119 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6cafd4a9806d6808dbdb9746a5a5eee9.docx e670724a2f83e64390be35d204f13fb1 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8ae834f8e1854b412f3d922fb7af97d1.pdf d4b6547e9c289714b2f1a17229c51ea6 PDF Text Text GENERAL TOOL CONDITIONS FOR GREEN MACHINING Recep Yigit Dokuz Eylül University, Izmir, Turkey recep.yigit@deu.edu.tr Erdal Celik Dokuz Eylül University, Izmir, Turkey erdal.celik@deu.edu.tr Keywords:Green Machining; Depth of Cut (DOC); Diamond Tools; Tool Conditions; CNC lathes ABSTRACT The development of "green" machine tools will require novel approaches for design, production and operation for energy savings and reduced environmental impact. Manufacturing processes carried out on machine tools are energy intensive. As machine tools have become more advanced, their degree of automation has risen by adding components such as tool change mechanisms or additional axes. Given the general trend of increasing power demand of machine tools the cost that companies have to expend on electrical energy will rise in the future. Furthermore, the external costs on the environment rise, since currently the majority of electrical power is obtained from burning fosil resources. A foreseeable shortage of fossil resources and a growing demand to include the external cost of environmental damage in product prices are likely to increase the cost of electrical energy for companies even further. Therefore, in order to maintain competitiveness and lower costs, companies have to identify ways to decrease the energy consumed during manufacturing for a given product. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2048 Title A name given to the resource GENERAL TOOL CONDITIONS FOR GREEN MACHINING Author Author YIGIT, Recep CELIK, Erdal Abstract A summary of the resource. Keywords:Green Machining; Depth of Cut (DOC); Diamond Tools; Tool Conditions; CNC lathes ABSTRACT The development of "green" machine tools will require novel approaches for design, production and operation for energy savings and reduced environmental impact. Manufacturing processes carried out on machine tools are energy intensive. As machine tools have become more advanced, their degree of automation has risen by adding components such as tool change mechanisms or additional axes. Given the general trend of increasing power demand of machine tools the cost that companies have to expend on electrical energy will rise in the future. Furthermore, the external costs on the environment rise, since currently the majority of electrical power is obtained from burning fosil resources. A foreseeable shortage of fossil resources and a growing demand to include the external cost of environmental damage in product prices are likely to increase the cost of electrical energy for companies even further. Therefore, in order to maintain competitiveness and lower costs, companies have to identify ways to decrease the energy consumed during manufacturing for a given product. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2233-1565 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/66b3cb41249b45445dfc040bca95ac74.docx 01433addb5febb0b1d788a90165d0852 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/e4e6e70ef960b563bfab0ac3c55b37ce.pdf 0f68899f8892d0006d52f6a0007e6e0d PDF Text Text ENERGY AND CLİMATE CHANGE: AN ALTERNATİVE APPROACH Bayram Yıldırım Izmir Katip Çelebi University, Izmir, Turkey bayram.yıldırım@ikc.edu.tr Fatih Aksoy Izmir Katip Çelebi University, Izmir, Turkey fatih.aksoy@ikc.edu.tr Keywords:Energy, Climate Change, CO2 Emissions, Biodisel, Microalg. ABSTRACT Energy consumtion and CO2 emissions have been become topic to a lot of previous studies by economists who analyze of current situation by estimating this relation with econometric models, and provide policy implications. As a result of empirical applications, which cover country or groups of countries, is estimated by modelling Environmental Kuznets Curve Hypothesis, and then test for Granger causality analysis, it is found that Environmental Kuznets Curve is valid in many developing countries, where energy consumption increases pollution emission in the longrun, and it is also found that energy consumption and growth Granger cause generally pollution emissions. Based on these results of survey of literature, it can be said that energy consumption with increased CO2 emissions in the past and current causes climate change. It is confirmed that use of alternative and clean energy is inefficiency and insufficient level. Supporting of this opinion is that level of alternative and clean energy resources in total energy use is increasing, but it is too low increases. Since microalgae are highly rich in oil and able to produce biomass rapidly, they are considered as good sources in production of biofuel. Being specially used in production of biodiesel, the microalgae species are introduced and their main benefits are compared to the other biodiesel feedstocks which are accessible. Providing a short description of the latest state of development of algae cultivation systems, many different sides connected with the design of microalgae production units are presented. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2095 Title A name given to the resource ENERGY AND CLİMATE CHANGE: AN ALTERNATİVE APPROACH Author Author YILDIRIM, Bayram AKSOY, Fatih Abstract A summary of the resource. Keywords:Energy, Climate Change, CO2 Emissions, Biodisel, Microalg. ABSTRACT Energy consumtion and CO2 emissions have been become topic to a lot of previous studies by economists who analyze of current situation by estimating this relation with econometric models, and provide policy implications. As a result of empirical applications, which cover country or groups of countries, is estimated by modelling Environmental Kuznets Curve Hypothesis, and then test for Granger causality analysis, it is found that Environmental Kuznets Curve is valid in many developing countries, where energy consumption increases pollution emission in the long-run, and it is also found that energy consumption and growth Granger cause generally pollution emissions. Based on these results of survey of literature, it can be said that energy consumption with increased CO2 emissions in the past and current causes climate change. It is confirmed that use of alternative and clean energy is inefficiency and insufficient level. Supporting of this opinion is that level of alternative and clean energy resources in total energy use is increasing, but it is too low increases. Since microalgae are highly rich in oil and able to produce biomass rapidly, they are considered as good sources in production of biofuel. Being specially used in production of biodiesel, the microalgae species are introduced and their main benefits are compared to the other biodiesel feedstocks which are accessible. Providing a short description of the latest state of development of algae cultivation systems, many different sides connected with the design of microalgae production units are presented. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2233-1565 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c0c22b7b68348dbc786d2207d1e58acf.docx 8136da01a091ad590401cca70768fb79 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/89b25eaf008195ef89d085cf24622d81.pdf 30659f8683d32e851a2744794a7d76b8 PDF Text Text A REVIEW ON SUSTAINABLE NEW FRUIT THINNING STRATEGIES IN APPLE GROWING Fatma Akıncı Yıldırım Süleyman Demirel University, Isparta, Turkey fatmayildirim@sdu.edu.tr Adnan N.Yıldırım Süleyman Demirel University, Isparta, Turkey adnanyildirim@sdu.edu.tr Bekir San Süleyman Demirel University, Isparta, Turkey bekirsan@sdu.edu.tr Emel Kaçal Fruit Research Station, Isparta, Turkey emel.vural@gmail.com Keywords: Thinning, fruit quality, Malus x domestica, organic growing. ABSTRACT Most modern high-density orchard systems, including apples, have the goals of attaining sustainable, high yields with marketable fruit quality. Fruit quality is determined by size, skin colour and shape, as well as by other features such as internal quality (eg. sugar contents) and eating quality (e.g. crispness, juiciness). Fruit thinning is one of the most important cultural practices for the improvement of fruit quality. Fruits are thinned by hand, mechanically and chemically methods. Although hand thinning is the most reliability thinning method, it is much more expensive than any type of chemical fruit thinning. To reduce the labor costs, around the world, growers have been using chemical-synthetic thinning agents or plant hormones, such as dinitro compounds, NAA (Naphthalene Acetic Acid), NAAm (Naphthalene Acid Amid), carbaryl, etephon and GA3 (Gibberelic Acid). Whereas, using of these chemicals is not allowed in certified organic apple growing. So, alternative thinning strategies are need for use in organic apple orchards. For this purpose, many researchers tested different potential thinning compounds such as plant oils, ATS (Ammonium thiosulphate), lime sulphur, starch, sodium bicarbonate, sodium salt, soap and kaolin, which are considered safe for the environment and human health. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2096 Title A name given to the resource A REVIEW ON SUSTAINABLE NEW FRUIT THINNING STRATEGIES IN APPLE GROWING Author Author YILDIRIM, Fatma Akinci N.YILDIRIM, Adnan SAN, Bekir KACAL, Emel Abstract A summary of the resource. Keywords: Thinning, fruit quality, Malus x domestica, organic growing. ABSTRACT Most modern high-density orchard systems, including apples, have the goals of attaining sustainable, high yields with marketable fruit quality. Fruit quality is determined by size, skin colour and shape, as well as by other features such as internal quality (eg. sugar contents) and eating quality (e.g. crispness, juiciness). Fruit thinning is one of the most important cultural practices for the improvement of fruit quality. Fruits are thinned by hand, mechanically and chemically methods. Although hand thinning is the most reliability thinning method, it is much more expensive than any type of chemical fruit thinning. To reduce the labor costs, around the world, growers have been using chemical-synthetic thinning agents or plant hormones, such as dinitro compounds, NAA (Naphthalene Acetic Acid), NAAm (Naphthalene Acid Amid), carbaryl, etephon and GA3 (Gibberelic Acid). Whereas, using of these chemicals is not allowed in certified organic apple growing. So, alternative thinning strategies are need for use in organic apple orchards. For this purpose, many researchers tested different potential thinning compounds such as plant oils, ATS (Ammonium thiosulphate), lime sulphur, starch, sodium bicarbonate, sodium salt, soap and kaolin, which are considered safe for the environment and human health. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2233-1565 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/92b37e0a3c9edf0768bfef9516f32696.docx 2238eae4f650930b58fff97f8e76939b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/767aafe2b4c7ee5ec17d706c98250319.pdf 6769e1f88406f4b5876384ad73491b50 PDF Text Text LANDFILL GAS TO ENERGY IN TURKEY: CURRENT AND FUTURE Ahmet Yücekaya Kadir Has University, Istanbul, Turkey Keywords:Landfill gas to energy, municipal solid waste, methane, emissions, simulation, landfill ABSTRACT The municipal solid waste processing, landfilling and utilization of the gas to generate electric power and lower the emissions have been used in developed countries for decades, however it is relatively new in Turkey. The new regulations force municipalities in the country to build landfills to safely store the waste and secure the emission gases. The landfill gas can be utilized to produce energy and heat or if the quality is high it can be transported to a natural gas pipeline. In this paper, an overview of landfill gas to energy plants in the world is presented, and the situation in Turkey is analyzed. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2075 Title A name given to the resource LANDFILL GAS TO ENERGY IN TURKEY: CURRENT AND FUTURE Author Author YUCEKAYA, Ahmet Abstract A summary of the resource. Keywords:Landfill gas to energy, municipal solid waste, methane, emissions, simulation, landfill ABSTRACT The municipal solid waste processing, landfilling and utilization of the gas to generate electric power and lower the emissions have been used in developed countries for decades, however it is relatively new in Turkey. The new regulations force municipalities in the country to build landfills to safely store the waste and secure the emission gases. The landfill gas can be utilized to produce energy and heat or if the quality is high it can be transported to a natural gas pipeline. In this paper, an overview of landfill gas to energy plants in the world is presented, and the situation in Turkey is analyzed. