ergün, 1982:130). Ġkinci Türk Dil Kurultayı 18–23 Ağustos 1934 tarihinde toplanmıĢtır. Bu kurultayda gramer, terim, filoloji, dil karĢılaĢtırılmaları komisyonlarının raporlarını incelenerek, on altı tez okunmuĢtur (Ergün, 1982:131). 24–31 Ağustos 1936‟da, Dolmabahçe Sarayı‟nda yapılan Üçüncü Türk Dil Kurultayı‟nda “GüneĢ Dil Teorisi” ayrıntılı olarak tartıĢmaya sunulmuĢ, okullarda okutulan kitaplardaki yabancı terimlerin, Türkçe karĢılığı üzerinde durulmuĢtur. Kurultay “Türk Dili AraĢtırma Kurumu” adını, Türk Dil Kurumu olarak çevirmiĢti. 1937– 1938 yıllarında da ilk ve orta öğretim matematik, fizik, kimya, mekanik, biyoloji, botanik ve jeoloji terimleri tespit edilip yayınlanmıĢtır. Ayrıca bütün geliĢmeleri yakından izleyen Atatürk de, milli temellere dayanan terimlerin okulda öğretilmesini istemiĢ, bu doğrultuda Atatürk yazdığı “Geometri” kitabında yer alan yabancı terimler yerine, öz Türkçe kelimelere yer verilmiĢti (Doğaner,2002:233;Ergün, 1982:132 ). Türkiye‟de gerçekleĢtirilen Türk dilinde sadeleĢme çalıĢmaları, Türk Dil Cemiyeti‟nin kurulmasıyla kurumsal bir nitelik kazanmıĢtı. 1.5. Üniversite Reformu Cumhuriyetin ilk yıllarında eğitimin ilk kademelerine yönelik inkılâplara yer verilmiĢtir. Ayrıca halk eğitimine önem verilmiĢ, okuma yazma seferberliği baĢlatılmıĢtır. Cumhuriyetin kurulmasıyla yalnız eğitim alanında değil, hemen her alanda inkılâp hareketleri yaĢanmıĢtır. Bu inkılâpların gençliğe aktarılması ve benimsetilmesi için üniversitelerin kurulması önemli bir adım olmuĢtur. Osmanlı döneminde modern anlamda ilk üniversite olan Darülfünun 1846‟da hazırlanan bir layiha ile 1863‟de Ġstanbul‟da kurulmuĢ; çeĢitli sebeplerle 1860‟lı yılların sonuna kadar birkaç kez kapanıp yeniden açılmıĢtır. 1900‟de yeniden açılan üniversitede (Darülfunun-ı ġahane), öğretim, Abdülhamit rejiminin çekinceleri içinde maarif vekili tarafından gönderilen müfettiĢler eĢliğinde ve denetiminde edebiyat, dünya tarihi, felsefe ve siyaset konularının dıĢarıda bırakıldığı yüzeysel programlarla yürütülmüĢtür (Namal, Karakök, 2011:27). Tanzimat Dönemini (1839–1856) takip eden yıllarda, Türkiye‟de �Avrupa‟nın bilimsel ve kültürel geliĢmelerini değerlendirecek kiĢi ve kurumlara ihtiyaç duyulmuĢtur. Bu doğrultuda, Avrupa tarzı eğitim kurumları açılmak istenmiĢtir. Eğitimde ilk kademeden baĢlanarak, yükseköğretime doğru bir yenilik hareketi baĢlamıĢtır. 1845 yılına gelindiğinde, Meclis-i Vala‟da alınan karar sonucunda, bir üniversite kurulması gündeme gelmiĢtir. 1845‟te açılan bu eğitim kurumunda, çeĢitli nedenlerle on sekiz yıl eğitim öğretim baĢlayamamıĢ, ilk ders 1863‟te verilebilmiĢtir.19. y.y.‟ da açılan yüksekokullardan farklı olarak, üniversite seviyesinde kurulan bu okula, Darülfünun ismi verilmiĢtir. Cumhuriyetin ilanı sonrasında Darülfünun, yaklaĢık on sene kadar varlığını devam ettirebilmiĢtir. Cumhuriyet döneminde, 3 Mart 1924 tarihinde, Tevhid-i Tedrisat Kanununun yayınlanmasıyla eğitimde yaĢanacak geliĢmelerin temeli atılmıĢtır (Namal, Karakök, 2011:34). Atatürk‟ün adı ile anılan 1933 Üniversite Reformunun, Atatürk‟ün izlediği kültürel politikadaki yeri ve önemi büyüktür. ÇeĢitli vesilelerle verdiği söylev ve demeçlerde Atatürk bu konudaki görüĢlerini Ģu Ģekilde dile getirmiĢtir: “Ülkemizi bir çember içine alıp, dünya ile ilgimiz olmadan yaĢayamayız. Tersine ileri, uygar bir ulus olarak uygarlık alanının içinde yaĢayacağız. Bu, ancak bilim ve teknikle olur. Bilim ve teknik neredeyse oradan alacağız ve ulusun her bireyinin kafasına yerleĢtireceğiz. Bilim ve teknikte bir sınırlama ve koĢul yoktur. Akla uygun hiçbir kanıta dayanmayan bir takım geleneklerin ve inanıĢların korunmasında direnip duran ulusların ilerlemesi çok güç olur; belki de hiç olmaz Ġlerleme yolunda bağları ve koĢulları aĢamayan uluslar yaĢamın akla uygun olduğunu ve eyleme dayandığını göremezler. YaĢamı geniĢ kapsamıyla gören ulusların egemenliği altına girip onların esiri olmaktan kurtulamazlar.”(Atatürk,II,1997:46). Adeta üniversite reformunun ilk iĢaretleri olarak kabul edilebilecek bu ve benzeri söylevlerde Atatürk daima akılcılığın önemini vurgulamıĢ‟ ve bu amaçla Batı Medeniyetine yönelmenin gerekliliğini iĢaret etmiĢtir. Bu düĢüncelerden hareketle kültür alanında çağdaĢlaĢma yolunda, devlet ve fikir hayatı laik bir temele oturtmak üzere atılmıĢ ve çıkartılan yasalarla devletin siyasi yapısı, hukuk ve eğitim sistemi çağdaĢ ve laik bir yapıya dönüĢtürülmüĢtür. Üniversite Reformunu ile ilgili ilk adım bu konuda görevlendirilen, Prof Malche‟nin 1932 yılı baĢları hazırlamaya baĢladığı raporunu 1 Haziran 1932 de Türk Hükümeti‟ne sunması olmuĢtur. Bu rapor kısa sürede hazırlanmasına rağmen oldukça ayrıntılı bir değerlendirmeyi içermektedir. Prof. Malche raporu hazırlamadan Önce siyasi yöneticiler, Darülfünun hocaları ve öğrencileri ile görüĢmüĢ dersleri izlemiĢ, öğrenciler hakkında yazılı bir anket yaptırarak onların sosyal yaĢantıları hakkında bilgi sahibi olmuĢtur. Üç bölümden oluĢan raporun birinci bölümünde raporun içeriğinden bahsedilmektedir Ġkinci ölümde Darülfünun‟un var olan yapısı incelenmiĢtir. Üçüncü bölüm ise yapılması gereken ıslahat �önerilerini içermektedir (Kocatürk,1984:8-9). Hazırlanan bu rapor Atatürk‟e Sunulduğunda Darülfünun‟a yöneltilen eleĢtirilerin haklılığı gözler önüne serilmiĢtir. Raporu tüm ayrıntıları ile inceleyen Atatürk çeĢitli konularda kendi düĢüncelerini ifade eden notları da ilave ettiğinde Darülfünunun ilgasına ve Ġstanbul Üniversitesi adı ile yeni üniversite kurulmasına iliĢkin kararını vermiĢ bulunmaktaydı. Daha sonra T.B.M.M.