104 10 3494 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/7b8dcfba8188b62743565e70b8c9af2d.doc d3060248c98c65aa357032c71e889326 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ddf96b74d492b612a44534ecea457f91.pdf 0ce6f7f63be2321661b381f440efcee8 PDF Text Text 1st International Annual Student Symposium Who is English Language Teacher from The Point of Pre-Service Teachers` View? Future self-image of modern language teachers Kenan Kadušić International Burch University / Sarajevo, Bosnia and Herzegovina ABSTRACT This study aims to provide an understanding towards the question “Who is English Language Teacher?” which may sound very simple to answer when it is heard for the first time, but in reality it is NOT so simple. “Education” covering many concepts under it is accepted inevitable from ancient times till todays. The investments for the education by governments are still not enough to fulfil the changing needs. “Teachers” are playing the main role in that important process. If that role is crucial what about the qualifications of teachers? Steps to be taken training are changing according to the needs of the time and developing technology. By conducting a questionnaire survey for the evaluation of those qualifications, we examined the current situation and expectations for that dynamic from the point of the pre-service teachers studying at a Faculty of Education. Ernest Hemingway’s The Old Man and the Sea Nejra Mulaosmanović International Burch University / Sarajevo, Bosnia and Herzegovina ABSTRACT “A man can be destroyed but not defeated”. In the Old man and the sea, Santiago says, “A man can be destroyed but not defeated. The true statement can be referred to throughout the novel. Santiago is in the end physically destroyed, but mentally he is not defeated. Santiago’s courage and pride pushes him forward throughout the novel, even when it looks like hope is lost, 32 | �BOOK OF ABSTRACTS but is never defeated. Destruction means to completely ruin or spoil. Santiago experienced this destruction. It started with 84 days of not catching anything. He was being crushed but his spirit and pride prevented defeat. During the fight with the Marlin, he physically was being destroyed. He had a choice to spare his life and let the fish go but he knew he had to overcome his destruction so he kept at it and caught the fish. And finally, the fight with the sharks was his hardest battle. He was alone, in his own life battle. His fish was his ‘life’, and shark and other dangerous creatures, are actually all these things that can destroy life in general. And this statement ' man can be destroyed, but not defeated' is one remarkable combination of words. His soul, his hope and his belief they were still on surface and still vivid and real. We can learn through this statement that can be our own motivation. We should be prepared for dark life side, and we should know that we will lose in life, but that should not defeat us. We should take life as a game. We can lose, we can be destroyed, and disappointed, but just take that card or cube again in your hands, and play better than ever before. Cube cannot be destroyed, and that cube is your soul, in your destroyed life. An evaluation on the similarities and differences of "World Englishes" Ajša Habibić & Ana Tankosić International Burch University / Sarajevo, Bosnia and Herzegovina ABSTRACT English is the global language now under the certain dynamics resulting that. It is worldwide known and used in many contexts for various purposes. “World Englishes” are called with different names such as ESL (English as a second language), EFL (English as foreign language) and EIL (English as an International Language) which is the core notion of that study. Each language | 33 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1416 Title A name given to the resource Ernest Hemingway’s The Old Man and the Sea Author Author MULAOSMANOVIC, Nejra Abstract A summary of the resource. “A man can be destroyed but not defeated”. In the Old man and the sea, Santiago says, “A man can be destroyed but not defeated. The true statement can be referred to throughout the novel. Santiago is in the end physically destroyed, but mentally he is not defeated. Santiago’s courage and pride pushes him forward throughout the novel, even when it looks like hope is lost, but is never