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2233-1565 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/83f305ab36df3b8c9beb7859dab6a38c.docx 6ffe37198d43dfdb3e70e4e2a27fab8e https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/635723b9248e2b70c24bd2898b8dbb70.pdf 6833c64a8e7a1e575c6bba966e71915f PDF Text Text NATURE AS INSPIRATION FOR SUSTAINABLE AESTHETICS Emina Zejnilovic International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina ezejnilovic@ibu.edu.ba Erna Ahmetspahic International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina eahmetspahic@ibu.edu.ba Keywords: sustainability, aesthetic, nature, green design. ABSTRACT Architecture is a product of human creative nature. We live in a society of ‘spectacle’ in which globally accepted principles are the ones that ‘make the world go around’. How to influence the society that materialization alone without aesthetics, as inseparable part of nature and architecture, is not the way for sustainability? Architecture is bending under the pressure of economic calculation and tendency to create designs that fall under the definitions of suitability. Though richness and quality of aesthetics is not measurable but rather philosophical, it is architecturally as valuable as energy efficiency. Could sustainability aesthetic be manifested by using nature as inspiration? Sustainable architectural ethics cannot be complete if it doesn’t include a question of aesthesis. Still, the link between aesthetic in nature and architecture must be clearly defined. The beauty of natural world is presented through natural process. Consequently, the beauty of architectural world should be a part of natural environment as well. Through the use of natural elements as models for sustainability we can achieve an expression of sustainable aesthetic. The aim of this research is to declare aesthetical value as an inseparable part of architecture and therefore of sustainable design. Modern technology and new digital era can potentially lead design in a completely new direction. Buildings are not machines for habitation. Nanotechnologies and biomimicry can offer significant transformation within way of thinking and designing. Architecture should respect nature in a way that takes its fundamental values and try to be a part of natural perfection including the visual one. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2066 Title A name given to the resource NATURE AS INSPIRATION FOR SUSTAINABLE AESTHETICS Author Author ZEJNILOVIC, Emina AHMETSPAHIC, Erna Abstract A summary of the resource. Keywords: sustainability, aesthetic, nature, green design. ABSTRACT Architecture is a product of human creative nature. We live in a society of ‘spectacle’ in which globally accepted principles are the ones that ‘make the world go around’. How to influence the society that materialization alone without aesthetics, as inseparable part of nature and architecture, is not the way for sustainability? Architecture is bending under the pressure of economic calculation and tendency to create designs that fall under the definitions of suitability. Though richness and quality of aesthetics is not measurable but rather philosophical, it is architecturally as valuable as energy efficiency. Could sustainability aesthetic be manifested by using nature as inspiration? Sustainable architectural ethics cannot be complete if it doesn’t include a question of aesthesis. Still, the link between aesthetic in nature and architecture must be clearly defined. The beauty of natural world is presented through natural process. Consequently, the beauty of architectural world should be a part of natural environment as well. Through the use of natural elements as models for sustainability we can achieve an expression of sustainable aesthetic. The aim of this research is to declare aesthetical value as an inseparable part of architecture and therefore of sustainable design. Modern technology and new digital era can potentially lead design in a completely new direction. Buildings are not machines for habitation. Nanotechnologies and biomimicry can offer significant transformation within way of thinking and designing. Architecture should respect nature in a way that takes its fundamental values and try to be a part of natural perfection including the visual one. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2233-1565 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/f7d5f904337f8487a4ebf7433a66b1d6.docx 49d001ed6b65d16558e60bcf75a0c1a5 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ed8c98627683e63f811df3de655a23a5.pdf 5af09fc24ca4c17cf615f96fd69e64bf PDF Text Text TRADITIONAL BOSNIAN HOUSE – LESSON IN ENVIRONMENTAL JUSTICE Emina Zejnilovic International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina ezejnilovic@ibu.edu.ba Erna Ahmetspahic International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina eahmetspahic@ibu.edu.ba Keywords:Mahala, traditional house in Bosnia and Herzegovina, indigenous materials, green garden, eco-design, sustainability, vernacular architecture. ABSTRACT Following recent architectural trends in housing, Bosnia is facing problems of city sedimentation. Proportionally to the city growth, level of environmental contamination is increasing. Environmental crisis cannot be limited to a specific micro-scale for it is a global issue. Residential buildings are one of the biggest energy consumers. Macro-regions are being formed through informal dwellings, suffocating the city and bending over it. ‘New Mahalas’1 in Bosnia and Herzegovina are the result of ‘new way of living.’ They are collectors of pollutants and unsustainable development. Surpassing ecological, there is ever present social and economic aspect of this type of built environment, which is a serious threat to aesthetic and historical value of traditional mahala. Before the era of sustainability, synergy between architecture and nature was the foundation of traditional settlement in Bosnia and Herzegovina. The aim of this research is not ‘anti-modernism’ or going backwards but to investigate the elements of vernacular house that can be implemented to present social and environmental circumstances as well as to answer to the needs of contemporary living and create a more sustainable architecture. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2064 Title A name given to the resource TRADITIONAL BOSNIAN HOUSE – LESSON IN ENVIRONMENTAL JUSTICE Author Author ZEJNILOVIC, Emina AHMETSPAHIC, Erna Abstract A summary of the resource. Keywords:Mahala, traditional house in Bosnia and Herzegovina, indigenous materials, green garden, eco-design, sustainability, vernacular architecture. ABSTRACT Following recent architectural trends in housing, Bosnia is facing problems of city sedimentation. Proportionally to the city growth, level of environmental contamination is increasing. Environmental crisis cannot be limited to a specific micro-scale for it is a global issue. Residential buildings are one of the biggest energy consumers. Macro-regions are being formed through informal dwellings, suffocating the city and bending over it. ‘New Mahalas’1 in Bosnia and Herzegovina are the result of ‘new way of living.’ They are collectors of pollutants and unsustainable development. Surpassing ecological, there is ever present social and economic aspect of this type of built environment, which is a serious threat to aesthetic and historical value of traditional mahala. Before the era of sustainability, synergy between architecture and nature was the foundation of traditional settlement in Bosnia and Herzegovina. The aim of this research is not ‘anti-modernism’ or going backwards but to investigate the elements of vernacular house that can be implemented to present social and environmental circumstances as well as to answer to the needs of contemporary living and create a more sustainable architecture. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2233-1565 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/eb781e9aab792d4762ddb16eef9d3d33.docx ec90e961e3b441547dce6aab77292954 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/8b62bb7c33c11f1f8a363d618e326aed.pdf 5548b64bf2e7ac8d3274418fcf1e3d8f PDF Text Text GÜLTEN DAYIOĞLU’NUN ROMANLARINDA GENÇ KIZLARA YÖNELİK İLETİLER Yasemin ALPER Gaziantep Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili Bölümü, Gaziantep / Türkiye Anahtar Kelimeler Gülten Dayıoğlu, Roman, Genç Kızlar, Ġleti. ÖZET Ġçinde bulunduğumuz bilgi çağında edebiyatın, özellikle onun bir dalı olan romanın çocuk ve gençlerin eğitiminde önemli bir işlevi yerine getirdiği gözlemlenmektedir. Dünyada, özellikle çocuklara ve gençlere yönelik olarak kaleme alınmış romanlar yoluyla sözü edilen yaş grubundaki bireyler; insan ilişkilerini, çevreyi, toplumu, hayatı, kısacası dünyayı tanıma olanağı bulurlar. Türkiye’de de çocuklara ve gençlere yönelik romanlar kaleme alan yazarlar bulunmaktadır. Bu yazarlardan biri olan ve verimli kalemiyle bu alanda büyük bir boşluk dolduran Gülten DAYIOĞLU son yıllarda giderek artan popülaritesiyle dikkatleri üzerine çekmektedir. Yazarın kurgusal gücünün ve akıcı üslubunun eseri olan romanlarında bireysel ve sosyal yaşamlar iç içe verilmektedir. Bir biri içine geçmiş bu yaşam dairelerinde, yazarın sözcüklerle çizdiği roman karakterleri ya da tipler önemli bir işlev görmektedirler. Söz konusu tipler üzerinden Dayıoğlu, bireysel ve sosyal gözlemlerini somutlaştırırken adeta toplumun ortak duygularını ve düşüncelerini dile getirir. Yazar; bazen de yerleşmiş birtakım bağnazlıkları, çağdışılıkları, kahramanlarının yaşadıkları sıkıntılar ışığında gözler önüne serer. Bu çalışmada Dayıoğlu’nun gençlik dizisi eserlerindeki genç kız tipleri araştırıldı. Bu romanlardaki genç kız tipleri, gösterdikleri karakteristik özelliklere göre sınıflandırıldı. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2320 Title A name given to the resource GÜLTEN DAYIOĞLU’NUN ROMANLARINDA GENÇ KIZLARA YÖNELİK İLETİLER Author Author ALPER, Yasemin Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler Gülten Dayıoğlu, Roman, Genç Kızlar, Ġleti. ÖZET Ġçinde bulunduğumuz bilgi çağında edebiyatın, özellikle onun bir dalı olan romanın çocuk ve gençlerin eğitiminde önemli bir işlevi yerine getirdiği gözlemlenmektedir. Dünyada, özellikle çocuklara ve gençlere yönelik olarak kaleme alınmış romanlar yoluyla sözü edilen yaş grubundaki bireyler; insan ilişkilerini, çevreyi, toplumu, hayatı, kısacası dünyayı tanıma olanağı bulurlar. Türkiye’de de çocuklara ve gençlere yönelik romanlar kaleme alan yazarlar bulunmaktadır. Bu yazarlardan biri olan ve verimli kalemiyle bu alanda büyük bir boşluk dolduran Gülten DAYIOĞLU son yıllarda giderek artan popülaritesiyle dikkatleri üzerine çekmektedir. Yazarın kurgusal gücünün ve akıcı üslubunun eseri olan romanlarında bireysel ve sosyal yaşamlar iç içe verilmektedir. Bir biri içine geçmiş bu yaşam dairelerinde, yazarın sözcüklerle çizdiği roman karakterleri ya da tipler önemli bir işlev görmektedirler. Söz konusu tipler üzerinden Dayıoğlu, bireysel ve sosyal gözlemlerini somutlaştırırken adeta toplumun ortak duygularını ve düşüncelerini dile getirir. Yazar; bazen de yerleşmiş birtakım bağnazlıkları, çağdışılıkları, kahramanlarının yaşadıkları sıkıntılar ışığında gözler önüne serer. Bu çalışmada Dayıoğlu’nun gençlik dizisi eserlerindeki genç kız tipleri araştırıldı. Bu romanlardaki genç kız tipleri, gösterdikleri karakteristik özelliklere göre sınıflandırıldı. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/22ec4eb97f742a2389ad458f511eaf40.docx 6de737fb66bd9ceb2a0bf96b0b1a7b9a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6c9c3d38998728c6bac059376ff127f4.pdf 043111c012d9276d240c6dd948ef1e9c PDF Text Text TARİHE TANIKLIK EDEN ROMAN: DRİNA’DA SON GÜN Mustafa AYDEMİR Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Ağrı / Türkiye Anahtar Kelimeler Faik Baysal, Drina’da Son Gün, İkinci Dünya Savaşı, Yugoslavya Türkleri. ÖZET Türk romanının değişmez mekânı olan İstanbul’dan sonra, Milli Mücadele ve akabinde Cumhuriyetle birlikte başlayan değişim, Anadolu’yu da edebiyatımızın mekânı haline getirir. Ancak bununla yetinmeyen bazı yazarlar, yurt dışındaki Türklerin yaşadığı mekânları ve olayları da eserlerine taşırlar. Bu özellikteki yazarlardan biri de Faik Baysal’dır. Bu çalışmanın amacı, Drina’da Son Gün adlı romanda, Baysal’ın İkinci Dünya Savaşı yıllarında Yugoslavya Türklerinin yaşadığı insanlık dramını ele alış tarzını tespit etmektir. Ayrıca tarihî gerçeklere bağlı kalarak yazılan bu romandan hareketle, barışın sağlanması hususunda neler yapmak gerektiğini sonraki nesillere aktarmaktır. İnsanın insana yaptığı korkunç işkenceyi ayrıntılı bir şekilde ele alan romanın tarihsel arka plânını irdelemek ve romanda savunulan insanî duygular üzerinde durmak da çalışmanın bir diğer amacıdır. Drina'da Son Gün, sadece Baysal’ın yazarlığı açısından değil, Türk Edebiyatı için de şahıs kadrosu, olayların geçtiği mekânlar, dayandığı tarihsel gerçeklik ve roman boyunca değişik vesilelerle dile getirilen çözüm önerileri bakımından oldukça sıra dışı ve ilginç bir romandır. Yugoslavya göçmeni Rıza Selmanoviç’in (Yenerer) yaşamış olduğu bazı olaylara dayanan romanda, eski Yugoslavya Türklerinin İkinci Dünya Savaşı yıllarında yaşadığı sıkıntılar, giriştikleri varolma mücadelesi ve sonunda Türkiye'ye göç etmeleri anlatılmaktadır. Bu bağlamda çalışmamızda; İkinci Dünya Savaşı Yugoslavya’sında yaşanan insanlık dramına, savaşın mekâna nasıl yansıdığına, romanın tarihî gerçekliğine ve romanda ileri sürülen çözüm önerilerine sırasıyla değinilmiştir. Sonuç kısmında ise, çalışmamızın genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Savaş, savaşın nedenleri ve barış içinde birlikte yaşama şartları tespit edildikten sonra, Baysal’ın savaşa bakışı ile ilgili ulaşılan bilgiler ve çıkan sonuçlar, kendi değerlendirmelerimizle birleştirilmiştir � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b8fd140e66fbab4bd795bce392d201b5.docx 1a31fefebc36637f9943857661f2183f https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/fe7fb65350f78d79f2f36bba8915f925.pdf 9843a4a7942d478383e45a7fc5ff9ac2 PDF Text Text TARİHE TANIKLIK EDEN ROMAN: DRİNA’DA SON GÜN Mustafa AYDEMİR1 Özet Türk romanının değişmez mekânı olan İstanbul’dan sonra, Milli Mücadele ve akabinde Cumhuriyetle birlikte başlayan değişim, Anadolu’yu da edebiyatımızın mekânı haline getirir. Ancak bununla yetinmeyen bazı yazarlar, yurt dışındaki Türklerin yaşadığı