114 10 3494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 843 Title A name given to the resource Farsçada Ön Eklerle Yapılan Sıfatlar Author Author Hacer, Memisevic Abstract A summary of the resource. Farsça Hind-Avrupa dillerin Hind-Iran grubunda yer alan Iran dillerinden birdir ve öbür Hind-Avrupa dilleri gibi çekimli dillerdendir. Farsça'da sıifat, adları niteleyen, nasıl olduklarını gösteren veya ceşitli yönlerden belirten sözlerdir. Farsçada bulanan sıfatlari Türkçe'deki sıifatlardan ayıran en önemli özellik farsçada isim ve fiil tabanlarına ön ekler getirilerek sıfat işleyişinde kelimeler yapabilmektedir. Bu öneklerden bazılar şunlardır: هم hem: Ortaklık bildiren kelimeler yapar. Bu ek Türkçede daş-deş-taş-teş- ekleriyle karşılanmaktadır: Müteradif, anlamdaş, na : Olumsuzluk ve ayrışma anlamlarında kelimeler yapar. Turkcede bu ek sız, siz, suz, süz ekleriyle karşılanır. , . der zarfiyet, kabiliyet, kapasite anlamlarında kelimeler yapar. Türkçede bu ek da, de, ta, te eklerine karşılık gelir. ber, ba, be: Varlık, uygunluk, arkadaşlık dostluk bildiren kelimeler yapar. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/995464d0336d315790f761cc43433e03.docx 1bd959fbb7402b792c34e86aa3c40d6b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ce052bcc27d01b33bd21e15aa3740c17.pdf 8d2ff148d1f852ac08af19fcd273bb59 PDF Text Text FATİH SULTAN MEHMET’İN DİVANİNDA GÖNÜL Ayşegül SÖZTUT Fatih Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eski Türk Edebiyatı Anabilim Dalı, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Gönül, Dil, Ask. ÖZET Gönül edebiyatımızın varoluşundan beri ele alınan en önemli konulardan biridir. Özellikle klasik edebiyatımız açısından çok önemli bir mazmundur. Gönül Arapça; kalp, hatır farsça; dil, derûn Türkçe’ de ise yürek kelimesi anlamına gelir. Edebiyatımızda gönül birçok teşbih ve mecaza konu olmuştur. Bazen sevgilinin evi, ibadethanesi hükmünde olur. Bazense aşk ateşinde harap olmuş bir viranedir. Bazen padişahın bir ülkesi, tacı, tahtı bazense hiç değer vermediği bir mefhumdur. Gönül bazen sevgilinin aynası bazense aşkın ateşiyle eriyen bir mumdur. Bu teşbihlerin benzetmelerin edebiyatımızda sonu yoktur. Bilhassa divan edebiyatımız açısından gönül mefhumu çok önemlidir. Bu mefhuma değinmemiş bir şairimiz yoktur. İnsan bu önemli mazmunu anlatmadan hislerini duygularını nasıl anlatabilir ki. Özellikle divan şiiri dünyasında gönül birçok farklı yönleriyle ele alınmıştır. 15. Yüzyıl edebiyatımızda gönül mefhumunu en güzel işleyen şairlerimizden biriside Fatih Sultan Mehmet’tir. Bu bildirimizde Fatih Sultan Mehmet’in kısaca hayatından bahsedilmiş ve divanında gönül mefhumunu nasıl işlediği ele alınmıştır. Klasik Edebiyatımızda ‘Avnî’ mahlasıyla tanınan Sultanımızın devlet yönetiminde çok güçlü olduğu gibi divanı da oldukça başarılı ve güçlüdür. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2003 Title A name given to the resource FATİH SULTAN MEHMET’İN DİVANİNDA GÖNÜL Author Author SÖZTUT, Ayşegül Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Gönül, Dil, Ask. ÖZET Gönül edebiyatımızın varoluşundan beri ele alınan en önemli konulardan biridir. Özellikle klasik edebiyatımız açısından çok önemli bir mazmundur. Gönül Arapça; kalp, hatır farsça; dil, derûn Türkçe’ de ise yürek kelimesi anlamına gelir. teşbih ve mecaza konu olmuştur. Bazen sevgilinin evi, ibadethanesi hükmünde olur. Bazense aşk ateşinde harap olmuş bir viranedir. Bazen padişahın bir ülkesi, tacı, tahtı bazense hiç değer vermediği bir mefhumdur. Gönül bazen sevgilinin aynası bazense aşkın ateşiyle eriyen bir mumdur. Bu teşbihlerin benzetmelerin edebiyatımızda sonu yoktur. Bilhassa divan edebiyatımız açısından gönül mefhumu çok önemlidir. Bu mefhuma değinmemiş bir şairimiz yoktur. İnsan bu önemli mazmunu anlatmadan hislerini duygularını nasıl anlatabilir ki. Özellikle divan şiiri dünyasında gönül birçok farklı yönleriyle ele alınmıştır. 15. Yüzyıl edebiyatımızda gönül mefhumunu en güzel işleyen şairlerimizden biriside Fatih Sultan Mehmet’tir. Bu bildirimizde Fatih Sultan Mehmet’in kısaca hayatından bahsedilmiş ve divanında gönül mefhumunu nasıl işlediği ele alınmıştır. Klasik Edebiyatımızda ‘Avnî’ mahlasıyla tanınan Sultanımızın devlet Edebiyatımızda gönül birçok yönetiminde çok güçlü olduğu gibi divanı da oldukça başarılı ve güçlüdür. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7b9eb2bacff35056de477f31751b24c0.docx 1bd959fbb7402b792c34e86aa3c40d6b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/0d85edf1157b0cf1c6b0bd542a1d13fb.pdf 8d2ff148d1f852ac08af19fcd273bb59 PDF Text Text FATİH SULTAN MEHMET’İN DİVANİNDA GÖNÜL Ayşegül SÖZTUT Fatih Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eski Türk Edebiyatı Anabilim Dalı, İstanbul / Türkiye Anahtar Kelimeler: Gönül, Dil, Ask. ÖZET Gönül edebiyatımızın varoluşundan beri ele alınan en önemli konulardan biridir. Özellikle klasik edebiyatımız açısından çok önemli bir mazmundur. Gönül Arapça; kalp, hatır farsça; dil, derûn Türkçe’ de ise yürek kelimesi anlamına gelir. Edebiyatımızda gönül birçok teşbih ve mecaza konu olmuştur. Bazen sevgilinin evi, ibadethanesi hükmünde olur. Bazense aşk ateşinde harap olmuş bir viranedir. Bazen padişahın bir ülkesi, tacı, tahtı bazense hiç değer vermediği bir mefhumdur. Gönül bazen sevgilinin aynası bazense aşkın ateşiyle eriyen bir mumdur. Bu teşbihlerin benzetmelerin edebiyatımızda sonu yoktur. Bilhassa divan edebiyatımız açısından gönül mefhumu çok önemlidir. Bu mefhuma değinmemiş bir şairimiz yoktur. İnsan bu önemli mazmunu anlatmadan hislerini duygularını nasıl anlatabilir ki. Özellikle divan şiiri dünyasında gönül birçok farklı yönleriyle ele alınmıştır. 15. Yüzyıl edebiyatımızda gönül mefhumunu en güzel işleyen şairlerimizden biriside Fatih Sultan Mehmet’tir. Bu bildirimizde Fatih Sultan Mehmet’in kısaca hayatından bahsedilmiş ve divanında gönül mefhumunu nasıl işlediği ele alınmıştır. Klasik Edebiyatımızda ‘Avnî’ mahlasıyla tanınan Sultanımızın devlet yönetiminde çok güçlü olduğu gibi divanı da oldukça başarılı ve güçlüdür. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1949 Title A name given to the resource FATİH SULTAN MEHMET’İN DİVANİNDA GÖNÜL Author Author SOZTUT, Aysegul Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Gönül, Dil, Ask. ÖZET Gönül edebiyatımızın varoluşundan beri ele alınan en önemli konulardan biridir. Özellikle klasik edebiyatımız açısından çok önemli bir mazmundur. Gönül Arapça; kalp, hatır farsça; dil, derûn Türkçe’ de ise yürek kelimesi anlamına gelir. Edebiyatımızda gönül birçok teşbih ve mecaza konu olmuştur. Bazen sevgilinin evi, ibadethanesi hükmünde olur. Bazense aşk ateşinde harap olmuş bir viranedir. Bazen padişahın bir ülkesi, tacı, tahtı bazense hiç değer vermediği bir mefhumdur. Gönül bazen sevgilinin aynası bazense aşkın ateşiyle eriyen bir mumdur. Bu teşbihlerin benzetmelerin edebiyatımızda sonu yoktur. Bilhassa divan edebiyatımız açısından gönül mefhumu çok önemlidir. Bu mefhuma değinmemiş bir şairimiz yoktur. İnsan bu önemli mazmunu anlatmadan hislerini duygularını nasıl anlatabilir ki. Özellikle divan şiiri dünyasında gönül birçok farklı yönleriyle ele alınmıştır. 15. Yüzyıl edebiyatımızda gönül mefhumunu en güzel işleyen şairlerimizden biriside Fatih Sultan Mehmet’tir. Bu bildirimizde Fatih Sultan Mehmet’in kısaca hayatından bahsedilmiş ve divanında gönül mefhumunu nasıl işlediği ele alınmıştır. Klasik Edebiyatımızda ‘Avnî’ mahlasıyla tanınan Sultanımızın devlet yönetiminde çok güçlü olduğu gibi divanı da oldukça başarılı ve güçlüdür. Publisher An entity responsible for making the resource available IBU Publishing Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-03 Keywords Keywords. Article PeerReviewed https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3e8f7ccdf44dd2b5c313e0107c7e0555.pdf 4bee2d5178fb7affc1f0ead6cc294d78 PDF Text Text 1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Favoritism and Nepotism in The Ottoman Empire Đlker Hüseyin ÇARIKÇI Assoc. Dr., Süleyman Demirel University, Isparta, Turkey ihcarikci@iibf.sdu.edu.tr Ahmet Sait ÖZKUL asozkul@sdu.edu.tr Aygen Demir OKSAY aygen@iibf.sdu.edu.tr Hasan Hüseyin UZUNBACAK hhuzunbacak@yahoo.com.tr Abstract : The professional criteria can be neglected in both the developing countries and the countries that have intensive traditional ties. One can be recruited or appointed according to his relations with a politician, the owner or the manager of a business instead of his qualifications. We come across with this situation, what is called as ‘kin selection’ or ‘nepotism,’ in our society both in the past and today. In this study, we will try to explain the cognitive frame of favoritism especially nepotism (relative/kin favoritism) in Ottoman Empire, which has a very important role both in the world and the Turkish history, and also give some examples to it. Because nepotism is very important today for taking control of the management process in associations and corporations as in the past. The Concept of Nepotism and Favoritism Favoritism is giving someone preferential treatment. In other words it can be explained as the public officers defending their relatives when they behave against law. In literature, relative favoritism is called as ‘nepotism,’ friends and acquaintances favoritism is called as ‘cronyism’ and political favoritism is called as ‘patronage’ (Aktan and Çoban, 2008) The reason of favoritism in public sector is more then money; it is about loyalty and responsibility. It is possible to use relative ties as an impression tool to affect the public officers instead of something economical like some goods or money. The essence of this cooperation depends on favoritism. (Yılmaz and Kılavuz, 2002) Favoritism is a big problem of the bureaucracy. Favoritism, which in bureaucracy can be found in various forms, first took place in the literature when General Jackson won the presidential elections in 1828. The ‘Protection System he carried out was misused and afterwards the concept favoritism took place in the politics and management literature. Yılmaz and Kılavuz (2002) define favoritism as some specific measures like going to the same schools, being from the same town, supporting the same political party being much more important then the universal measures that regulates the management practices. The degeneration in politics provides a basis for degeneration in the society as well. The negativeness and the corruption in the politics affect the society’s trust on the political system. This in turn reflects as the corruption in the society, which is most known as favoritism. (Aktan and Çoban, 2008) The laziness and the blindness of being unable to see the future changes the society’s habits from producing to consuming. It is really hard to make decisions about future in an environment like this where all the balances in the economy and politics are destroyed. The distrust that comes along with hopelessness drags the society to bribery or other illegal ways to become rich. (Özbilen, 2001: 1-2) The most common types of favoritism are relative favoritism and political favoritism. In the public institutions ‘relative favoritism’ can be seen in the assignment of the jobs. It shows itself as showing preferential treatment to someone because of some personal factors such as his town, relatives, friends, etc. other then his qualifications. People sometimes try to take advantage of being friends or a relative of the public officer and ask the officer to treat him specially. In these kinds of situations sometimes the public officer depending on his responsibilities his relations require, treats the citizen in a special way then he does a plain citizen. (Yılmaz and Kılavuz, 2002: 25) 498 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo The first type of relative favoritism as known as “Nepotism” is “assigning someone to a public position according to his relative relations instead of the required qualifications.” According to some studies, especially in less developed countries, the close relative relations still have an important affect in formal organization structure. The second type is known as “cronyism” which is known as “assigning someone to a public position according to his relations such as friendship or citizenship.” Some researches say that there is no difference between nepotism and cronyism. (Yılmaz and Kılavuz, 2002: 25-26) Another type of favoritism occurs when someone influential uses his force to ask a privileged treatment from a public officer. In this situation; the officer in case of asking a favor later or just to protect himself from the possible negative reactions, might does a privileged procedure. (Yılmaz and Kılavuz, 2002) Nepotism, cronyism and partisanship can be seen in almost all the public offices. The wrong policy carried out in personnel management decreases the efficiency and also affects the trust to the government negatively. (Özbilen, 2001: 1-2) The Formation Of Nepotism Nepotism is a fact that is seen mostly in countries that have intense traditional ties and relations and where the market mechanism isn’t developed well as well as in those family businesses in the developed countries. (Özler, Özler ve Gümüştekin, 2008: 438; Tepav, 2006) “Kin selection” is a natural instinct in humans and as some scientist say in animals. According to the biological/ecological approaches nepotism is a rational behavior. These approaches define nepotism as a chosen behavior. (Özler, Özler ve Gümüştekin, 2008: 438) The phrase “Friendship lasts a day, kinship lasts every day.” is taken from Kramer’s book ‘L’Historie Commence a Summer’, summarizes nepotism as the continuance of trust from the human being’s point of view. (Danışmend, 1979: 27) Another factor in the forming of nepotism is the structure of family and society. The degree of society’s being individualist or collectivist also affects nepotism. The appropriate composition of society’s individualism or collectivism is important for the balance and health of society. In the western societies estrangement is seen because of excessive individualist structure. On the opposite side the excessive collectivist structure prevent the forming of non-governmental organizations; while the sharp collectivist structure forms estrangement in the eastern societies. In this context the spirit of cooperation should be built again in the western societies. On the other hand in the eastern societies the individualism should be supported so as to turn the firm and close community into a society. (Bayhan, 2002) According to Fukuyama traditional family ties form dependant individuals and prevent the development of the countries. The continuance of only family and complex relative relations prevents economical progress. The individuals who only trust their family or relatives can’t establish free will relationships. Nepotism is effective in those societies where the self-interest and solidarity in family comes before the ethical values. Family, relatives, citizenship, political party, clan, ideology or a religious community play a deterministic role in social relations. “When loyalty in social structure exceeds economical rationalism; then the cooperation in the commune will lead to favoritism in simple employment procedures.” (Bayhan, 2002) The definitions of nepotism in the literature are as follows: Nepotism is “employing or giving promotion to people according to their relative ties and ignoring whether they have the required qualifications such as education, skills, ability, etc.” (Özler, Özler and Gümüştekin, 2008: 438) Nepotism is derived from a Latin word ‘nepos’ which means a ‘male cousin’ or a ‘grandson’. (http://en.wikipedia.org/wiki/Nepotism) The negative meaning of the word comes from the Renaissance period where the Popes assigned their nephews to the highest positions without looking at their qualifications. (Khanri vd.; 6-7) Thus it can be defined as giving position to nephews or other relatives according to relations other then capability or suitability. (Khatri vd.; 7) Another definition of nepotism is using one’s preference in favor of a relative in assignment of important positions. The applications of nepotism can be seen mostly in less-developed countries where the traditional ties are more intense. (Özsemerci, 2003: 20, Uluyol, 2004: 63) Some researches say that in case of nepotism the public officers don’t have a benefit whereas other researches disagree with this idea. As a result it is obvious that the public officer gains prestige and recognition as well as monetary benefit from a status he doesn’t deserve. (Tepav,2006) In the private sector we see the applications of nepotism during the establishment of family businesses. (Uluyol, 2003: 63) It should be seen something natural to put family members in the important positions; but it can hurt the company negatively to employ someone without the required qualifications just because