defeated. Destruction means to completely ruin or spoil. Santiago experienced this destruction. It started with 84 days of not catching anything. He was being crushed but his spirit and pride prevented defeat. During the fight with the Marlin, he physically was being destroyed. He had a choice to spare his life and let the fish go but he knew he had to overcome his destruction so he kept at it and caught the fish. And finally, the fight with the sharks was his hardest battle. He was alone, in his own life battle. His fish was his ‘life’, and shark and other dangerous creatures, are actually all these things that can destroy life in general. And this statement ' man can be destroyed, but not defeated' is one remarkable combination of words. His soul, his hope and his belief they were still on surface and still vivid and real. We can learn through this statement that can be our own motivation. We should be prepared for dark life side, and we should know that we will lose in life, but that should not defeat us. We should take life as a game. We can lose, we can be destroyed, and disappointed, but just take that card or cube again in your hands, and play better than ever before. Cube cannot be destroyed, and that cube is your soul, in your destroyed life. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics,PR English literature https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d696174f17483581e3f0bf5eb4829ddb.pdf 97cd18afae7fc35fc5001bd8a177156a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource IT Master's Theses Description An account of the resource IT Master's Thesis collection features master's theses authored by graduate students in the Department of Information Technology. Each thesis reflects a significant research effort, combining theoretical knowledge with practical application to address complex challenges in the IT domain. These works demonstrate students’ advanced understanding of information systems, software engineering, data science, cybersecurity, and emerging technologies. The theses serve as a testament to the students' capability to conduct independent research, propose innovative solutions, and contribute to the advancement of the IT field. Subject The topic of the resource IT Master's Thesis Language A language of the resource English Language Author Author IT Department Master’s Students Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ERP Project Failure Prediction Using Machine Learning Algorithms Author Author Ena Krvavac Abstract A summary of the resource. <div style="text-align:justify;">Enterprise Resource Planning (ERP) systems are of immense importance in simplifying business operations. However, most ERP projects fail owing to the complexity and scope of the projects. The present research attempted to determine the outcomes of ERP projects by employing machine learning methods and addressing factors which determine whether projects fail or succeed. This dissertation obtained data from different aspects of the projects that included successful and unsuccessful ERP deployments in terms of within which industry, project magnitude, the level of budget and time exceeding, background of team experience as well as technical challenges faced amongst others.<br />The research includes machine learning methods such as logistic regression, decision trees, and random forests in order to assess the importance of the relevant predictors of any project. By training and testing these applications on a sample composed of both successful and non-successful ERP projects, the goal of the model is to seek for factors and patterns which could help in forecasting troubling tendencies. This research is aimed at devising a functional framework that can be used by project managers, enabling them to take action before issuing their project plans for ERP systems. Such a predictive model could significantly help in decreasing the rates of ERP failures and hence assist businesses in carrying out successful implementations and enhancing their returns on technology investment.