mekânları ve olayları da eserlerine taşırlar. Bu özellikteki yazarlardan biri de Faik Baysal’dır. Bu çalışmanın amacı, Drina‟da Son Gün adlı romanda, Baysal’ın İkinci Dünya Savaşı yıllarında Yugoslavya Türklerinin yaşadığı insanlık dramını ele alış tarzını tespit etmektir. Ayrıca tarihî gerçeklere bağlı kalarak yazılan bu romandan hareketle, barışın sağlanması hususunda neler yapmak gerektiğini sonraki nesillere aktarmaktır. İnsanın insana yaptığı korkunç işkenceyi ayrıntılı bir şekilde ele alan romanın tarihsel arka plânını irdelemek ve romanda savunulan insanî duygular üzerinde durmak da çalışmanın bir diğer amacıdır. Drina'da Son Gün, sadece Baysal’ın yazarlığı açısından değil, Türk Edebiyatı için de şahıs kadrosu, olayların geçtiği mekânlar, dayandığı tarihsel gerçeklik ve roman boyunca değişik vesilelerle dile getirilen çözüm önerileri bakımından oldukça sıra dışı ve ilginç bir romandır. Yugoslavya göçmeni Rıza Selmanoviç’in (Yenerer) yaşamış olduğu bazı olaylara dayanan romanda, eski Yugoslavya Türklerinin İkinci Dünya Savaşı yıllarında yaşadığı sıkıntılar, giriştikleri varolma mücadelesi ve sonunda Türkiye'ye göç etmeleri anlatılmaktadır. Bu bağlamda çalışmamızda; İkinci Dünya Savaşı Yugoslavya’sında yaşanan insanlık dramına, savaşın mekâna nasıl yansıdığına, romanın tarihî gerçekliğine ve romanda ileri sürülen çözüm önerilerine sırasıyla değinilmiştir. Sonuç kısmında ise, çalışmamızın genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Savaş, savaşın nedenleri ve barış içinde birlikte yaşama şartları tespit edildikten sonra, Baysal’ın savaşa bakışı ile ilgili ulaşılan bilgiler ve çıkan sonuçlar, kendi değerlendirmelerimizle birleştirilmiştir. Anahtar Sözcükler: Faik Baysal, Drina’da Son Gün, İkinci Dünya Savaşı, Yugoslavya Türkleri 1 Yrd. Doç. Dr., Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, maydemir758@hotmail.com 1 �A NOVEL BEARING WITNESS TO HISTORY: DRINA’DA SON GÜN Abstract The change which has begun with War of Independence and soon after Proclamation of the Republic has made Anatolia as a venue of our literary Works subsequent to İstanbul, which is invariable for Turkish Fiction. However, some novelists who hadn’t been contented with this carried the places abroad where Turks were living into their works. Faik Baysal is the one who has the same speciality. The aim of this study is to identify Baysal’s tratment” of Yugoslavian Turks’ humanitarian plight during the World War II in his novel Drina‟da Son Gün. Considering the fact that the novel was based on historical facts, another aim of this study is to tell next generations what to do about peace settlement. To probe historical back ground of the novel, which deals with terrible torture of humans in detail and to emphasize on humanistic emotions which are supported in the novel are the other objectives. Drina‟da Son Gün is an extra-ordinary and interesting novel not only with regards to Baysal’s authorship but also its characters, places, historical reality and solution proposals mentioned in different occasions throughout the novel. The problems experienced by former Yugoslavian Turks during the World War II, their struggle for existence and at last their immigrate to Turkey are mentioned in the novel, based on some events which Yugoslavian immigrant Reza Selmanoviç (Yenerer) lived, In this context, the humanitarian plight during the Second World War in Yugoslavia, how the war is reflected on the place, the novel’s historical reality and solution proposals brought for ward in the novel are mentioned respectively in the study. In the conclusion part, a general evaluation has been carried out. After detecting war, reasons of the war and circumstances for living togerther in peace, information and outcomes related to Baysal’s perspective on war and our own evaluations have been associated. KeyWords: Faik Baysal, Drina’da Son Gün, World War II, Yugoslavian Turks. Giriş Drina‟da Son Gün’de2 İkinci Dünya Savaşı yıllarında Balkanlar’da yaşanan insanlık dramına dikkat çekilir. Romanda, Almanların ve Sırpların baskılarına dayanamayıp eski Yugoslavya’dan anayurtları Türkiye’ye göç etmek zorunda kalan Türk ailelerinin başından 2 1972’de yazılan bu roman, Cumhuriyet gazetesinde tefrika edilmiştir. Romanın birinci basımı, 1972’de Can Yay.; ikinci basımı, 1974(?)’te Nebioğlu Yay.; üçüncü basımı, 2006’da Can Yay.; dördüncü basımı 2007’de tekrar Can Yayınları tarafından yapılır. İncelememizde romanın 3. basımı (2006) kullanılmıştır. 2 �geçenler anlatılır. Bu roman, eski Yugoslavya’da bir dönem meydana gelen olayları aydınlatma yolunda önemli bir adımdır. Yüzyıllardır beraber yaşayan Sırpların, Türklerin3 ve Hırvatların birbirlerine nasıl düşman edildikleri ve birbirlerini nasıl hunharca öldürmek istedikleri ayrıntılı bir şekilde ele alınır (Uyguner, 1972: 11). Romandaki olayların gerçek yaşamla sıkı bir ilişkisi vardır. Yugoslavya’daki iki milyona yakın Türk’ün İkinci Dünya Savaşı sırasında yaşadıkları, tarihî gerçeklere uygun olarak anlatılır. Savaş yıllarında Alman işgali altında bulunan Yugoslavya’daki başsız durum, bazı çetelerin Türklere karşı giriştikleri kıyım, Türklerin örgütlenmesi ve mücadeleye başlaması romanı oluşturan vaka halkalarıdır. Baysal, Pertevniyal Lisesi’nde öğretmenlik yaptığı sırada roman kahramanı Rıza Selmanoviç’in oğlu ve aynı zamanda kendi öğrencisi Kazım Yenerer’den bu hikâyeyi dinleyerek romanlaştırır. Romanın başında yer alan açıklamada da anlatılanların gerçekliğine şöyle dikkat çekilir: “Bu roman gerçekten yaşanmış olan olayların bir yansısıdır; kahramanlarından bir kısmı aramızda yaşamaktadır. Bir kısmı da Tanrı‟nın rahmet ve mağfiretine kavuşmuştur. Adlar değiştirilmemiştir.” Drina'da Son Gün romanı Cumhuriyet gazetesinde tefrika edildiği sırada (6–8 Aralık 1971), aynı gazetede Selman Paşa’nın torunlarından Rıza Selmanoviç’le (Yenerer) yapılan bir röportaj yayımlanır. Romanın kahramanı, olayın canlı tanığı olarak bilgiler verdiği için, Baysal’ın bu eserine belgesel roman demek mümkündür. 1958’de anavatana dönmüş olan 76 yaşındaki Selmanoviç, verdiği röportajda yaşananlar hakkında şu bilgileri verir: “İkinci Dünya Savaşı sıralarıydı. Sırplar, Yugoslavya topraklarında yaşayan Türklere karşı şiddet hareketlerine girişmişler, kısa sürede iki milyona yakın Türk'ü insanlık dışı işkencelerle öldürüvermişlerdi. „Çetnikler‟ denilen Sırp çetelerini Mihailoviç yönetiyordu. Bastıkları Türk köylerini tümüyle yakıyor, bir tek canlı bırakmıyorlardı. Türklerin kadın erkek, genç ihtiyar giriştikleri karşı mukavemetler ise büyük güçler karşısında eriyip gidiyordu.” (Ünlü; Özcan, 2003: 402). Yıllarca köşesinde sessiz kalan canlı tarih Selmanoviç, 1942’de Nevesni adliyesinde memur olarak çalıştığını, ailesinin ise Taslıca’da oturduğunu belirttikten sonra, günlerce Sırp çetelerine karşı nasıl direndiklerini şöyle anlatır: “Ancak o sıralarda Sırplar Türklere karşı katliama başlamışlar bu nedenle çeteler kurmuşlardı. Nevesni ise Türklerin yoğun olduğu bir şehirdi. Her an bir Çetnik baskını olabilirdi. Tahminler boşa çıkmamış, Mihailoviç'in yönettiği Çetnik grubu bir gece yarısı şehri kuşatmıştı. 28 gün korkulu saatler geçirdik. Hem çalışıyor, hem 3 Burada Türklerle kastedilenler, Türk Boşnak ve Müslümanlardır. 3 �örgütleniyorduk. Mustafa Yugo adlı bir Türk tam 28 gün Çetnikleri oyalamayı başardı ve sonunda baskından beklediklerini bulamadan döndüler.” (Ünlü; Özcan, 2003: 402). Bu baskından sonra Selmanoviç, savaşın çirkin ve acımasız yüzünü ve Taslıca’ya ailesini görmeye giderken şahit olduklarını detaylıca anlatır. Haliyle Selmanoviç’in yürek burkan mücadelesi çerçevesinde Yugoslavya Türklerinin 1942’de yaşadığı acımasız savaş, romana taşınmış olur. Baysal, romanını, gerçeklerin ortaya çıkması için yazdığını, bunun için de yazarın ille de oraya gitmesine ve olaylara tanık olmasına gerek olmadığını özellikle belirtir: “Ben bu romanı insanlık canavarı olduklarına inandığım Mihailoviç ve acımasız Çetniklerini bütün çıplaklığıyla gözler önüne sermek, bunların ortadan kaldırılması gerektiğini anlatmak için yazdım. Bosna-Hersek ve Kosova, Batı‟nın karınca adımlarıyla üstüne gitmek zorunda kaldığı utanç verici bu olaylar daha birçok Drina‟da Son Gün‟leri yazdıracakmış gibi görünüyor.” (Andaç, 2001: 198). General Mihailoviç ve Çetniklerin Yugoslavya’da yaptıkları işkence ve zulümleri anlatmak amacıyla yazılan bu romanda yazar, savaşa ve savaşı anlatmaya karşıdır. Fakat insanın insana yaptığı korkunç işkenceyi anlatmak için bu romanı kaleme almak zorunda kaldığını ise şöyle ifade eder: “Ben her zaman savaşın hep karşısında oldum. (…) Kitabın sonuna eklenen röportajda da belirtildiği gibi bu korkunç savaşın içinde bulunan gerçek insanlardan yola çıktım. Onlar bizim insanlarımızdı, ben yansız davranmaya özen gösterdim. Tito‟nun eliyle cezasını bulan General Mihailoviç ve Çetniklerin yaptıkları canavarlığı anlatmakta zaman zaman zorlandığım bile oldu.” (Andaç, 2001: 197). Baysal, bu romanıyla yurt dışındaki olaylara eğilmiş bulunuyor. Aslında bu romanın yazılmasında çocukluk günlerinde anlatılan Sırp zulmü ile ilgili anıların da etkisi olduğu söylenilebilir. Baysal’ın Balkanlardan göç edip gelen bir ailenin çocuğu olduğu düşünülürse, böyle bir etkinin var olduğunu söylemek mümkündür. Roman, mekân noktasında yazara zengin ayrıntılar sunar. Yukarıda bahsettiğimiz gibi savaşın canlı tanığı Selmanoviç’in anlattıkları, yazarın zihninde derin izler bırakmıştır. Romanda yazarın Drina ve çevresine özel bir ilgisi olduğu açıkça görülür. Bundan dolayı yazımızda yazarın Yugoslavya’daki insan kıyımına ve çözüm önerisine bakışı çözümlenmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda çalışmamızda romanın öne çıkan ayrıntıları; İkinci Dünya Savaşı Yugoslavya’sında yaşanan insanlık dramı, savaşın mekâna nasıl yansıdığı, romanın tarihî gerçekliği ve ileri sürülen çözüm önerileri olmak üzere dört başlıkta toplanmıştır. 1. İkinci Dünya Savaşı Yugoslavya’sında Yaşanan İnsanlık Dramı 4 �Roman, eşmerkez iki daire içindeki olaylar etrafında şekillenir. Küçük dairedeki olaylar, İkinci Dünya Savaşı yıllarında eski ve köklü bir Türk ailesi olan Selmanoviçler’in çiftliğinde ve konağında; büyük dairede ise aynı tarihlerde çiftliğin dolaylarında ve ötelerinde, ülkenin genelinde Sırp, Hırvat ve Türkler arasındaki iç savaş şeklinde gelişir. Rıza Selmanoviç’in kişiliği ve ailesi çevresinde sunulan romanda, Mihailoviç, Neniç, Goril İpan gibi çetecilerin başkanlığında kurulan Çetniklerin, Tito’nun başkanlığında örgütlenen partizanların, bunların yanında Almanlarla İtalyanların tutum ve davranışları verilmiştir. İkinci Dünya Savaşı’nda Almanlar, Yugoslavya’yı işgal etmiş, Naziler halka türlü türlü işkenceler yapmaya başlamışlardır. Alman askerlerinin halkı taşıyan otobüsleri durdurup yolculara çeşitli eziyetler yaptığı, haksız yere adam öldürdüğü romanın hemen başında şöyle yer almaktadır: “Sonra biri adamı ensesinden tuttu, öteki de pantolon kemerinden sımsıkı yakaladı, zavallıyı kalabalığın arasından bir kedi gibi sürükleyerek çıplak ayak otobüsten aşağı yuvarladılar. Hiç kimse adamcağızdan ne istenildiğini anlayamamıştı. Kimse de bir şey sormaya cesaret edememişti. Çünkü insanların susmaya mahkûm edildikleri, yalnız silahların konuştuğu bir gündü.” (s.13). Alman komutan ile Treska müftüsü Hafız Bedroviç arasında geçen konuşmada da Almanların herhangi bir ayrım yapmadan Yugoslavya’daki bütün insanlara işkence ettiği ve onları yargılamadan haksız yere öldürdüğü anlaşılmaktadır. Almanların bütün bunları “kanun ve hukuk” için yaptığını söyleyen komutana müftü şu cevabı verir: “Kanunlar ve hukuk, yüzyıllardan beri insanlık bunların savaşını veriyor. Yalnız bazıları hâlâ tarihten ders almak istemiyor görünüyorlar. Siz ne derseniz deyiniz, gerçek zaferi birgün insanlık kazanacaktır.” (s. 173). Almanların yaptıkları sadece Türklerle sınırlı kalmaz. Neniç’in sevgilisi olduğu ve ona yardım ettiği gerekçesiyle tutuklanan Sırp kadın Magda Mitza da sorgulanmadan Almanlar tarafından öldürülür. Bu durum Azamoviç’in gözlemleriyle şöyle aktarılır: “Kendisi gibi onun da hiçbir suçu olmadığını biliyordu. Ama suçsuzluk yirminci yüzyıl Yugoslavya‟sında bir insanın kendini hayvanca işkencelerden kurtarabilmesi için yeterli değildi. Haklı olmak için güçlü olmak gerekti. Suçluluk ya da suçsuzluk önemli olmayan şeylerdi. Şimdiki dünyamızda hak, kaba kuvvet çağındaki gibi yalnız vurmasını bilenlerindi. Oysa Mitza‟nın hakkı var; ama yumruğu yoktu.” (s. 181). 