they are family members. Just like Nejat Eczacıbaşı said “It’s a big mistake to hire inadequate talented family members and give them a managing position just because of their relations.” ( Eczacıbaşı, 1999: 257) The application of nepotism can be seen in two different ways: 499 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo � � The ones who gain power give important positions to their friends and acquaintances. The most known way of nepotism is this. (Fişek; http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/10/05/246865.asp) In this kind of application nepotism is done by the one who owns power. The one who has authority uses this power to gain benefit to his relatives. We can say that in this kind of nepotism the person deliberatively uses his position badly. In the other type of application the relatives themselves use the person’s authority, name or power to gain advantage. (Fişek) We can see this kind of application especially in the government bidding processes. Nepotism in History Favoritism is seen in all periods of history: in Archaic China, India, Greece, the Roman Empire, the Sumerians, the Middle Ages, Age of Reason and today in most of the world. The Sumerian tablet, found in BC 4000, in Istanbul Archaeological Museum shows how an unsuccessful student became the most successful student of the class as well as the president of the class. It tells in the tablet how the family invites the teacher to their house, serve him food and give him presents. (http://www.tepav.org.tr/tur/admin/dosyabul/upload/yolsuzluk1.pdf) It is known that 2300 years ago the president of Brahmani counted the 40 ways of corruption and in the old China the civil servants were paid ‘yang-lien’ in addition to their salary just to prevent bribery. (http://www.tbmm.gov.tr/komisyon/yolsuzluk_ arastirma/ kaynaklar/Kisim_1.pdf) Another interesting example of favoritism in history is Platon assigning his sister’s son Speusippos to the management of the academy after himself in order for him to survive. (Platon; 2005: 13) When the president of USA J. Garfield gets killed by an unemployed person, the system was questioned and The Law of Pendleton (1883) which decreased patronage and formed Government Personnel Unit was accepted. Thus the system changed from captured property to merit and career system. The senator Frank Murkowski, when chosen as the chief magistrate of Alaska assigned his daughter as the representative of the state was blamed for nepotism. John F. Kennedy was blamed for nepotism as well when he assigned his brother Robert Kennedy as his advisor. The second Prime Minister of Malaysia, Tun Abdul Razak, assigned his son Najib Tun Razak as vice president. The first prime minister of Singapore Lee Kuan Yew assigned his son as prime minister after himself. (http://en.wikipedia.org/wiki/Nepotism) In 1952 the Truman management was blamed for Cronyism because of assigning his friends to the public offices. (Khatri vd.;3) Favoritism and Nepotism in Establishment of The Ottoman Empire Until the 16th century it is possible to say that favoritism isn’t seen in the Ottoman Empire. The reason of this was because of the theologists and their advices that were effective in the establishment of the empire as well as the precautions to prevent the bad going of the empire. During the 16th and 17th centuries when the favoritism starts, many tractates, which gave advices and warnings towards corruption and moral, such as tractate of Koçibey was indicted. (Özcan Yeniçeri, www.kibris.com, Erişim: 09.04.2009) The advices of Şeyh Edebali to Osman Gazi have been the most important principles in the establishment of the Ottoman Empire. One of these advices was: “The country isn’t an asset that is shared between the Sultan and his brothers or sons. The country only belongs to the Sultan.” (Topbaş, 1999: 28) When we take these advices as a whole it isn’t a surprise to not find a sign of favoritism during the establishment of the empire. Osman Gazi also advices his son Orhan Gazi not to turn aside from honesty and justice. (Topbaş; 1999: 26–29, 34- 35) It is hard to find applications of favoritism in such a system like this. It can be said that nepotism isn’t seen until the end of the 16th century. But towards the end of 16th century many resources show that corruption, bribery and nepotism becomes widespread. Nepotism is a management style just like monarchy or dynasty and it has both its advantages and disadvantages just like every other system. Every culture has it’s own trends towards nepotism where the traditions, symbols and rules differ in the application process. Thus there are differences between the Turkish nepotism, the American nepotism or the Italian nepotism. For example it is possible to come across with two different ways of becoming the Sultan in the Ottoman Empire. One is a relatively institutionalized method where the most talented brother becomes the Sultan. This is rather a way that covers both nepotism and competition. The other way is becoming the Sultan without having the talent or the capacity thanks to the intrigues. (Özler, Özler, Gümüştekin, 2008:438) Favoritism And Nepotism During The Decline Period Of The Ottoman Empire In the book of “The Moral and Mentality World of Economic Disengagement” Ülgener gives place to couplets showing the portrait of the people in the disengagement period. These couplets show that nepotism is a 500 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo matter of preference and that people should be leery on the cooperation with the foreign and should prefer their relatives even if they are unqualified. The couplets express that there should be distance with the foreign. (Ülgener, 1981: 205) Favoritism is one of the major problems that come across after Kanuni. (Yılmaz ve Kılavuz; 2002: 26) C.H. Fleischer, in his monography on Mustafa Ali from Gallipoli, tells that the Ottoman intellectuals in the 16th century have a strong awareness of the law. These people criticize those who are assigned to some duties without having deserved it and talk about the concept of ‘kanun-i kadim’ which is a law on punishment, management and finance. Even though it is said that the government system is destroyed before the 16th century, nepotism is widespread after this century. (Özsemerci: 29- 30) After the 16th century corruption started wide spreading in every area. After the 16th century the administrative system as well as the financial system fell down and the authority got lost in time. The loosing of the authority provides a basis on favoritism and bribery. (Özsemerci; 2003: 27). “Another factor that supports this development is the financial problems that the public managers go through at the end of the 16th century. As a result of this the managers fell in trouble of surviving and negative effects on honesty and prestige occurs.” (Bayar; 1979: 48) From this point of view one can say that the applications of nepotism start with the government loosing power on economy and politics. These kinds of applications start even in the education system. The Medresseh structure starts to drop back after the 16th century and from this date on politics and favoritism starts to interfere with the education system. Before the 16th century, in order to become a teacher in the Medresseh academical qualifications were important whereas after the 16th century favoritism became more important. (Sağ; 2003: 17) Some Examples of Favoritism and Nepotism in The Ottoman Empire The Ottoman Empire was unable to cope with the applications of favoritism. The cradle of ulema is a good example of this. The scientists were called ulemas and they were intellectual people who were educated on both religion and social sciences. But during the decline period of the empire, in case the ulema had a son he would gain a salary as much as his father (the ulema himself) and he would be called ‘cradle of ulema.’ Thus just after he is born it is thought that he would be an intellectual person just like his father. Also in the 18th century it was ordered the non-educated boys of the ulema to grow a beard so as to cover for their illiteracy, which was made fun of. In the beginnings the salary was cut off when the son didn’t became an intellectual; but later on this application was discarded. The cradle of the ulema has been the most beautiful example on favoritism in the Ottoman Empire. (Ortaylı, 2006) The men who married with the daughters or the sisters of the Sultans were called as bridegroom. The ones married with the bigger sister of the Sultan was called brother-in-law. When choosing bridegroom, the status of the person was taken into importance not the age, the degree or the aristocracy. During the establishment period the gentleman of the Anatolian Seljuks, later on the gentlemen of sanjaks were chosen as bridegroom. Beginning from the 16th century the bridegroom was chosen from the Ottoman civil servants. The election would be told to the chosen person and ask him to get ready for the wedding. The bridegroom would indulge to the princess because of his respect to the dynasty. The bridegrooms who were working in the provinces would be assigned to Istanbul because the princesses weren’t allowed to get out of Istanbul. During the 18th century some high degreed public officers imitated the Sultan’s way of living. They lived in very big residences and hired hundreds of servants. In order to strengthen their power they would hire young and talented Ottomans. And then make them marry with someone from the family in order to become relatives with them. This application was similar to making the grand vizier as bridegroom. If a young talented person succeeds to take attention of a high degreed officer, he will be assigned to important positions. During the 18th century this application was so common that the historians of that period used the term ‘being bridegroom’ as the finding of a protector and climbing up the steps of the Ottoman management. Fall from grace meant to confiscate the assets of the officer. (Findley, 1996) One of the examples of favoritism in the Ottoman Empire is Đbrahim Pasha. He has been first assigned as the grand vizier and then became the bridegroom after marrying with the Sultan’s sister. Uzunçarşılı wrote about this event in his book called the History of Ottomans and pointed out that by marrying with the Sultan’s sister Hatice he has raised his prestige. Clever, educated and someone very talented Đbrahim Pasha has been the object of compliments never seen before in the empire. One of the main reasons of Đbrahim’s promotion is the closeness to the Sultan Süleyman. (Tezcan; 2004: 12- 14–15) After the 17th century the occupation of ulema lost its importance and instead of the qualified people the ones who are patronized and who give a bribe were assigned to this occupation. Below are some examples of favoritism that occurred after the breakdown. There is emphasis on nepotism in these examples; because the favoritism in the examples are about the first and second degree relatives. 501 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo Sir Saadettin, who first was the teacher of Murat the 3rd and later on became his son’s teacher became the Muslim judge of Mekka when his older son was 3 years old only. Immediately he was assigned as the Muslim judge of Istanbul which caused a rumor. A poet even wrote a poem about this corruption. This child became a military judge after two months when he was only 29 years old. The other son of the teacher, named Esad suddenly became a Muslim judge of Edirne and after that at about 25 years old he became the Muslim judge of Istanbul. These promotions closed the doors to the real scholars and the positions of judges were opened to the sons of the Sultan’s teachers, Military judges and the chief religious officials. (Uzunçarşılı, 1995: 123) Sultan Mehmet the 3rd once complained about not having found an equitable and trustable man. When they asked him the reason he would tell them that he had complimented the chief religious official Sir Bostanzade and he had immediately assigned his ignorant brother as a military judge and also assigned another ignorant young as a Muslim judge to Salonika. He also told that his father’s teacher Saadeddin by assigning one of his young sons to the military judge of Anatolia and the other to the Muslim Judge of Edirne, made him gain a bad reputation and himself shameful. (Uzunçarşılı, 1995: 123-124) A study oriented to the working women in the Ottoman Bank has interesting results. According to the results most of the women working in the bank during 1911-1939 are the daughters of the privileged people. “Behiye the daughter of the Commander of the Bosphorus Asaf Pahsa; Zaruhi Acemiyan the daughter of Sir Dikran, the eye doctor; Halab diplomat Michel Yakimansky's daughter Irène Yakimansky; Adèle Huri the daughter of a cotton Merchant Joseph Huri; Bedriye the daughter of a sergeant; lawyer Hasan Tahsin’s daughter Meryem Muazzez [Berkand]; the daughter named Pierrette Alyanaki of a hat seller named Antoine; Alba Pech daughter of one of the old worker’s of the bank; a commissioner’s daughter Elsa Filozof; the gardner Alexandre’s daughter Athanassia Fasulakis; the granddaughter of Cemile Sultan Mevhibe Cellaleddin, etc…They all worked in the Otoman Bank in one part of their lives.” (Ammour and Baruh; 1999) The Preacautions Taken in The Ottoman Empire to Prevent Favoritism and Nepotism One of the main problems that bother the Ottoman Empire was favoritism. Lots of effort was made in order to prevent favoritism in the government businesses. The most significant example to these efforts was recruiting boys for the Janissary corps. This system can be explained as taking the non-muslim children to the palace and educating them for to give duties on different stages of the government. One of the reasons why this system was formed was to prevent favoritism. The children who were raised with this system couldn’t do any favoritism since they didn’t have any relatives. We can say that many great people such as Sokullu Mehmet Pasha, Mimar Sinan, etc. have been raised with this system. (Ortaylı, 2006) Especially the researches who have claimed that the breakdown started in the 16th century, have stated that favoritism in education, military and Muslim judgement have begun. The government which affected negatively from this favoritism made some reforms. The breakdown that started in the second half of the 16th century affected the judgment system as well. Especially the breakdown in the education system made the students graduate without having enough knowledge and skill; thus the negativeness that occurred because of the Muslim judges increased. The precautions that were taken weren’t enough. No positive results were gained from the orders that have been declared during the 17th century. Especially with the precautions taken in 1838 the judgment institutions have been set in order and the assignments, the promotions and the dismissals have been tied to legal rules; trying to prevent favoritism. (Fevzioğlu and Kılıç, 2008) Immediately after the innovations done in civil, fiscal and other areas; beginning from 1844 arrangement in military was done while trying to get volunteer support from the citizens. Especially precautions that will get support and contribution from the Muslim citizens were taken. The concepts of religion, government and homeland were used in order to make some propaganda. Along with this it was emphasized that the laws would treat everyone equally, that no one will be looked out and transparency will be the principle in hiring military personnel. (Tunalı, 2008) A solution such as lottery was found for the military where favoritism was extremely common. The lottery being picked in front of the eyes of the participants ended the injustice in hiring military personnel and the applications of favoritism which were reminders of the old period. Along with these general reforms some Sultans gave importance to individual reforms as well. Selim the 3rd, apart from the Sultans before him tried to widespread the reforms through the society. Before having formed the reform project he asked opinions of the notables and also opened a way to participation. Understanding truly the breakdown in social, political, economical and legal areas of the Ottoman Empire, Selim the 3rd tried to attract attention to prevention of favoritism and bribery, delegation of the government to the qualified people and sharing of the responsibilities of the management. But the idea and the importance of socializing wasn’t understood by his politicians thus his attempts were unsuccessful. (Akça ve Hülür, 2008: 239) 502 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo References Akça, G. and Hülür, H., “Tanzimat’tan Cumhuriyete Siyasal Ve Hukuksal Yapının Modernleşmesi”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2008. Aktan, C. C. and Çoban, H., “Kamu Sektöründe Đyi Yönetim Đlkeleri”, 2008. Ammour, L. and Baruh, L.T., “Çalışan Kadından Bir Kesit: Osmanlı Bankası Kadın Personeli (1911-1934)”, Tarih ve Toplum, No: 183, Mart 1999. Bayar, Y., “Türk Kamu Yönetiminde Rüşvet”, Amme Đdaresi Dergisi, C: 12, Sayı 3, September 1979. Bayhan, V., “Demokrasi ve Sivil Toplum Örgütlerinin Engelleri: Patronaj ve Nepotizm”, C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt : 26 No: 1, May 2002. Cem, Đ., Türkiye’de Geri Kalmışlığın Tarihi, Cem Yayınevi, Đstanbul, March 1989. Danişmend, Đ.H., Tarihi Hakikatler, Tercüman Tarih ve Kültür Yayınları, Đstanbul, 1979 Eczacibaşi, N.F., Kuşaktan Kuşağa, Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Yayınları, 2. Baskı, Đstanbul, 1999. Feyzioğlu, H.S. ve KILIÇ, S., Tanzimat Arifesinde Kadılık- Naiplik Kurumu, 2008. Findley, C.V., Kalemiye’den Mülkiye’ye Osmanlı Memurlarının Toplumsal Tarihi, (çev.: Gül Çağalı Güven ), Tarih Vakfı Yurdu yy., Đstanbul, 1996. Findley, C.V., Osmanlı Devletinde Bürokratik Reform Babıali (1789-1922), Đz Yayıncılık, Đstanbul, 1994. Fişek, K., “Nepotizm Đki Taraflı Kesen Bir Kılıçtır”, http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/10/05/246865.asp 09.05.2009. , Date: http://www.en.wikipedia.org/wiki/Nepotism , Date: 09.05.2009. http://www.gelinvegelinlik.