‟ de bu yönde çıkan yasa gereğince 31 Temmuz l933‟te Darülfünun‟un lağvedilmesi ve 1 Ağustos 1933‟te Ġstanbul Üniversitesi‟nin kurulması karara bağlanmıĢtır. Bundan sonra Maarif Vekili ReĢit Galip bey‟in baĢkanlığında, Avni(BaĢman), RüĢtü (Uzel), Kerim (Erim) ve Osman (Horasanlı) Bey‟lerden oluĢan bir “Islahat Komitesi” kurulmuĢtur. Üniversite reformu ile ilgili tüm çalıĢmaları bu komite yürütmüĢtür (Ergün, 1982:141). 1.6. Halk Evleri’nin Açılması Türkiye Cumhuriyeti Devleti‟nin kurulmasının ardından yeni devletin ilkelerini ve yapılan devrimleri halka ulaĢtırmak isteği, yeni kurumların oluĢmasına zemin hazırlamıĢtır. Farklı milletleri bir arada barındıran Osmanlı Devleti‟nde düzeni sağlayan “ümmet”e dayalı bağların milliyetçilik ile çözülmeye baĢladığı dönemde milliyetçilik hareketleri en son asli unsur olan Türkler arasında etkili olmaya baĢlamıĢtır. Türkler arasında etkili olmaya baĢlayan milliyetçilik hareketleri Türk Ocaklarının kurulmasında da kendisini göstermiĢtir. Türk Ocakları Birinci Dünya SavaĢı ve Milli Mücadele‟de oldukça etkili olmuĢ, Cumhuriyet‟in ilk yıllarında, yeni Türk devletinin kurulup geliĢmesinde Türk Ocaklarının yetiĢtirdiği kuĢaklardan geniĢ ölçüde yararlanılmıĢtır (Toksoy,2007:23). Cumhuriyet Halk Partisinin 10–18 Mayıs 1931 tarihleri arasında toplanan Üçüncü Büyük Kongresinde parti yetkilileri bir yandan Türk Ocaklarını kapatarak Cumhuriyet Halk Partisine katılma kararını kabul ederken diğer taraftan da Halkevlerinin kurulmasına karar vermiĢlerdir (YeĢilkaya, 1999:64-67). 19 ġubat 1932‟de on dört Ģube olarak kurulan Halkevleri(YeĢilkaya, 1999:69-70), devlet ile halkın bütünleĢmesi açısından köprü görevi görmüĢtür. Halkevleri bünyesinde örgütlenen dokuz Ģubesi de gerek halkın eğitimi gerekse ilmi çalıĢmalar bakımından önemli icraatlarda bulunmuĢlardır. Dil ve Edebiyat ġubesi‟nin dil alanındaki çalıĢmaları TDK ile paralellik arz etmiĢ, Güzel Sanatlar ġubesi hem geleneksel sanatların hem de Batı usulü yöntemlerin yerleĢmesine vasıta olmuĢtur. Temsil ġubesi gerçekleĢtirdiği piyes ve oyunlar sayesinde halka mesajlar iletmiĢ ve devrimlerin içselleĢtirilmesine katkıda bulunmuĢtur. Spor ġubesi sağlıklı nesiller yetiĢmesine ve halkın kaynaĢmasına çalıĢmıĢtır. Sosyal Yardım ġubesi ihtiyacı olan vatandaĢların yardımına koĢmuĢ, Halk Dershanesi ve Kurslar ġubesi halka günlük hayatta kullanılabilecek pratik �bilgiler veren kurslar açmıĢtır. Kütüphane ve Yayın ġubesi okuma ve yazma alıĢkanlığının yerleĢmesini sağlamıĢ, Köycülük ġubesi de köy ile kentin kaynaĢmasına, sıhhî ve pratik bilgilerin köylere ulaĢmasına hizmet etmiĢtir. Tarih ve Müze ġubesi ise millî ve mahallî tarih çalıĢmalarını yürütmüĢ, yaptığı çalıĢmalar ile TTK‟ya yardımcı olmuĢtur. Halkevleri Ģubeleri yaptıkları çalıĢmalar ile hem bir bilgi enformasyonu sağlamıĢlar hem de halkın modernleĢmesinde araç olmuĢlardır (AktaĢ,Özdemir,2011:204). Sonuç Mustafa Kemal PaĢa‟nın önderliğindeki Millî Mücadele‟nin zafer ile sonuçlanmasından sonra 29 Ekim 1923 tarihinde yeni devletin rejimi resmiyet kazanmıĢ ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti kurulmuĢtur. Daha Milli Mücadele sırasında, Ankara‟da Maarif Kongresi toplanmıĢ, Cumhuriyet dönemi eğitim anlayıĢının temelleri oluĢturulmuĢtur. Bu doğrultuda ilerde izlenecek olan eğitim politikasının, milli ve laik değerler üzerinde inĢa edileceği vurgusu yapılmıĢtır. Cumhuriyet‟in ilanıyla birlikte rejimi koruyacak, kökleĢtirecek, yaygınlaĢtıracak inkılâplar yapılmıĢ,. bu inkılâplardan biriside, 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen, Tevhid-i Tedrisat Kanunu olmuĢtur. Bu kanunla birlikte, bütün okullar Maarif Vekâleti‟ne bağlanmıĢ, medreseler kapatılmıĢ, ikili eğitim anlayıĢına son verilmiĢ, eğitim milli, laik değerler üzerine inĢa edilmiĢti. Türkiye‟de gerçekleĢtirilen Türk dilinde sadeleĢme çalıĢmaları, Türk Dil Cemiyeti‟nin kurulmasıyla kurumsal bir nitelik kazanmıĢtı. Türk tarihinin araĢtırılması ve ortaya çıkarılması için Türk Tarih Tezi hazırlanmıĢ ardından Atatürk‟ün direktifi ile “Türk Tarih Tetkik Cemiyeti” Türk Tarih Kurumu” adı altında çalıĢmalarını sürdürmüĢtür. Atatürk, Türk dili, Türk tarihi ve milli eğitim çalıĢmalarının yanı sıra müzik, tiyatro, resim, mimarlık, sinema gibi sanatın diğer alanlarında da kültürel çalıĢmalarını devam ettirmiĢtir. Kültür alanında gerçekleĢtirilen en önemli inkılâplardan bir diğeri de 1933‟de uygulamaya konulan üniversite reformu ile Ġstanbul Darülfünun‟nun kaldırılarak Ġstanbul Üniversitesi‟nin kurulması olmuĢ ve bu önemli atılımla birlikte, diğer