5 �Almanların yanı sıra Sırp Çetnikleri de halka zulüm ve işkence yapmaktan geri kalmazlar. Özellikle Türklere karşı acımasız davranan Çetniklerin yaptıkları işkenceler romanda şöyle izah edilir: “Çünkü Çetnikler bütün işlerini otomatik silahla görüyorlardı, yürekleri de taş gibi katıydı. Baskını yapıyorlar, arkalarında yalnız mezarlıklar bırakıyorlardı. Canının bağışlanması için bir yalvaran olursa kafasına ilk kurşunu yiyen o oluyordu. Karşı koymaya kalkışacak olursa bu suçunu cezasız bırakmıyorlar, en ilkel ve korkunç işkenceleri gülerek uyguluyorlar, tırnak söküp ya da çok keskin bir bıçağın sipsivri ucuyla kurbanlarının sırt derisini yüzüyorlardı.” (s.39). General Mihailoviç’in Alman saldırısından sonra Hersek’te komuta ettiği sahil muhafaza kıtasının başına geçip Bosna dağlarının Ravna Gora bölgesinde Çetnik örgütünü kurması, romanda önemli bir işleve sahiptir. Çetnikler, Müslümanları özellikle Türkleri öldürmeye yönelmiş Sırp çeteleridir. Yugoslavya’nın bağımsızlığı için dövüştüğünü iddia eden Sırp Çetnikleri, Türklere saldırmakta ve akla hayale gelmedik eziyetler yapmaktadırlar: “Söylediğine göre Osmaniç, iki saat kadar önce tarlasından dönerken, Çetniklerin saldırısına uğramıştı. Yugoslavya‟nın bağımsızlığı için dövüştüklerini söyleyen haydutlar parasını, saatini, ceketini, ayağından ayakkabılarını bile almışlar, yetmiyormuş gibi de onu bayıltıncaya kadar dipçikle dövmüşlerdi. Beynine tam bir kurşun sıkıp işini bitirecekleri sırada orada geçmekte olan Alman askerleri hepsini makineli tüfeklerle taramışlardı. Bir tanesi bile kurtulmamıştı, ama Osmaniç‟in de kırılmadık kemiği kalmamıştı.” (s.121). Romanın ilerleyen bölümlerinde Çetnikler, artık toplu katliamlara girişmiş, Türklerin yaşadığı köyleri ve kasabaları harabeye çevirmeye başlamışlardır. Bir Türk kasabası olan Nevesni de bundan nasibini alır: “Çetnikler, yemyeşil Nevesni‟yi tırpanla biçer gibi biçmişlerdi. Korkunç baskın gece yarısından sonra olmuştu, ortada Nevesni ilçesi diye bir şey kalmamıştı.” (s.229). Çetnikler sadece halka değil, din adamlarına da baskı yaparlar. Sırp Goril İpan, Müftü Bedroviç’i kaçırıp ona işkence ettikten sonra, kutsal inançlarına hakaret eder: “İpan‟ın ayı pençesine benzeyen eli birden müftünün suratında patladı. ― Nasıl? Beğendin mi Muhammed‟in aklını şimdi. Buna nedense hiç kimse gülmemişti. Müftü tokadın etkisiyle bir iki sallandı, sonra hiçbir şey olmamış gibi dengesini bularak ayakta dimdik durdu. İpan sinirlenmişti. Cebinden bir makas çıkardı, müftünün sakalının bir yanını yeniden başlayan gülüşler arasında koyun kırpar gibi çabuk çabuk kırptı.” (s. 346). Goril İpan, Müftü Bedroviç’e “Hindi Dansı” adını verdiği işkenceyi uygular: Kocaman tepsi ateş gibi kızmıştı. Dört Çetnik müftüyü zorla tepsinin üstüne çıkardı, sonra 6 �silahlarının namlularını üzerine çevirdiler. İpan birden uludu ve müftü tepsiden inecek olursa hepsine hemen ateş etmeleri emrini verdi. Zavallı Bedroviç yerinde duramıyordu. Ayağının birini basar basmaz ötekini kaldırıyordu. İnsanlığın yüzkarası İpan‟ın kar altında düzenlenen hindi dansı başlamıştı.” (s. 346). Romanda Hıristiyan din adamları olumsuz bir şekilde tanıtılır. Pub Duyiç, papaz olduğu yıllarda küçük bir kıza tecavüz etmekten yargılanmış, sonra da rüşvet yedirerek kurtulmuştur. Yaptığı katliamlarla kısa sürede etrafına dehşet ve korku salan biri haline gelmiştir. Pub Duyiç tipi, Sırpların Türklere yaptıkları kötülükleri ve insan dışı muameleleri göstermek bakımından önemlidir. Savaş-barış çatışmasında savaştan yana tavır takınır. Romanın olumsuz din adamı Papaz Pub Duyiç, Çetniklerin başına geçerek katliamlar yapar. Selmanoviç’in de içinde bulunduğu otobüsün yolunu kesip masum insanları öldürenlerin başında Pub Duyiç bulunmaktadır: “Bunların başında gelen adam uzun boylu biriydi. Bu, gerçekte kara cübbesini sırtından çıkarmayı bile gerekli görmemiş olan Papaz Pub Duyiç‟ti. Son günlerde bu papazın adını duymayan kalmamıştı. Çetnikler arasında hiç kimse cinayet işlemek konusunda İsa‟nın yeryüzündeki bu temsilcisiyle yarışamazdı. Pub Duyiç‟in eline düşmek, bir kere değil, birkaç kere ölmek demekti.” (s. 255). Diğer bir olumsuz din adamı, Papaz Stefanoviç’tir. Almanlar ile Türkleri kesmenin sevap olduğunu vaazlarında söyleyerek halkı onlara karşı kışkırtır. Hatta daha da ileri giderek Türklerin insan olmadıklarını, her Hıristiyan’ın Türkleri öldürmekle görevli olduğunu belirtir: “Almanlar ile Türkleri kesmenin çok sevap olduğunu söylüyor. Geçen Pazar ayininde de Türklerin insan olmadıklarını, her Hıristiyan‟ın eline bir fırsat geçti mi, bir Türk‟ü hemen öldürmesi gerektiğini söyledi.” (s. 342). 2. Savaşın Mekâna Yansıması Romanda Balkan Türklerine yapılan işkenceler mekânla bağlantılı olarak verilir. Romanın ismini aldığı Drina, romanın temasıyla ve teziyle bütünleşen işlevsel bir mekândır. Romanda Drina’daki katliamlar ve savaşın acımasızlığı anlatılarak realist kurguya uygun davranıldığını söylemek mümkündür. Yapılan betimlemelerle romanın gerçekliği desteklenmiştir. Uçak seslerinin tank seslerine karışması, her tarafta insan cesetlerinin olması, savaşın acımasızlığını göstermek içindir. Mekândan hareketle, Yugoslavya’nın kaçınılmaz bir sona doğru gittiği sezdirilir. Romanda ana mekân olarak karşımıza çıkan Taslıca’nın dışındaki diğer gerçek mekânlar ise, Nevesni, Treska, Belgrat gibi kasabalardır. Bu mekânlar çoğunlukla savaşın 7 �olumsuz etkilerini ortaya koymak amacıyla kurgulanmışlardır. Mekânlar ayrıntılı olarak anlatılmaz, genel hatlarıyla aktarılır. Taslıca’nın ve dolayısıyla Yugoslavya’nın içinde bulunduğu durum, Alman karargâhına götürülen Azamoviç’in gözlemleriyle verilir. Bu betimlemelerde savaşın yarattığı olumsuz hava şöyle hissedilir: “Sokağın iki yanındaki dükkânlar ve evler kapkaranlıktı. Yüzlerce pencerenin hiçbirinden dışarı en ufak bir ışık bile sızmıyordu. Savaş, yalnız kentin barış günlerinde ışıl ışıl yanan çarşısını değil, içinde yaşayan binlerce insanın aydınlık dünyasını da karartmıştır.” (s. 92). Belgrat’ın tasvirleri, savaşın yıkıcı etkilerini ortaya koyacak biçimde, merkezi figür konumundaki Selmanoviç’in gözlemleriyle anlatılır. Şehir âdeta harabeye dönmüş gibidir. Savaşın acımasız ve yıkıcı yönünü göstermesi bakımından işlevseldir: “Dağlar gibi yükselen enkaz daha kaldırılmamıştı. Sokaklar ve caddelerin birçoğu trafiğe kapanmıştı. Adım başında nasılsa ayakta kalmış bir duvar parçası, camları kırılmış ya da çerçeve ve kapıları yanmış kapkara bir yapının iskeleti, kömürleşmiş ağaçlar, molozları kaldırmak için didinen askeri birlikler görülüyordu.” (s. 222). Nevesni kasabasında yaşananlar ve savaşın psikolojik baskısı, ruh hâlini iyice karmaşıklaştırdığı için Selmanoviç etrafına bu etkilerle bakar. Bu yüzden gezilen ve görülen yerler, kasvetli ve sıkıntılı mekânlar olur: “Yerler vıcık vıcık bir çamurla kaplıydı. Kar durmuş onun yerine kapkara, iplik iplik bir çamur yağıyordu. Çok uzaklardan ara sıra silah sesleri geliyordu. Nevesni‟ye baskın olmamış, sanki üzerinden dev bir silindir geçmişti. Çetnikler iki saat gibi çok kısa bir süre içinde kasabayı içindekilerle birlikte dümdüz etmişti. Yağmur suları bazı yerlerde kıpkırmızıydı. Ağır bir kan ve barut kokusu havaya karışmıştı.” (s. 240). Romanda savaş-barış karşıtlığı, Vardar Nehri’nin akış düzeninden hareketle verilir. Vardar Nehri, Yukarı Vardar-Aşağı Vardar şeklinde insanî özellikler atfetmek suretiyle kişiselleştirilir. Romanda Vardar Nehri’nin yukarıda hırçın ve öfkeli bir şekilde aktığı, daha aşağılarda, Treska kentinde ise dingin ve sakin bir görünüm aldığı belirtilmektedir. Bu nedenledir ki Treska kentinde insanlar birlikte, iç içe yaşarlarken, yukarıda Vardar Nehri kenti ikiye bölmüştür. Bu bölünmüşlük kentte yaşayan insanları da etkilemiş, nehrin bir kıyısında Hıristiyanlar bir kıyısında Türkler toplanmıştır. İnsana hayat kaynağı olması gereken Vardar Nehri bile dost olmaktan çıkıp Hıristiyan ve Müslümanalrı birbirinden ayıran düşmanca bir doğal sınır olmuştur: “Treska‟da birbirleriyle kaynaşan insanlar, yukarı Vardar‟a uyarak ikiye ayrılıyorlar, düşman iki bölge meydana getiriyorlardı. Bir kıyıda Hıristiyanlar, öbür kıyıda Türkler yaşıyordu. Her iki toplum da birbirlerinin bölgesinden geçmeye korkuyorlardı. Çünkü 8 �Treska‟da dost olan Vardar, yukarıda düşmandı ve insanların arasına girmiş keskin bir bıçaktan ayrıcalığı yoktu. Her iki kesimde buna üzülen bazı aklı başında insanlar vardı; ama Vardar‟ı aradan çıkarmaya tarihin bile gücü yetmemişti. (…) Oysa Treska‟daki gibi dost geçinseler, türkülerini hep birlikte söyleseler ne güzel olacaktı. Ama yukarı Vardar böyle olmasını istemiyor, çeşitli din ve ırktan insanların kardeş kardeş yaşamalarına izin vermiyordu. Yukarı Vardar‟ın sol kıyısının bütün istediği sağ kıyıyı silmekti.” (s.168). Balkan’daki doğal çevre de savaşın acımazlığını ve sertliğini ifade eder. Müftü Bedroviç’i Sırp Çetniklerin elinden kurtarmaya giden Miyasiç’in gözlemleriyle anlatılan mekân, âdeta canlanmış, bir ruha sahip olmuştur: “Bir kartal yuvasını andıran dağın, bir köpek dişi gibi sivri ve keskin ucundaki Vatra, ufacık bir nokta gibi kalmıştı. Biraz ötede Balkan daha karanlık, daha yırtıcıydı. Gittikçe kalınlaşan ve hırçınlaşan, aşılması güç bir duvar gibi dikti. Esmerleşen günü görür görmez daha da huysuzlaşan, ovanın ortasında şaşkınlaşıp birdenbire tozu dumana katan yapış yapış bir rüzgâr bu duvarı buzdan elleriyle bazı yerlerde menevişleşen bir karla hiç durmadan sıvıyordu.” (s. 334). Yugoslavya’nın içinde bulunduğu durum, romanın sonlarına doğru Drina Nehri ile anlatılmaya çalışılmıştır. Drina artık eskisi gibi değildir. Şimdi nehirde balıklar yerine insan cesetleri yüzmektedir. Savaşın çirkin yüzünün doğaya nasıl yansıdığı şöyle betimlenir: “Gündüzleri masmavi, yaz gecelerindeki gibi gümüşten, ışıl ışıl değildi artık Drina. Balıklar değil, şimdi insanlar yüzüyordu Drina‟nın dibinde. Günahsız, suçsuz, yaşamaya doymamış insanlar Drina‟nın dibinde birbirlerine sarılmışlardı. İnsanlar Drina‟nın dibinde değil, Drina artık onların içindeydi. Zaten oldum olası birbirlerini severlerdi. Artık bir daha ayrılmamak üzere buluşmuşlardı. En çok balıklar şaşakalmıştı bu işe. Bu yeni balıklara bir türlü alışamamışlar, onların hiçbiriyle çok çalıştıkları halde arkadaşlık kuramamışlardı. Drina‟ya gittikçe yeni yeni balıklar geliyordu. Bu gidişle gerçek balıklara da yer kalmayacaktı.” (s. 367). 3. Romanın Tarihi Gerçekliği Drina‟da Son Gün yukarıda da anlatıldığı gibi, yaşanmış birtakım olaylara ve bazı tarihî şahısların hikâyelerine dayanılarak yazılmış bir romandır. Romanın başında eserin gerçekten yaşanmış olaylardan hareketle yazıldığı, kahramanlardan bir kısmının yaşadığı, bir kısmının ise ölmüş olduğu ve şahıs isimlerinin değiştirilmediği özellikle belirtilir. Roman kahramanı Selmanoviç’in anlattıklarının bir kısmı, romanın kurgusu içinde doğrudan veya değiştirilerek kullanıldığı görülmektedir. Bahsi geçen röportajda Rıza Selmanoviç’in (Yenerer) başından geçen; ancak romanda bir karşılığı olmayan olaylar da 9 �bulunmaktadır. Ayrıca Baysal da eserin başında, romanın gerçek olaylardan esinlenerek oluşturulduğunu ifade ederken, eserin gerçeğin doğrudan ve birebir anlatımı olmadığını ima etmiş ve böylelikle eserin gerçek olaylar ve durumlarla olan ilişkisinin sınırını belirlemiştir. Tarih kaynaklarında da, İkinci Dünya Savaşı’nda Yugoslavya’nın önemli bir bölümünü işgal eden Nazilerin Sırbistan’da bir işgal yönetimi oluşturdukları, Kosova’nın İtalyan işgalindeki Arnavutluk’a; Makedonya’nın Bulgaristan’a; Slovenya’nın bir bölümünün Macaristan’a; Slovenya’nın güney bölümüyle Dalmaçya’nın ise İtalya’ya verildiği ve bağımsız bir Karadağ devletinin kurulmasının öngörüldüğü belirtmektedir (Bora, 1995: 49). Aynı dönemde Sırp milliyetçileri, romanda kendisinden sıkça söz edilen Draja Mihayloviç önderliğinde, Yugoslavya’da Sırp egemenliğini yeniden kurmak ve sadece işgalci Almanları değil, Sırp olmayan bütün milletleri Sırbistan’dan atmak ideali ile yola çıkan Çetnik (çeteci) örgütü de faaliyetlerini sürdürür. Diğer tarafta ise Tito önderliğindeki Partizanlar giderek daha geniş halk kitlelerince benimsenir ve zamanla uluslararası konjonktürün de yardımıyla daha fazla öne çıkmaya başlar ve neticede 1945 yılında Yugoslavya devletinin temelleri atılır. Romanın başkahramanı Rıza Selmanoviç, gerçek bir karakter olarak Yugoslavya’daki Türklerin kurtuluşuna önayak olmuş ve gerçek yaşamdan yola çıkılarak yaratılmış vatansever bir tiptir. Dolayısıyla olaylar da onun bakış açısından sunulur. Sırp eşkıya Neniç ve Mihailoviç’in korktukları düşman, Nazi ya da faşist orduları değil, bütün Türkleri etrafına toplayacak kadar nüfuzlu olan Selmanoviçler denen ailedir. Bu aile, Türklerin sonsuz bir umut ve cesaret kaynağıdır. Aynı zamanda yazarın sözcüsü konumunda olan Selmanoviç, güçlü bir mıknatıs gibi, bütün Türkleri etrafına toplayabilir, onların bir işaretiyle bütün Türkler silaha sarılabilir. Yüksek eğitimini Almanya’da yapmış aydın, kültürlü biri olan Selmanoviç, “insan denen varlığın iç dünyasını gerçekte nelerin yönettiğini çok iyi bilen” lider bir özelliğe sahiptir. Müftü Bedroviç, Demirci İsmailoviç, Uncu Kerimoviç ve Hatipoviç gibi fon karakterler de Türk-Divisia’nın4 yöneticileri ve idealist tipler olarak tanıtılır. Hatipoviç, asker kökenli olup görünüşü bakımından güçlü ve heybetli biridir. Zor günlerde ulusuna sahip çıkan ve herkese güven veren bir duruşu vardır. Türk askerini temsil etmesi bakımından işlevseldir: “Hatipoviç‟in iki yumruğu da masanın üstündeydi. Bu da eski bir er olarak ona daha heybetli ve olduğundan daha güçlü bir görünüş veriyordu. Bütün yüzünde, başında bulundukları uluslara her şeyin kaybedildiğine inanıldığı zor günlerde bir anda taptaze bir umut aşılayan, 4 Türk-Divisia, 1940’lı yıllarda Yugoslavya’da kurulmuş bir Türk örgütüdür. Örgüt, Türkleri Almanlara, Sırplara ve Hırvatlara karşı korumak amacıyla Rıza Selmanoviç başkanlığında kurulmuştur. 10 �onları sarsılmaz bir inançla yeniden birbirine bağlayan geleceğe egemen olmasını bilen önderler gibi şimdiye kadar bütün konuşulanlara içinden güldüğünü gösteren sıcacık bir güven vardı.” (s.309). Romanda düşman karşısında bütün Türklerin ümidi haline gelen Hatipoviç’ten bir kahraman olarak bahsedilir: “Hatipoviç, bütün Yugoslavya‟da ün salmış bir kavga adamıydı. Savaş alanlarındaki felsefesine egemen olan tek düşünce yalnız ölmek ve öldürmekti. Onun sözlüğünde kaçmak ya da teslim olmak gibi bir asker için utanç verici olan şeyler yoktu.” (s. 322). Romanda birtakım büyük olayları odak noktası yapan Baysal, olaylarla ilgili tarihî kişileri de başarılı bir şekilde çizmektedir. Bu kişilerden birkaçı, çekinmeden ve hatta zevk duyarak insan öldüren Çetniklerdir.5 Romanda Mihailoviç,6 Neniç, Tito doğrudan doğruya görünmezler. Bu nedenle de onların fizikî özellikleri üzerinde pek durulmaz; fakat onların giriştikleri ya da onların adına yapılan kıyımlar, kişiliklerini ortaya koyar. Romanda Neniç ve Mihailoviç, Yugoslavya’yı düşman işgalinden kurtarmak bahanesiyle dağa çıkıp Türkleri ve masum insanları öldürmekten çekinmeyen katil kimseler olarak tanıtılır. Mihailoviç’in yanı sıra, Neniç Puça da korkunç cinayetler işleyip kan dökmekten zevk alan biri olduğu şöyle aktarılır: “Puça ünlü bir Çetnik‟ti. Altı aydan beri adı dillerde dolaşıyor, gazetelerde her gün yazılar çıkıyor, korkunç cinayetleri kimseye rahat bir uyku uyutmuyordu. Çok kurnaz, kan dökmekten çok hoşlanan bir adamdı. Üstelik taş gibi de duygusuzdu. Hemen hemen her gece köylere, çiftliklere baskınlar yapıyor, eline kim geçerse kesiyor, ne çocuk ne kadın diyor, öldürdüğü insanların paralarını, altınlarını, küpelerini, bileziklerini çalıp yeniden dağa çıkıyordu.” (s. 63). Çetnik askeri, Selmanoviç’in gözlemleriyle şöyle anlatılır: “Zincirlerini koparıp sirkten kaçmış yırtıcı bir hayvana benziyordu. Kapkara bir sakal ve bıyık yığını, bunların ortasında sarkan kıpkırmızı pat bir burun, ruhunun bütün boşluğu ve inançsızlığını dışarı vuran hareketsiz, kupkuru iki hayvan gözünden meydana gelen yüzünde insana yakışan hiçbir şey yoktu.” (s. 253). 