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=40 , Date: 09.05.2009. Khatri, N., Wen, C., Fuei, L.W. ve Geok, T.A., “Cronyısm: http://www.ntu.edu.sg/nbs/sabre/working_papers/10-99.pdf , Date: 09.05.2009. Antecedents and Consequences”; ve Ana Ortayli, Đ., Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek, Timaş Yayınları, Đstanbul, 2006. Öz, M. “Klasik Dönem Osmanlı Siyasi Düşüncesi: Tarihi http://www.history.hacettepe.edu.tr/archive/siyasidus..htm. , Date: 09.05.2009 Temeller Đlkeler”, Özbilen, Ş., “Türkiye’de Đktisadi Krizin Temel Nedenleri Ve Bir Mali Sistem Reform Önerisi”, Yeni Türkiye Dergisi, Kriz Özel Sayısı I, September-October 2001. Özler, H., Ergun Özler, D. and Gümüştekin, G., “Aile Đşletmelerinde Nepotizmin Gelişim Evreleri ve Kurumsallaşma”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2007. Özsemerci, K., “Türk Kamu Yönetiminde Yolsuzluklar, Nedenleri, Zararları ve Çözüm Önerileri”, Sayıştay Yayın Đşleri Müdürlüğü Yayınları, Ankara, October 2003. Platon, Devlet, (Translation: Saraçoğlu, Cenk ve Atayman, Veysel), Trend Yayın; 9. Baskı, Đstanbul, September 2005. Sağ, V., “Toplumsal Değişim ve Eğitim Üzerine”, C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 27 No:1, May 2003. Tepav, Bir Olgu Olarak Yolsuzluk, Nedenler, Etkiler Çözüm Önerileri, TBMM Yayınları, 2.Baskı, Ankara, 2006. Tezcan, E., “Pargalı Đbrahim Paşa Çevresindeki Edebi Yaşam”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi; Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, June 2004. Topbaş, O.N., Abide Şahsiyetleri ve Müessesleriyle Osmanlı, Erkam Yayınları, Đstanbul 1999 Tortop, N., Personel Yönetimi, Yargı Yayınları, Ankara, 1994. Tunali, A.C., “Tanzimat Döneminde Ordu-Halk Đlişkilerine Dair Bazı Gözlemler”, 2008. Uluyol, O., Aile Şirketleri, Medipres, Malatya, 2004. Uzunçarşili, Đ.H., Osmanlı Tarihi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Beşinci Baskı, Cilt 3, Bölüm 1, Ankara, 1995 Ülgener, S., Đktisadi Bozulmanın Ahlak ve Zihniyet Dünyası, Đstanbul, 1984 Yeniçeri, Ö., “Türk'ü Devlet Yapan Adam: ATATÜRK”, http://www.kibris.com , Date: 09-04-2009 Yilmaz, A. and Kilavuz, R., “Türk Kamu Bürokrasisinin Đşlemsel Sorunları Üzerine Notlar”, C. Ü. Đktisadi Ve Đdari Bilimler Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 2002. 503 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo 504 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo ABSTRACTS 505 �1. International Symposium on Sustainable Development, June 9-10 2009, Sarajevo 506 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 300 Title A name given to the resource Favoritism and Nepotism in The Ottoman Empire Author Author ÇARIKÇI, ilker Hüseyin ÖZKUL, Ahmet Sait OKSAY, Aygen Demir UZUNBACAK, Hasan Hüseyin Abstract A summary of the resource. The professional criteria can be neglected in both the developing countries and the countries that have intensive traditional ties. One can be recruited or appointed according to his relations with a politician, the owner or the manager of a business instead of his qualifications. We come across with this situation, what is called as ‘kin selection’ or ‘nepotism,’ in our society both in the past and today. In this study, we will try to explain the cognitive frame of favoritism especially nepotism (relative/kin favoritism) in Ottoman Empire, which has a very important role both in the world and the Turkish history, and also give some examples to it. Because nepotism is very important today for taking control of the management process in associations and corporations as in the past. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009-06 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed HB Economic Theory Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 977 Title A name given to the resource Feature Resetting in Second Language Acquisition: A Pilot Study Author Author Mona-Luiza , Ungureanu Abstract A summary of the resource. This presentation reports the results of a small pilot study that tests the second language acquisition (SLA) of features associated with a functional category: the accusative clitic in accusative clitic doubling constructions, as in (1). The second language (L2) is Spanish and the first language (L1) is Romanian. (1) Todos lo felicitan al professor por su conferencia Everyone cl.acc/3/sg/m congratulate to/PPthe professor for his lecture ‘Everyone congratulates the professor for his lecture’ Both languages have clitics; hence, no predictions are made about the acquisition of clitics. Rather, the study centers on the features associated with the accusative clitic in accusative clitic doubling constructions. In Romanian, the clitic is associated with a [+human] [+specific] nominal, while in Spanish the clitic is associated with a [+animate] [+definite] [specific] nominal. It is this distinction in features between the two languages that is considered here. Along with the No Impairment Hypothesis, I show that features of functional categories can be reset: second language learners can acquire feature values of functional categories. In opposition, under the Failed Features Hypothesis, acquisition is restricted to L1 parameters; inter language (IL) grammars are characterized by the use of L1 functional categories, features and feature values; and L2 learners do not acquire L2 functional categories, their features, or their feature values. Moreover, the Local Impairment Hypothesis argues that functional categories are acquired but their feature values are underspecified, resulting in a grammar that is unlike L1 and L2. This study shows that the features relevant to accusative clitic doubling are reset in L2. Since our focus is on ultimate attainment of feature values, the successful acquisition of L2 features by even one learner proves that feature values are reset, resulting in an IL that is similar to L2. Thus, L2 learners have unimpaired access to parameters of Universal Grammar. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/6a3dbecd6776b810ba2f19b25dd40789.pdf dc72f9aeedfd25a7917004d394cbe542 PDF Text Text 3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo This work discusses chaos synchronization of the finance chaotic system. Synchronization between the two finance chaotic systems with different initial conditions is achieved by using active control scheme. Finally, numerical simulations are provided to verify the theoretical analysis and also show that the proposed method works effectively. REFERENCES E. Ott, C. G. (1990). Controlling chaos. Phys.Rev.Lett.,vol.64 , pp.1196-1199. A.E. Matouk, (2008) Dynamical analysis, feedback control and synchronization of Liu dynamical system, Nonlinear Analysis 69 3213–3224 S. Emiroğlu and Y. Uyaroğlu, (2010). Control of Rabinovich chaotic system based on passive control, Scientific Research and Essays Vol. 5(21), pp. 3298-3305. X. Chen, C. L. (2010). Passive control on a unified chaotic system. Nonlinear Analysis: Real World Applications 11 , 683-687. Selçuk Emiroğlu, Yılmaz Uyaroğlu (2011), Kaotik Burke-Shaw Çekicisinin Aktif Kontrol İle Senkronizasyonu, e-Journal of New World Sciences Academy, Volume: 6, Number: 1, Article Number: 1A0154 Guoliang Cai, J. H. (2007). A New Finance Chaotic Attractor. International Journal of Nonlinear Science Vol. 3 (2007) No. 3 , pp. 213-220. Feedback control of chaos in a hyperchaotic finance system Yılmaz Uyaroğlu1, Recep Temel2, Hilmi Kırlıoğlu3 1Sakarya University, Electrical Electronics Engineering Department, Turkey 2Bozok University, Turkey 3Sakarya University, Faculty of management, Turkey E-mails: uyaroglu@sakarya.edu.tr, hilmik@sakarya.edu.tr Abstract Based on the mathematical model of a nonlinear finance chaotic system, the complicated dynamical behavior of the model is further investigated. Firstly, the complicated dynamical behaviors of the system are analyzed. Moreover, the feedback control of the nonlinear finance chaotic system is presented. We settle the nonlinear finance chaotic system to equilibrium point with only one controller. Keywords: Hyper chaotic finance system, chaos control, feedback control 1. INTRODUCTION 135 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Chaos has not a general definition in literature but there are some properties of chaotic systems. The chaotic system is very sensitivity to initial conditions. In order that any nonlinear system is able to behave chaotic, the system must be at least three dimensional for autonomous system and two dimensional for non-autonomous system in the continuous system (N. Noroozi, 2008) Since the control of chaotic systems is firstly proposed by Ott, Grebogi and Yorke (E. Ott, 1990), chaos control has become one of the much interesting research subject. Over the last decades, many methods and techniques have been developed such as OGY method (E. Ott, 1990), passive control (S. Emiroğlu, 2010) and feedback control (A.E. Matouk, 2008). Juan Ding (J. Ding et al., 2009) have reported a dynamic model of 4D chaotic finance system, composed of three first-order differential equations with state feedback. The state equations of 4D chaotic finance system are written below Eq 1. x  a( x  y )  w y   y  axz (1) z  b  axy w  cxz  dw where a; b are the parameters of the system (1), and c is constant(where c=0.2), and d is the control parameter. Using Matlab model of system in Figure 1, when parameters a = 3; b = 15; c = 0:2 and d= 0.12, phase portraits of system are obtained as shown in Figure 2. a w 1 x x s d a 1 b y 1 s s w a y 1 c s z z 136 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo Figure 19. Matlab-Simulink model of hyper chaotic 15 10 z 5 0 -5 -10 -15 20 10 10 5 0 0 -10 -5 -20 y -10 x system 1.5 1 w 0.5 0 -0.5 -1 20 10 10 5 0 0 -10 -5 -20 y -10 x 15 10 z 5 0 -5 -10 -15 2 20 1 10 0 0 -10 w -1 -20 y Figure 2 Phase portraits of system 2. FEEDBACK CONTROL OF HYPER CHAOTIC FINANCE SYSTEM In this section, the control of chaotic system (2) is achieved using feedback control theory. The controlled model given by 137 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo x  a( x  y )  w  u1 y   y  axz  u 2 (2) z  b  axy  u 3 w  cxz  dw  u 4 where u1, u2 and u3 are external control inputs and are proposed as follows u1 = k1x, u2 = k2y, u3 = k3z and u4 = k4z where k1, k2, k3 and k4 are all positive feedback gains. Our aim is to drive the system’s trajectory to any of the equilibrium points of the system. 10 10 0 0 x x When feedback controllers are activated at t=25 s, time trajectories of finance chaotic system are shown in Figure 3. -10 0 10 20 30 40 -10 50 0 10 20 20 20 0 0 -20 0 10 20 30 40 0 0 0 z z 20 -20 20 10 20 30 40 0 0 0 w w 1 -2 20 40 50 10 20 30 40 50 30 40 50 t 2 10 30 -20 50 t 0 50 t 20 10 40 -20 50 t 0 30 t y y t 30 40 -1 50 0 t 10 20 t Figure 3 Time series of uncontrolled and controlled chaotic finance system 3. CONCLUSION This work addresses controlling chaos of finance chaotic system by using feedback control. Based on the feedback theory, feedback controllers are proposed to realize the global asymptotical stability of the controlled system. Numerical simulations show the effectiveness of the proposed control method. 138 �3rd International Symposium on Sustainable Development, May 31 - June 01 2012, Sarajevo REFERENCES N. Noroozi, B.Khaki, A.Seifi,(2008)., Chaotic Oscillations Damping in Power System by Finite Time Control Theory, International Review of Electrical Engineering (I.R.E.E.), Vol. 3, N. 6 November-December E. Ott, C. Grebogi, J. A. Yorke, (1990). Controlling chaos, Phys. Rev. Lett. A, Vol.64, No.3, 1196-1199 S. Emiroğlu and Y. Uyaroğlu, (2010). Control of Rabinovich chaotic system based on passive control, Scientific Research and Essays Vol. 5(21), pp. 3298-3305. B. Stojkovska, A. Stefanovska, R. Golob, David GrgiC, (2001). Time-delay feedback control of ferroresonant chaotic oscillations, IEEE Porto Power Tech Conference l0th -13th September, Porto, Portugal V. Mortezapour, H. Lesani, A.Abbaszadeh, M. Isapour, (2009). Adaptive control of chaotic ferroresonant oscillations in electromagnetic voltage transformers, 24th International Power System Conference, 09-E-TRN-0154, PSC2009, A.E. Matouk, (2008) Dynamical analysis, feedback control and synchronization of Liu dynamical system, Nonlinear Analysis 69 3213–3224 Juan Ding, Weiguo Yang, Hongxing Yao (2009) . A New Modified Hyperchaotic Finance System and its Control, International Journal of Nonlinear Science Vol.8No.1,pp.59-66. Time delay feedback control of chaos in a hyper chaotic finance system Hüseyin Gelberi, Selçuk Emiroğlu, Yılmaz Uyaroğlu, M. Ali Yalçın Sakarya University, Electrical Electronics Engineering Department, Turkey E-mails: hgelberi@sakarya.edu.tr, selcukemiroglu@sakaryaedu.tr, uyaroglu@sakarya.edu.tr, yalcin@sakarya.edu.tr Abstract In this paper, complex behavior of a four dimensional continuous autonomous hyperchaotic finance system is investigated. Also, this paper discusses the control of four dimensional continuous autonomous hyperchaotic finance system by using time delay feedback control technique. Based on the property of the time delay feedback control, the controller is designed and this controller is added to hyperchaotic finance system for achieving the control of the system. As a result, the control of four dimensional continuous autonomous hyperchaotic finance system is realized. To confirm the validity of the proposed method, numerical simulations are presented graphically. Keywords: Hyper chaotic finance system, chaos control, time delay feedback control 139 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1289 Title A name given to the resource Feedback control of chaos in a hyperchaotic finance system Author Author Yılmaz , Uyaroğlu Abstract A summary of the resource. Based on the mathematical model of a nonlinear finance chaotic system, the complicated dynamical behavior of the model is further investigated. Firstly, the complicated dynamical behaviors of the system are analyzed. Moreover, the feedback control of the nonlinear finance chaotic system is presented. We settle the nonlinear finance chaotic system to equilibrium point with only one controller. Keywords: Hyper chaotic finance system, chaos control, feedback control Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05-31 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General),HB Economic Theory,HG Finance,HJ Public Finance https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d8bd5c4881ddc5399123b176dd9fbcd2.pdf 1d4855c1060aa995fd1a0d8cbff1e775 PDF Text Text Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 3, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2019114 Feedback System Using Sentiment Analysis Abdulrahman Almonajed 1, Dino Kečo1, 1 International Burch University, Sarajevo, Bosnia and Herzegovina abdulrahman.almonajed@stu.ibu.edu.ba dino.keco@ibu.edu.ba Abstract – Today, when looking at the quality of an online item, the feedback itself plays a very important role. Based on the feedback we can decide whether the desired item is good or not, get a picture of the seller and so on. Many companies that have online shops display the most positive feedback while hiding bad ones or display only a few of them. In this research, we will help people by automating the process of deciding whether a feedback is positive or negative, which will give them time for other jobs and save money for hiring people who will work on the feedback. Since feedback on online articles is very important today, the process of determining positive and negative feedback should be made as quick