üniversite ve kurumların oluĢturulması da kararlaĢtırılmıĢtır. Milli kültür alanında gerçekleĢtirilen bir baĢka faaliyet ise 19 ġubat 1932‟de on dört Ģube olarak kurulan Halkevleri olmuĢtur. Halkevleri Tarih ve Dil kurumlarının birer Ģubesi gibi faaliyet göstermiĢ ve bu kurumlar tarafından oluĢturulan ideolojiyi halka götürmek vazifesini üstlenmiĢtir. Halkevlerinin o dönem için kurulması ve çalıĢmalarına baĢlaması, ülke çapında kültürel aydınlanma dönemini de beraberinde getirmiĢtir �Kaynaklar Kitap ve Makaleler Akgün, Seçil, (2006), Halifeliğin Kaldırılması ve Laiklik( 1924 -1928 ), Ġstanbul, Temel Yayınları. Akyüz, Yahya, (2006),Türk Eğitim Tarihi, Ankara, Pegam Yayınları. Atatürk, Gazi Mustafa Kemal ( 1997), Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C.I-II, Ankara, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk AraĢtırma Merkezi. Atay, Falih Rıfkı (1984). Çankaya. Ġstanbul. BateĢ Yayınları. Berkes, Niyazi (2005), Türkiye’de Çağdaşlaşma, Ġstanbul, Yapı Kredi Yayınları. Bulaç, S. (1991). “Osmanlı Devrinde Alfabe TartıĢmaları”, Harf Devriminin 50. Yılı Sempozyumu, Ankara, TTK Basımevi. Çelik, Kemal (2012), “Türk Harf Ġnkılâbının Türk Dili ve Kültürüne Katkıları”, -1, IV Uluslar arası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildirileri, Ankara, Ofset Yayınları. Çoker, Fahri(1996), Türk Parlamento Tarihi ( TBMM IV. Dönem 1931–1935 ), C.I, Ankara, TBMM Vakfı Yayınları. DemirtaĢ, Bahattin (2008), Atatürk Döneminde Eğitim Alanında YaĢanan GeliĢmeler, Gazi akademik Bakış, Cilt 1, Sayı 2, Ankara, Gazi Üniversitesi Yayınları. Ergin,Osman,( 1997), Maarif Tarihi, C.5, Ġstanbul, Osman Bey Matbaası. Filiz, Taylan, (2005), “Milli Mücadele ve Cumhuriyet Dönemi‟nde Öğretmen Örgütlerinin Eğitim Sorunlarına BakıĢı( 1920–1935)”, ĠÜ, YayınlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Ġstanbul, AĠĠTE. Goloğlu, Mahmut(1972), Devrimler ve Tepkiler, Ankara, BaĢnur Matbaa. Ulug, Ġgdemir(1973), Cumhuriyetin 50. Yılında Türk Tarih Kurumu, 2. Baskı, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları. Ġnan, Afet, (1939), “Atatürk ve Türk Tarih Tezi”, Belleten, C.III, TTK Basımevi. Ġnan, Afet(1984), Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, Ankara, Türkiye ĠĢ Bankası Yayınları. Karal, Enver Ziya(1998), Atatürk ve Devrim, Ankara, Metu Pres Yay. Kayabalı, Ġsmail-Arslanoglu, Cemender, (1994), Kültür SavaĢı ve Atatürk Ġlkeleri”, Uluslararası Atatürk Kongresi, Ankara, TTK Basımevi. Kılıç, Selami(1998), II. Mesrutiyetten Cumhuriyet Türkiye’sine Türk İnkılâbının Fikir Temelleri, Erzurum Atatürk Üniversitesi Yayınları. Kili, Suna(1982), Türk Anayasaları, 2. Baskı, Ġstanbul, Tekin Yayın Evi. �Kocatürk, Utkan(1984), “Atatürk‟ün Üniversite Reformu ile Ġlgili Notları”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, cilt: 1, sayı: 1, Ankara, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk AraĢtırma Merkezi. Korkmaz, Zeynep. (1992). Atatürk ve Türk Dili; Belgeler, Ankara. Türk Dil Kurumu Yayınları. Namal,Yücel (2011), Tunay Karakök, Atatürk ve Üniversite Reformu (1933), Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, C.1, Ankara. Payaslı, Volkan(2009), Atatürk Dönemi Eğitim-Kültür Politikalarının Hatay‟a Yansımaları ( 1921–1938 ) , Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler EnstitüsüYüksek Lisans Tezi, Ankara. Sezer, Ayten (1985), Atatürk Dönemi Milli Eğitim Politikası( 1923–1938 ), YayımlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Ankara, HÜ, AĠĠTE. Abdurrahman (1992), Siler, Türk Yüksek Öğretiminde Darülfünun, (YayınlanmamıĢ doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi. ġimĢir, Bilal N (1991). “Türk Harf Devrimi‟nin Türkiye DıĢına Yayılması: Bulgaristan Türkleri Örneği” , Harf Devrimi’nin 50. Yılı Sempozyumu, Ankara. TTK Basımevi. TBMM Zabıt Ceridesi (1340–1924), C.7, D.II, Ankara, Meclis Matbaa. TBMM Zabıt Ceridesi (1928), C.5, D.III, Ankara, Meclis Matbaa. Tekeli, Ġlhan, (1985), “Osmanlı Ġmparatorluğundan Günümüze Eğitim Kurumlarının GeliĢimi”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi,(CDTA), Cilt:3, Ġstanbul, ĠletiĢim Yayınları. Nurcan(2007), Toksoy, Bir Kültürel Kalkınma Modeli Olarak Halkevleri, Ankara, Orion Yayınevi. Turan, ġerafettin. (1991). Türk Devrim Tarihi. Cilt:1.Ankara. ÜlkütaĢır, M. ġükrü,(1971). Atatürk ve Harf Devrimi, Ankara, Ankara Üniversitesi Yayınları. YeĢilkaya, NeĢe G.(1999), Halkevleri: İdeoloji ve Mimarlık, Ġstanbul, ĠletiĢim Yayınları. Zürcher, E.Jan, (1993), Modern Türkiye’nin Tarihi, Ġstanbul, ĠletiĢim Yayınları. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2318 Title A name given to the resource CUMHURİYET’İN İLK YILLARINDA TÜRKİYE’DE YENİ DİL VE KÜLTÜR SİYASETİNİN OLUŞMASI Author Author ŞİMŞEK, Derya Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Alfabe, Dil, Kültür. ÖZET Cumhuriyetin ilanı’nın ardından 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile değişik niteliklerde öğretim yapan bütün eğitim kurumları yeni sisteme göre yeniden düzenlenmiştir. 