</div> Keywords Keywords. ERP systems, machine learning algorithms, failure forecasting, success rate, project management ERP systems failure forecasting machine learning algorithms master’s thesis project management success rate https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/5076eba6f2ac37796b64aea063d9bc03.pdf b7edad928309cec7e2dbd9911c0ed4b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3713 Title A name given to the resource ERP SYSTEM IN DIGITAL ENVIRONMENT: A COMPREHENSIVE BIBLIOGRAPHY REVIEW OF THE LITERATURE IN PERIOD 2010-2015 Author Author Suljic, Mirza Osmanbegovic, Edin Abstract A summary of the resource. Abstract: ERP (Enterprise Resource Planning) system represents the largest, most complex and most demanding business information system that organizations implement, which is a big step ahead of individual (i.e. department) applications and information systems that have prevailed in the past. Today, when the world is dramatically dependent on the data, the need and use of the ERP systems are steadily increasing. In the last ten years, the most important technology associated with the redesign and standardization of the business processes in terms of best practices were ERP systems. In this paper, a comprehensive review of published articles in various journals on the topic of ERP systems in the period 2010-2015 has been elaborated. All processed papers have been indexed in Web of Science (WoS) database. Since the academic knowledge about ERP systems reached a certain level of maturity, this paper presents the bibliographic review of works in the ERP systems field and other related areas. Analysis of the literature indicates that more and more various research disciplines contribute to the development of the field of ERP systems. Therefore, it is expected that the future area of research related to the ERP system depends on technical and technological progress, and sophisticated business ideas that include functionality that are currently outside the ERP system. Keywords: Enterprise Resource Planning; ERP systems; ERP trends; ERP reviews; ERP research productivity; ERP keyword; ERP co-citation analysis Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed H Social Sciences (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/46f4adbaf35aa920d667cf9cd543f8b6.docx 6688cfb0921b56246c6838e8561fb5ac https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/98ce45819ba90f146ab205c0d4813851.pdf 30fb4b083f3f3c1312c4370b20711085 PDF Text Text Error Analysis for Achieving Meaningful Translation Sanel Hadžiahmetović Jurida & Tanja Pavlović & Alma Jahić University of Tuzla/ Tuzla, Bosnia and Herzegovina Key words:error analysis, meaningful translation ABSTRACT There seems to be a growing awareness all over the world in translation studies, which are not faced with misunderstanding and opposition. According to Kussmaul (1995: 5), there are two approaches in teaching translation, product-oriented and process-oriented ones. The product-oriented approach includes error analysis and translation quality assessment. Errors are first described, then the reasons for them are found and finally the solutions are given to prevent them. However, error analysis must be taken with precautions. Making errors must be seen as a way of productive way of making students aware of all the obstacles that they may face while doing translation. This paper deals with the analysis of students' errors (those frequent and less frequent ones) and their transformation into knowledge necessary for successful and meaningful translation. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 1920 Title A name given to the resource Error Analysis for Achieving Meaningful Translation Author Author JURIDA, Sanel Hadžiahmetović PAVLOVIC, Tanja JAHIC, Alma Abstract A summary of the resource. Key words:error analysis, meaningful translation ABSTRACT There seems to be a growing awareness all over the world in translation studies, which are not faced with misunderstanding and opposition. According to Kussmaul (1995: 5), there are two approaches in teaching translation, product-oriented and process-oriented ones. The product-oriented approach includes error analysis and translation quality assessment. Errors are first described, then the reasons for them are found and finally the solutions are given to prevent them. However, error analysis must be taken with precautions. Making errors must be seen as a way of productive way of making students aware of all the obstacles that they may face while doing translation. This paper deals with the analysis of students' errors (those frequent and less frequent ones) and their transformation