and easy as possible. In this research, we will show a very simple and fast way to classify feedback as positive or negative, which means that the main question of this research is how to facilitate and speed up the process of determining the polarity of the feedback. We will use NLP using Python’s library called TextBlob. The used algorithm is called Naïve Bayes, it gave the accuracy of around 80%. Keywords - feedback, online article, sentiment analysis 1. Introduction These days, the number of online stores is growing very fast [1]. We can see that today we can buy whatever we want online. Also, through online shopping we can save a lot of money by being able to find things much cheaper than they are in local stores. By shopping through online shops, we can "escape" arrogant sellers, as well as annoying sellers who follow us during the shopping and "force" us to buy their products. Also, we can save a lot of time by avoiding traffic jams, waiting in line at the store, saving money by not paying for parking, saving our fuel, etc. We can even buy things we don’t have in our city or country. For leading companies such as Amazon, Alibaba, eBay, and so on, feedback from every user is very important. They receive thousands of feedback a day, which is very difficult to read and analyze, which is why they need to automate the process. Understanding and analyzing the feedback can improve the user experience, improve the products, and so on, but can also help the online shop owners to know which seller is not doing their job properly, whether it is cheating, etc. Also, there are online applications where we can book an apartment, rent a car, etc., such as on our BTT (Balkan Tourist Travel) application. This kind of web application is now well known in our region, so we decided to create one to facilitate the tourism process in Bosnia and Herzegovina. The application is intended for tourists who visit our country in large numbers. BTT application will make it easier for them to book everything they need during their stay in our country with a few clicks. The main goal of the application is to avoid numerous calls and �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 3, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2019114 misunderstandings between our people and tourists. On the BTT we value feedback, so users can leave feedback on everything that they have used on our application. By doing so, we give our customers the opportunity to express their opinions, which will help us to achieve the best possible service. In this research, we will use the BTT application to apply and test our classification method. For the best process of development, we will be using only one part of the BTT web application. We will perform all the tests and modifications to achieve the best possible results. And if the results are satisfying we will include all the other parts of the application. Customers' opinion is not only important to large companies it is also important to small companies that are just getting started [2]. Therefore, determining whether the opinion is positive or negative must be automated as soon as possible and in the best possible way. This research will solve this problem and determine whether customers’ opinion is positive or negative in a very quick and easy way. The biggest problem this research solves is the hard work of reading the opinions, which can be praise or criticism, of users and determining whether it is positive or negative or spending the extra money to hire people to do that. Later, it will help identify whether the comment is spam or not, which can reduce time determining feedback's polarity, determine the language of the comment, and so on. 2. Literature Review Sentimental analysis, which will be used in this research, has been studied in detail for the last few years. There are a lot of research papers regarding sentimental analysis, but we will present only the ones that are useful for our research. In the paper [3], authors Akanksha Sharma and Dr. Ashim performed a Comparative Study of Different Approaches Used For Sentiment Analysis from customer reviews, where they stated that this process helps the owners of the online shop to make the right decision regarding their items. In their research, they have divided the feedback into three categories: positive, negative, and neutral. Where we can notice that in our research the classification of feedback is similar, from -1 to 1. 1 represents positive, 0 represents neutral and -1 represents negative. Their research is very similar to ours. They gathered feedback from e-shops, analyzed the feedback, and finally classified them. The authors mentioned Support Vector Machine (SVM), Naive Bayes, Lexicon Method, etc. At the end of their research, SVM was the best compared to other methods. Research paper [4], also performed a sentiment analysis on user feedback from online shops. Michael Gamon, the author of this research, uses over 40.000 feedbacks that he collected from two different sources, Global Support Services, and Knowledge Base Surveys. The author divided the feedback on a scale between 1 and 4, where 1 represented dissatisfied and 4 for very satisfied. In his research, he used a linear Support Vector Machine (SVM) for feedback classification with 10-fold cross-validation. As a result of his research, Michael created two clear classifications (classes). The first class determines �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 3, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2019114 whether the feedback falls under 1 or 4 on the scale, the second class determines whether the feedback falls under 1 or 2 and 3 or 4. He used 10-fold cross-validation on both classifications with the first 2000 feedbacks in his dataset. The first class (whether the feedback falls under 1 or 4 on the scale) proved to be more accurate. The precision was 85.47 for the first class, while the second class was 69.23. Prashali et al. [5], the authors of the research, collected their research data for the classification from Kaggle website. The data was in excel format, containing 186 feedback. The goal of their research was to see how to improve the teaching and learning program. Their dataset was composed of students’ feedback on the teaching program. The result of their research was divided, as in our research, between -1 and 1. As we mentioned before 1 represents positive, 0 neutral, and -1 negative. We have to mention that in their research, they used polarity from sentiment analysis to determine whether the feedback is classified as positive, negative, or neutral. In the paper [6], the authors wrote about how owners of online stores should analyze every feedback they get in the shortest time possible. Since this affects their further business and cooperation with the seller on their online shop. Robots can cause fraud to star ratings on items on online shops, for that reason feedback on online shops must be analyzed using natural language processing (NLP). In this way, we can delete false feedback and quickly analyze feedback received. Swati N. Manke and Nitin Shivale classify their results in two categories, positive and negative. Author Peter D. Turney in his research paper [7], applied semantic orientation for determining whether the feedback is positive or negative. For his research, Peter used 410 samples of feedback, which he acquired from 4 different domains (banks, automobile, movie, and travel destination). He used an unsupervised learning algorithm to classify feedback as positive or negative. The precision of his algorithm was averaging 74%, the highest precision was on automobile 84%, while the lowest one was on movie 66%. The reason for the difference between the precision of automobiles and movies, which was a pretty huge one was because of some words depending on the context. In the domain of automobiles, some adjectives may have a negative meaning whereas in the movie sphere it can be the exact opposite meaning. For example, the adjective “unpredictable” would have a negative meaning in an automobile but in the movie a positive one. For assessing feedback to be positive or negative, the author Peter followed 3 steps: ● Draw out sentences which contain adjectives and adverbs, ● Predict semantic orientation of each extracted sentence, ● Categorize feedback as positive or negative according to the semantic orientation of the sentence. In [8], the authors used a model to analyze text from feedback written by the users in their research. Also, the number of stars of the star rating given by the user was taken for determining the results. Joachim Büschken and Greg M. Allenby tested their model on a hotel and restaurant dataset, which contained the feedback and the star rating. Their model was built based on Latent Dirichlet Allocation (LDA). In the �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 3, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2019114 restaurant dataset, there are 696 samples (feedback and star rating) from different Italian restaurants. While in the hotel dataset, feedback and star ratings were collected from two hotels, one in New York and the second near the JFK airport. The number of samples collected from the hotel in New York is 3.212, while the second hotel is 1.255, which sums up to 4.467 feedback from the hotels. At the end of their research, the authors believe that bag-of-sentence is better than bag-of-words for user speech analysis. Saleem Abuleil and Khalid Alsamara in their research paper [9], wrote about analyzing user feedback using Natural Language Processing (NLP). The authors presented feedback in two formats, rating (structured data) and textual (unstructured data). Their research was applied on feedback that has been written in the Arabic language. In the Arabic language, adjectives take the form of describing another person or thing in a sentence. In their research, the authors convert unstructured data (text) into structured data (numerical). They categorized their results into two classes, positive and negative feedback. In the research paper [10], authors write about measuring customers’ satisfaction using sentiment analysis. For the classification method, they used sentiment classifier support vector machine (SVM). The main reason for that was that SVM gave the best results on the basis of the research paper [11]. The data set was collected from Twitter API. It contained the following: ● Likes (lists of users that liked specific tweet) ● Followers (lists of users that follow specific tweet) ● Mentions (lists of users that was mentioned on a specific tweet) ● Replies (lists of replies on a specific tweet), and ● Re-tweet (lists of users that share specific tweet) In this research, they used the database MySQL Database Management System. The authors classified their results in two classes, positive and negative. At the end of their research, their algorithm gave a precision of around 87%. 3. Methods and Materials The data that will be used in this research will be taken from the BTT web application. The number of feedback samples is more than 1000. The application consists of multiple feedback sites, but this research will be based on feedback from the rent-a-car section/site. The number of data we will test in this research will depend on the number of feedbacks on the BTT web application. Right now, there are more than 1000 feedback for the rent-a-car section, if new feedback is added, the system will cover them automatically once it runs. We only used cars’ feedback from the BTT web application. We take data in HTML format where we have only feedback, without other attributes from the table that are related to feedback for business logic. The attributes that we will not use are ID, user, and car_ID since it means nothing to us in determining whether the feedback is positive or negative. This means that only one column is left since the table contains 4 columns (ID, name, carID, and feedback), which we can see in the figure below. �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 3, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2019114 Figure 1. Feedback in MySQL As we mentioned before, we will only use one column for the table, which is the feedback column. Figure 2 shows only feedback from the table in the HTML web page, from where we will take the feedback. Figure 2. Feedback on HTML page A. Data preprocessing Since this research is based on working with text, in the process of determining whether the given text is positive or negative, that text must be analyzed and processed. The system will be based solely on working with English text. We will implement natural language processing (NLP) in the process of further analyzing and processing the feedback. For the whole process, we will use the python programming language with its library TextBlob. The library TextBlob will be used to determine if the given feedback is positive or negative. TextBlob is a python library used for basic text tasks, such as sentiment analysis, translation, language determination, and so on. All of these tasks can be classified under NLP tasks. TextBlob allows us to view objects as a regular string in the python for processing the desired task [12]. The processes and analyzes done in this research are removing HTML tags, removing non-letters, removing whitespaces and empty elements, lowercase, tokenization, spell checking and correct misspelled words, and etc. To reduce the number of words of the feedback and make the classification as accurate as possible, usually removing stopwords is used [13]. When we check the list of nltk’s stopwords, we can see that it’s not a good idea to always remove stopwords from the dataset. For example, the stopword “not” it can change the meaning of the sentence at all. Since, the sentence “This car is not good” after removing stopwords will be “car good”. We can see that the original sentence is �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 3, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2019114 negative, while the sentence after removing stopwords is positive. Of course, it's not always the case that removing stopwords will change the meaning of the sentence. Because of that, before removing stopwords it is good to know the sentences inside the dataset. The figure below shows the example of how removing stopwords can change the meaning of the sentence. Figure 3. Example of removing stopwords In Figure 4. we prove that removing stopwords sometimes can cause an issue. We can see that first sentence as polarity result -35, which means it's negative, while after removing stopwords from the sentence, the meaning is changes and polarity result became 70, which means the sentence is positive. Figure 4. Polarity result before and after removing stopwords 4. Results After processing the above analyzes and processes on each feedback we took from the BTT web application, we will begin the process of determining whether it is positive or negative. Here we come to sentiment analysis, which will be used from the mentioned python library. From TextBlob's sentiment analysis, we will use the polarity part which will give us a result between -1 and 1. Where -1 indicates very negative results, in our case very bad feedback, and 1 is positive. In Figure 5, we show the implementation of textblob's sentiment polarity and the polarity result or score. Figure 5. Implementation and result of TextBlob's sentiment property �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 3, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2019114 From the figure above, we can see that the result is not so readable, where we can only check for the polarity result but we don't know for which feedback is that result. So we combined or merged the polarity score and feedback, to make the result more readable and understandable. The figure below, shows the way we combined the feedback and polarity score, and how the result became more readable and understandable from before. Figure 6. Feedbacks' polarity result The table below shows the total accuracy of our algorithm. Table 1. Result 5. Algorithm Approximate result Naïve Bayes ~ 80% Discussion Considering the research papers related to our research, which are already mentioned in the Section 2, we have notice that it is much faster and easier to determine if the feedback is positive or negative using the Python’s library TextBlob. As we mentioned before, it is not always good idea to remove stopwords from the text, as it can change the meaning of the sentences. In some researches, Naïve Bayes algorithm didn’t give the best result. There may be more causes such as, huge dataset with unnecessary sample or information, stopwords are removed, preprocessing is not done properly, and so on. In the table below, we showed the algorithms and results of