1920–1928 yılları arası Türk inkılâbının sosyal ve kültürel olarak yeni, dil inkılâbının da hazırlık dönemi olarak görülmüştür. Ülkede yenileşme çalışmaları devam ederken bunlardan en önemlilerinden bir tanesi olarak görülen harf devriminin gerçekleştirilmesi için Mustafa Necati’nin Maarif Teşkilatı’na Dair Kanun’un maddeleri görüşülürken, ‘Dil Heyeti’ adını taşıyan bir kurulun oluşturulması kararlaştırılmıştır. Dil Heyetince bu konuda yapılacak hazırlıkların harf inkılâbının gerçekleşmesinde işlerin kolaylaştırılmasının devletin genel siyasetine uygun düşeceği belirtilmektedir. Mustafa Kemal Atatürk’ün de yakından takip ettiği Dil Heyetinin çalışmaları sonucunda Latin Harflerinin kabulü gerçekleşmiştir. Hızlı bir biçimde dil alanında dönüşümün yaşandığı bu dönemde Türk tarih tezinin; Osmanlıcılık, İslamcılık ve Turancılık akımları karşısında Türk milliyetçiliğinin resmi ideolojisi olarak benimsenmesi şeklinde ortaya çıkması, dil alanında yapılan tartışmalara önemli boyut getirmiştir. Kültür inkılâbının birer parçası olarak görülen dil meselesi kültür politikasının yukarıdan ve tedrici olarak uygulanmaya geçmesinin dönemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu tavır ve hareketi Dil Kurultayları ve Türk Dil Kurumu çalışmaları ile , "Türk dilinin öz güzelliğini ve zenginliğini meydana çıkarmak, onu yeryüzü dilleri arasında değerine yaraşır yüksekliğe eriştirmek" olarak tespit edilmiştir. 26 Eylül–5 Ekim 1932 tarihleri arasında Dolmabahçe Sarayı'nda yapılan Birinci Türk Dili Kurultayı sonunda Kurumun "Lügat-Istılah, Gramer-Sentaks, Derleme, Lenguistik-Filoloji, Etimoloji, Yayın" adları ile altı kol hâlinde çalışmalarını sürdürmesi kabul edilmiştir. Sonraki kurultaylarda bu kollardan bazıları ayrılmış, bazıları tekrar birleştirilmiş; fakat ana çatı değiştirilmemiştir. Atatürk'ün sağlığında, 1932, 1934 ve 1936 yıllarında yapılan üç kurultayda hem kurumun yönetim organları seçilmiş, hem dil politikası belirlenmiş, hem de kültür politikasının oluşturulmasında önemli adımlar atılmıştır. Sonuç olarak konu ile ilgili bildiride esas teşkil eden; ‘Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Türkiye’de Yeni Dil ve Kültür Siyasetinin Oluşması’ konusunda yapılan faaliyetler arşiv belgeleri ışığında ortaya konulmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b509216c07c9b12be1d343694b555bce.docx 2e510480708c48cad7fa02f828b406fd https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3be86437af9db7cf79e33572bf393ea0.pdf 303df9a4778c160a5e3dcd17c35c667f PDF Text Text KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İŞİTME DUYU FİİLLERİ Kıyal Kamchybekova ABDİRAİM Dicle Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları, Diyarbakır / Türkiye Anahtar Kelimeler: Kırgız Türkçesi, duyu fiilleri, algılama, tat duyu fiilleri. ÖZET Zihnî bir sürecin başlangıcını oluşturan duyu fiillerinin, mantık ve ruh bilimleri için önemli olduğu kadar dilbilimi için de önemli ve ciddî rol oynadığı son zamanlarda ortaya çıkmaktadır. Buna rağmen Türkoloji alanında disiplinler arası bir konu olan duyu fiilleri yeterli oranda incelenmemiştir. Bu çalışmada duyu fiillerinin bir türü olan işitme duyu fiilleri sözcüksel anlambilim açısından ele alınmış ve Kırgız Türkçesi sözlüklerinden tespit edilen işitme duyu fiilleri örneklendirmelerle değerlendirilmiştir. Ayrıca işitme duyu fiillerinin anlamsal özellikleri ve türleri üzerinde durulmaya çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2027 Title A name given to the resource KIRGIZ TÜRKÇESİNDE İŞİTME DUYU FİİLLERİ Author Author ABDİRAİM, Kıyal Kamchybekova Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Kırgız Türkçesi, duyu fiilleri, algılama, tat duyu fiilleri. ÖZET Zihnî bir sürecin başlangıcını oluşturan duyu fiillerinin, mantık ve ruh bilimleri için önemli olduğu kadar dilbilimi için de önemli ve ciddî rol oynadığı son zamanlarda ortaya çıkmaktadır. Buna rağmen Türkoloji alanında disiplinler arası bir konu olan duyu fiilleri yeterli oranda incelenmemiştir. Bu çalışmada duyu fiillerinin bir türü olan işitme duyu fiilleri sözcüksel anlambilim açısından ele alınmış ve Kırgız Türkçesi sözlüklerinden tespit edilen işitme duyu fiilleri örneklendirmelerle değerlendirilmiştir. Ayrıca işitme duyu fiillerinin anlamsal özellikleri ve türleri üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9f8f780c7d0bedf8a309f6e9374fb5fb.docx 37c4ba389521e285fbac6fc2426b4511 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1c3050007c5068063298b92bd240cf7e.pdf d93b5a07fd8f27d4eeea5d8209909af1 PDF Text Text GÜNÜMÜZ KAZAK ŞİİRİNİN EDEBİ DÜNYASI Akbota ABIYIR Süleymen Demirel University, Kazak Dili ve Edebiyati, Almaty / Kazakistan Anahtar Kelimeler: Şiir, lirik, metaforik karakter, mitolojik düşünce, lirik karakter. ÖZET Ülkemiz bağımsızlığını kazandıktan sonra yaşanan içtimai, siyasi, kültürel değişimler şiire de yansıdı ve Kazak şiirini derinden etkiledi. “Bağımsızlık Sonrası” şeklinde adlandırılan dönemle birlikte ortaya çıkan yeni düşünceler ve bakış açıları, yeni bir yenilenme döneminin de başlangıcı oldu. Bu durum