5 Çetnikler, II. Dünya Savaşı'nda işgalci Mihver kuvvetlerine ve Hırvat işbirlikçilerine karşı direnmek amacıyla ortaya çıkan, ama daha çok Partizanlar olarak bilinen Tito'ya bağlı komünist gerillalarla çarpışan radikal Sırp milliyetçi gerillaları olarak bilinmektedirler. 6 1941’de Almanlara karşı silahlı direnişe geçerek “Homojen Sırbistan” bildirgesi ile “etnik temizliğe” başlayan Mihailoviç, bir tarafta Partizanlara karşı savaşıp diğer tarafta da Müslümanları topluca katleden Çetnik komutandır. Sürgündeki Yugoslav hükümeti tarafından 1942’de savaş bakanlığına getirilir. 1944’te Müttefikler tarafından yapılan askerî yardımın kesilmesinden sonra Ravna Gora'daki karargâhında Tito'nun Partizanlarına esir düşer ve Belgrat’ta idam edilir (1945). 11 �Romanda Rıza Selmanoviç’in karısı Şevvala Ana, zor şartlarda bile evini ve ailesini ayakta tutan idealist kadın tipini temsil etmektedir. Yaklaşık kırk yaşlarda genç bir kadın olan Şevvala Ana, romanda fiziksel özellikleri bakımından şöyle tanıtılır: “Şevvala, bütün ev işleri eline baktığı halde şaşılacak ölçüde genç kalmıştı. Yüzü saatlerce çitilediği, kâğıt gibi olsunlar diye özenerek yıkadığı patiska perdeleri gibi bembeyazdı. Su mavisi rengindeki gözlerinin kenarına aradan geçip giden kırk yıl, en ufak bir çizgi bile çizememişti.” (s. 114). Cömertliği ve yardımseverliğiyle nam salmış, oldukça sevilip sayılan biri olarak tanıtılan Şevvala Ana, evlendikten bir yıl sonra Hırvat çeteleri, annesiyle babasını kesmiş, cesetlerini bile görememiştir. Daha genç yaşta acılarla karşılaşması, onu hayata hazırlamıştır. Şevvala Ana, ailesine ve eşine bağlı, evini, konağını her şeyden çok seven bir Türk kadınını temsil eder. Konağı temizlemekten elleri çatlamış olan Şevvala, ezilen ve savaşın acımasızlığı içinde yok olan kadının tipik bir örneğidir: “Ama yaptıkları Şevvala‟nın pürtüklü, çatlak, derisi soyulmuş ellerinden kolaylıkla okunabilirdi. Yirmi yıl Şevvala‟nın yalnız ellerini berbat etmişti. Çünkü bu eller evin döşeme tahtalarını ova ova bu hale gelmişlerdi. Bu eller yüzünden en kuytu bir köşe bile en ufak bir toz yoktu. Tavanlara varıncaya kadar her köşeye sodalı sabunlu bir su kokusu sinmişti.” (s.115). Şevvala Ana, evlerini terk edip Türkiye’ye gitmek zorunda kaldıklarında kadınlara has koruyuculuk hissiyle buna karşı çıkar. Romanın bu bölümünde daha çok işlevsellik kazanır. Evinde kalıp Sırplarla mücadele etmek, hatta Balkanlar’a çıkıp savaşmak ister. Bir tarafta evine ve çocuklarına sahip çıkarken, diğer tarafta da vatanın bağımsızlığı söz konusu olduğunda erkeğinin yanında savaşan Türk kadın tipini temsil eder. Yazar, vermek istediği mesajları onun aracılığıyla okura iletir: “Vermeyeceğim, hiçbir şeyimi vermeyeceğim. Öldürseler bile gitmeyeceğim buradan. Evimi, toprağımı kimse elimden alamaz. Onlar bize babalarımızdan kaldı. Ne hakları var bizi buradan kovmaya? Daha kafamı kızdırmasınlar, vallahi Balkan‟a çıkıp kadınlığıma bakmadan erkeklerle omuz omuza dövüşürüm ben de.” (s. 214). Müftü Bedroviç de diğer kahramanlar gibi gerçek yaşamdan seçilmiş biridir. Romanın sonuna eklenen röportajdan da anlaşılacağı gibi Bedroviç, Drina Köprüsü’nde ayaklarına çiviler çakıldıktan sonra öldürülen Mustafa Yugo adında bir öğretmendir. Romanda yazar bunu öğretmen yerine müftü tipiyle göstermeyi uygun bulmuştur. Müftü Bedroviç, TürkDivisia’nın kurucuları arasında bulunan aydın bir Türk din adamını temsil eder. Romanın akışı içerisinde okuyucuyu olumlu yönde etkileyen bir kişidir. Kan dökülmesine ve savaşa karşı olmasına rağmen Alman işgaline ve Çetnik zulmüne dayanamamış halkının yanında yer almış, onlarla birlikte mücadele etmiş bir kahramandır. Sonunda Goril İpan tarafından 12 �kaçırılıp öldürülür. Halkını kurtarma uğruna kendini feda eden Müftü Bedroviç, hem fikrî hem de fizikî olarak mükemmel bir yapıya sahiptir: “Bedroviç‟in de yakışıklılıkta ondan aşağı kalır bir yanı yoktu. Beyaz sarığının altındaki kırışıksız alnı, düzgün burnu, tapınaklara özgü kutsal bir huzurla birlikte savaş birçoklarının yeniden özlemini duymaya başladıkları insanlık sevgisini yansıtan toprak rengindeki gözleri, güzellikten yana şansı olmayanların kıskanacakları kadar biçimliydi. Aydın kişiliği de bunlara karışınca müftü, insanı etkileme yönünden komutana göre daha ağır basıyordu.” (s. 170). Her zaman haksızın karşısında, haklının yanında yer alan Peder Yuvan, olumlu bir Hıristiyan din adamını temsil etmektedir. İnsanlar arasında hiçbir fark olmadığına, bütün insanların kardeş olduğuna inananlardandır. Ona göre aksini düşünmek “İsa‟ya ve havarilerine karşı gelmek” olur. İnsanları öldürmeyi en büyük günahlardan sayar: “Peder Yuvan, gerçekte Fransız asıllı bir Katolik papazıydı. Uzun boyu ve sıska denecek kadar zayıftı. Yalnız Katoliklerin arasında değil, Ortodoksların arasında da sözü geçen bir adamdı. Ortodokslarla Hıristiyanları birbirine yaklaştırmak amacıyla karşı dinden olan bir adamın kızıyla evlenmiş, arka arkaya olan bitenlere karşı hiç sesini çıkarmamış olmasını, tam Türkler eyleme geçtikleri zaman duruma bir çare olmak üzere konuşmak istemesini hiç hoş karşılamadığını kendisine açıkça söyleyen Müftü Bedroviç‟e güzel Türkçesiyle şu cevabı vermişti.” (s.216). Peder Yuvan’a göre Hıristiyanları ve Müslümanları birbirine düşman yapan şey, dinleri değildir. Dinleri suçlamak bizi yanlış yerlere götürür. Asıl suçlu olanlar, insanlığın mutluluğu için yeryüzüne inmiş iki büyük dinimizi amacından çevirip kendi çirkin hesapları yolunda kullanan “geri kafalı” din adamlarıdır. Onu mühendislik mesleğinden vazgeçirip Tanrı’ya yönelten şey, içinde duyduğu kutsal insanlık sevgisidir. Romanın sonunda Peder Yuvan Selmanoviçlerin ailesini Türkiye’ye geçirirken, Çetnikler tarafından öldürülür. Romanda Türk askerinin yanı sıra Neniç, Mihailoviç, Heinrich ve Alphonso Karr gibi, karşı gücü temsil eden işgal askerleri de tanıtılır. Bunların ortak özelliği; insanları acımasızca öldürmeleri ve kadın düşkünü olmalarıdır. 4. Çözüm Önerisi Romanda İkinci Dünya Savaşı’nın sebep olduğu acılar, yıkımlar ve felaketler; Yugoslavya’daki Türklerin zor şartlar altındaki yaşam mücadelelerinden hareketle verilir. Dolayısıyla romanda en çok savaş ve onun karşıtı olan barış kavramları üzerinde durulmaktadır. Balkan Türklerinin İkinci Dünya Savaşı trajedisinden hareketle, tüm insanlığın 13 �ortak konuları olan savaş ve barış kavramları üzerinde derinlemesine durularak romana evrensel bir boyut kazandırılmaya çalışılmıştır (Kolcu, 2008: 59). Roman boyunca savaş ile ilgili olumsuz duygu ve düşünceler, yazarın sözünü emanet ettiği kahramanlar aracılığı ile okura iletilmiştir. Bir tarafta savaşın bütün acımasızlığı değişik vesilelerle aktarılırken; diğer tarafta, barış içinde yaşamanın yolları ve belki de en önemlisi savaş içinde bile insanî duyguların nasıl sergilenebileceği üzerinde durulmuştur. Savaşların doğmasında eğitim ve bilginin önemine değinen Bertrand Russell, gelişmiş ülkelerdeki okullarda bile işlenen Tarih kitaplarında her ulusun kendini yüceltmeyi amaçladığını, gerçeklere saygı gösterilmediğini belirterek dikkatleri yanlı tarihe çeker. (Russell, 1996: 170-172). Yazar da roman boyunca değişik vesilelerle insanları birbirine düşman kılan tarihe karşı çıkar ve sözünü emanet ettiği roman kişilerine açıklamalar yaptırır. Romanda koyu bir Sırp milliyetçisi Mordaç ile tartışan Azamoviç, onun hayatı boyunca Türklerden iyilik görmesine rağmen bir türlü Türkleri sevememesinin ve onlara düşman olmasının nedenini şu şekilde açıklar: “- Asıl suçlu annenle baban, papazlar ve yalanlarla dolu tarih kitapları. Onun için ben sana kızamıyorum. Bir gün sen de yanıldığını ve aldatıldığını anlayacaksın.” (s. 60). Rıza Selmanoviç, Müberra ile aralarında geçen konuşmada savaşın önemli nedenlerinden biri olarak sevgisizliği görür. Bu yönüyle Azamoviç ile benzer görüşler ileri sürer. Ona göre, çocuklara okutulan tarih kitapları yakılmalı, yeni kuşaklara atalarının yaptığı rezillikleri okutmak yerine, yalnız insan sevgi aşılanmalıdır. Böyle olduğu için güzelim dünya bir mezbahaya çevrilmiş durumdadır. Çocukların bu yanlış eğitilmesinden din adamları ve politikacıların sorumlu olduğu şöyle iddia edilir: “Yani bir çocuk doğar doğmaz onun kafasıyla kalbini bir yığın saçmalıklar ve yalanlarla doldurmaya başlıyoruz. Kalbini değil de yumruklarını kullanması için elimizden geleni yapıyoruz. Bunun en büyük sorumluları da sapık din adamlarıyla, politikacılardır. İnsanları bunların ellerinden kurtarmak gerek. Din ve politika birleştirici olmalı, ayırıcı ve bölücü değil.” (s. 103). Yazarın tarihe olumsuz bakışı, roman kahramanı Selmanoviç vasıtasıyla ifade etmeye devam edilir. Doktor Metroviç’in Türklerin de artık örgütlenmesi gerektiğini ve iyi yürekliliğinin cezasını tarihte çok çektiklerini söylemesinden sonra Selmanoviç tarihe olan kızgınlığını dile getirerek aslolan insanlık ve sevgi olduğunu söyler: “-Bırak şu tarihi Metroviç. Tarih olmasaydı, bugün hiçbirimiz birbirimizi öldürmeyecektik. Elimden gelse dünyadaki bütün tarih kitaplarını gözümü kırpmadan yakardım. 14 �(…) Eğer insanlar daha iyi, gerçeklere dayanan bir eğitim sistemiyle eğitilselerdi belki o zaman hukukun da dünyada yeri olmayacaktı. İnsanların eline ders alsınlar diye tutuşturduğumuz tarih kitapları, onları kötülüğe itiyor. Birbirlerini bir türlü sevmeyi öğrenememelerinin en büyük nedenlerinden biri de bu. Benim bildiğim kötülük de iyilik de insanla birlikte doğmaz, insan bunları sonradan öğrenir” (s. 129). Yazar, savaşa rağmen, geleceğe dair güzel hayaller kurmaktan geri kalmaz. Azamoviç, insanların birbirlerine düşman oluşunu savaşa bağlayarak kurtuluşun insan sevgisinde aramak gerektiğini şöyle ifade eder: “Bütün suç savaşındı, savaşı çıkaranlarındı. Cephelerde ölen ya da duvar diplerinde yok yere kurşuna dizilen her insanla birlikte toprağa cansız serilen gerçekte insan sevgisiydi. Çılgınların büsbütün rezil ettiği bu dünyanın yerine bir gün aklın ve insan sevgisinin hakim olduğu yepyeni bir dünyanın kurulacağına inanmaya çalışıyordu.” (s.205). Selmanoviç, savaş anında bile insanî duyguların kaybedilmemesi gerektiğini savunarak Müftü Bedroviç’in kaçırılmasına misilleme olarak Peder Yuvan’ın kaçırılması fikrine şiddetle karşı çıkar. Türk komutan Hatipoviç’in insanlık duygularını bir yana bırakmak gerektiği düşüncesine ise şu değerlendirmede bulunur: “- Ben buna karşıyım. Tarihte kahraman olarak tanıtılan, gerçekte bir canavar olan rezillerin durumuna düşmeyelim biz de. Hakkın zaferi için çalışırken haksızlık yapar, yani insanlığımızı unutursak davamıza gölge düşürmüş oluruz. Savaş bize insanlığımızı unutturmamalı.” (s. 311). Roman kahramanı Selmanoviç’e göre savaşın temelinde yatan bir diğer neden ise, sürekli yapılagelen kısır din tartışmalarıdır. İktisadî ve siyasî nedenlerden ziyade, savaşların oluşunu dinler arasında bir türlü gerçekleşemeyen diyalogda aramak gerekir: “Tarih denilen cinayetler kitabı, daha çok bu çılgın boğuşmalarla doludur. Şimdi oraya yenileri ve daha kanlı olanları yazılıyor. Başlangıçtan beri iki din elele verip işbirliği etselerdi insanlar bugün bir türlü kavuşamadıkları mutluluğa biraz olsun yaklaşmış olurlardı.” (s. 217). Selmanoviç, diğer roman kahramanlarının aksine, savaşa ve adam öldürmeye karşıdır. Düşmanı bile olsa insanı öldürmek istemez. Bu yüzden romanın akışı içinde çatışmalar ve değişim süreçleri yaşayan ve okuyucuyu yönlendiren bir kişi olan Selmanoviç’in savaşla ilgili düşünceleri şöyle dile getirilir: “Bu savaş denilen şey çok çirkin bir şey Hatipoviç, çok çirkin. Dünyada insanların birbirleriyle dövüşmesi kadar iğrenç bir saçmalık daha yok. İnsanları bu yola sürükleyenleri öldürmeli gerçekte bunlar ortadan kaldırılmadıkça hiçbir zafere gerçek 15 �bir zafer diyemeyiz. Ben kendi payıma düşmanımı bile öldürmekten tiksiniyorum. Sakın beni yanlış anlamayın. Bugün dövüşmeye ve öldürmeye katlanmak zorunda olduğumuzu biliyorum. Ama bu gerçek, bunun hayvanca bir iş olduğunu söylememe engel olamaz.” (s. 318). Baysal’ın savaş karşıtı tavrı burada da belirginleşir. Savaşın gereksizliği sadece kişilerden ve yaşadıklarından hareketle ortaya koymaya çalışmayan yazar, yer yer olayı kesip savaşı eleştiren ve insanı ön plâna çıkaran didaktik konuşmalar yapar. Savaş karşıtı tavır şöyle ifade edilir: “Tarihe kanlı, yepyeni bir sayfa daha yazılmıştı. Okul sıralarından, hikâyelerde, romanlarda bir sonraki kuşak bu haksızlığı okuyacak, en kötüsü asıl hedeflerini bilmedikleri halde birbirlerine düşman olmakta devam edeceklerdi. Bütün tarihçiler de bunun adına kahramanlık diyeceklerdi. Ama bu düpedüz bir rezillikti, utanç verici bir cinayetti. Yeni kuşaklara hiç kimsenin evine saldırmaya hakkı olmadığı anlatılmalıydı.” (s. 225). Selmanoviç gibi savaşa ve insanların öldürülmesine karşı olan Peder Yuvan da ister Hıristiyan, ister Müslüman olsun, insanlar arasında ayrıma karşı duruşunu inancının gereği olduğunu açıkça ifade eder: “Bütün dünyadaki insanlar kardeştir. Başka türlü düşünmem İsa‟nın ve havarilerinin emirlerine karşı gelmek olur. Her gün kendi kilisemin ufacık, ama Tanrı‟nın gördüğüne kesinlikle inandığım kubbesi altında dilimin döndüğü kadar sabah ve akşam ayinlerinde herkese en büyük günahın insanları öldürmek olduğunu anlatmaya çalışıyorum.” (s. 216). Romanın son sayfalarına yaklaşırken benzer düşünceleri yineleyen Peder Yuvan, Elmasa’nın “Gerçek zafer öç almasını bilenlerindir.” sözüne karşılık olarak her iki dinde de kan dökmenin yasak olduğunu belirterek şu tavsiyelerde bulunur: “Öcün insana kazandıracağı zafer geçicidir ve bu yenilen kişinin öç almasına yol açar. İnsanlık bu yalancı zaferlerden gerçek zaferleri ayıramadığı için kana bulandı. Ben zafer deyince bütün insanların din ve ırk ayrılıklarını bir tarafa bırakarak birbirleriyle şu bereketli toprakların üstünde kardeşçe kucaklaşacakları günü anlıyorum.” (s. 361). Benzer görüşleri dile getiren diğer kahramanlar gibi Peder Yuvan da insanların durmadan savaşmalarına sebep olan tarihe, yanlış eğitim ve kültür politikalarına şiddetle karşı çıkar ve geleceğin mutlu dünyasının ana hatlarını şu şekilde çizer: “Çocuklarımızı hep aynı düzeyde eğittiğimiz, onları tarihin çamurlu sayfalarında dolaştırmadığımız gün, onlara dünyanın en uzak köşesinde bulunan, yaşamı süresince hiç göremeyeceği bir insanı bile saymasını ve sevmesini öğrettiğimiz gün sizin o eli kanlı zaferiniz bu güzelim topraklardan pılısını pırtısını toplayıp bir daha gelmemek üzere gidecektir.” (s. 361). 