several previous researches. �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 3, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2019114 Table 2. Conspectus of previous works Author(s) Algorithm Result Joachim Büschken and Greg M. LDA (Latent Dirichlet Allocation ) 60-70% Allenby Michael Gamon SVM (Support Vector Machine) – 85.47% for the first class, while two classes the second class was 69.23% Al-Otaibi Shaha, Alnassar Allulo, SVM (Support Vector Machine) Alshahrani Asma, Al-Mubarak Amany, Albugami Sara, Almutiri Nada, Albugami Aisha Peter D. Turney 6. Around 87% PMI-IR (Pointwise Mutual Around 74% Information Information Retrieval) Conclusion To conclude the results, the feedback has been divided into two groups, positive and negative. Feedback, like in every web site helps the users that are first time on the online shop to determine which product is of good quality. In this research we proved that removing stopwrods in not always a good idea, because it can change the meaning of the sentence. Also the research will make it easier for the online shop owners to determine which feedback is positive and which is negative. In this way the owner will be able to recognize the quality sellers in a very easy and simple way. In the near future we are planning to improve this research by adding 'minus'. The minus will be added to sellers for every bad/negative feedback on his items. In that way we will be able to isolate bad sellers with bad items. If the seller receives a certain number of minuses he will be warned. If the sellers item gets a certain amount of minuses it will be automatically deleted. Also a method for recognising whether a feedback is spam or not will be implemented. This process will be initiated before the sentimental analysis. Since we want to perform the sentimental analysis only on „real“ feedback. This will speed up the process because we will not analyse large numbers of spam feedback. Also methods for translating foregin feedback to english language will be added. This research will be open-source so that every company or person will be able to use it, of course they will need to own a shop which receives feedback. �Journal of Natural Sciences and Engineering, Vol. 3, (2020) DOI number: 10.14706/JONSAE2019114 REFERENCES [1] S. CK i G. Edwin, “Online Shopping - An Overview,” June 2014. [Na mreži]. Available: https://www.researchgate.net/publication/264556861_Online_Shopping_-_An_Overview. [2] A. Fundin i B. Bergman, “Exploring the customer feedback process,” June 2003. [Na mreži]. Available: https://www.researchgate.net/publication/240260148_Exploring_the_customer_feedback_process. [3] A. Sharma i A. Dr. Saha, “A comparative Study of different Approaches Used for Sentiment Analysis From Customer Reviews,” 14 Dec 2018. [Na mreži]. Available: https://poseidon01.ssrn.com/delivery.php?ID=5751021240710700920281070710870230680370490 040060050301200900180960751141181190270711060980510290180320020670021111090060881 06122026094048065075111125088015087089126069002034074006017116005086091025113001 0930131. [4] M. Gamon, “Sentiment classification on customer feedback: Noisy data, large feature vectors, and the role of linguistic analysis,” January 2004. [Na mreži]. Available: https://www.researchgate.net/publication/215470705_Sentiment_classification_on_customer_feedb ack_data_Noisy_data_large_feature_vectors_and_the_role_of_linguistic_analysis . [5] S. S. Prashali , R. K. Asmita , S. P. Rutuja i U. W. Yamini , “Sentiment Analysis of Feddback Data,” March 2019. [Na mreži]. Available: https://www.ijtsrd.com/papers/ijtsrd23090.pdf. [6] N. M. Swati i Nitin Shivale, “A Review onL Opinion Mining and Sentiment Analysis based on Natural Language Processing,” International Journal of Coumputer Applications, pp. 29-32, 2015. [7] D. T. Peter, “Thumbs Up or Thumbs Down? Semantic Orientation Applied to Unsupervised Classification of Reviews,” July 2002. [Na mreži]. Available: https://www.aclweb.org/anthology/P02-1053.pdf. [8] J. Büschken i G. M. Allenby, “Sentence-Based Text Analysis for Customer Reviews,” 2016. [Na mreži]. Available: https://www.ku.de/fileadmin/160102/WiSe2015_2016/mksc.2016.0993-ePDF3.pdf. [9] S. Abuleil i K. Alsamara, “Using NLP Approach for Analyzing Customer Reviews,” 2018. [Na mreži]. Available: https://www.slideshare.net/cscpconf/using-nlp-approach-for-analyzing-customer-reviews-86265367. [10] S. Al-Otaibi, A. Alnassar, A. Alshahrani, A. Al-Mubarak, S. Albugami , N. Almutiri i A. Albugami, “Customer Satisfaction Measurement using Sentiment Analysis,” International Journal of Advanced Computer Science and Application, pp. 106-117, 2018. [11] J. Brynielsson, F. Johansson, C. Jonsson i A. Westling, “Emotion classification of social media posts for estimating people's reactions to communicated alert messages during crises,” 2014. [Na mreži]. Available: https://docplayer.net/11592731-Emotion-classification-of-social-media-posts-for-estimating-peoples-reactions-to-communicated-alert-messages-during-crises.html. [12] S. Loria, “textblob Documentation,” 26 April 2020. [Na mreži]. Available: https://buildmedia.readthedocs.org/media/pdf/textblob/latest/textblob.pdf. [13] S. Bird, E. Klein i E. Loper, Natural Language Processing with Python, O'REILLY, 2009. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Journal of Natural Sciences and Engineering Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 2637-2835 DOI Digital object identifier 10.14706 Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Description An account of the resource Journal of Natural Sciences and Engineering (JONSAE) is a peer-reviewed, biannually published international journal focusing on empirical and theoretical research in all branches of Engineering and Natural Sciences. It is published on the behalf of Faculty of Engineering and Natural Sciences of International Burch University and aims to provide the best content regarding by publishing original research papers, review articles, special issues, feature articles, and book reviews. All manuscript submissions are subject to initial appraisal by the Editor, and, if found suitable for further consideration, to peer review by independent, anonymous referees. All peer review is double-blind and submission is online. The journal welcomes theoretical, applied, interdisciplinary and methodological work, with preference on empirical research, critical approach and problem-solving methods in manuscripts. Language A language of the resource English Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Feedback System Using Sentiment Analysis Author Author Abdulrahman Almonajed Dino Kečo Abstract A summary of the resource. Today, when looking at the quality of an online item, the feedback itself plays a very important role. Based on the feedback we can decide whether the desired item is good or not, get a picture of the seller and so on. Many companies that have online shops display the most positive feedback while hiding bad ones or display only a few of them. In this research, we will help people by automating the process of deciding whether a feedback is positive or negative, which will give them time for other jobs and save money for hiring people who will work on the feedback. Since feedback on online articles is very important today, the process of determining positive and negative feedback should be made as quick and easy as possible. In this research, we will show a very simple and fast way to classify feedback as positive or negative, which means that the main question of this research is how to facilitate and speed up the process of determining the polarity of the feedback. We will use NLP using Python’s library called TextBlob. The used algorithm is called Naïve Bayes, it gave the accuracy of around 80%. Keywords Keywords. feedback, online article, sentiment analysis Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 2637-2835 DOI Digital object identifier 10.14706/JONSAE2021319 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/59a2aaad4e9322ff5f0a37a8d6dc51cd.docx 0e95e971cc7d5f297afd662a7380130a https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/b023299099c0e6f5bbaa26b8c683e9d0.pdf fc10896d33344fe0483ab144bc4787e6 PDF Text Text Female Characters in Bosniak Oral Epic Poetry Anelina Durmo University of Sarajevo/ Sarajevo, Bosnia and Herzegovina ABSTRACT The main focus of this study is to emphasize the importance of raising awareness of Bosnian cultural heritage for the benefit of future generations. Additional reason for this study is neglected position of female characters in Bosniak epic poetry that should be further explored due to its significant role. The third reason for choosing this topic is the fact that profiles of female characters can help us understand general position of women in Islam and in the Ottoman period. Namely, this type of poetry allows us to see this position in rather different light, which is not the case with other types of literature. Methods used in this study: descriptive method, content analysis, comparative method and method of ideal types. The female characters in this study are: hero's mother, sweetheart, fairies or Christian blood sister, hero’s sister and heroine. Each of these characters reflects typical and autonomous characteristics of women in the epic poem. The mother figure is the main female character in these songs. The sweetheart loves her hero and sacrifices herself for his love. The hero’s sister, Bosniak girl, is very brave and loyal. The Christian girl is ready to betray her own brother for love of Bosniak hero. The fairies are mythological creatures playing important role in these songs and mirroring old Balkan tradition of Bosniaks. A separate chapter is focused on female beauty. This chapter is relevant for the study as untraditionally speaks about female beauty - the beauty is approached in an ancient way. This study has proven that the roles of female characters are not marginal, but relevant when it comes to development of oral epic poetry. Women are active participants to the events, not only observers. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1747 Title A name given to the resource Female Characters in Bosniak Oral Epic Poetry Author Author DURMO, Anelina Abstract A summary of the resource. The main focus of this study is to emphasize the importance of raising awareness of Bosnian cultural heritage for the benefit of future generations. Additional reason for this study is neglected position of female characters in Bosniak epic poetry that should be further explored due to its significant role. The third reason for choosing this topic is the fact that profiles of female characters can help us understand general position of women in Islam and in the Ottoman period. Namely, this type of poetry allows us to see this position in rather different light, which is not the case with other types of literature. Methods used in this study: descriptive method, content analysis, comparative method and method of ideal types. The female characters in this study are: hero's mother, sweetheart, fairies or Christian blood sister, hero’s sister and heroine. Each of these characters reflects typical and autonomous characteristics of women in the epic poem. The mother figure is the main female character in these songs. The sweetheart loves her hero and sacrifices herself for his love. The hero’s sister, Bosniak girl, is very brave and loyal. The Christian girl is ready to betray her own brother for love of Bosniak hero. The fairies are mythological creatures playing important role in these songs and mirroring old Balkan tradition of Bosniaks. A separate chapter is focused on female beauty. This chapter is relevant for the study as untraditionally speaks about female beauty - the beauty is approached in an ancient way. This study has proven that the roles of female characters are not marginal, but relevant when it comes to development of oral epic poetry. Women are active participants to the events, not only observers. Publisher An entity responsible for making the resource available IBU Publishing Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-03 Keywords Keywords. Article PeerReviewed https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5931d3510322e1ced60ff2780d138b0f.docx be6086435ce51a99386f21ba29041a9b https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/debb523514e5280a38077b2aacdd998b.pdf 8ca54a707e13df37221985676217b26e PDF Text Text Female worker in European Union Labor Law and Turkish Labor Law KübraÖz Cumhuriyet University Turkey kubra.oz@hotmail.com Abstract: The European Union social policy includes issues like increasing employment rate, ensuring free movement of labor, improving working conditions and living conditions, providing temporary assistance for unemployed, and freedom of social security and organization within the general lines. Besides all these applications, other European Union social policies can be considered as treating men and women equally, preventing discrimination and social exclusion. Even though the European Union policy developed policies just for workers and unemployed initially, today this policy has become a policy which covers everyone who is economically weak. The first policy which is related to treating women and men equally takes place in Treaty of Rome and according to the provision no. 119. Some arrangements were made which is about balancing the charges for men and women. And this first step taken for equity of wages paved the way for regulations in order to be equal between men and women in the other areas like social security and social welfare. Also European Union Community is established for the purpose of economically this caused many regulations for women. And in this context, up to present EU, there are many legislative work and action programs in order to protect women workers, ensure equal treatment for women and men, and provide equal opportunities for women, increase women employment rate, improve family life and working life. Along these studies, the new approach which is adopted by EU within the framework of equality of women and men is about exposing equality of women and men under the main plan and policies. When we examine Turkish law system, the principle of equal treatment for everyone is guaranteed by the constitution. In true sense, the first embodiment in Turkish work life for women who gained worker status with the industrial revolution took place in Public Health Law in 1930. Although there is no special law for women in our country, there are some provisions to prevent discrimination between men and women. At the same time, in the process of harmonization of Turkish legislation with union acquits, the arrangements for women workers have taken place in Turkish labor legislation. In this paper, the arrangements towards women workers in the context of both European Union labor law and Turkish labor law will be discussed. Keywords:female labor, working life, European Union labor law. 14 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2440 Title A name given to the resource Female worker in European Union Labor Law and Turkish Labor Law Author Author ÖZ, Kübra Abstract A summary of the resource. The European Union social policy includes issues like increasing employment rate, ensuring free movement of labor, improving working conditions and living conditions, providing temporary assistance for unemployed, and freedom of social security and organization within the general lines. Besides all these applications, other European Union social policies can be considered as treating men and women equally, preventing discrimination and social exclusion. Even though the European Union policy developed policies just for workers and unemployed initially, today this policy has become a policy which covers everyone who is economically weak. The first policy which is related to treating women and men equally takes place in Treaty of Rome and according to the provision no. 119. Some arrangements were made which is about balancing the charges for men and women. And this first step taken for equity of wages paved the way for regulations in order to be equal between men and women in the other areas like social security and social welfare. Also European Union Community is established for the purpose of economically this caused many regulations for women. And in this context, up to present EU, there are many legislative work and action programs in order to protect women workers, ensure equal treatment for women and men, and provide equal opportunities for women, increase women employment rate, improve family life and working life. Along these studies, the new approach which is adopted by EU within the framework of equality of women and men is about exposing equality of women and men under the main plan and policies. When we examine Turkish law system, the principle of equal treatment for everyone is guaranteed by the constitution. In true sense, the first embodiment in Turkish work life for women who gained worker status with the industrial revolution took place in Public Health Law in 1930. Although there is no special law for women in our country, there are some provisions to prevent discrimination between men and women. At the same time, in the process of harmonization of Turkish legislation with union acquits, the arrangements for women workers have taken place in Turkish labor legislation. In this paper, the arrangements towards women workers in the context of both European Union labor law and Turkish labor law will be discussed. Keywords:female labor, working life, European Union labor law. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-04-24 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-4564 H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/c14f66dd398ec29b17abe39a95f81daf.docx d4a6f47bfab23f58b1b22655370417e4 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5e68989f86f3aafe67254e4c930e3a1a.pdf e014bf82bc93da313ae9ee06ca0f7fad PDF Text Text FERİDU'D-DÎN ATTÂR'DA MECZÛB VE İLÂHÎ KUDRETLE İLİŞKİSİ Murat ERTEN Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Edebiyât Fakültesi, Felsefe Bölümü, Muğla / Türkiye Anahtar Kelimeler: Feridu'd-Dîn Attâr, Meczûb, cezbe, Allâh, sır. ÖZET Meczûb kavramının, Türkçede tam bir karşılığını bulmak zordur. Arapçada ise, 'cezbeye kapılmış' anlamını içermekle, bir anlamda, Allâh'ın çekim kuvvetinin etkisinde olmayı i'fâde eder. Bu anlamda meczûb, Türk halk kültüründe, ilâhî sırlara mâlik özel bir kişilik olarak kabûl edilegelir. Feridu'd-Dîn Attâr da, dîne dâir bâzı sırları, meczûbun ağzından dile getirir. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/686a0c60f3d2bf4621a87532d8533869.doc ec4949669b796e77c1f6b06cc63244a8 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/43ff8a3b4068920b92948c3a9be5882a.pdf daa5d549db09559b799c472a33dfaf88 PDF Text Text FERÎDU'D-DÎN ATTÂR'IN İLÂHÎNÂME'SINDE MECZÛB KAVRAYIŞI Murat ERTEN1 Özet Meczûb kavramının, Türkçede tam bir karşılığını bulmak zordur. Arapçada ise, 'cezbeye kapılmış' anlamını içermekle, bir anlamda, Allâh'ın çekim kuvvetinin etkisinde olmayı i'fâde eder. Bu anlamda meczûb, Türk halk kültüründe, ilâhî sırlara mâlik özel bir kişilik olarak kabûl edilegelir. Feridu'd-Dîn Attâr da, dîne dâir bâzı sırları, meczûbun ağzından dile getirir. Anahtar Kavramlar: Feridu'd-Dîn Attâr, Meczûb, cezbe, Allâh, sır MECZUB AND IT'S RELATION WITH DIVINE POWER AT FERIDU'D-DÎN ATTÂR Abstract It is so diffcult to find an adequat provision of concept 'meczub' in Turkish. Also in Arabic it means 'one who gets into Allah's (God's) attraction' and designates that to be under the influence of Allah. By that mean in Turkish daily culture, meczub, received as a personality that has divine secrets. So Feridu'd-Dîn Attâr uses a meczub's words to disclose some religious secrets. Key Words: Feridu'd-Dîn Attâr, Meczûb, cezbe (attraction), Allâh (God), secret Giriş Tasavvûf; zühd ve takvâda Hz. Peygamber'e uyan, sahâbe ve onların ardından gelenleri tâkib eden, nefeslerini Allâh'ı anmakla tüketen, kalp temizliğini her şeyin üstünde tutan ve kalbini gafletten koruyan, zâhir âlemden el etek çekip iç kuvvetlerini ve rûhî melekelerini geliştirmeye yönelen âbîd ve zâhidlerin yoludur (S.Ateş:5). Tasavvûfta esas, zühd içinde bir dünya hayatı sürmek ve sonsuz ve benzersiz bir ödül olan Cennet yaşamını elde etmektir. Zâhid yâhut sâlikin kalbinde, dünyâ nâmına bir şey kalmaz, her nefeste yalnız Allâh'ı anar, O'ndan gayrısını gönlünden ve rûhundan siler. Bu anlamda, tasavvûf yoluna sülûk edecek sâlikin temel şiârı; kalbine ve rûhuna yönelmek, onları temizleyip arıtarak Allâh'ın bilgisine matlûb olmaktır. Söz konusu bu tasavvûf veyâ Allâh yolunda sâlik, irâdî bir yönelimle ve yolun gereklerine uyarak yürüyebilir ki seyr-i sülûkun öngördüğü tasavvûfî yaşam ve eğilimler, bu çalışmanın sınırlarının dışındadır. Çalışmamızın konusunu teşkîl eden, meczûb veyâ mecnûn olarak Allâh'a yönelme ise, sâlikin arzu ve irâdesi dışında, cezbeye kapılarak gerçekleşir ki bu, Allâh'tan 1 Yrd.Doç.Dr. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Felsefe Bölümü Öğretim Üyesi, utekkongre@gmail.com 1 �bir hediye ve lütûftur. Bu hediye, sebebinin yalnız Allâh'a ma'lûm olduğu vechile, bir kimsenin Allâh tarafından seçilmesi ve taltîf edilmesidir. Tasavvûfta Meczûb/Mecnûn Kavramları Tasavvûfî bir kavram olarak meczup veyâ daha doğru bir kullanımla meczûb; 'cezbe' kökünden türemiş ve 'bir daha kendine gelemeyecek şekilde, Allâh'ın, ânîden kendine çektiği, dost edindiği ve dâimî sûrette huzûrunda bulundurduğu kimseler/velîler (Uludağ, 2003:285)' için kullanılan bir tâbirdir. Kullanım biçimleri bakımından benzerlikleri bulunsa da mecnûn ile meczûb arasında kavramsal düzeyde farklar mevcûttur. Mecnûn kelimesinin kökü olan cünûn ise, Arapça'da temel olarak 'saklayan, gizleyen' anlamına gelir. Bu anlamda sözcüğün çeşitli türevleri vardır. Örneğin cân, tende saklı olan; cânan, cânda saklanan; cinn, insan gözünden saklanan; cennet, saklı bahçe ve cenîn, karında saklı olan anlamlarına gelir. Cinnet, cine tutulan kimse, delilik ve çıldırma anlamlarına gelir. Mecnûn ise, aklını saklayan, gizleyen anlamlarına gelir ki bu duruma cinler sebep olmuştur. c-n-t kökünden gelen tüm bu kelime ve kavramların anlamları bakımından birbirine karışması ve belirginliğini yitirmesi, rastlantısal olmaktan öte kasıtlı görünmektedir (Dols, 2013:446 vd.). Mecnûn, temel i'tibâriyle kavramı bakımından, Müslümanlığın en açık hâli ile yaşanması hâlidir. Zîrâ İslâm'da esas ilke, mü'mînin kendisini tümüyle Allâh'ın irâdesine teslîm etmesidir. Allâh'a olan bu tam teslîmiyet, dünyevî akıllılar tarafından delilik olarak anlaşılabilir fakat onlar, esas i'tibâriyle ne tuhaf ne de yoksul bir yaşam sürmek zorunda kalmaksızın, yalnız çile yâhut riyâzet odaklı bir yaşam sürmüşlerdir. O hâlde onlara çileciler demek de mümkündür. Akıllı deli veyâ mecnûn; deli görünümlü, insanları devâmlı sûrette uyaran, eleştiren fakat deliliği ile akıllılığı arasında her zaman bir belirsizlik bulunan kimse idi (Dols, 2013:475). Allâh aşkı ile kendinden geçen, kendisine 'Allâh'ın mecnûnu' diyen bu kimseler, mecnûnluklarının farkında görünürler ve bu hâllerinden de memnûndurlar. Meşhûr Leylâ ile Mecnûn hikâyelerinden tanıdığımız Mecnûn da, insânî bir aşktan yola çıkmış, sonunda ise Allâh aşkı ile buluşmuş, yanmış ve bu aşk ile bürünmüş bir mecnûn örneğidir. Kendisine mecnûn denen biri, 'ben mecnûnum, Allâh'ın aşkı beni büyüledi, kendimden geçtim, O'na olan arzum beni tutuşturdu ve toplumdan uzağa sürükledi' diyerek durumunu özetlemiştir. Burada bir nokta vurgulanmalıdır ki, mecnûna, akıllı deli; meczûba ise, kutsal deli yâhut tasavvûfî deli denmek sûretiyle bir ayrım yapılmaktadır (Dols, 2013:475). Arapça ve Türkçeye âşinâ olanlar için elbette mecnûn ile meczûb kavramları arasında açık bir fark olduğu ve bu iki kavramı, seçik biçimde kavramakta büyük bir güçlük bulunmadığı görülmektedir. Buna karşın, bu iki dile de yabancı olması ve toparlayıcı, sistemleştirici ve tanımlayıcı bir kültürel geleneğe dâhil bulunması bakımından Dols, zikredilen iki kavram arasındaki anlam farkını işâret etmekte ve yeni türden bir 2 �adlandırma ile meseleye açıklık getirmektedir. Bizim açımızdan da bu türden bir adlandırma/anlamlandırma, var olan açık ve seçikliği desteklemek ve daha da netleştirmek açısından doğru ve kullanışlı kabûl edilebilir (Dols, 2013:473 vd.). Ibn Haldûn, meczûbların, bir bakıma delilere benzeseler de velâyet makâmında bulunduklarını ve sıddîkların hâllerine sâhip olduklarını belirtir. Her ne kadar, fıkıhta bu türden bir velîlik/velâyet kabûl edilmese de bu yanlış bir hükümdür ve onlar velîdir. I'bâdet etmedikleri ve i'bâdet şartının onlardan düştüğü ileri sürülür ise, şöyle itirâz edecektir: İ'bâdet, ona göre, velîliğin aslî şartı değildir; velâyet, i'bâdât û taâte göre elde edilmez, Allâh velîliği dilediğine lutfeder. Kaldı ki meczûblar, şer'î kurallara tam olarak uymasa da i'bâdet ederler. Örneğin doğuştan saftırlar, iyilik peşinde koşarlar, dâimâ iyiliği teşvîk ederler. Hiçbir kayıt altında olmadıklarından -aklen hür ve bağımsız, rûhen coşkun ve meczûb olduklarından- arada bir gaybden haber de verirler (İbn Haldûn, 1997:107) . Ortaçağların son dönemlerinde, sûfîliğin İslâm toplumlarında yaygın olduğu devirlerde, aklî dengesi bozuk fakat kutsal/ermiş kabûl edilen insanlara ve bunları öven sûfî edebiyât eserlerine sıklıkla rastlanmaktadır. Zamanla hem Mecnûn meselinin, deliliği öven tasavvûfî yorumlarının hem de eğitimsiz, olgunlaşmamış hatta 'çirkin' evliyâların ortaya çıkması, bunun bir sonucu olarak işâret edilebilir. Bu türden kimselerin, toplum içindeki davranışları uygunsuz hatta tehlikeli olarak adlandırılabilirdi. Fakat gözleri kan çanağına dönmüş bu sıra dışı adamların, samîmî olup olmadıklarını kanıtlamanın bir yolu yoktu. Dolayısıyla aralarında zararsız olanlar, toplumsal ve dînsel herhangi bir baskıya ma'rûz kalmaksızın, her şeyden muaf olmanın tadını çıkarıyorlardı (Dols, 2013:491-92). Dols, Hucvirî'den alıntı ile, Mutlak Kudret'le ilişkisi bakımından vahdet-i vücûdta iki yol benimsemektedir. Ilki cem-i selâmettir ki Allâh'a olan yolculuğunun ardından gündelik işlerine dönen sûfînin Allâh ile bütünleşmesidir. Cem-i selâmet olarak adlandırılan cezbî hâle kapılan kimseye, meczûb-ı sâlik de denebilir. Ikincisi ise, cem-i teksîrdir ki yolculuğu dolayısıyla muhakeme gücünü, yaşam pusulasını yitiren, kaybolan ve deliye dönen sûfîdir. Bu anlamda da ya dînî vecibelerinden muaf tutulur ya da yükümlü bulunduğu vecibeleri yerine getirdiği için ödüllendirilir. Kendisi de meczûb olarak nâm salmış olan Zünnûn-ı Mısrî, evliyâlara şu nitelemeyi sık sık uygun görmektedir: "Onların bedenleri dünyada lâkin rûhları semâdadır. Onlar, Allâh'ın krallığında dolaşanlardır! (Dols, 2013:489-90)" Târihî bâzı mecnûnlardan, başta ve bu nitelemeye ilk mazhâr olan Üveys-i Karnî (bilinen şekli ile Veysel Karânî), Mecnûn2 (asıl ismi ile Kays b. El-Mulevveh, Leylâ'nın aşığı olan 2 Konumuz i'tibâriyle Leylâ ile Mecnûn üzerine, meraklıları için küçük bir antoloji vermeyi uygun bulduk. Fuzûlî, Leylâ vu Mecnûn; haz. Hüseyin Ayan, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2011; Genceli (Kenceli) Nizâmî, Leylâ ile Mecnûn; Akvaryum Yayınevi, İstanbul, 2012; 'Madjnun layla' md., J.A. Haywood; EI; ;ed. C.E. Bosworth ve diğerleri, v.5, E.J. Brill, Leiden, 1986; s. 1102 vd.; günümüzden bir örnek olarak Sezai Karakoç, Leylâ ile Mecnûn; Şiirler VII, Diriliş 3 �şâir), Sa'dûn ve Behlul-i Dânâ sayılabilir. Üveys-i Karnî için mecnûn/deli adı ilk olarak kullanılmıştır ancak onun aynı zamanda, Hz. Peygamber ile çağdaş, O'nun sahâbe ve ahbaplarının bir kısmını tanıyan biri olarak, gelecekten haber verdiği, mü'mînleri uyardığı kaydedilmektedir. Kays b. El-Mulevveh veyâ meşhûr Mecnûn ve Behlul-i Dânâ hakkında pekçok kaynaktan bilgi alınabilir. Burada kısaca da olsa değinmek istediğimiz, kültür ve edebiyât târihimizde ismi sıkça anılmayan Sa'dûn'dur. Basra'da yaşamış ve uzun bir kuraklığın ardından, Allâh'a yakararak şehre yağmur yağdırması ile tanınmıştır. Diğer sofu dervişler yâhut akıllı deliler gibi, kılık ve kıyâfetine dikkat etmez, halkı hatalarından dolayı uyarmayı bir görev bilir, namazını kılar ve gezici vâiz olarak bilinirdi. Zünnûn-ı Mısrî ile ilişkilendirildiği gibi, onun düşüncelerini yaymakla yükümlü olduğu ifâde edilmiştir. Halîfe Hârûnu'r- Reşîd (ö.809), Me'mûn (ö.218/833) ve Mutevekkîl (ö.247/861) ile görüştüğü, bir süre hapiste kaldığı ve sonunda serbest bırakıldığı da rivâyet edilmektedir. Halk ona mecnûn diyordu fakat o bu hâlinin, kalbiyle bedeninin geri kalanını birleştiren Allâh aşkından kaynaklandığını söylerdi (Dols, 2013:450-51). Tasavvûfta meczûb; 'cezbe yolu ile bütün rûhsal aşamaları geçmiş, bütün gerçekliklere; hakîkâtin bilgisine, gerçek, mutlak bilgiye ermiş ' kimsedir veyâ bu kimselerin yaşadığı, elde ettiği hâldir (Ana Britannica, 1989:477). Tasavvûf yolcusu (sâlik) cezbeye tutulunca, gözünden, gönlünden; Tanrı/Allâh/Mutlak/Bir ve O'nun bir ve mutlak bilgisinden gayrı her şey silinir. Bu nedenle tasavvûfta, 'dünyaya has ne varsa, altın da gümüş de birdir ve hepsi taş ve toprak mesâbesindedir' denir. Meczûb bu hâli dolayısıyla, her şeyi bir veyâ Bir görür, her şeyi Allâh görür, her şeyde Allâh'ı görür; Allâh'tan, O'nun remizlerinden, işâret ve âyetlerinden gayrıya gözünü yumar. Bu noktada, kavramın işâret ettiği panteizm ve pananteizm anlayışları, birbirine zıt veyâ muhalif kavrayışlar olarak anlaşılmamalıdır. Aksine cezbin girdabında dönüp duran, bu korkunç sarsıcı etkiden kurtulmak bir yana, onun benzersiz zevkine kapılan meczûbun bu hâlinden; kavramların, anlamanın hatta zamanın ve mekânın anlamını yitirmesi hâli anlaşılmalıdır. Bu öyle bir coşkunluk taşkınlık hâlidir ki, dünyevî/insânî aklın anlaması veyâ kavraması mümkün görünmemektedir. Tasavvûfta amaç, varlığın ve var edilmenin hakîkâtine ulaşmak, bu mânâda Allâh'a ilişkin, zerre miskâl de olsa bilgi yâhut sezgi elde etmektir. Ancak hedef alınan bu yüce bilgi, kendisini murâd eden veyâ kendisine yönelen kimseye, mutlaka en son aşamada kendisi açmaz; yol boyunca atılan her adımda, alınan her mesâfede sâlik, hakîkâtin kaynağından, mümkün olduğunca pay almaya devâm eder. Öyle ki Allâh yolcusu, tasavvûf yolundaki ilk adımından i'tibâren, cezbin mutlak etkisi ile her ân tamamlandığını, ferâhladığını ve olgunlaştığını fark eder. Dünyevî/insânî yüklerinden kurtulduğunu, hafifleyip kuvvetlendiğini görür. O hâlde tasavvûfta temel sâiklerden ilki, dünya ve ona âit her ne var ise, hepsinden uzaklaşıp kurtulmaktır. Bu türden bir kurtuluş Yayınları, İstanbul 2012. 4 �arzusu, sûfîyâne yaşamın esâsıdır. Sâlik, dünyevî yaşamın yüklerinden kurtuldukça gönlü ferâhlamakta, boşalmakta, gereksiz yüklerinden kurtulmaktadır zîrâ gönlün; dînin uhrevî numûneleri ve îmânın özü ile dolması bakımından bu yüklerden arda kalacak boşluğa ihtiyacı vardır. Dünyanın vehîm, çile ve dertlerinden boşalan rûha, giderek hâkîkât dolacaktır. Topçu'nun veciz deyişiyle, 'dünyasından boşalmayan kaba, ukbâ dolmuyor (Topçu:7)!' İslâm tasavvûfunda, mutlak hakîkâtle yâhut Allâh'ın bilgisi ile ittisâl için, temel iki metod tâkib edilir veyâ bu yol, farklı iki biçimde kat edilebilir (en-Nedvî, 1998:20). Biri, bir tarîkât ekolüne dâhil olup amelde adım adım ilerleyip yükselmektir ki bu bilişseldir, seyr-i sulûktur. Seyr-i sulûkta kişi, îmânın esâs ilkeleri ve gerekleri doğrultusunda yaşamına biçim verir ve kendisinden önce bu yolu kat ettiği muhakkak bir mürşîdin eğitimine murâbıt olarak yola râm olur. Tecrübeli bir rehber yâhut mürşîdin gösterdiği yolda ilerlemek, elbette daha güvenli ve emîndir. Bu anlamda sâlik tecrübe ile anlamayı, pratik ile teoriyi bir ve aynı zaman içinde görür. Geçtiği her aşamayı kavramak, anlamlandırmak ve sindirmek imkânını bulur. Sonuç olarak yolculuğunun nihâyetinde, kendisi de bir mürşîde dönüşebilir ve yeni sâliklere/tâliblere yol göstermek, onları irşâd etmek imkân ve kudretini hâiz olur. Diğeri herhangi bir tasavvûf ekolüne dâhil olmaksızın ve bu yolun gereklerini yerine getirmeksizin, fakat bir cezbe veyâ vecd-i ilâhî ile hakîkâtin bilgisine ulaşmaktır ki bu ise sezgiseldir, cezbedir. Bir tasavvûf ekolüne intisâb edip bunun yolunda ilerleyen, çile çekip sonunda da cezbe hâlini yaşayan kimseye, sâlik-i meczûb denir. Yukarıda kısaca açıklamaya çalıştığımız sâlik tipi budur. Öncelikle cezbeye kapılıp ardından tasavvûf yolunu yürüyen, çile dolduran; başka deyişle yolu, tersinden kat edip olgunlaşan/olan kimseye ise, meczûb-ı sâlik denir. Öyle ki bu tip cezbede, kişi; tasavvûfî bir târikin hatta belki dînin temel ilkelerini yerine getirip tâkib etmeksizin, önce cezbe hâlini yaşar, ardından yaşadığı hâlin mahiyetini kavramak sûretiyle, bir anlamda çıktığı zirvelerden inip geri dönerek bu yolun gerektirdiği şartlara nisbetle hayatını düzenler (Uludağ, 2003:286; Nicholson, 1993:447; Ana Britannica, 1989:477). Aynı zamanda yaşadığı bu hâli, kendisi gibi olmayanlara anlatmaya, tâlibleri irşâd etmeye girişir. Bu meselede dikkat çekici husûs, sâlikin, yaşadığı tecrübeyi belki öncesinde ona yönelmek bakımından, belki tecrübe ettikten sonra idrâk etmesi ve kavrayıp anlamlandırdıktan sonra, bir çeşit eğitim metodu ile tâliplerine aktarmasıdır. Bu anlamda sâlik; ilâhî tecrübenin zirvesine çıktıktan sonra durulmakta ve rûhsal bir dönüşümle, artık bir mürşîd-i kâmil olarak, ilâhî tecrübeye uzak kimselerin arasına dönerek tecrübe, bilgi ve görgü birikimini aktarmaktadır. Antik Yunan filozofu Platon'un 'Mağara Benzetmesi', tam da bu türden bir hakîkât tecrübesi örneği üzerine kuruludur. Tasavvûf veyâ esâs mânâsı ile Allâh yolcusu (sâlik), bu yolda ilerleyip olgunlaştıkça, dünyaya ve dünyevî, geçici hayatına âit ne varsa terk etmeye, ardında bırakıp hafiflemeye yönelir. Bu terk yükünün ilk parçasını mal ve makâm sevgisi teşkîl eder. Tasavvûf yolunda bu mal ve mevki 