beraberinde Kazak edebiyatına da yeni bir bakış açısı getirdi. Siyasi, içtimai ve felsefi, manevi ve ruhi konular başta olmak üzere, dünyada cereyan eden değişimler ve toplumdaki çelişkiler 1991 yılından itibaren Kazak şiirlerinde çeşitli şekillerle görülmeye başladı. Prof. Dr. Z. Ahmetov konumuzla ilgili görüşlerini: “Kazak halk şiirlerinde tabiat ve kâinat tasviri büyük yer tutmaktadır. Böyle olması doğaldır. Çünkü konargöçer hayat tarzı sürdüren, hatta kara kış da dâhil bütün mevsimlerde günlük hayatlarının çoğunu uçsuz bucaksız bozkırda, gökyüzü altında, akarsu kıyılarında geçiren bir toplumun kendini daima doğanın kucağında gibi hissetmesi şaşılacak bir olay değildir” şeklinde belirtir. Gerçekten tabiatla olağanüstü yakınlık, ondaki olayların derin sırrını anlama yeteneğini geliştirmeye sevk eder. İnsanoğlu yaşamının temeli doğadadır. İnsan ile doğa, bütün sanat eserlerinin temel objesidir. Özellikle lirik şiirlerde doğanın her anı çeşitli yöntemlerle işlenerek, farklı bir karaktere/tipe dönüşür. Buna örnek olarak günümüz genç Kazak şairlerinin birkaçının şiirlerinde Ay ve Yıldız’ın bir kişi (kahraman) seviyesine yükselip betimlendiğini fark edebiliriz. XXI. y.y. şiir dünyası, öncekilerin temelini attıkları yönü daha da geliştirerek, ona yeni bir ivme, yeni bir hız kazandıran genç şairlerin katılımıyla daha da zenginleşmiştir. Lirizmde insan ile tabiatı kaynaştırmak, eşitleme yöntemiyle betimlemek büyük bir şiirsel araştırmayı gerektirmektedir. Günümüz Kazak şiirlerindeki tabiat lirizmi yeni bir döneme girmiştir. Tabiatı; bilinç prizması üzerinden insan karakterinin sırrıyla karşılaştırarak betimleme, insanın iyi ve kötü eylemleri aracılığıyla gösterme, bir karakter sıfatıyla işleme günümüzde genç şairler arasında iyi yönde gelişmektedir. Bu makalenin başlıca amacı, bağımsızlık sonrası Kazak şiirinin edebî niteliğini ve tarz-nazım-metin özelliklerini ayrıntılı olarak araştırmaktır. Ayrıca, bağımsızlık yıllarındaki edebî eserlerin özelliklerini ortaya koymak, bazı şairlerin eserlerinin Kazak edebiyatı tarihindeki yerini belirlemektir. Bunun yanı sıra, bağımsızlık yıllarında geleneğe bağlı olarak kaleme alınan eserlerdeki yeniliği ve yeniciliği edebî açıdan tahlil etmek, lirik şiirlerinden hareketle şairlerin sanatını değerlendirmektir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1861 Title A name given to the resource GÜNÜMÜZ KAZAK ŞİİRİNİN EDEBİ DÜNYASI Author Author ABIYIR, Akbota Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Şiir, lirik, metaforik karakter, mitolojik düşünce, lirik karakter. ÖZET Ülkemiz bağımsızlığını kazandıktan sonra yaşanan içtimai, siyasi, kültürel değişimler şiire de yansıdı ve Kazak şiirini derinden etkiledi. “Bağımsızlık Sonrası” şeklinde adlandırılan dönemle birlikte ortaya çıkan yeni düşünceler ve bakış açıları, yeni bir yenilenme döneminin de başlangıcı oldu. Bu durum beraberinde Kazak edebiyatına da yeni bir bakış açısı getirdi. Siyasi, içtimai ve felsefi, manevi ve ruhi konular başta olmak üzere, dünyada cereyan eden değişimler ve toplumdaki çelişkiler 1991 yılından itibaren Kazak şiirlerinde çeşitli şekillerle görülmeye başladı. Prof. Dr. Z. Ahmetov konumuzla ilgili görüşlerini: “Kazak halk şiirlerinde tabiat ve kâinat tasviri büyük yer tutmaktadır. Böyle olması doğaldır. Çünkü konargöçer hayat tarzı sürdüren, hatta kara kış da dâhil bütün mevsimlerde günlük hayatlarının çoğunu uçsuz bucaksız bozkırda, gökyüzü altında, akarsu kıyılarında geçiren bir toplumun kendini daima doğanın kucağında gibi hissetmesi şaşılacak bir olay değildir” şeklinde belirtir. Gerçekten tabiatla olağanüstü yakınlık, ondaki olayların derin sırrını anlama yeteneğini geliştirmeye sevk eder. İnsanoğlu yaşamının temeli doğadadır. İnsan ile doğa, bütün sanat eserlerinin temel objesidir. Özellikle lirik şiirlerde doğanın her anı çeşitli yöntemlerle işlenerek, farklı bir karaktere/tipe dönüşür. Buna örnek olarak günümüz genç Kazak şairlerinin birkaçının şiirlerinde Ay ve Yıldız’ın bir kişi (kahraman) seviyesine yükselip betimlendiğini fark edebiliriz. XXI. y.y. şiir dünyası, öncekilerin temelini attıkları yönü daha da geliştirerek, ona yeni bir ivme, yeni bir hız kazandıran genç şairlerin katılımıyla daha da zenginleşmiştir. Lirizmde insan ile tabiatı kaynaştırmak, eşitleme yöntemiyle betimlemek büyük bir şiirsel araştırmayı gerektirmektedir. Günümüz Kazak şiirlerindeki tabiat lirizmi yeni bir döneme girmiştir. Tabiatı; bilinç prizması üzerinden insan karakterinin sırrıyla karşılaştırarak betimleme, insanın iyi ve kötü eylemleri aracılığıyla gösterme, bir karakter sıfatıyla işleme günümüzde genç şairler arasında iyi yönde gelişmektedir. Bu makalenin başlıca amacı, bağımsızlık sonrası Kazak şiirinin edebî niteliğini ve tarz-nazım-metin özelliklerini ayrıntılı olarak araştırmaktır. Ayrıca, bağımsızlık yıllarındaki edebî eserlerin özelliklerini ortaya koymak, bazı şairlerin eserlerinin Kazak edebiyatı tarihindeki yerini belirlemektir. Bunun yanı sıra, bağımsızlık yıllarında geleneğe bağlı olarak kaleme alınan