16 �Savaşın yaşamlarını genelde çok olumsuz etkileyen bazen ise tamamen ortadan kaldıran olumsuz şartlarına karşılık insanlar gelecekte yaşanabilir bir dünyanın hayalini kurmayı da göz ardı etmezler. Peder Yuvan’ın gelecekteki yaşanabilir bir dünya tasarımı da yukarıda alıntı yapılan diğer kahramanların görüşleriyle paraleldir ve bilhassa insanların eğitimlerinin onların üzerindeki etkisi konusunda yoğunlaşmaktadır: “Yeni kurulacak dünyamızda insanlar bir daha böyle acı günlerle karşılaşmayacaklar. Aynı suçları işlememeleri için çocuklarımıza çektiklerimizi anlatmalı, ama bunu yaparken de çok dikkatli olmalıyız. Onların körpe ruhlarında özellikle kin ve düşmanlık duygularını uyandırmaktan kaçınmalıyız. Her birinin kalbine yalnız ve yalnız insanlık sevgisini yerleştirmeliyiz. (s. 364) Roman boyunca kahramanların farklı duygular yaşadıkları görülür. Bir tarafta Türklere karşı gerçekleştirdikleri kanlı eylemlerden dolayı Sırplara düşman olan Selmanoviç, diğer tarafta savaşın bir insanlık ayıbı olduğunu belirtir. Romanda şartlar ne olursa olsun insanî duyguların kaybedilemeyeceği değişik örneklerle verilmeye çalışılmıştır. Selmanoviç, Saima’ya tecavüz eden Çetnik’in ayaklarının masum görüntüsünden yola çıkarak, bütün romana hâkim olan tezi, insanların yanlış yönlendirmeler ve bilgilendirmelerle insanlıklarından çıktıkları, canavarlaştıkları tezini bir kez daha ileri sürer. Saima’ya saldıran Çetnik’in ayakları romanın sonlarına doğru ikinci kez Selmanoviç’in gözlerinin önüne gelir. Böylelikle romanın tezi bir kez daha vurgulanmış olur: “Hırvat ya da Sırp, bunlar bir insanın ayaklarıydı. Benim, senin, onun ayaklarıydı. Bir ana dokuz ay dememiş, karnında taşımıştı onları. Ne zorlukla doğurmuştu onları. (…) Günün birinde bu ayaklar büyüyüverdi, çirkinleşiverdi. Kim aldatmıştı bu ayakları böyle. Onlara bir insanın ayakları olduklarını kim ve nasıl unutturuvermişti iki gün içinde? Kim ne yapmıştı da bir gece yarısı bir hayvanın ayakları gibi Saima‟ya saldırtıvermişti onları? Bu ayaklar ölümü hak etmemişti. Onların hiç bir suçu yoktu. Gerçek suçlular, onları binbir yalanla aldatmış olanlardı. Kimin olursa olsun bu ayaklar yine de bir insanın ayaklarıydı. Onlara sevmeyi değil, iğrenmeyi, yürümeyi değil de çiğnetmeyi öğretmişlerdi.” (s. 316). Sonuç Yugoslavya’daki Müslüman Türklerin 1942’de yaşadığı savaşın çirkin ve acımasız yüzü romanın gerçek kahramanı Rıza Selmanoviç’in yürek burkan mücadelesi çerçevesinde romana taşınmıştır. Romanda sadece Rıza Selmanoviç’in hikâyesi anlatılmaz, onunla birlikte birçok kişinin de hikâyesi romana girer. 17 �Yazar, İkinci Dünya Savaşı sırasında Yugoslavya’daki Türklere uygulanan işkence ve zulmü eleştirel bir tutumla ele almıştır. Almanların ülkeyi işgaliyle başlayan kargaşa ortamı, Sırp General Mihailoviç ve kurduğu Çetnik örgütü tarafında Türklere karşı sistemli bir katliamın gerçekleştirmesine sebep olmuştur. Hıristiyan din adamlarının savaşı destekleyici olumsuz tavırları da bu katliamların yaygınlaşmasını ve soykırıma dönüşmesini hızlandırmıştır. Roman, yaşanmış birtakım olaylara ve bazı tarihî şahısların hikâyelerine dayanılarak yazılmıştır. Ancak roman, gerçeğin doğrudan ve birebir anlatımı olmadığı için bazı bölümler kurgulanarak aktarılmıştır. Romanda insanların savaşmalarına sebep olan ve yanlış bilgilerle doldurulmuş tarihe, yanlış eğitim sistemlerine ve din kaynaklı ayrılıklara şiddetle karşı çıkılır. Yazara göre, çocukların eline ders alsınlar diye tutuşturduğumuz tarih kitapları, onları kötülüğe itmekte, hiç tanımadığı insanlara düşman etmektedir. Savaşların sona ermesi, kin ve düşmanlıktan uzak, yalnız insan sevgisi ile dolu nesilleri yetiştirmekle mümkün hâle gelebilecektir. KAYNAKÇA ANDAÇ, Feridun (2001). “Faik Baysal”, Söz Uçar Yazı Kalır, Yüzyılın Son Tanıkları-I, İstanbul: Can Yayınları. BAYSAL, Faik (2006). Drina‟da Son Gün, İstanbul: Can Yayınları. BORA, Tanıl (1995). Milliyetçiliğin Provokasyonu, İstanbul: Birikim Yayınları. KOLCU, Abdürrahman ( 2008). “Balkan Türklerinin II. Dünya Savaşında Yaşadığı Trajedi Üzerine Bir Roman: Drina’da Son Gün”, TÜBAR-XXIV/Güz. RUSSELL, Bertrand (1996). Sorgulayan Denemeler, (Çev. Nermin Arık), Ankara: Tübitak Yayınları,. TEKİN, Mehmet (1999). Peyami Safa, İstanbul: Ötüken Yayınları. UYGUNER, Muzaffer (1972). “Milli Mücadele Anıları”, Varlık, S. 778, Temmuz 1972. ÜNLÜ, Mahir; ÖZCAN, Ömer (2003). “Faik Baysal”, 20. Yüzyıl Türk Edebiyatı, 1940-1960, C. 3, İstanbul: İnkılâp Kitabevi. 18 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2307 Title A name given to the resource TARİHE TANIKLIK EDEN ROMAN: DRİNA’DA SON GÜN Author Author AYDEMİR, Mustafa Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler Faik Baysal, Drina’da Son Gün, İkinci Dünya Savaşı, Yugoslavya Türkleri. ÖZET Türk romanının değişmez mekânı olan İstanbul’dan sonra, Milli Mücadele ve akabinde Cumhuriyetle birlikte başlayan değişim, Anadolu’yu da edebiyatımızın mekânı haline getirir. Ancak bununla yetinmeyen bazı yazarlar, yurt dışındaki Türklerin yaşadığı mekânları ve olayları da eserlerine taşırlar. Bu özellikteki yazarlardan biri de Faik Baysal’dır. Bu çalışmanın amacı, Drina’da Son Gün adlı romanda, Baysal’ın İkinci Dünya Savaşı yıllarında Yugoslavya Türklerinin yaşadığı insanlık dramını ele alış tarzını tespit etmektir. Ayrıca tarihî gerçeklere bağlı kalarak yazılan bu romandan hareketle, barışın sağlanması hususunda neler yapmak gerektiğini sonraki nesillere aktarmaktır. İnsanın insana yaptığı korkunç işkenceyi ayrıntılı bir şekilde ele alan romanın tarihsel arka plânını irdelemek ve romanda savunulan insanî duygular üzerinde durmak da çalışmanın bir diğer amacıdır. Drina'da Son Gün, sadece Baysal’ın yazarlığı açısından değil, Türk Edebiyatı için de şahıs kadrosu, olayların geçtiği mekânlar, dayandığı tarihsel gerçeklik ve roman boyunca değişik vesilelerle dile getirilen çözüm önerileri bakımından oldukça sıra dışı ve ilginç bir romandır. Yugoslavya göçmeni Rıza Selmanoviç’in (Yenerer) yaşamış olduğu bazı olaylara dayanan romanda, eski Yugoslavya Türklerinin İkinci Dünya Savaşı yıllarında yaşadığı sıkıntılar, giriştikleri varolma mücadelesi ve sonunda Türkiye'ye göç etmeleri anlatılmaktadır. Bu bağlamda çalışmamızda; İkinci Dünya Savaşı Yugoslavya’sında yaşanan insanlık dramına, savaşın mekâna nasıl yansıdığına, romanın tarihî gerçekliğine ve romanda ileri sürülen çözüm önerilerine sırasıyla değinilmiştir. Sonuç kısmında ise, çalışmamızın genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Savaş, savaşın nedenleri ve barış içinde birlikte yaşama şartları tespit edildikten sonra, Baysal’ın savaşa bakışı ile ilgili ulaşılan bilgiler ve çıkan sonuçlar, kendi değerlendirmelerimizle birleştirilmiştir Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0b6e1d9a3a47378beac956c3f426dd56.docx 04f95383cab58b3510836085be08839d https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/80877df2eeaeddf4b0ec42f8bfbaf679.pdf b100204bfc64d6a7b7a933c174dcc895 PDF Text Text BALKAN BASININDAN BİR ÖRNEK: YENİ MEKTEP DERGİSİ Şaban BAYRAK / Ceyhun BAYINDIR Niğde Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Niğde / Türkiye Anahtar Kelimeler: Balkanlar, Basın, Üsküp, Yeni Mektep Dergisi. ÖZET İkinci Meşrutiyetin ilanından sonra, Osmanlı coğrafyasında yaygın bir basın ve yayın faaliyeti görülmektedir. Bu yayın faaliyetleri Balkanlarda daha da yoğundur. Selanik’te, Üsküp’te, Manastır ve Bosna’da onlarca gazete ve dergi örneğine rastlamak mümkündür. Süreli yayınlar genelde farklı konuları ihtiva ederken, tek bir tema etrafında faaliyette bulunanlarda olmuştur. Bu araştırmanın konusunu teşkil eden “Yeni Mektep” dergisi sadece eğitim temalı yayınlara bir örnektir. Bu çalışmada Üsküp Dar’ülmuallimin Rüştiyesi Heyet-i Talimiyesi tarafından 1911-1912 yıllarında 14 sayı olarak yayınlanan “Yeni Mektep” dergisi incelenmiştir. Derginin yayın politikası, yayın heyeti, Üsküp’ün eğitime dair problemleri, müfettiş raporları, okutulan derslerin içeriği, pedegojik tavsiyeler, örnek ders planları ortaya konmuştur. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2315 Title A name given to the resource BALKAN BASININDAN BİR ÖRNEK: YENİ MEKTEP DERGİSİ Author Author BAYRAK, Şaban BAYINDIR, Ceyhun Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Balkanlar, Basın, Üsküp, Yeni Mektep Dergisi. ÖZET İkinci Meşrutiyetin ilanından sonra, Osmanlı coğrafyasında yaygın bir basın ve yayın faaliyeti görülmektedir. Bu yayın faaliyetleri Balkanlarda daha da yoğundur. Selanik’te, Üsküp’te, Manastır ve Bosna’da onlarca gazete ve dergi örneğine rastlamak mümkündür. Süreli yayınlar genelde farklı konuları ihtiva ederken, tek bir tema etrafında faaliyette bulunanlarda olmuştur. Bu araştırmanın konusunu teşkil eden “Yeni Mektep” dergisi sadece eğitim temalı yayınlara bir örnektir. Bu çalışmada Üsküp Dar’ülmuallimin Rüştiyesi Heyet-i Talimiyesi tarafından 1911-1912 yıllarında 14 sayı olarak yayınlanan “Yeni Mektep” dergisi incelenmiştir. Derginin yayın politikası, yayın heyeti, Üsküp’ün eğitime dair problemleri, müfettiş raporları, okutulan derslerin içeriği, pedegojik tavsiyeler, örnek ders planları ortaya konmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5675c3510e3c2aa72fb4fa9deaed1984.docx c707eb80dddd53ab0364adba94b10e38 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6697791134c57f813b4d5c6c53a4982c.pdf 9e277c47ceeca037544af5a01aa203c6 PDF Text Text İSLAMİ DÖNEM TÜRKÇESİNDE DİNİ TERİMLERİN OLUŞTURULMASI Fatma Sibel BAYRAKTAR Trakya Üniversitesi, Türk Dili Ve Edebiyatı, Edirne / Türkiye Anahtar Kelimeler: İslami dönem, dini terimler, Türkçeleştirme, kullanım sıklığı. ÖZET Türklerin İslamiyeti kabul edişinden yaklaşık dört yüz yıl önce Arapların, en az yüz yıldır da Farsların İslam dini ile ilgili terminolojiyi oluşturup geliştirdikleri bilinmektedir. Yani Türkler İslamiyeti kabul ettiklerinde hazır bir dini terminoloji ile karşılaştılar. Buna rağmen Kutadgu Bilig, Divânü Lügâti’t-Türk gibi ilk İslami dönem eserlerinde, dini kavramlara ilişkin Arapça terminolojinin büyük ölçüde Türkçeleştirme yoluna gidildiğini görmekteyiz. Aynı çaba Kur’an tercümeleri ve diğer eserlerde de görülmektedir. Türkçede var olan, Bayat, İdi, Ugan, tapug vb. sözcükler, sırasıyla Kadim, Rab, Kadir, ibadet terimlerine karşılık olarak kullanılmışlardır. Türkçe dini terimlerin bir kısmı Müslümanlık öncesi inanışlarda da kullanılmaktadır (kut, ıdug gibi) bir kısmı ise eski inançlarla ortak kavramlara verilen adlardır: Örneğin Tengri kavramına 14. ve 15. yy. Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde "Gök Tanrısı" şeklinde rastlanmaktadır. tamug, uçmak/uştmak terimleri hem İslam inancında hem de daha önceki Şamanist ve Burkancı inançlarda aynı anlamlarda kullanılmaktadır. Bazen Dede Korkut'ta olduğu gibi Allah Tanrı şeklinde ikili kullanımlar da gözlenmektedir. Kutadgu Bilig'de Allah'ın 99 ismine karşılık Türkçe karşılıklar bulunma çabası açıkça görülmektedir: Bayat: Kadim, Törütgen: Halık, İgitgen: Rezzak, Keçürgen: Gaffar, Ugan: Kadir gibi Birçok terimin de birleşik sözcüklerle oluşturulması söz konusudur: Huri: uçmak kızları, ulug gün: kıyamet günü, üküş bergen: Vahhab gibi. Kelimelere ikincil soyut anlamlar kazandırılarak da Kur'andaki ifadelere karşılıklar bulunmuştur: orun yok: lâ mekân, bütün bol-: Amene 'inanmak, iman etmek', birke büt-: tevhid 'Tanrının birliğine inanma' gibi Türkçenin tarihsel metinlerinde geçen, inanışlara ilişkin terimler üzerine kapsamlı bir araştırma yapılmamıştır. Bu çalışmada, bilinen ilk İslami eserlerimiz olan Kutadgu Bilig ve Divan ü Lügati't Türk'ten 15. yy Eski Anadolu Türkçesi metinlerine kadar, dini terimlerin hangi gramatik ve leksik yollarla meydana getirilmiş oldukları üzerinde durulmuştur. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/39a6ec1146c32e07b869f4bb46102f35.docx 56bf27d3c5d8a8a0deff290f0f62b47a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/62e8e5f0543c689f7c95234078df4b7f.pdf df0ff3828f2414e815df485013a3be1d PDF Text Text İSLAMİ DÖNEM TÜRKÇESİNDE DİNİ TERİMLERİN OLUŞTURULMASI Fatma Sibel BAYRAKTAR1 Özet Türklerin İslamiyeti kabul edişinden yaklaşık dört yüz yıl önce Arapların, en az yüz yıldır da Farsların İslam dini ile ilgili terminolojiyi oluşturup geliştirdikleri bilinmektedir. Yani Türkler İslamiyeti kabul ettiklerinde hazır bir dini terminoloji ile karşılaştılar. Buna rağmen Kutadgu Bilig, Divânü Lügâti‟t-Türk gibi ilk İslami dönem eserlerinde, dini kavramlara ilişkin Arapça terminolojinin büyük ölçüde Türkçeleştirme yoluna gidildiğini görmekteyiz. Aynı çaba Kur‟an tercümeleri ve diğer eserlerde de görülmektedir. Türkçede var olan, Bayat, İdi, Ugan, tapug vb. sözcükler, sırasıyla Kadim, Rab, Kadir, ibadet terimlerine karşılık olarak kullanılmışlardır. Türkçe dini terimlerin bir kısmı Müslümanlık öncesi inanışlarda da kullanılmaktadır (kut, ıdug gibi) bir kısmı ise eski inançlarla ortak kavramlara verilen adlardır: Örneğin Tengri kavramına 14. ve 15. yy. Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde "Gök Tanrısı" şeklinde rastlanmaktadır. tamug, uçmak/uştmak terimleri hem İslam inancında hem de daha önceki Şamanist ve Burkancı inançlarda aynı anlamlarda kullanılmaktadır. Bazen Dede Korkut'ta olduğu gibi Allah Tanrı şeklinde ikili kullanımlar da gözlenmektedir. Kutadgu Bilig'de Allah'ın 99 ismine karşılık Türkçe karşılıklar bulunma çabası açıkça görülmektedir: Bayat: Kadim, Törütgen: Halık, İgitgen: Rezzak, Keçürgen: Gaffar,Ugan: Kadir gibi Bir çok terimin de birleşik sözcüklerle oluşturulması söz konusudur: Huri:uçmak kızları, ulug gün:kıyamet günü, üküş bergen: Vahhab gibi. Kelimelere ikincil soyut anlamlar kazandırılarak da Kur'andaki ifadelere karşılıklar bulunmuştur: orun yok: lâ mekân, bütün bol-: Amene 'inanmak, iman etmek', birke büt-: tevhid 'Tanrının birliğine inanma' gibi Türkçenin tarihsel metinlerinde geçen, inanışlara ilişkin terimler üzerine kapsamlı bir araştırma yapılmamıştır. Bu çalışmada, bilinen ilk İslami eserlerimiz olan Kutadgu Bilig ve 1 Yrd.Doç.Dr., Trakya Üniversitesi, Türk Dili Ve Edebiyatı Bölümü, fatsibayraktar@gmail.com �Divan ü Lügati't Türk'ten 15. yy Eski Anadolu Türkçesi metinlerine kadar, dini terimlerin hangi gramatik ve leksik yollarla meydana getirilmiş oldukları üzerinde durulacaktır. Anahtar Kelimeler: İslami dönem, dini terimler, Türkçeleştirme, kullanım sıklığı CREATION OF RELIGIOUS TERMINOLOGY IN ISLAMIC PERIOD TURKISH Abstract It is known that Arabs created and have been developing a religious terminology for Islam approximately 400 years before the Turkish conversion to Islam and Persians did the same at least 100 years before this incident. That is, a readymade terminology was available for Turks. Despite this fact we see that the Arab terminology was widely translated into Turkish in such early Islamic period literary works like Kutadgu Bilig and Divânü Lügâti‟tTürk. Same effort is observed in Koran translations and other literary works as well. Instead of Arab words Kadim, Rab, Kadir, ibadet Turkish equivalents Bayat, İdi, Ugan, tapug (Etenal, God, Potent,worship repectively), etc. were preferred. Some Turkish religious terms like kut, ıdug had been used for the beliefs and rituals before Islam and some were the names of ancient notions common with Islam: For instance we can see the concept of Tengri as “Gök Tanrısı-God of Sky” in Old Anatolian Turkish in 14th and 15th centuries. The terms tamug, uçmak/uştmak –heaven were in the same meaning both in Islam and the in earlier beliefs, Shamanism and Buddhism. Sometimes we encounter binary uses like Allah Tanrı as we see in Dede Korkut. The effort for finding Turkish equivalents for 99 names of Allah in Kutadgu Bilig is quiet obvious: Bayat: Kadim(Eternal), Törütgen: Halık(Creator), İgitgen: Rezzak(Nourishing), Keçürgen: Gaffar(Forgiving),Ugan: Kadir(Potent), etc. Many compound words were used as equivalents for Arab terms: Huri: uçmak kızları (girls of Heaven), ulug gün:kıyamet günü (Day of Judgement), üküş bergen: Vahhab (Benevolent), etc. Abstract, secondary meanings were given to the words in order to find equivalents for the expressions in Koran: orun yok: lâ mekân (out of place), bütün bol-: Amene 'inanmak, �iman etmek'(to have faith in God), birke büt-: tevhid 'Tanrının birliğine inanma' (to believe in God’s oneness), etc. A comprehensive research has not been made yet on the religious terminology in the historical texts of Turkish language. In this study it is examined in which grammatical and lexical methods the vocabulary on believes was formed from Kutadgu Bilig and Divan ü Lügati't Türk to the texts of Old Anatolian Turkish in 15th century. Key words: Islamic period, religious terms, translation to Turkish, frequency of use Giriş Türklerin tarih boyunca değişik dinlere mensup olmaları, dini terimler konusunda geniş bir kavram alanına sahip olmalarını da sağlamıştır. Uygurcanın Burkancı ve Manici kültürlerin inanç sistemlerine ilişkin kavramları Türkçe sözcüklerle karşıladığı, bu yolla zengin bir çeviri geleneğine, geniş bir dini terminolojik birikime sahip olduğu bilinmektedir. Bu gelenek Karahanlılarda, bu kez kaynak diller Arapça ve Farsça olmak üzere X-XI.yy. larda da devam etmiştir. Türklerin İslam dinin kabulünün ardından Arapça ve Farsçadan yapılan çeviriler, uyarlamalar ve özgün eserler Türk dili araştırmaları için önemli veri alanlarıdır. Bu eseler dini terminoloji açısından zengin malzeme sunmaktadır. İlk Kur‟an tercümeleri, halka daha net bilgi verebilmek adına Türkçenin öz kaynaklarını terimleştirme yoluna gitmiştir. Bilinen ilk İslami eser olan Kutadgu Bilig İslami kavramlara Türkçe karşılıkların konusunda dilin imkânlarını gözler önüne sermektedir. Kutadgu Bilig‟de Allah, cennet, cehennem, şeytan, melek gibi Arapça kökenli kelimelerin kullanılmadığı, bunun yerine Teŋri, tamu(g), yek, ferişte gibi Türkçe ve Farsça ödünçlemelerin kullanıldığı görülmektedir. Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati‟t Türk‟ten çok sonra yazılmış olmasına rağmen Atebetü‟l- Hakayık dini terimlerde ilerleme değil gerileme göstermiş, yani Türkçe terimlerin zenginleşmesi gerekirken Arapça terimler tercih edilmiştir. Din değişiklikleri gibi büyük kültürel dönüşümlerin ardından, yeni kavramların Türkçe öğelerle karşılanması geleneği süreç içinde, farklı sosyo-linguistik düzeylerde ödünç sözcüklerin Türkçe söz varlığı içinde yerini alması ile sonuçlanır. Yeni kültür dairesinin maddi ve manevi hayatla ilgili kavramlarının önce anlam ödünçlemesiyle, ardından sözcük �ödünçlemesiyle karşılanması, Uygurca, Karahanlıca, Eski Anadolu Türkçesi dönemlerinin ortak özelliğidir. Türk yazı dilleri gramatikal bakımdan Arapça, Farsça öğelere genellikle kapalı; ancak, bu dillerin söz varlığına alabildiğine açık olmuştur. (Bodrogligeti) İslamiyet‟in kabulünden sonra Arapça Farsça kökenli dini terminoloji, satırarası Kur‟an çevirileri, uyarlama ve özgün eserler aracılığıyla Türkçeye nüfuz etmeye başlar (Ata) Bilinen ilk İslami eser olan Kutadgu Bilig, bir yandan Arapça Farsça kökenli dini terminolojinin önünü açarken, bir yandan da satırarası Kur‟an çevirileri ile birlikte Türkçenin bu terimleri karşılayabilecek yeteneğe sahip olduğunu gösterir. İlk satırarası Kur‟an tercümelerinde çevirmenler İslami terimleri Türkçe leksikal anlamlarıyla kullanmaya adeta her sözcüğün Türkçesini vermeye çalışırken, sonraki dönemlerde bu çabalar yerini doğrudan ödünçlemelere bırakmıştır. Terimler oluşturulurken pek çok kavramdan, ad aktarmalarından, çağrışımlardan da yararlanıldığı görülmektedir. 1.Dini Terimler: 1.1. Allah'a verilen adlar: Agırlıg idisi: Allah TİEM 73 254V/7 Bayat: Allah, Tanrı AKT 22b/5, KB 1 Bir idi: Tek Allah TİEM 73 19r/3 Çalab2: Tanrı, Rab TİEM 40 97a/1 Egtülegen3 idi: besleyen doyuran Allah TİEM 73 2v/1 Ertülegli idi: TİEM73 283v/3 İdi/ede/eye/ide/isi/idi/iye: sahip, Allah TİEM73 23br/1, AKT 28b/23, RKT 28/56a3, HKT 23a/8 Küç idisi: Allah, TİEM 73 329v/7 Hz. Davut TİEM 73 330r/7, Hz Muhammet TİEM 73 436 r/1 2 3 Çalab:efendi,dost,sahip,yardımcı egtüle-:besle-, doyur- �Maşrık Magrib idisi: doğunun ve batının sahibi olan Allah TİEM 73 426 v/5 Mekr4 kılganlarnıŋ yakşırakı: en iyi tuzak kuran Allah TİEM 73 43v/3 Muŋsuz ögdilmiş: övgüye değer olan Allah TİEM 73 247 v/3 Ölüg tirgürdeçi: Ölüleri dirilten Allah TİEM 73 297 r/7 Sakış biliglilerde terkrek biligli: çabuk hesap veren, çabuk sayan Allah TİEM 73 100v/9 Taŋrı: Allah TİEM 73 236 v/6, AKT 12b/9, RKT 33 28a1, HKT 47b/4, MKT 2a/3, TİEM 40 1b/2 Tapıngu: İlah, Tanrı TİEM 73 385 v/8, AKT 38/8, RKT 28/11 b1, HKT 162 a/1 Tapıngı idi: tapılan Allah TİEM 73 253v/4 Teŋri: tanrı TİEM 73 413 v/2, AKT 38b/7, RKT 30/53 b2, HKT447 b/9 Terk5 kınlıg: Cezalandırması çabuk olan (Allah) TİEM 73 112 v/2 Terk sakışlıg: Cezalandırması çabuk olan (Allah) TİEM 73 24r/9 Togru tanuk: her şeyi gözetleyen her şeyi kontrol eden (Allah) TİEM 40 261 b/10 Törüdeçi: yaratıcı AKT 9/15 Törütgen: Yaratıcı, Rab TİEM 73 324r/1, RKT 33/63 b1, KB 2 Tözin6 idi: Engin kerem sahibi olan Allah TİEM 73 437 v/1 Yaŋluklar7 erikligi: insanların Rabbi olan Allah TİEM 73 450r/6 Yaŋluklar idisi: insanların Rabbi olan Allah TİEM 73 450r/6 Yanut bergen: çok karşılık veren Allah TİEM 73 318 r/5 Yerler kökler erkligi: yerin ve göğün sahibi ve yaratıcısı olan Allah TİEM 73 333 r/2, 339r/9 1.2. Kur'an'da geçen şahıslara verilen adlar 4 5 Mekr: hile Terk:tez Tözün:yumuşak huylu 7 Yaŋluk: insan 6 �1.2.a) Peygamberlere verilen adlar: Agırlıg: Hz. Muhammet TİEM 73 137r/6 Bürgengen: örtünen, gizlenen, Hz. Muhammet TİEM 73 427 v/5 Kilim bürgenikli: örtünen, bürünen: Hz Muhammet TİEM 73 426 v/2 Taŋrı kulı: Hz. Muhammet TİEM 73 425 v/8 Arıg oglan: Hz İsa TİEM 73 224r/2 Taŋrının oglı: Hz Üzeyir, Hz. İsa TİEM 73 141 v/6 Balık eyesi/idisi: Hz Yunus BKT 353 b/1, TİEM 73 240 v/3 Çın sözlüg: doğru sözlü: Hz. Yusuf TİEM 73 177 r/7 Esenlik kişiler: İlyas peygamber ve beraberindekiler TİEM 73 328 r/1 Iyınmış: gönderilmiş: peygamber HKT 361a/8 Resul yani yalavaç: peygamber Taŋrı ündeçileri: peygamberler TİEM 73 371 r/1 Yalavaç: peygamber, elçi TİEM 73 259 r/9 HKT 106 b/9, TİEM 40 31 a/7 Yalavaç sawçı:peygamber TİEM 73 226 r/4 Yumuşçı8 : elçi, peygamber TİEM 73 207 r/5 1.2.b)Meleklere verilen adlar: „Amel yazıcı Firişte: TİEM 40 221 b/5 Arıg can: Cebrail TİEM 73 10V/6 Korkunçsuz can: Cebrail TİEM 73 273 v/ 3 Ruhu‟l Kudüs: Cebrail MKT 29a/9 Ölüm erkligi: Azrail TİEM 73 302 v/6 8 Yumuş:haber �Sürülmiş yek: kovulmuş şeytan TİEM 73 193 r/3, AKT 40/6 Yek: şeytan TİEM 73 246v/4, RKT 33/66 b 3 İşler erkligi: işleri (yağmurları, rızıkları dağıtan) taksim eden melekler tamu ekligi: cehennem bekçisi TİEM 73 345 v/8 tamugluk yariçileri: cehennemin muhafızı olan melekler TİEM 73 427 r/5 Tutuglı: yazıcı melek RKT 34/13 b1 Uçmah kızları: huriler RKT 34/13 b1 Uçmak oglanı: cennette hizmet eden civanlar TİEM 73 386v/9 Ürüŋ keŋ közlüg: irig özlü huriler TİEM 73 386 v/5 Ürüŋ tenlig: vücutları bembeyaz olan huriler TİEM 73 394 r/4 1.2.c)Diğer: Kazuklar idisi(Kazıklar sahibi) :Firavun‟un lakabı TİEM 73 330r/3 Kudug bodını: Ashab-ı Ress TİEM 73 381 r/7 Musa budunu: İsrailoğulları TİEM 73 286 r/7 Taŋrı oglanı: İsrailoğulları TİEM 73 739 r/3 1.3.Cennete verilen adlar: Adın butsan: Yüksek cennet bahçesi TİEM 73 420 r/4 Amrulgu turgu: cennet TİEM 73 266 r/5 Erüglük: Cennet AKT 14b/7 Meŋgü uştmahçı: ağaçlı bahçe, cennet TİEM 73 262 r/7 Meŋgülüg saray: Cennet TİEM 73 350 v/9 Ni‟metlig bustan: Cennet TİEM 73 394 v/9 Sakmakluk sarayı: takva sahiplerinin meskeni, cennet RKT 30/43 �Esenlik sarayı: cennet Turgu büstan: Adn cenneti RKT 29/52 a3 Turgu uştmah: Adn cenneti RKT 31/24 a1 Ürüg turgu yer: ebedi kalınacak yer Uçmah/uçtmah/uçmah/uşmah/uştimah/uştmah: cennet TİEM 73 434 r/9, RKT 26/28 b1, HKT 224 b/4 Ulaşı turgu uştmahlar: Adn cenneti RKT 31/58 b2 1.4.Cehenneme verilen adlar: Agrıtıglı kın tutmak: Cehennem azabına maruz kalmak TİEM 731 19v/4 Köyürgen ot: yanan ateş: Cehennem RKT 33/23 b2 Küyer ot kını: yakan ateş: Cehennem TİEM 73 242 v/3 Küydürken kın: yakan ateş: Cehennem TİEM 73 243 r/4 Oda girmek: Cehenneme girip yanmak TİEM 40 147 a/4 Oda düşmek: Cehenneme girip yanmak TİEM 40 150b/7 Oda yanmak: Cehenneme girip yanmak BKT 637 b/3 Saray yawuzı: cehennem Tamturulmış9 taŋrı otı: Huteme cehennemi TİEM 73 448 r/4 Tamu/tamug: cehennem TİEM 40 212 a/8, TİEM 73 401 v/2 Yawuz tayangu orun: Cehennem TİEM 73 217 r/3 Yawuz yangı yer: Cehennem TİEM 73 376 v/2 Yawuz zulm kılganlarnıŋ turgu yeri: Cehennem TİEM 73 55 r/8 1.5.Kuran, İncil, Tevrat'a verilen adlar 9 Tamturulmak: yakılmak �Adrıglı: Tevrat, Kur‟an Agırlanmış bitigler:Kur‟an TİEM 73 435v/9 Okıgu: Kur‟an-ı Kerim TİEM 73 323 r/8, AKT 5/3, RKT30/19 b1 Ol yarukluk: Kur‟an TİEM 73 126 v/8 Rahman idi yadı: Kur‟an TİEM 73 360 v/4 Sözde körklükrekni: sözlerin en güzeli; Kur‟an TİEM 73 336 r/3 Ulug okıgu: Kur‟an TİEM 73 195 v/1 Yad kılgu: Kur‟an, zikr TİEM 73 193 v/4, RKT 30/51 b2 Yarlıg: izin, müsaade, hükm, Kur‟an TİEM 73 237r/6 Yaruluk10: Kur‟an TİEM 73 142 r/2, İncil TİEM 73 86 r/3, Tevrat TİEM 73 238 v/2 Çın tutuglu bitig: Tevrat TİEM 73 369 v/7 Musa bitigi:Tevrat TİEM 73 369 v/7 bitilmiş yaruk bitig: Zebur TİEM 73 56r/4 Yad11 pend12(F+F): (kutsal) kitap RKT 34/49 al 1.6.Kabe'ye verilen adlar: Agırlık ew: Kabe TİEM 73 191r/6 Ew/ éw/ iw: Kabe TİEM 73 449 v/3, AKT 9b/10, HKT 279 b/2 Evke ugramak: Kabeyi tavaf etmek TİEM 73 18v/5 Ewdin kelinmek: Hicret etmek TİEM 73 18 v/5 Taŋrı ewi: Kabe TİEM 73 92 r/3 1.7.Müminlere verilen adlar 10 Yaruluk: nur, ışık Yad: anma,zikretme 12 Pend: Öğüt 11 �Oŋ eligindin bitig berigliler: defteri sağ taraftan verilenler, cennetlikler TİEM 73 438 r/7 Oŋ kol budunları: defteri sağ taraftan verilenler, cennetlikler TİEM 73 396 v/8 Sag yan idileri: uğur sahipleri, kitabı sağ taraftan verilenler TİEM 73 394 v/7 Sakınık: inançlı, mümin AKT 15/8 Taŋrını bilgen: dindar, zahit RKT 27/50b2 Tapug kılganlar: Müminler TİEM 73 147r/7 Yanmış kul: Allaha yönelen, doğru yolu bulan kul TİEM 73 381 r/3 1.8.