5 �hırs ve sevgisi, atılıp terk edilecek belki en hafif yük olarak anlaşılır. Sâlik; mal, mülk ve mevki, makâm sevgisinden, âdetâ kirlerinden arınır gibi kurtulup temizlenir. Bu temizlenme, içindeki neş'e ve hakîkâte ulaşma arzusunu, daha da körükleyecektir (Topçu,5; S.Ateş:326 vd). Dervişin bu yolda karşısına, her adımda gittikçe daha zor terk veyâ inkâr sınavları çıkar. Dünya yaşamının en temel varlıkları olan evlâd û ayâl ile irşâdın terki, terk merhalesinin ikinci ve bir önceki merhaleden daha zor bir aşamasıdır. Evlâd gönül yakısı iken, irşâd akıl yakısıdır ve derviş, bu yakıları yaralarına bastırıp çeker, koparır; böylece şifâ bulur. Topçu'nun deyişiyle, bütün âlem, tüm ateşleri ve güneşleri ile dervişin yanan kalbinde, birer kar tanesi gibi eriyip yok olacaktır. Bunun şevkindeki lezzet hiçbir şeyde bulunmaz, lezzet; hikmete değiştirilmez. Tasavvûf ise, hikmet değildir, ilâhî hazdır. Bu hazzın yanında felsefe ile birlikte tüm ilimler değersiz birer posa hükmündedir. Tasavvûfî haz/vecd ile bürünen derviş, bu posalara değer vermez (Topçu:6). Ancak dünyasından boşalan, kurtulan sâlik; gönül bahçesinden değil bir gülün, değersiz bir dalın yâhut hakîr bir sapın dahî eksilmesine rızâ göstermez, bu onun için; âdetâ kıyâmetin kopmasıdır (enNedvî, 1998:210). Tasavvûf yolunu kat etmenin ikinci yolu ise, cezbedir. Tasavvûfta bir târike intisâb etmeyip cezbe hâlini de yaşamamış olanlara, mücerred sâlik yâhut sâlik-i gayrı meczûb denir. Tarîkât yoluna girmeden ve onun gereklerini yerine getirmeden fakat ânî bir cezbeye mazhâr olan sâliklere ise, mutlak meczûb veyâ meczûb-ı gayri sâlik denir (Uludağ, 2003:286; Nicholson, 1993:447; Ana Britannica, 1989:477). Cezbin bu son hâli, çalışmamızın konusunu da teşkîl etmektedir. Cezbe ile aynı veyâ çok yakın anlamda kullanılan bir kavram olarak vecd, kulun kalbine kendiliğinden gelen ve sevinç veyâ kedere sebep olan, kulun vasfını değiştirip Allâh'a yönelten bir hâldir. Nefsinin sıfatlarına yenik düşmüş olan kul, vecd sâyesinde Hakk'a yönelir. Tasavvûfta vecd veyâ cezbe tesâdüfîdir, başka deyişle irâde dışıdır. Sâlikin i'bâdet, taât ve evrâdı dolayımında, Allâh'tan gelen lütûfların arttığını görür ki bu irâdî bir yönelim sonucudur. Bu hâl, mevâciddir. Kul i'bâdetleri sâyesinde i'taâtinin, kulluğunun ve îmânın tadını duyar, bu fiîlleri ona mevâcid getirir. Buna karşın vecd, şimşek gibi ânîden ortaya çıkan ve bir ân içinde kaybolan bir yapıdadır. Bu anlamda vecd hâlindeki kulda, beşerî sıfatlar henüz yokluğa ermiş değildir, vecd, ilâhî lutfû bağlamında kulu insâni/geçici tabiâtından alıp kalbinde duyduğu hâllere yöneltir (S.Ateş:485). Vecd hâli dolayısıyla sâlik, farklı ve birbirini tâkib eden üç anlama ulaşır: Ledünnî ilmi kavrar, Hakk'ı kavrar ve en son Allâh'ın varlığında eriyip dağılır. Bu aşamalara teker teker yükselmek için kul, kendi varlığından, bilgisinden ve görgüsünden tümüyle kaybolur, vazgeçer. Geçici ve dünyevî varlığından sıyrılan/yok olan insan; insânî olmayan, dâimî bir varlığın zâtında yeni ve ebedî bir varlık hâline yükselir. Ciddi bir arzu ve bu yolda gerçekleştirilecek çaba ile sâlik, 6 �ledünnî bilgiyi elde eder. Ardından kendi varlık sıfatlarından, kendine ve sıfatlarına ilişkin bilincinden vazgeçince, onu Hakk'ın varlığı kaplar. Artık beşerî sıfatlar ortadan kalmıştır. Beşeri sıfatlar silinmedikçe, Hakk'ın vücûdu görünmez. O mutlak Hakîkât görününce de kulda, beşerlik kalmaz (S.Ateş:486). Bu üç hâli Hz. Pîr Mevlânâ, önce denizi görmeye, ardından yanına varmaya ve son olarak denize dalmağa benzetmektedir. Sâlikin, irâdî olarak yönelmediği ve bu anlamda gereklerini yerine getirmediği bir tarîkât yolundan bağımsız olarak, ânî bir cezbî etkiye marûz kalması sonucunda benzersiz bir lutfa nâil olduğu açıktır. Ancak bu türden bir hâle hazırlıklı olamaması bakımından sâlik, aklî melekelerini büyük oranda yitirir ve ermiş olduğu veyâ hakîkâtin bilgisini hâiz olduğu hâlde, irşâd yetkisini hâiz değildir. İşte Ferîdu'd-Dîn Attâr da İlâhînâme'de, daha çok bu türden meczûb örneklerini kullanmaktadır. İlâhînâme'de Geçen Meczûb-Mecnûn Örnekleri Meczûbluğa ilişkin olarak bir sınıflandırmanın söz konusu olabileceğini ve bu anlamda meczûb türlerini sıralarken, Abdu'r-Rahman Câmî gerçek meczûblardan ma'ada ilk olarak, meczûblara özenenler ile meczûbluk taslayanları zikreder (Uludağ, 2003:286). Bu iki gruptan, meczûblara özenen veyâ onlara benzemeye çalışanlar; hakîkî meczûb olmadıkları hâlde samîmî şekîlde meczûb olmağa, onlara benzemeye çalışırlar, bâzen Hakk'tan gelen ışıklar ve râihâlar sebebiyle kendilerinden geçerler ve bu anlamda meczûbâne davranırlar. Fakat bu ışık ve râihâ kesildiğinde kişi, nefsi ile başbaşa kalır. Cismânî aşkı en yüksek bir seviyeden yaşayan/denetleyen kimselerin böyle olduğu kabûl edilebilir. Yukarıda işâret edildiği üzere, mecnûn olmak, insânî bir âşktan yola çıkmak sûretiyle Allâh âşkına varmayı anlatır fakat yine de âşıkın, bu arzuya irâdî olarak yönelmesi gerekir. Akıllı deli tâbiri, bu durumu anlatmak bakımından oldukça kullanışlıdır. İlâhînâme'de mecnûn ve meczûb kavramlarını konu edinen toplam yirmi mesel/hikâye bulunmaktadır. Bunların on altı adedi meczûb, dört adedi mecnûn bahsine hasredilmiştir. Söz konusu mecnûn, meşhûr Mecnûn-ı Leylâ'dır. Bunlar dışında, tasavvûf târihinde meczûb-mecnûn sınıfında sayılan Şiblî, Behlul-i Dânâ gibi tasavvûf büyüklerinin de konu edildiği örnekler de bulunmaktadır. Mecnûn meselleri, esas i'tibâriyle Leylâ'nın âşkından kendini unutmuş Mecnûn'un, âşk derdini hikâye edişi anlatılmaktadır. Meczûb mesellerinde ise, Allâh ile olan ilişki, yalvarıp yakarma ve sıradan insanlara yönelik uyarılar konu edilmektedir. Farklı iki kavram üzerine kurulu bu meseller arasında, köklü farklılıklar bulunduğunu söylemek kolay değildir. Yukarıda i'fâde edilmeye çalışıldığı gibi mecnûn ile meczûb, esas i'tibâriyle kavramsal düzeyde ve sathî bir farklılığa sâhiptir. Anlam içerikleri veyâ Mutlak ile olan ilişkileri/temasları bakımından benzerlik arzederler. Yalnız, Mutlak Hakîkât ile temas, mecnûnda, insânî/cismânî bir âşk dolayımında ve 7 �mecnûnun bunu arzu etmesi ile başlamış/gerçekleşmiş iken; meczûbun bu teması, Allâh'ın lütfu, o kimseyi seçip kendi katına yükseltmesi yâhut bilgisinden/sırrından haberdâr etmesi ile gerçekleşmektedir. Ancak vardıkları menzîl-i Mutlak bir ve aynı olduğu ândan i'tibâren, oraya nasıl ve hangi yoldan vardıklarının önemi silikleşmektedir. Bu anlamda çoğu örnekte, bu iki kavram birbirini destekler bir mahiyete bürünmektedir. Bu örneklerden biri Mısır'da geçmektedir ve bir meczûbun gönül gözünün aşk vâsıtasıyla açılması anlatılmaktadır. Meczûb der imiş ki, "Sarhoş veyâ ermiş, yârin derdiyle ölürse buna şaşılmaz zîrâ âşıklar ölmez! Asıl şaşılacak olan ölmeyip diri kalmasıdır. O, birgün bile diri kalsa, gözyaşı döker, mum gibi yanar yakılır, erir. Âşığın işi düzene girmez. Bir mum gibi ayrılık acısı ile yanar durur. Âşığın yanışı, mumun yanışından ziyâdedir. Çünkü ışığı, kendi mumundandır/mumluğundandır. Ağlayıp sızlanan âşık, sevgiliyi bulursa, bir gül gibi başı üstünde taşır/yürür (İlâhînâme, Gölpınarlı ter., 1967:b.1819-1826; İlâhînâme, Özbudun ter., 2012:127)." Bu örnekle işâret edilmekte olan, temel olarak ilâhî âşk olmakla birlikte -ki Allâh'ın lütfettiği cezbe veyâ vecd ile yaşanan taşkınlık hâlidir- insânî âşkı da kendisine konu edinmektedir. Bu türden bir âşk, çoğu kere bir erkeğin bir kadına duyduğu cismânî/tensel âşkta vücûd bulur fakat asıl olarak insânın/kulun, ilâhı ile olan temâsını ta'rîf ve i'fâde eder. Bu anlamda meczûba, yukarıda anlatıldığı üzere, daha çok ve daha doğru olarak mecnûn denir. "Hayvan sevmeyi bilmeyen, insan sevmeyi; insan sevmeyi bilmeyen Allâh'ı sevmeyi bilemez" olarak formüle edilen ilke gereği, mecnûn; başlangıçta Leylâ'ya âşık olur. Bu âşkın derdi ile yoğruldukça kavrulur, olur, olgunlaşır ve ilâhı ile olan temâsını, yine bir âşk formunda deneyler. Allâh'ı ve O'nun mutlaklığını, âşk kavramı ile tanır. Bu anlamda meşhûr Mecnûn örneğinde, 'cin çarpmış, cinlenmiş, içine cin girmiş yâhut cinler tarafından ele geçirilmiş' anlamlarını da kendinde barındıran mecnûn kavramı, Arapçada da Türkçede de, eski ve yeni kültürde de benzer bir anlam ile 'delirmiş, aklını yitirmiş, deli' mânâlarında kullanılır. Bu aklını yitirmişlik hâli, kabaca, tutulduğu kara sevdânın eseridir. Görüldüğü kadarıyla Mecnûn'a atfedilen şiirler de genel mânâda, elem, ümitsizlik ve âşkın derdinden akan gözyaşları ile doludur. Aynı zamanda âşka dâir dert ve ızdırâbın terennümü bakımından, Arap edebiyâtının en güzel eserleri sayılmaktadırlar (A.Ateş, 1993:440; Durmuş, 2003:278). Söz konusu bu insânî/nefsânî/cismânî âşktan, İlâha/Allâh'a yol bulan için mecnûnluk; cezbeye kapılmak veyâ cezbeyi bulmak demektir. Bu anlamda mecnûn, artık o cismânî âşktan geçip yolun/âşkın/derdin kendisine, Âşkın kendisine râm olur ve ondan gayrıyı gönlüne/rûhuna harâm bilir. Öyle ki, Mecnûn-ı Leylâ'yı (Leylâ'nın âşığı olan Mecnûn'u) âilesi ve dostları, Mekke'ye Kâbe-i Muazzamâ'yı ziyârete götürmüşler. O arada da sıkı sıkı tembîhlemişler: "Kâbe'yi ilk gördüğün ânda ettiğin duâ, her ne olursa olsun kabûl olunur. Dile, yalvar da Allâh seni bu âşk belâsından 8 �kurtarsın!" Varınca, koşmuş Mecnûn, yüzünü gözünü ellerini Kâbe'nin duvarlarına sürmeye başlamış. Bir yandan da duâ edermiş: "Ya Râbbî lâ teslibnî hubbuhâ ebeden ve yerhamu'l-Lâhû abden kâle âmînen!/Ya Râbbî! Sevdiğimin bu muhabbetini zinhâr benden eksik etme! Bu duâma âmîn diyen kula da rahmet eyle!" Fuzûlî, âşk derdi ile bürünmüş Mecnûn'un derdinden bu hoşnutluğunu şu dizelerle söyler: "Yâ Râb belâ-yı âşk ile kıl âşinâ beni, Bir dem belâ-yı âşkdan etme cüdâ ben! (Fuzûlî, 2011:171)" Abdu'r-Rahman Câmî'nin meczûpları ele aldığı hâli ile ikinci tür meczûb; meczûb olmadığı hâlde meczûbluk taslayanlardır. İslâm târihi ve geleneği, sahte deliler bakımından oldukça zengindir. Kutsal delilik veyâ meczûbluk, bir görüntü ve sosyal etkileri bakımından, yalnız sarhoşlar için değil ayıklar için de 'kullanışlı' olmuştur denebilir. Bu noktada Melâmîlik ve Melâmî yaşam tarzı akla gelebilir. Kendilerini Allâh yoluna adarken, ermişliklerini ifşa etmemek için, dünyevî şöhretlerini fedâ ederek dışarıya karşı sergiledikleri davranışlarında erdemlerini ve erdemli eylemlerini gizlemiş olan bu kimseler, doğal olarak deli veyâ delirmiş zannedilebilir. Kaldı ki Melâmî yaşam tarzı, toplum nezdinde görünür değildir, bu türden bir yaşama ve îmân etme biçiminin, gizli/örtük tutulması, bilinçli bir şekîlde yürütülmüştür. Günümüzde bu türden bir dînî yaşam sürmeye çalışan kimselere rastladığımız olur veyâ kendileri, gerek kurumsal olarak gerekse de sanal gerçekliği -Facebook gibi sanal ortamlarda Melâmî adlı profiller- kullanarak bu yaşam tarzını ifşa ederler, fakat söz konusu bu tasavvûf yolunun temel ilkesi, toplumda görünür olmamaktır. Çünkü Melâmîlikte, bir Müslüman için en büyük tehlikelerden biri olan riyâdan kaçınmak, saf bâtınî bir yaşamı benimsemek ve kendilerini hemen tüm yönleri i'tibâriyle meraklı gözlerden gizlemek esastır. Bu öğretiye göre temel dînî yönelimler, iyi ameller ve dîndârlık dahî, dînin zâhîrini teşkîl etmektedir ve bunlara olan eğilim, sadece gösteriş arzusundandır. Bu anlamda kişi, Allâh'ın mükâfâtını ve insanların beğenisini arzulamak duygusu ile sürekli mücâdele etmelidir. Sonuç olarak Melâmîler, zorunlu dînî i'bâdetlere katılmak yerine, namaz ve oruçlarını gizlice i'fâ etmişlerdir. Bu anlamda diğer tasavvûfî târiklerden farklı bir anlayış olarak kabûl edilen Melâmîlik ve Melâmîler, kutsal/tasavvûfî delilere örnek teşkîl etmezler. Abdu'r-Rahman Câmî'nin sözünü ettiği meczûbluk taslamak, Melâmîlikten farklıdır ve basbayağı faydacı ve sahtedir. Ferîdu'd-Dîn Attâr ise, İlâhînâme'de bu tür meczûbluğa yer vermez. Onun ele aldığı meczûblar, çoğu yerde çoşkun bir cezbeye/âşka kapılmış, bu bağlamda söz söyleyen, hareket eden kimselerdir. Başka deyişle kutsal delilerdir. Bâzı yerlerde ise, akıllı deli tanımına uygun olarak konuşan, öğütler veren kimselerdir. Yalnız yeri geldiğinden, meczûbluk taslayanlara bir örnek vermeyi uygun bulduk. Meczûb olmadığı hâlde öyleymiş gibi 9 �görünen/davranan bu kimseler, dînin emîr ve yasaklarına uymamak için meczûbluk taslar ve cezbe hâlinde olduklarını iddiâ ederler. Bu tip kimseler, ona göre, açıkça zındıktır. Hz. Pîr Mevlânâ ise, bu kimselere, zındıklık yönünden değil, daha faklı bir açıdan yaklaşır. Meczûb üzerinden sözünü söylemeye farklı bir örnek olarak, Hz. Mevlânâ'dan bir tek örnekle iktifâ edeceğiz. Bu hikâyeye göre, evlenecek uygun bir eş aramak üzere, yakın bir bölgeye giden bir adam, kime sorsa uygun bir cevap yâhut tavsiye alamaz. Çâresi tükenmiş iken, elindeki bir sopaya at gibi binmiş, koşturarak yaklaşmakta olan bir maczûba sormaya karar vermiş. Meczûb, "üç tane kadın vardır ki sana uygun olabilir. Fakat bunların ikisi başkasına âittir, yalnız biri senin olur" demiş. Merak edip soran adam, şu cevâbı almış meczûbtan: "Senden evvel bir başkası ile evlenmiş (dul) bir kadının, ancak yarısı senin olabilir. Eğer bir çocuğu varsa, tümüyle başkasına âittir ve öyle kalır. Yalnız sana kız-oğlan-kız gelen kadın tümüyle senin olur ki araman gereken, böyle bir eştir." Bu ilginç sözlerden, merakı iyiden iyi kabaran adam: "Hikmet beyân etmede, güzel ve özlü söz söylemede bu kadar ileri iken, nasıl olur da bir meczûb gibi gezersin? Güneş nasıl olur da böyle gölgeler ardına gizlenir?" diye sormuş. Meczûb: "Ben aslında, senin de anladığın üzere meczûb değilim fakat bu millet beni, başa geçirip kâdî yapmak istedi. Ben de istemediğimi söyleyip fakat kabûl ettiremeyince, mecbûren meczûbluğa vurdum kendimi. Fakat asıl divânelik, bu asesi (deliliği, toplumda yoldan çıkmışlığı, hayâsızlığı) görüp de evine kapanmamaktır!" demiş. Bu hikâyede ifâde edilen meczûbluk veyâ meczûbluk taslamak örneğinden farklı olarak, İlâhînâme'de kullanılan meczûb örnekleri kabaca üç sınıfta ele alınabilir. Bunlar, meczûbun Allâh ile konuştuğu meseller, ilâhî bir gerçeği işâret ettiği veyâ bildirdiği meseller ve dünya meseleleri ile ilgili uyarı ve sözlerini içeren meseller olarak ifâde edilebilir. Meczûbun Allâh ile Konuştuğu Hikâyeler Meczûbun Allâh ile diyalog yâhut doğrudan iletişim kurduğu mesellerden biri şöyledir: Meczûbun birini bağlamışlar. O da ağzını kıpırdatıp bir şeyler söyleniyormuş. Ne dediğini anlamak için bir adam, kulaklarını yaklaştırıp dinlemiş. Diyor imiş ki; "Bu Senin dîvânen, bir müddettir Seninle aynı evde oturmakta idi. Fakat Sen onunla aynı eve sığmadın. Evde ya o oturmalıydı ya da Sen. Senin hükmüne uydum sonunda ve evden çıktım. Mâdem ki Sen varsın, bu meczûb yoktur artık! (Gölpınarlı ter., 1967:b.3340-3352; Özburun ter., 2012:224-25)" Bu örnek üzerinden iletilmek istenen düşünce, tasavvûfta, 'benlik iddiâsı'ndan daha beter bir hata ve günâhın olamayacağıdır. Zîrâ tasavvûf yolu, Allâh'a yönelmiş yoldur; dolayısıyla bu yolda Allâh'tan başka bir varlık, değer, sevgi vs. tanınmaz. O'nun karşısında 'ben' veyâ 'biz' demek şirktir. O hâlde insan, gönül evine Allâh girdikten sonra, oradan kendilik/benlik düşüncesini/bilincini bile atmalıdır. Benzer şekîlde bir meczûb, insanlardan, dünya yaşamından hatta kendinden bile 10 �bıkmışken, "Ey sırları bilen Allâh'ım!" der imiş, "yaratılışın sırrı nedir? Yaratışının sebebi nedir? Bunun sebebini bilmiyoruz. Bu konup göçmeler ne zamana kadar sürecek? Doymadın mı yaratmaya Ya Râbbî? ... Gönlüm dertle dolu, canım acıklanmakta çünkü günüm kararmış, ayım bulut altında. ... Biz körlüğümüzden sırlara arkamızı çevirdik; hırka giyecekken, gafletle zünnâr kuşandık. Gönül, bu sevdâda kalırsa, elimizde ancak bu sürgün kalacak. Yaşamaktan bir fayda görmedikten sonra yaşamamın ne faydası var? Faydasını görsek bile hayrını görmedik bu hayatın!(Gölpınarlı ter., 1967:b.3163-3191; Özburun ter., 2012:213-14)" Zikredilen bu iki örnekte meczûb, Allâh ile doğrudan ittisâl hâlinde tasvîr edilmektedir. O'na doğrudan hitâb etmek veyâ O'nunla doğrudan ilişki kurmak yetisine sâhip bir kimsedir ve bu dolaysız temas sonucu edindiği verileri, kendine göre yollardan, insanlara aktarmaktadır. Başka bir örnek; Başını Kâbe'nin Kapısına Vuran Bir Meczûb meselidir. Başını sabaha kadar Kâbe'nin duvarlarına kapısına vuran bir meczûb, "Aç kapılarını bana!" diye yalvarırmış. "Açmazsan eğer, ben de başımı vura vura ölür giderim Senin yolunda." Bunu söylerken murâdı, cânını fedâ ederken, derdinden, içindeki yangından da kurtulmakmış ümîdi. O esnâda hatif gelmiş: "Bu ev uzun zaman putlarla dolu idi. Sonra o putlar kırıldı. Şimdi sen kafanı kırsan ne olur? Içindeki putlar kırıldı, seninkini de dışında kırılmış bir put sayarız, olur biter! Bu kapıda (kapı artık Allâh'ın indidir) bu çeşit başlar eksik olmaz. Fakat unutma ki, bir deniz bir çiğ tanesiyle artmaz!'' Son söz olarak Attâr diyor ki: "Mâdem ki O'na karşı çalışıp çabalamamızın imkânı yoktur,o hâlde yüzlerce feryâd û fîganla coşmak gerek! (Gölpınarlı ter., 1967:b.2043-2052; Özburun ter., 2012:140-41)" Meczûbun, Allâh ile konuşmasına ilginç son bir örnek olarak Bir Meczûbun Münâcaâtı meseli örneğini aktaralım: "Adam akıllı aklını yitirmiş bir meczûb, yüzünü göğe çevirip dermiş ki, "Ya Râbbî! Sen sevgiden anlamıyorsun ama ben Seni dâimâ sevmekteyim. Senin, benim gibi birçok sevgilin var fakat benim Senden başka sevgilim yok. Ey dünyaları aydınlatan Sevgili! Nasıl diyeyim sana? Ne olursun, bir kerecik olsun sevgiyi benden öğren!