eserlerdeki yeniliği ve yeniciliği edebî açıdan tahlil etmek, lirik şiirlerinden hareketle şairlerin sanatını değerlendirmektir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d189a4627ce315bbec7a83dccefdbd16.docx b812595356a2b9eb50613a637aa659ad https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e37143b8c1d321463403600e37a4bf80.pdf 8f65bc9e18e8f4bd8428c2a24cd67b08 PDF Text Text BATI TRAKYA (YUNANĠSTAN) AĞIZLARI ÜZERĠNE Çağrı ÖZDARENDELĠ - Ergün ACAR Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Balkan Yerleşkesi, Edirne / Türkiye Anahtar Kelimeler: Ağız, Batı Trakya, Fonetik, Morfoloji, Sentaks. ÖZET Son yıllarda Anadolu ve Rumeli ağızlarına verilen önem artmış ve yapılan çalışmalar oldukça hız kazanmıştır. Ancak üzerinde araştırma ve inceleme yapılmayı bekleyen bir hayli yöre ağzı da mevcuttur. Onun için bildirimizde henüz kapsamlı bir akademik çalışma yapılmayan Batı Trakya Ağızları hakkında bilgi vermeyi amaçladık. Çalışmamızın dayanak noktasını 2009-2011 yılları arasında yapmış olduğumuz 86 ses kaydının verilerine dayanarak oluşturulmuştur. Derlenen ağız metinleri üzerinde yapılan ses bilgisi, şekil bilgisi, cümle bilgisi ve söz varlığı incelemeleriyle bölgenin üç ağız yöresi barındırdığını tespit edilmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1997 Title A name given to the resource BATI TRAKYA (YUNANĠSTAN) AĞIZLARI ÜZERĠNE Author Author ACAR, Ergün ÖZDARENDELI, Çağrı Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Ağız, Batı Trakya, Fonetik, Morfoloji, Sentaks. ÖZET Son yıllarda Anadolu ve Rumeli ağızlarına verilen önem artmış ve yapılan çalışmalar oldukça hız kazanmıştır. Ancak üzerinde araştırma ve inceleme yapılmayı bekleyen bir hayli yöre ağzı da mevcuttur. Onun için bildirimizde henüz kapsamlı bir akademik çalışma yapılmayan Batı Trakya Ağızları hakkında bilgi vermeyi amaçladık. Çalışmamızın dayanak noktasını 2009-2011 yılları arasında yapmış olduğumuz 86 ses kaydının verilerine dayanarak oluşturulmuştur. Derlenen ağız metinleri üzerinde yapılan ses bilgisi, şekil bilgisi, cümle bilgisi ve söz varlığı incelemeleriyle bölgenin üç ağız yöresi barındırdığını tespit edilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/2c5d415ba1c8af9c218086b155b13ba9.docx 8aab8376800df968fd278f9f20f1cc71 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7757f185ca3e35aca10278a7d9e514da.pdf 0e37c72ef639c20c0297a256df3cced2 PDF Text Text KIRIM TATAR DİLBİLGİSİ HAKKINDA BİRKAÇ SÖZ Gulnara ADCİMAMBETOVA Kırım Mühendislik Pedagoji Üniversitesi, Kırımtatar ve Türk Filoloji Fakultesi, SimferopolKırım / Ukrayna Anahtar Kelimeler: Türk dilleri, Kırım Tatar dili, Kırım Tatar. ÖZET Sorunun Formülasyonu. Uzun yıllar boyunca (sürgün yılları) Kırım Tatar filoloji alanında araştırma çalışmaları gerçekleşmedi. Bugün Farklı yönlerde araştırma gerçekleşiyor. Buna rağmen, dil incelemesi ile ilgili birçok sorun keşfedilmemiş kalıyor. Bunlardan biri ise önkoşulu dilbilgilerinin durumunun hem senkroni hem art zamanlı açıdan incelemesine ihtiyacı olan farklı zamanlarda yazılmış Kırım Tatar dilinin dilbilgilerinin incelemesi. İş bu makalenin amacı farklı dönemlerde yayınlanmış Kırım Tatar dilinin temel dilbilgilerinin açıklamasıdır. Dil incelemesi dilbilgisi derledikçe gerçekleşiyordu. Çağdaş Türk dilbilimi dillerin ezici çoğunluğu dilbilgisi yapısının monografik açıklamaları bakımından büyük deneyim kazandı. Etraflı olmayan olsa da ama karşılaştırmalı tarihsel niteliğinin sahibi olan Türkoloji eserleri ile sunulmuş (O. Betlingk, W.Radloff, W. Bang, M. Räsänen, vb gibi) önemli araştırmaları var. Somut Türk dillerinin tarihsel araştırmaları başlandı. Türkologların dilbilimcilerin ezici çoğunluğu somut Türk dillerinin yapısının açıklanması, onların kelime, dilbilgisi ve fonolojik yapısı ile meşguldü. Türk dillerinin yapısının özelliği ile ilgili bilgi edinme gelişmeleri için dilbilgisi araştırmalarında Türk dilbilgisinin çoğu olaylarının özünü ve tabiatını ortaya koyan ve gösteren P.L. Melioranskiy, A.N. Samoyloviç, V.A. Gordlevskiy, N.K. Dmitriyev Türkologları Dilbilimcileri okuluna önemli ölçüde borçluyuz. Sunulan çalışmada Türk dillerinin temel dilbilgileri ve Kırım Tatar dilinin dilbilgisi incelenilmiş ve açıklanmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2029 Title A name given to the resource KIRIM TATAR DİLBİLGİSİ HAKKINDA BİRKAÇ SÖZ Author Author ADCİMAMBETOVA, Gulnara Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Türk dilleri, Kırım Tatar dili, Kırım Tatar. ÖZET Sorunun Formülasyonu. Uzun yıllar boyunca (sürgün yılları) Kırım Tatar filoloji alanında araştırma çalışmaları gerçekleşmedi. Bugün Farklı yönlerde araştırma gerçekleşiyor. Buna rağmen, dil incelemesi ile ilgili birçok sorun keşfedilmemiş kalıyor. Bunlardan biri ise önkoşulu dilbilgilerinin durumunun hem senkroni hem art zamanlı açıdan incelemesine ihtiyacı olan farklı zamanlarda yazılmış Kırım Tatar dilinin dilbilgilerinin incelemesi. İş bu makalenin amacı farklı dönemlerde yayınlanmış Kırım Tatar dilinin temel dilbilgilerinin açıklamasıdır. Dil