Şirk koşanlara, günahkarlara verilen adlar Artuk katmak: şirk koşmak TİEM 73 305v/3 Barlamak: Tanrının varlığını ikrar etmek RKT 3758 b2 Buyrukdan çıkıcı: günahkâr TİEM 40 55b/9 Egrilmek: mürted olmak, inkâr etmek TİEM 73 426 r/2 Ortak koşgan: şirk koşan TİEM 73 44 v/5, HKT 126 a/4 Ot idileri: cehennem halkı TİEM 73 316 r/3 Ot iyeleri: Cehennem sakinleri TİEM 7335v/9 Tamug ehli: cehennemlikler TİEM 73 333 r/1 Taŋrıya iki dimek: Tanrıya ortak koşmak, şirk Taŋgan13: inkâr eden RKT 34/78 b2, HKT 48b/3 Taplamaduk: inkâr etmek TİEM 73 291 r/9 Yazgan: günahkâr, asi, itaatsiz HKT 296 b/6 Yüdügli (yüklü): günahkâr TİEM 73 335v/4 1.9.Kahinlere verilen adlar 13 Taŋmak: inkar etmek �Okıp tüwkürgen: okuyup üfleyerek tedavi eden, üfürükçü HKT 557a/8 Tüy takmış kişi: Kâhin TİEM 73 421v/4 Vahysuz diyici: vahye dayanmadan konuşan (kâhin) TİEM 40 271 b/a 2.Terimlerin Oluşturulma Yolları: Bu İslami terimlerin oluşturulması için aşağıdaki kelime ve kelime grupları tercih edilmiştir 2.1. Yapım ekleri ile yapılmış İsimler: Oluşturulan İslami terimlerin genellikle sıfatlar türeten +lUģ, +lU, ekleri, meslek ve uğraşma ekleri +çI ile, yoksunluk bildiren +sIz ekleri ile üretildiği gözlenmektedir. Fiilden isim yapan –Ik ekiyle de isimler yapılmıştır Bazen Arapça kelimelere bu ekler getirilerek Türkçeleşmeleri sağlanmıştır. Açuklug: helal TİEM 73 216r/9 Agırlıg: Hz. Muhammet TİEM 73 137r/6 „Aybsuz: El-Cabbar: istediğini yapan RKT 38/32 al Bedizçi: suret verici, süsleyici, süsleyen KB 4458 Egrilmek: mürted olmak, inkar etmek TİEM 73 426 r/2 Erüglük: Cennet AKT 14b/7 Esizlik: Günah TİEM 73 9/v8 Muŋsuz:hiçbir şeye ihtiyacı olmayan, Allah KB 6 Sakınık: İnançlı, mümin Tutuglı: yazıcı melek RKT 34/13 b1 Yarlıgayıcı: El afv(bağışlayıcı) TİEM 40 12 b/9 Yaruluk: Kur‟an TİEM 73 142 r/2 Yumuşçı : elçi, peygamber TİEM 73 207 r/5 Yüdügli (yüklü): günahkar TİEM 73 335v/4 �2.2. Sıfat fiil ekleri ile yapılmış İsimler: Sıfat fiil ekleri tek başlarına sözlüksel malzeme üretmekle görevlendirilmiş, böylece pek çok terim elde edilmiştir. En çok -GAn,-mIş, -DUK , -GU kullanılmıştır. Açgan: El feettah: En doğru hükmü veren RKT 33/46 al Bolmış: yaratıkların hepsi KB Buyrulmış: Farz RKT 26/3a3 İgidgen:çok rızık veren, Rezzak KB 11-6 Keçürgen:bağışlayan, Gaffar KB 2 Taŋgan: inkar eden RKT 34/78 b2, HKT 48b/3 Ugan: dilediğini yapan Kadir KB 2 2.3. İsim Tamlamaları: Çok miktarda isim tamlamasının dini terim yapmakta aktif olarak kullanıldıklarını görmekteyiz. Bir örneğimizde isim fiil eki +mAk ile tamlama yapılmıştır Balık eyesi/idisi: Hz Yunus BKT 353 b/1, TİEM 73 240 v/3 Boyun erigli: Müslüman, boynunu eğen, tabi olan RKT 30/19b2 Çın tutuglu bitig: Tevrat TİEM 73 369 v/7 Esenlik sarayı: cennet Ew bodnı: ehli beyt RKT 32/8 b3 İç taş biligli: El Habir KB 64-4 İdi yarlıgı: Allahın buyruğu TİEM 73 365 r/2 Kopmak gün: Kıyamet günü TİEM 73 294 r/4 Kudug bodını: Ashab-ı Ress TİEM 73 381 r/7 Kutlıg tün: kadir gecesi TİEM 73 363 v/3 Küç idisi: Allah TİEM 73 329v/7 �Meŋgülük küni: kıyamet günü TİEM 73 382 r/6 Ot idileri: cehennem halkı TİEM 73 316 r/3 Otnuŋ tamdukı: Cehennem yakıtı TİEM 73 38 v/8 Ölüg tirgürdeçi: Ölüleri dirilten Allah TİEM 73 297 r/7 Taŋrının oglı: Hz Üzeyir, Hz. İsa TİEM 73 141 v/6 Soŋ yanış: Ahiret RKT 26/31al Söz yanışı: tabir, yorumlama TİEM 73 65v/5 Ternek küni : Bir araya getirilme günü, Ahiret TİEM 73 411 r/5 Tört iş: dört seçkin eş, arkadaş, dört halife KB 9-40 Yazuk giderici: kefaret TİEM 40 52 b/10 2.4. a. Sıfat tamlamaları: İsim tamlamaları kadar sıfat tamlamaları da terimlerin oluşturulmasında kullanılmıştır. Agırlık ew: Kabe TİEM 73 191 r/6 Agırlıg idisi: Allah TİEM 73 392v/9 Bir idi: Tek Allah TİEM 73 19r/3 Karagu bodınlar: Haktan ayrılıp batıla yönelen halklar TİEM73 118 v/6 Key14 erklig: El Kadir HKT 530a/5 Ürüŋ15 keŋ közlüg: irig özlü huriler TİEM 73 386 v/5 Ürüŋ tenlig: vücutları bembeyaz olan huriler TİEM 73 394 r/4 Yüksek Taŋrı: El-Aziz TİEM 73 254v/6 14 15 Key:çok Ürüŋ:bembeyaz �2.4. b. Sıfat fiil ekleri ile yapılmış sıfat tamlamaları: Sıfat tamlamalarının büyük bölümü sıfat fiil ekleri ile oluşturulmuşlardır. Agırlanmış bitigler: Kur‟an TİEM 73 435v/9 Bilgen Tanrı: El-Habir: her şeyi bilen HKT 456 a/4 Köyürgen ot: yanan ateş: Cehennem RKT 33/23 b2 Küdezilmiş bitig: Levh‟ül Mahfuz TİEM 73 381v/9 Küsüş bilgen idi: El Alim TİEM 73341 v/6 Namaz kılgu yir: namaz kılınacak yer HKT 18a/3 Kovulmuş şeytan TİEM 73341 v/6 Tapıngı idi: tapılan Allah TİEM 73 253v/4 Ürülgen ot: alevlenmiş ateş TİEM 73 59r/2 Yaŋıla16 yaratgan: yoktan var eden HKT 415a/1 Yanmış kul: Allaha yönelen, doğru yolu bulan kul TİEM 73 381 r/3 Yanut yangu yer: mükâfat ve sonucu olarak da ebedi cennetTİEM 73 262r/8 Yawuz tayangu orun: Cehennem TİEM 73 217 r/3 Yawuz yangı yer: Cehennem TİEM 73 376 v/2 2.5. a.Sıfat fiil grupları: Sıfat fiilin sonda olduğu bu gruba dair de pek çok örnek vardır. Adakın turgan: namaz kılan RKT 34/84a 3 Ayrıt kemişgen: Kur‟an TİEM 73 38r/5 Ortak koşgan: şirk koşan TİEM 73 44 v/5, HKT 126 a/4 16 Yaŋıla: yeniden, tekrar �Üküş bilgen: El- Alim TİEM 73 142r/5 Taŋrını bilgen: dindar, zahit RKT 27/50b2 Taŋrı yinçge körgen bilgen: El-Latif, El-Habir TİEM 73 247 v/2 2.5.b. Zarf fiil+ sıfat fiil grupları: Bu tarz sıfat fiil grubundaki terimlerin birinci unsurları zarf fiil şeklindedir. Okıp tüwkürgen: okuyup üfleyerek tedavi eden, üfürükçü HKT 557a/8 Yandura koparmış: yeniden dirilten RKT 36/83 a2 2.6. Zarf fiil +İsim grupları: Bir örneğimiz vardır ki bu da devrik yapıdadır. Taŋrı tuta and: Allah‟a and olsun ki: RKT 30/56b3 2.7. İsim+yardımcı fiil: Bu tamlamaların bir kısmı et- kıl-, ol- gibi yardımcı fiillerle yapılırken, genellikle deyim kategorisinde değerlendirilecek türden tamlamalardır. Adın Tanrı kılmak: Allahtan başka Tanrı edinmek TİEM 73 207 v/5 Arı olmak: tövbe etmek TİEM 40 162 a/11, bkt 191 b/6 Arıg aymak: tesbih çekmek RKT 38/332 b2 Arka eğmek: rüku TİEM 40 4b/4 Artuk katmak: şirk koşmak TİEM 73 305 v/3 Başlıgın yunmak: yıkanmak, boy abdesti almak TİEM 73 63v/8 Bütün bolmak: inanmak, iman etmek KB 25 Elig tutmak: şefaat etmek KB 30 Evke ugramak: Kabeyi tavaf etmek TİEM 73 18v/5 �Kulluk etmek/eylemek/kılmak. İbadet etmek Küdezmek bermek: Peygamber göndermek Namazka kopmak: namaz kılmak için kalkmak TİEM 73 75r/8 Oda girmek: Cehenneme girip yanmak TİEM 40 147 a/4 Oda düşmek: Cehenneme girip yanmak TİEM 40 150b/7 Oda yanmak: Cehenneme girip yanmak BKT 637 b/3 Sakışka katılmaz: hesaba gelmez KB 2-20 Taŋrıya iki dimek: Tanrıya ortak koşmak, şirk Taŋrı üze köŋül urmak: tevekkül etmek 2.8.Zarf fiil +yardımcı fiil Anadan tuga bitiyü okuyı bilmeklü: ümmi RKT 28/35 b3 Ökünüp kaytmak: pişman olup tevbe etmek TİEM 73 18v/8 Soyurkap keçürmek: affetmek, bağışlamak KB1 Taŋrı tapa yanmak: tevbe etmek TİEM 73 266 v/9 2.9.Edat grubu: İdi atı birle: Allahın Adıyla TİEM 73 235v/3 İş sürici dakı saklayıcı:her şeye nezaret eden, herkesi saklayıp gözeten TİEM 40 104a/10 2.10. Yabancı kelime + Türkçe kelime kuruluşunda olanlar: Bazı Arapça ve Farsça terimler Türkçe eklerle veya yardımcı fiillerle kullanılarak kendileştirilmişlerdir. Bir kısmının eksiz kullanılarak tamlama yapıldığı görülür. Bu grupta çok az örnek bulunmaktadır. „Amel yazıcı Firişte(A+T+F) TİEM 40 221 b/5 Maşrık Magrib idisi: doğunun ve batının sahibi olan Allah TİEM 73 426 v/5 �Mekr17 kılganlarnıŋ yakşırakı: en iyi tuzak kuran Allah TİEM 73 43v/3 Ni‟metlig bustan : Cennet TİEM 73 394 v/9 Sonuç: *İslami dönem terimlerinin bir kısmı İslamiyet‟ten önce başka anlamları olan sözcüklerdir. Müslümanlıkla birlikte yeni dinin gereği yeni anlamlar kazanırken eski anlamını da korumuştur. (Ugan: yapabilmek, gücü yetmek, muktedir olmak anlamındaki u- fiilinden –gan ortacı ile türetilerek Esmaü‟l Hüsna‟dan ‘Kadir’ anlamında kullanılmıştır, Bayat: eski anlamındaki bu sözcük „Kadim’ karşılığında kullanılmıştır.) *Türkçe dini terimler oluşturulurken, Müslümanlık öncesi inanışlarda da kullanılmakta olan bazı kavramları birebir kullanmıştır. (kut, ıdug gibi) Bir kısmı ise eski inançlarla ortak kavramlara verilen adlardır: Örneğin Taŋrı, Teŋri , Tamug, Uçmak/uştmak terimleri hem İslam inancında hem de daha önceki Şamanist ve Burkancı inançlarda aynı anlamlarda kullanılmakta idiler. *İslami dönem eserlerinde kullanılan dini terimlerin Türkçe söz varlığını esas aldığı, bunu yaparken de Arapça anlamlarına bire bir karşılık bulmak amacıyla anlam ödünçlemelerine gidildiği görülmektedir. (İdi: A.Rabb (rabbu’l beyt „ev sahibi‟, „rabbu’l māl‟ın „mal sahibi‟ vb. ilk anlamı „sahip‟tir. Aynı anlamdaki ET idi, İslami dönemde rabb‟ın çevirisi olarak anlam genişlemesiyle „Tanrı, ilah’ anlamı da kazanır) *Dini kavramların, mevcut Türkçe söz dağarcığı ile karşılanamadığı durumlarda yeni terimler türetme yoluna gidilmiştir. Terimler oluşturulurken pek çok kavramdan, ad aktarmalarından, çağrışımlardan da yararlanılmıştır.( arıg: kirli olmayan, temiz; Arıg can: „Cebrail‟, Balık eyesi: „Hz Yunus‟, ew: Kabe, Bürgengen (bürünen, gizlenen) „Hz. Muhammet‟ *Bazen çağrışım yoluyla kastedilen anlam metne göre farklı kavramlara denk düşmektedir. Küç idisi: „Allah‟, „Hz. Davut‟, „Hz Muhammet‟, Taŋrının oglı: „Hz Üzeyir‟, „Hz. İsa‟ *Bazı terimler durumu ayrıntılı olarak anlatmak için birkaç kelimeden oluşmuştur.: „Ürüŋ keŋ közlüg’, „Ürüŋ tenlig’ , „Yawuz zulm kılganlarnıŋ turgu yeri’ , „Sözde körklükrekni’, Oŋ eligindin bitig berigliler’ 17 Mekr (A.)hile,düzen �*Sıfat fiillerin terim oluşturmakta en aktif rolü üstlendiğini görmekteyiz. Sıfat fiillerin tek başına isim gibi kullanıldıkları: „Buyrulmış’, „Taŋgan’ vb., sıfat tamlaması yaptıkları: „Bilgen Tanrı’, „Köyürgen ot’ vb. ve sıfat fiil grubu olarak: „Ayrıt kemişgen’, „Taŋrını bilgen’ vb. çok miktarda kullanıldıkları gözlenmektedir. Rahatça dini terimlerin belkemiğini sıfat fiiller oluşturur diyebiliriz. *Bazı terimler de yabancı kelimeler Türkçe yapım ekleri veya yardımcı fiillerle bir derece Türkçeleştirilerek kullanılmışlardır: Aybsuz(A+T), Maşrık Magrib idisi(A+A+T), Mekr kılganlarnıŋ yakşırakı (A+T+T), Ni’metlig(A+T)bustan (F.), Yad pend (F.+F) vb. *Din gibi çok soyut bir konuda meydana getirilmiş olan terimler sözlüğü, bu konuda Türkçenin yetkinliğinin en somut göstergesi sayılmalıdır. Kısaltmalar: AKT: Anonim Kur‟an Tefsiri DLT: Divaü Lügati‟t Türk HKT :Hekimoğlu Kur‟an Tercümesi KB: Kutadgu Bilig MKT: Manisa Kur‟an Tercümesi RKT: Karahanlı Türkçesi Satır-altı Kur‟an Tercümesi Ryland nüshası TİEM 73: Karahanlı Türkçesi Satır-altı Kur‟an Tercümesi Türk ve İslam Eserleri Müzesi No:73 TİEM 40 Türk ve İslam Eserleri Müzesi No.40 Kaynakça: Ata A.( 2004), Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Ryland Nüshası)Karahanlı Türkçesi GirişMetin- Notlar-Dizin, Ankara, TDK Yay. Bilgin, A (2005), "Gök Tanrısı" Terimi Üzerine, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, , C.2, Sayı:4, s.189-197 Caferoğlu A.(2000) Türk Dili Tarihi, İstanbul, Enderun Kitabevi �Eker S. (2006) , Kutadgu Bilig'de (teñri 'azze ve celle ögdisin ayur) Türkçe İslami Terimlerin Kaynakları Üzerine, Bilig, Yaz/ Sayı:38, s.103-122 Küçük M. (2010), Eski Anadolu Türkçesine Ait (M.1401)Satır Arası İlk Kur’an Tercümesinde Yapı Bilgisi-Tercüme Tekniği- Söz Varlığı Ankara Ünv. DTCF Türkoloji Dergisi,s 121-147 Önler Z. (2009), Karahanlı Dönemi Metinlerinde İnançla ilgili Türkçe Terimler, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl:10, Sayı:16, s.187-197 Özkan M.(2004), Tarih İçinde Türk Dili, İstanbul, Filiz Kitabevi Ünlü S.(2012), Doğu ve Batı Türkçesi Kur’an Tercümeleri Sözlüğü, Konya, Eğitim Yayınevi Üşenmez E. (2008),Türkçe İlk Kuran Tercümesi ve Tercümedeki - mak/-mek eki Hakkında, Akademik Bakış,Sayı:14,s.1-10 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2322 Title A name given to the resource İSLAMİ DÖNEM TÜRKÇESİNDE DİNİ TERİMLERİN OLUŞTURULMASI Author Author BAYRAKTAR, Fatma Sibel Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: İslami dönem, dini terimler, Türkçeleştirme, kullanım sıklığı. ÖZET Türklerin İslamiyeti kabul edişinden yaklaşık dört yüz yıl önce Arapların, en az yüz yıldır da Farsların İslam dini ile ilgili terminolojiyi oluşturup geliştirdikleri bilinmektedir. Yani Türkler İslamiyeti kabul ettiklerinde hazır bir dini terminoloji ile karşılaştılar. Buna rağmen Kutadgu Bilig, Divânü Lügâti’t-Türk gibi ilk İslami dönem eserlerinde, dini kavramlara ilişkin Arapça terminolojinin büyük ölçüde Türkçeleştirme yoluna gidildiğini görmekteyiz. Aynı çaba Kur’an tercümeleri ve diğer eserlerde de görülmektedir. Türkçede var olan, Bayat, İdi, Ugan, tapug vb. sözcükler, sırasıyla Kadim, Rab, Kadir, ibadet terimlerine karşılık olarak kullanılmışlardır. Türkçe dini terimlerin bir kısmı Müslümanlık öncesi inanışlarda da kullanılmaktadır (kut, ıdug gibi) bir kısmı ise eski inançlarla ortak kavramlara verilen adlardır: Örneğin Tengri kavramına 14. ve 15. yy. Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde "Gök Tanrısı" şeklinde rastlanmaktadır. tamug, uçmak/uştmak terimleri hem İslam inancında hem de daha önceki Şamanist ve Burkancı inançlarda aynı anlamlarda kullanılmaktadır. Bazen Dede Korkut'ta olduğu gibi Allah Tanrı şeklinde ikili kullanımlar da gözlenmektedir. Kutadgu Bilig'de Allah'ın 99 ismine karşılık Türkçe karşılıklar bulunma çabası açıkça görülmektedir: Bayat: Kadim, Törütgen: Halık, İgitgen: Rezzak, Keçürgen: Gaffar, Ugan: Kadir gibi Birçok terimin de birleşik sözcüklerle oluşturulması söz konusudur: Huri: uçmak kızları, ulug gün: kıyamet günü, üküş bergen: Vahhab gibi. Kelimelere ikincil soyut anlamlar kazandırılarak da Kur'andaki ifadelere karşılıklar bulunmuştur: orun yok: lâ mekân, bütün bol-: Amene 'inanmak, iman etmek', birke büt-: tevhid 'Tanrının birliğine inanma' gibi Türkçenin tarihsel metinlerinde geçen, inanışlara ilişkin terimler üzerine kapsamlı bir araştırma yapılmamıştır. Bu çalışmada, bilinen ilk İslami eserlerimiz olan Kutadgu Bilig ve Divan ü Lügati't Türk'ten 15. yy Eski Anadolu Türkçesi metinlerine kadar, dini terimlerin hangi gramatik ve leksik yollarla meydana getirilmiş oldukları üzerinde durulmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548