(Gölpınarlı ter., 1967:b.29692976; Özburun ter., 2012:200-01)" Meczûbun İlâhî Bir Gerçeği Bildirdiği Hikâyeler Meczûbun, ilâhî bir gerçeği bildirdiği yâhut işâret ettiği hikâyelerden, İlâhînâme'de geçen örneklerden biri sıtmalı meczûb örneğidir. Sıtmaya tutulmuş bir meczûba bir adam, belki alay etmek maksadıyla, "sıtmaya tutulmuşsun, doğru mu?" diye sormuş. "Evet, doğru (ama bunu düşünmesi gereken ben değilim)!" demiş meczûb, "eğer ben bu dertten ölürsem, sıtmanın (bu sefer) kimi tutacağını Allâh bilir!(Gölpınarlı ter., 1967:b.1233-1234; Özburun ter., 2012:96)" Bu sözü ile meczûb, sıtmanın önünde bir set olarak durduğunu, bunun; üzerinde bir görev olarak bulunduğunu ve belki bu görevin kendisine, Cenâb-ı Mevlâ tarafından yüklendiğini 11 �anlatmak istemektedir. Sıtmaya tutulma görevini kendisi yüklenmiş/kabûl etmiştir, böylece de geriye kalan herkesin, sıtma belâsından halâs olabileceğini işâret etmektedir. Asıl düşünülmesi gereken, o öldüğünde, bu görevin kime tevdî edileceğidir ki bunu ancak Allâh bilir. Ancak görevin sâhibi belirleninceye dek, toplumdaki her bir kimsenin, derîn bir korku hissedeceği âşikârdır. Bu tip mesellere bir örnek de ağlayan meczûb örneğidir. Bir meczûb, yol kenârına oturmuş, gözlerinden inci gibi yaşlar akıtmaktaymış. Biri neden ağladığını sorunca, "Cânım dalgalanıp coşmakta, onun için mum gibi gözyaşlarına gark oldum. Ben yalnızca Allâh'ı diliyorum, ama o beni hiç istemiyor, bana aldırış bile etmiyor!" demiş (Gölpınarlı ter., 1967:b.2964-2968; Özburun ter., 2012:200). İlâhî bir gerçeğe işâret etmek maksadıyla bir meczûb; Duâcı ile Meczûb meselinde; bir âlimin yanındadır. Âlim, duâ etmekte, etrafındaki kalabalık da coşkuyla 'âmîn' demekteymiş. Meczûb sormuş, âmîn ne demektir diye. 'Hoca Allâh'tan ne diliyorsa, öyle olsun, öyle olsun anlamında söylüyoruz" demişler. "Allâh ne dilerse öyle olur, ne eksik ne fazla! O hâlde ne diye uğraşıp duracaksınız? O bir şey diledi mi olur, dilemedi mi, gülünde diken biter ancak!" demiş (Gölpınarlı ter., 1967:b.2956-2963; Özburun ter., 2012:199-200). Bu türden meczûb hikâyelerine bir son örnek olarak Bir Meczûb ve Cumâ Namazı meseli kaydedilebilir. Yalnız başına namaz kılmaya alışmış bir meczûbu, arkadaşları Cumâ Namazına götürmüşler. Cemaâte katılıp imâm ile birlikte tekbîr getireceği esnâda, meczûb; birden bire öküz misâli böğürmeye başlamış. Arkadaşları üzülmüşler, onu câmiye getirmekten ötürü pişmân olmuşlar. Namazdan sonra kızmış ve sormuşlar. Meczûb, "Tam namaza durduğumuz esnâda, hoca önüme düşüp öküz almaya koyuldu. Bu olay tam, Fâtihâ Sûresi okunurken oldu. Ben de Allâh'a karşı değil öküze karşı durduğumuz için, tekbîr getirmeyip öküz gibi böğürdüm." demiş. Arkadaşları hocanın yanına gidip, özür dilemek üzereyken, hoca, "Arkadaşınız doğru söylüyor. Kaç zamandır köye gidemiyordum, bir öküzüm olmadığını da hatırladım. Bir ân bir öküz alayım diye düşünüp kurarken, böğürme sesini duydum da kendime geldim" demiş (Gölpınarlı ter., 1967:b.1745-1757; Özburun ter., 2012:122). Dünyevî Meselelere İlişkin Meczûb Hikâyeleri Meczûbun dünyevî meselelere ilişkin yâhut dünyada sürdürülüp düzenlenmesi gereken dînsel hayata ilişkin uyarı ve öğütlerine dâir mesellere bir örnek olarak, Bir Meczûbun Kabîr Başındaki Sözleri adlı hikâyesi anılabilir. Coşkun bir meczûb, bir seher vakti, yol üstünde bir büyük zâtın kabrîni görmüş. Kabîr, yalnız bir taştan i'bâretmiş. Uzun zaman orada durup, orada yatan zâtın rûhu ile görüştükten sonra, "Şu uyuyan adamın hiçbir şeyi yok! Bu dünyadan ona, şu taştan başkasını vermemişler. ... Bu uyuyan adam, hem dünyayı hem âhireti terk etmiş. Çünkü bunların ötesinde, başka bir şey istemekte. İstediği şeyi ise, hiç kimse ele geçiremedi. Neyi var neyi yoksa, 12 �bu uğurda verdi; şimdi hiçbir şeyi yok!(Gölpınarlı ter., 1967:b.3316-3339; Özburun ter., 2012:22324)" Başka bir örnek olarak ise, Bir Tabut Gören Meczûb hikâyesini anlatalım: "Tabutu eller üstünde giden, toplumca sevilen bir kimseyi görünce, kim olduğunu sormuş meczûb. "O, pehlivân bir gençti!" demişler. "O zavallı yiğit, güreşte ustalaşmış ama bugün kiminle güreştiğini pek bilememiş! Ona öyle bir yiğit sataşmış, onu yere vurup öyle bir kanlara gark etmiş ki, artık düştüğü yerden kalkması mümkün değil'' demiş (Gölpınarlı ter., 1967:b.3004-3018; Özburun ter., 2012:203)." Bu anlamda Attâr, kişinin bu dünya yaşamında, ne bir şeye sâhip olabileceğini ne de ebeden burada kalacağını işâret etmektedir. Aklı başında olan kimse, içinde kısa bir müddet kalınacak bu âlemde, uzun müddet kalacakmış gibi yaşamaz. Gönül ehli ise, öte/ebedî âleme, nihâyet varacağı ve ebeden orada kalacağı âleme hazırlanır çünkü herkes, nihâyet, o âleme âittir. Değerlendirme Sözlük anlamı 'çekmek' olan cezbe, tasavvûfta; 'Hakk'ın, kulunu huzuruna ânîden çekmesi' anlamına gelir. Cezbe ile Allâh, Kendisi ile kulu arasındaki perdeyi/mesâfeyi/ulaşılmaz ve anlaşılmaz olmak durumunu kaldırır ve yakîn nûru ile onu, yüce makâmlara erdirir. Bu; Allâh'ın, dilediği kuluna lütfûdur, hesâba gelmez ve akıl almaz. Sâniyen, bu lütfa mazhâr olmak için kulun sevilmesi gerekir. Cezbe ile çekilmiş ve ulaşılmaz hakîkâte şâhit kılınmış kimse, meczûbtur ve bu lütûf onda, yukarıda işâret edildiği üzere, i'bâdet/kulluk şevki uyandırıp onu bir mürşîd-i kâmil de edebilir, tersine bu türden bir şevk uyanmaya da bilir. İşte meczûb; aklî melekelerini muhâfaza edemeyip, o yüce Hakîkâtte kendini/benliğini kaybeden; bedenen başka rûhen başka bir âlemde yitik kalandır. Allâh'tan başka bir şeyi bilmeyen, doğrudan temas ettiği o benzersiz Hakîkâtin etkisinde, vecd ve istiğrak hâlinde dâîm kalır. Kur'ân-ı Mubîn'de, Şûra Sûresi (42/13) âyet-i kerîmesi de bu hakîkâte işâretle, ''Allâh, dilediğini kendine çeker!'' demektedir. Bu nokta-ı nazardan bakınca, meczûb, sâlike üstündür denebilir. Zîrâ sâlikin, tasavvûf veyâ Allâh yoluna girmesindeki sâik, O'na yaklaşmak, Hakîkâtin bilgisine zerre miktâr olsun şâhît olmak arzusudur. Sâlik-i tarîkin elinde, bu yolda geçirilecek bir ömür sonunda, menzîl-i maksûda varmanın bir garantisi de bulunmamaktadır. Buna karşın, meczûb; arzu edip yönelmediği hâlde, daha başını bilmeden bu yolun sonuna vâsıl eylenmiş ve bir anlamda en büyük ödüle, zahmetsiz/çilesiz konuvermiştir. Allâh'ın kuluna yönelmesi, cezbe; kulun İlâhına yönelmesi ise âşktır. Âşkın kuvveti, sâliki erdeme, kemâle, olmaya ve olgunlaşmaya götürür. Bu büyük bir mertebedir fakat cezbin en hafif mertebesi, kula, Mutlak Hakîkâtin kapılarını açmaktadır. Cezbin kuvveti ne kadar şiddeti 13 �olursa, meczûbun benliğinde açacağı yara da o kadar derîn olacaktır. Bu türden bir cezbe, lüft-ı İlâhîye mazhâriyyet, bulunmaz nîmettir fakat tasavvûfta, sülûk görmeyenin cezbi de makbûl kabûl edilmemektedir. Çünkü cezbin, o şiddetli girdabın etkisinden kendisini kurtarıp seyr-i sülûk ve amele yönelmeyen meczûbun, irşâd mehâreti göstermesi pek güçtür. Başka deyişle dervîşin, rûhen yönelip arzu ettiği cezbeyi, seyr-i sülûk ile aklîleştirdiği fakat meczûbun, rûhen en derîn bir şekîlde elde etmiş olsa da, bu tecrübeyi aklen kavrayıp anlamlandıramadığı söylenebilir. O artık cezbi içinde, kendinden ve başka her şeyden bihaber, başkalarına ve kendine faydadan hâlî bir şekîlde fakat kurtulmuş/kurtarılmıştır. Peki meczûbun bundan nasîbi nedir denirse, onu ancak Allâh bilir. Metinde işâret edildiği noktalarda dikkati çeken bir husûs, tasavvûf öğretisinde bâzı konuların, felsefe târihinde bilinen bâzı meselelerle olan benzerliğidir. Bunlardan biri, Platon'un 'Mağara Benzetmesi'dir. Platon'un, güneş ışığı sembolü ile resmettiği varlığın hakîkâti veyâ Mutlak; dolaysız biçimde deneylenmesi karşılığında, bu tecrübeyi arzu eden kimselerden ağır bedeller istemektedir. Hakîkâtin şâhidi yâhut filozof, bu benzersiz tecrübenin ardından; mutlak özgürlük, şevk ve zevk hâlinde bulunduğu gerçeklikler âlemini geride bırakıp, rûhun zindânı olan nesneler dünyasına geri dönmeli ve sıradan insanlara, hakîkâtten/Mutlaktan haber vermelidir. Ancak bunun kolay olmadığı açıktır. Zîrâ rûh, fizik beden içinde, âdeta zindânda gibidir ve bu zindândan nihâyet kurtulduğu ve mutlak özgürlüğe ulaştığı bir durumdan vazgeçip, söz konusu zindânına geri dönmesi elbette çok zor olacaktır. Filozofun görevine ve bu zor kararına, İslâm filozofları İbn Sînâ ve İbn Tufeyl Hayy b. Yekzân; İbn Bacce ise Kitâbu İttisâl el-Akl bi'l-İnsân ve Kitâbû Tedbîru'l-Mütevahhîd adlı eserlerinde değinmektedirler. İşte tam da bu anlamda, Allâh'ın cezbe yolu ile kendisine çektiği, Âşk-ı İlâhî ile bürüdüğü, benliğini elinden alıp, Mutlak Benlik ile temasa getirdiği meczûbun, o büyük zevk ve yücelik makâmından geri dönüp/inip, sâkinleşip/durulup insanlara o Mutlak deneyden haber vermesi kim bilir ne zor olacaktır? Bundan haberdâr olamayan kimselerin, eğitilip bilgilendirilmesi, irşâd edilmesi gerekmektedir; bu bir görevdir fakat bu yüce görevin i'fâsı aynı zamanda, geçici ve değersiz olduğu tüm açıklığı ile anlaşılmış olan bu dünyaya, bir süre daha katlanmak anlamına da gelecektir. Anlaşılan odur ki meczûb, hakîkâti, seyr-i sülûk dolayımında deneylemiş olmadığından, ne ve nasıl yapması gerektiğine ilişkin önceden bir bilgiye ve eğitsel bir tecrübeye sâhip değildir. Dolayısıyla da geri döndüğünde, benliğini ardında bırakmış, delirmemiş fakat ilâhî cezbin etkisinden de kurtulamamış olarak yaşamını sürdürmektedir. Benzer şekîlde Antik Yunan düşünürü Plotinus için, evrenin yaratılması, sırasıyla küllî aklın, rûhun ve maddenin bir anlamda Tanrı'dan veyâ onun tâbiri ile Bir'den 'taşması' sonucu olmuştur. Bu taşma/emanasyon/südûr, en yüce olan Bir'den başlar ve en zelîl olan cansız maddeye 14 �değin devâm eder. Bir'den ilk taşan küllî akıldır, küllî akıldan ise, rûh veyâ evren rûhu taşar. Evren rûhundan ise, südûr silsilesinin son parçası olan dünya veyâ madde evreni taşar. Dolayısıyla, taşma mertebeleri arasında, Bir'e en yakın olan küllî akıl iken, en uzak olan maddedir. Temel olarak her varlığın Bir'den taştığı söylenebilirse de, Bir'e/Tanrı'ya olan mesâfe arttıkça, O'ndan alınan payın azaldığı da i'fâde edilmelidir. Bu anlamda yaratma, Bir'in/Tanrı'nın kendisini anlatma, kendisini evrende ve insanda var etme fiîli ve sürecidir. Evrenin yaratım sürecinde ana durakları teşkîl eden akıl, rûh ve madde; tümüyle insanda var bulunmaktadır. O hâlde insan, kendi iç kuvvetlerini kullanmak sûretiyle Bir'e veyâ Tanrı'ya ulaşabilir. Bu anlamda insan, kendi fizik bedeninden veyâ maddesinden hareketle madde evrenini ve fizik doğayı anlayabilir. Böylece bir üst mertebeye yükselir ve rûh sâhibi bir canlı varlık olarak, evren rûhunu kavrayabilir. Bu mertebede elde ettiği kuvvet ile akıl/küllî akıl seviyesine yükselerek kendi bireysel/insânî aklı dolayımında, küllî aklı da kavrayabilir. Bu taşma/südûr yolunun tersten yürünmesine imkân verecek kuvvetler, her insanda mevcût bulunmakla birlikte bu yolculuğu tamamlayabilenler ancak filozoflar ve peygamberlerdir. Ancak küllî akıl seviyesine ulaşmak, yolun/yolculuğun bittiği anlamına gelmemektedir. Çünkü küllî akıl ile Bir/Tanrı arasında, kat edilmesi gereken son bir aşama daha vardır. Ancak insanın, insânî kuvvetleri bakımından bu mesâfeyi kat edecek türden bir yetisi yoktur. O hâlde bu mesâfe nasıl ve ne ile kapanır? İşte Plotinus, Bir'in/Tanrı'nın bu son aşamayı, kendisine yaklaşmak arzusunu gösteren insana lütfedip, onu 'kendine çekeceğini' söyler. Başka deyişle insanın Allâh'a olan yolculuğu, son aşamada cezbe ile tamamlanır, son bulur ve ikmâl olur. Meczûbun kapıldığı cezbe, bu türden bir arzu ve irâdî yolculuğun sonucunda ortaya çıkmaz. Kaldı ki İslâm tasavvûf teorisinin etkilediği kaynakların başında, Plotinus felsefesinin geldiğini savunan kimi yazarların bulunduğunu hatırda tutarak söylemeliyim ki, bu iddiâ henüz, temellendirilip ispât edilmeye muhtaçtır. Ancak yukarıdaki karşılaştırmadan hareketle, aralarındaki benzerliğin dikkat çekici olduğu da söylenmelidir. Son olarak Yunus Emre'den bir alıntı ile söyleyelim: ''Cezbe-i âşk olmayınca, neylesin şeyhim beni!'' Bu kısa değerlendirmenin ardından şu sorular sorulabilir: Acaba kimilerine göre, uygunsuz hatta tehlikeli davranışlar sergileyen meczûblara, toplumsal yâhut dînsel baskının yönelmemesinin; eğer zararsız iseler, hem toplum tarafından gözetilip hem de dînî vecibelerden muaf kabûl edilmelerinin temel nedeni nedir? İslâm toplumunun meczûblara bakışının, onları kutsal addetmesinin ontolojik ve epistemolojik temelleri nelerdir? Başka bir bakış açısı ile, meczûbun içinde bulunduğu topluluğun, kendisinin 'yüzü suyu hürmetine' korunup kollandığını; dünyanın, onların bereketine hürmeten döndüğünü; meczûbun, topluma bereket, şifâ ve umut getiren gizli bir evliyâ olduğunu düşünmek mümkün müdür? Allâh ile kulu arasında, aracılık edecek türden totem, ikona, maddî sembol yâhut kişilerin bulunmadığı bir dînde (İslâm'da), meczûblar, Mutlak'ın insanlar 15 �arasındaki temsîlleri sayılabilirler mi? İslâm toplumlarında meczûbun, yüz yıllara yayılan i'tibârının sebebi ne olabilir? Bu sorulara verilecek türden; aklî/felsefî, varlığın özüne ilişkin/ontolojik yâhût akıl, deney veyâ gözlem yolu ile ulaşılabilecek/epistemolojik türden delîllerin bulunmadığı açıktır. Meczûbun halk içinde ulu orta gezip bir uyarıcı olarak konuşması, doğruyu olduğu gibi ifâde edip insanları o gerçeğe uyandırmaya çalışması, bir anlamda, Antik Yunan toplumunda Sokrates'in i'fâ ettiği görevi de hatırlatır. Kaldı ki sözlerindeki anlam derînliği ve ilâhî hikmet, İslâm toplumlarında meczûba karşı beslenen saygı ve sevginin esas temelini teşkîl etmiş görünmektedir. İslâm kültür târihinde meczûbların, tüm irrasyonelliğine karşın, paradoksal bir biçimde, sözleri ve davranışları bilhassa mânidâr, latîf ve gizemli kabûl edilmiştir. Bu anlamda meczûbluk; ezoterik ve derûnî sûfî öğreti ile mânevî yolculuğa kolaylıkla olanak sağlamıştır denebilir. Ayrıca edebî bir metinde, tasavvûfî düşüncelerini ifâde etmek üzere seçilen meczûb/mecnûn figürü; yazar için, ağza alınmayacak türden, tehlikeli, ezoterik yâhut dîne ters düşen bir takım düşüncelerini rahatça dile getirebilmesi açısından oldukça elverişli görünmektedir. Bu anlamda Dols'a göre meczûb-mecnûn kavramları; yaşadığı devirde cârî ilâhî/dînî düzeni sıklıkla ve sert şekîlde eleştiren Ferîdu'd-Dîn Attâr için, arkasına sığınabileceği sağlam bir kalkan vazîfesi görmüştür (Dols, 2013:492-93). Kaynakça Ateş, Ahmed, (1993), Mecnûn, İslâm Ansiklopedisi, İslâm Âlemi, Târih, Coğrafya, Etnoğrafya ve Biyografya Lugâtı; c.7, İstanbul, M.E.B., ss.439-440. Ateş, Süleyman, (tarih yok), Tasavvûf; yer yok, Radikal-Yeni Ufuklar Neşriyât. Attâr, Ferîdu'd-Dîn, (1967), İlâhînâme; (Çev. Abdulbâki Gölpınarlı), İstanbul, M.E.B. Yayınları. Attâr, Ferîdu'd-Dîn, (2012), İlâhînâme; (Çev. Serkan Özburun), İstanbul, Semerkand Yayınları. en-Nedvî, Abdu'l-Bâkî, (1998), Kitâp ve Sünnetin Rûhuna Göre Tasavvûf ve Hayat; (Çev. Mustafa Ateş), Ankara, T.Diyânet Vakfı Yayınları. Meczup, (1989), Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi; c.15, İstanbul, Ana Yayıncılık A.Ş. Dols, Michael W., (2013), Mecnûn: Ortaçağ İslâm toplumunda Deli; (Çev. Didem Gamze Dinç), İstanbul, Pinhan Yayıncılık. Durmuş, İsmail, (2003), Mecnûn, Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.28, Ankara, 277-278. 16 �Fuzûlî, (2011), Leylâ vu Mecnûn; (Haz. Hüseyin Ayan), İstanbul, Dergâh Yayınları. Ibn Haldûn, (1998), Şifâu's-Sâil; (Haz. Süleymen Uludağ), İstanbul, Dergâh Yayınları,. Nicholson, R.A., (1993), Meczûp, İslâm Ansiklopedisi, İslâm Âlemi, Târih, Coğrafya, Etnoğrafya ve Biyografya Lugâtı; c.7, İstanbul, M.E.B., ss.447-448. Pellat, Ch., (1986), Madjnun Layla, The Encyclopaedia of Islam; (ed. C.E. Bosworth, E.van Dozel, B.Lewis and Ch.Pellat), vol.5, New Edition, E.J.Brill, Leiden, ss.1102-1107. Topçu, Nureddin; (târih yok), Tasavvûfun Merhaleleri ve Mevlânâ-önsöz, Şerh-i Mesnevi Tâhiru'l-Mevlevî, c.1-2, yer yok, ss.5-10. Uludağ, Süleyman, (2003), Meczûb, Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.28, Ankara, 285-286. Yılmaz, H. Kâmil, (2003), Cezbe, Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c.3, Ankara, 504. 17 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2216 Title A name given to the resource FERİDU'D-DÎN ATTÂR'DA MECZÛB VE İLÂHÎ KUDRETLE İLİŞKİSİ Author Author ERTEN, Murat Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Feridu'd-Dîn Attâr, Meczûb, cezbe, Allâh, sır. ÖZET Meczûb kavramının, Türkçede tam bir karşılığını bulmak zordur. Arapçada ise, 'cezbeye kapılmış' anlamını içermekle, bir anlamda, Allâh'ın çekim kuvvetinin etkisinde olmayı i'fâde eder. Bu anlamda meczûb, Türk halk kültüründe, ilâhî sırlara mâlik özel bir kişilik olarak kabûl edilegelir. Feridu'd-Dîn Attâr da, dîne dâir bâzı sırları, meczûbun ağzından dile getirir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548