incelemesi dilbilgisi derledikçe gerçekleşiyordu. Çağdaş Türk dilbilimi dillerin ezici çoğunluğu dilbilgisi yapısının monografik açıklamaları bakımından büyük deneyim kazandı. Etraflı olmayan olsa da ama karşılaştırmalı tarihsel niteliğinin sahibi olan Türkoloji eserleri ile sunulmuş (O. Betlingk, W.Radloff, W. Bang, M. Räsänen, vb gibi) önemli araştırmaları var. Somut Türk dillerinin tarihsel araştırmaları başlandı. Türkologların dilbilimcilerin ezici çoğunluğu somut Türk dillerinin yapısının açıklanması, onların kelime, dilbilgisi ve fonolojik yapısı ile meşguldü. Türk dillerinin yapısının özelliği ile ilgili bilgi edinme gelişmeleri için dilbilgisi araştırmalarında Türk dilbilgisinin çoğu olaylarının özünü ve tabiatını ortaya koyan ve gösteren P.L. Melioranskiy, A.N. Samoyloviç, V.A. Gordlevskiy, N.K. Dmitriyev Türkologları Dilbilimcileri okuluna önemli ölçüde borçluyuz. Sunulan çalışmada Türk dillerinin temel dilbilgileri ve Kırım Tatar dilinin dilbilgisi incelenilmiş ve açıklanmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8cf4991993c67c7ee71e4b705e9ca9aa.docx be0e8a3dcc9cedb61cfbdc0ec078e625 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/4917f08ba0569cd21e7159ffc0ac79b2.pdf 0d92bb4b32e6ca3cdd49c4e1367aa12e PDF Text Text ŞUARA TEZKİRELERİNDE ANEKDOTLAR VASITASIYLA BİLİNÇALTINA VERİLEN MESAJLAR: KÜNHÜ’L-AHBÂR’IN TEZKİRE KISMI ÖRNEĞİ Ahmet AKGÜL Süleyman Demirel Üniversitesi, Türk Dili Bölümü, Isparta / Türkiye Anahtar Kelimeler: Klâsik Türk Edebiyatı, Şuara Tezkireleri, Künhü’l-Ahbar, Gelibolulu Mustafa Âlî, Anekdot. ÖZET Şuara tezkireleri, Osmanlı şair ve ediplerinin biyografileri hakkında bilgi veren en eski ve güvenilir kaynaklar olarak kabul görmektedir. Türk edebiyatında Mecalisü’n-Nefâis ile (Çağatay sahası) başlayan tezkire yazma geleneği, 20. yüzyılın başında yazılan Tuhfe-i Nailî’ye kadar devam etmiştir. Yakın geçmişte ise tezkirelerin tıpkıbasımları yahut bugünkü harflere aktarılmış (transkripsiyonlu) metinleri oldukça ciddi çalışmalar neticesinde günümüz insanının istifadesine sunulmuştur. Mamafih bu önemli çalışmaların yanında tezkirelerle ilgili yapılması gereken başka önemli çalışmalar da vardır. Bunlardan biri Türk şairlerinin biyografilerine dair bilgiler ihtiva eden şair tezkirelerinin mukayeseli ve tenkidî bir bakış açısıyla ele alınması; bir diğeri ise tezkirelerde verilen bilgilerin güvenirliklerinin sorgulanması ve tezkirecilerin bu eserleri yazmaktaki asıl gayelerinin belirlenmesidir. Zira bu eserlerin hangi kimlik, karakter ve bakış açılarına sahip insanlar tarafından kaleme alındığı konusu araştırılmayı beklemektedir. Bu bildiride Osmanlı edebiyatının önemli müelliflerinden sayılan Gelibolulu Mustafa Âlî’ye ait Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı’nda yer alan biyografilerin, içerdikleri anekdotlar vasıtasıyla, okuyucunun bilinçaltına verdiği mesajlar üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda, tezkirecinin anlattığı anekdotlar üzerinden Osmanlı toplumunu şairiyle, sultanıyla, kadısıyla, ilmiye sınıfıyla ve sosyal yapısıyla hangi karakter ve bakış açısından ele aldığı ortaya konmaya çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2038 Title A name given to the resource ŞUARA TEZKİRELERİNDE ANEKDOTLAR VASITASIYLA BİLİNÇALTINA VERİLEN MESAJLAR: KÜNHÜ’L-AHBÂR’IN TEZKİRE KISMI ÖRNEĞİ Author Author AKGÜL, Ahmet Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Klâsik Türk Edebiyatı, Şuara Tezkireleri, Künhü’l-Ahbar, Gelibolulu Mustafa Âlî, Anekdot. ÖZET Şuara tezkireleri, Osmanlı şair ve ediplerinin biyografileri hakkında bilgi veren en eski ve güvenilir kaynaklar olarak kabul görmektedir. Türk edebiyatında Mecalisü’n-Nefâis ile (Çağatay sahası) başlayan tezkire yazma geleneği, 20. yüzyılın başında yazılan Tuhfe-i Nailî’ye kadar devam etmiştir. Yakın geçmişte ise tezkirelerin tıpkıbasımları yahut bugünkü harflere aktarılmış (transkripsiyonlu) metinleri oldukça ciddi çalışmalar neticesinde günümüz insanının istifadesine sunulmuştur. Mamafih bu önemli çalışmaların yanında tezkirelerle ilgili yapılması gereken başka önemli çalışmalar da vardır. Bunlardan biri Türk şairlerinin biyografilerine dair bilgiler ihtiva eden şair tezkirelerinin mukayeseli ve tenkidî bir bakış açısıyla ele alınması; bir diğeri ise tezkirelerde verilen bilgilerin güvenirliklerinin sorgulanması ve tezkirecilerin bu eserleri yazmaktaki asıl gayelerinin belirlenmesidir. Zira bu eserlerin hangi kimlik, karakter ve bakış açılarına sahip insanlar tarafından kaleme alındığı konusu araştırılmayı beklemektedir. Bu bildiride Osmanlı edebiyatının önemli müelliflerinden sayılan Gelibolulu Mustafa Âlî’ye ait Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı’nda yer alan biyografilerin, içerdikleri anekdotlar vasıtasıyla, okuyucunun bilinçaltına verdiği mesajlar üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda, tezkirecinin anlattığı anekdotlar üzerinden Osmanlı toplumunu şairiyle, sultanıyla, kadısıyla, ilmiye sınıfıyla ve sosyal yapısıyla hangi karakter ve bakış açısından ele aldığı ortaya konmaya çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3186b7c139f78e2ff0577cfcc14b6b24.docx d7f719081cd447644da596fd17040313 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/9d1b70971d80ddfc4bff66cc9ae63eee.pdf 715350b4a88f868484a65722844358a7 PDF Text Text BİR DİLBİLİMCİ OLARAK ALİ ŞİR NEVAYÎ Mücahit AKKUŞ Hitit Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Çorum / Türkiye Anahtar Kelimeler: Dil, tarih, Ali Şir Nevayî, Dilbilim, Türkçe. ÖZET Dil; duygu, düşünce ve isteklerin aktarılmasını sağlayan doğal bir vasıtadır. İnsanoğlu, tarihin eski çağlarından beri bu vasıtayı kullanmıştır. Kimi zaman sesle, kimi zaman jest ve mimikle kimi zaman da yazıyla anlaşmaya çalışmıştır. Dil, yapısını bünyesinde koruyarak zamanla gelişir. Başka dillerle kelime alışverişinde bulunur. Bu alışveriş bazen yoğun bir şekilde bazen de göze çarpmayacak kadar az bir şekilde olur. Alınan kelimelerin de o dilde uzun zaman kalıp kalmamasına o dili kullanan insanlar karar verir. Tarih, din ve coğrafi ortamlar o dilin şekillenmesi için son derece önemli unsurlardır. Derin bir tarih olgusu, farklı coğrafyalarda yaşamış olmaları ve çeşitli dinlere bağlı olma durumu Türklerin de dilini oldukça şekillendiren konular olmuştur. Bu vasıtalarla dil zaman içinde lehçe dediğimiz çeşitli kollara ayrılmıştır. Bu kollarda farklı ses özellikleri, farklı yapılar ve farklı kelime birikimi oluşmaya başlamıştır. Bu farklı kollar içerisinde Çağatay Türkçesi diye bir kol oluşmuş ve Ali şir Nevayî diye de bir âlim çıkarak Türkçenin bu lehçesi ile çok değerli eserler meydana getirmiştir. Gerek sözlük çalışması yapmış, gerek divanlar hazırlamış gerekse de başka alanlarda birikimlerini gözler önüne sermeyi başarmıştır. Türk dünyasının en önemli şahsiyetlerinden biri olan Ali Şir Nevayî, Türk dilinin ve edebiyatının gelişmesinde önemli katkıları olmuş büyük bir ediptir. Hayatı boyunca Türkçenin diğer diller karşısındaki önemine dikkat çekmiş ve bu doğrultuda eserler meydana getirmiştir. Bu çalışmada dilbilim ve Ali Şir Nevayî üzerinde durulmuştur. Dilbilimin alt kolları olan, anlambilim, sözlükbilim, biçimbilim vb. konuları Ali Şir Navayî’nin eserleri göz önüne alınarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu değerli şahsiyetin belirli manzum parçaları anlam itibariyle değerlendirililmiş, yaptığı sözcük çalışması sözcükbilim ve sözlükbilim anlayışıyla irdelenmiş, eserleri günümüz dilbilim anlayışıyla tanzim edilmiştir. Bu çalışmalar yapılarak Ali Şir Nevayî eserlerinin de dilbilim konusunda ne derece önem arz ettiği gözler önüne serilmeye çalışılmıştır. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1999 Title A name given to the resource BİR DİLBİLİMCİ OLARAK ALİ ŞİR NEVAYÎ Author Author AKKUŞ, Mücahit Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Dil, tarih, Ali Şir Nevayî, Dilbilim, Türkçe. ÖZET Dil; duygu, düşünce ve isteklerin aktarılmasını sağlayan doğal bir vasıtadır. İnsanoğlu, tarihin eski çağlarından beri bu vasıtayı kullanmıştır. Kimi zaman sesle, kimi zaman jest ve mimikle kimi zaman da yazıyla anlaşmaya çalışmıştır. Dil, yapısını bünyesinde koruyarak zamanla gelişir. Başka dillerle kelime alışverişinde bulunur. Bu alışveriş bazen yoğun bir şekilde bazen de göze çarpmayacak kadar az bir şekilde olur. Alınan kelimelerin de o dilde uzun zaman kalıp kalmamasına o dili kullanan insanlar karar verir. Tarih, din ve coğrafi ortamlar o dilin şekillenmesi için son derece önemli unsurlardır. Derin bir tarih olgusu, farklı coğrafyalarda yaşamış olmaları ve çeşitli dinlere bağlı olma durumu Türklerin de dilini oldukça şekillendiren konular olmuştur. Bu vasıtalarla dil zaman içinde lehçe dediğimiz çeşitli kollara ayrılmıştır. Bu kollarda farklı ses özellikleri, farklı yapılar ve farklı kelime birikimi oluşmaya başlamıştır. Bu farklı kollar içerisinde Çağatay Türkçesi diye bir kol oluşmuş ve Ali şir Nevayî diye de bir âlim çıkarak Türkçenin bu lehçesi ile çok değerli eserler meydana getirmiştir. Gerek sözlük çalışması yapmış, gerek divanlar hazırlamış gerekse de başka alanlarda birikimlerini gözler önüne sermeyi başarmıştır. Türk dünyasının en önemli şahsiyetlerinden biri olan Ali Şir Nevayî, Türk dilinin ve edebiyatının gelişmesinde önemli katkıları olmuş büyük bir ediptir. Hayatı boyunca Türkçenin diğer diller karşısındaki önemine dikkat çekmiş ve bu doğrultuda eserler meydana getirmiştir. Bu çalışmada dilbilim ve Ali Şir Nevayî üzerinde durulmuştur. Dilbilimin alt kolları olan, anlambilim, sözlükbilim, biçimbilim vb. konuları Ali Şir Navayî’nin eserleri göz önüne alınarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu değerli şahsiyetin belirli manzum parçaları anlam itibariyle değerlendirililmiş, yaptığı sözcük çalışması sözcükbilim ve sözlükbilim anlayışıyla irdelenmiş, eserleri günümüz dilbilim anlayışıyla tanzim edilmiştir. Bu çalışmalar yapılarak Ali Şir Nevayî eserlerinin de dilbilim konusunda ne derece önem arz ettiği gözler önüne serilmeye çalışılmıştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548