into knowledge necessary for successful and meaningful translation. Publisher An entity responsible for making the resource available IBU Publishing Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-03 Keywords Keywords. Article PeerReviewed https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3ed20a79d7c63db20e596e23ca3a774d.docx b1fbe82f74ec642cfa1d5bfc3f7e714d https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/804361063f5d0eea3d6f9b53271b8a96.pdf 80312ccc6f640560723691c7951c1a27 PDF Text Text ESER-YAZAR İLİŞKİSİ YA DA AHMET MİDHAT EFENDİ’NİN EDEBİYAT COĞRAFYASINDA RUMELİ/BALKANLAR Ahmet KOÇAK Unıversty of Maribor, Maribor / Slovenya Anahtar Kelimeler: Edebiyat coğrafyası, Ahmet Midhat Efendi, Rumeli/Balkanlar, roman. ÖZET Edebî metinler milletlerin hayatındaki değişim ve dönüşümleri en geniş şekilde yansıtan eserler olduğu kadar, yazarın hayat coğrafyasına ışık tutan, ondan izler taşıyan metinler olarak da okunabilir. Vefatının yüzüncü yılını yeni andığımız Ahmet Midhat Efendi (ö. 1912), farklı alanlarda kaleme aldığı eserleriyle Türk edebiyatının en velûd yazarlarından birisi olmuş, “hâce-i evvel” ismini fazlasıyla hak etmiş bir isimdir. O, hikaye, roman, tiyatro, seyahat, hâtıra gibi edebî türlerinin yanında tarihten iktisata, eğitim konusundan coğrafyaya kadar değişik alanlarda verdiği eserlerle de Türk kültürüne büyük katkıları olmuştur. Özellikle hikâye ve roman türünde kaleme aldığı eserlerle yanlış batılılaşmadan, eğitim konularına, görücü usulü evliliğin tenkidinden kızların okutulmasına kadar pek çok toplumsal meseleye yer vermiştir. O, eserlerinde sadece geniş bir Osmanlı ya da İslâm coğrafyasından değil, Asya’dan Avrupa’ya, Afrika’dan Amerika’ya kadar dünyanın farklı kıtalarından da bahsetmiştir. Ancak yazarın özellikle gençlik/yetişme çağlarında yaşadığı Rumelinin/Balkanların ayrı bir yeri vardır. Bu makalede Ahmet Midhat Efendi’nin hikâye ve romanlarının coğrafya merkezli bir okunması ile bu metinlerde Rumelinin/Balkanların yazarın hayat coğrafyasında nasıl yer aldığı ya da yazarın hayat hikâyesi ile bu coğrafyanın nasıl irtibatlandırılabileceği üzerinde durulmuştır. � https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/d2523eaa2d76ba8b850753a63c2228b0.docx aa176062d2aa91a1afb09ec8f7114114 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/dd2c4d9d22d453294dd74f3b54cccc42.pdf da398d2441dc2a90f9bdcbebcacc9f6a PDF Text Text ESER-YAZAR İLİŞKİSİ YA DA AHMED MİDHAT EFENDİ’NİN EDEBİYAT COGRAFYASINDA RUMELİ/BALKANLAR Ahmed KOÇAK 1 Özet Edebî metinler milletlerin hayatındaki değişim ve dönüşümleri en geniş şekilde yansıtan eserler olduğu kadar, yazarın hayat coğrafyasına ışık tutan, ondan izler taşıyan metinler olarak da okunabilir. Vefatının yüzüncü yılını yeni andığımız Ahmed Midhat Efendi (ö. 1912), farklı alanlarda kaleme aldığı eserleriyle Türk edebiyatının en velûd yazarlarından birisi olmuş, “hâce-i evvel” ismini fazlasıyla hak etmiş bir isimdir. O, hikaye, roman, tiyatro, seyahat, hâtıra gibi edebî türlerinin yanında tarihten iktisata, eğitim konusundan coğrafyaya kadar değişik alanlarda verdiği eserlerle de Türk kültürüne büyük katkıları olmuştur. Özellikle hikâye ve roman türünde kaleme aldığı eserlerle yanlış batılılaşmadan, eğitim konularına, görücü usulü evliliğin tenkidinden kızların okutulmasına kadar pek çok toplumsal meseleye yer vermiştir. O, eserlerinde sadece geniş bir Osmanlı ya da İslâm coğrafyasından değil, Asya‟dan Avrupa‟ya, Afrika‟dan Amerika‟ya kadar dünyanın farklı kıtalarından da bahsetmiştir. Ancak yazarın özellikle gençlik/yetişme çağlarında yaşadığı Rumelinin / Balkanların ayrı bir yeri vardır. Bu makalede Ahmed Midhat Efendi‟nin hikâye ve romanlarının coğrafya merkezli bir okunması ile, bu metinlerde Rumeli/Balkanların yazarın hayat coğrafyasında nasıl yer aldığı ya da yazarın hayat hikayesi ile bu coğrafyanın nasıl irtibatlandırılabileceği üzerinde durulacaktır. Anahtar kelimeler: Edebiyat coğrafyası, Ahmed Midhat Efendi, Rumeli/Balkanlar, roman. RELATIONSHIP BETWEEN WORK AND WRITER OR THE PLACE OF RUMELIA/BALKANS IN THE LITERARY GEOGRAPHY OF AHMED MITHAT EFENDI Abstract Literary texts are the studies which reflect the changes and transformations in the life of nations in the widest sense, as well as they can be considered as the texts which shed light on the geography of author‟s life and bear the traces from it. Ahmed Mithat Efend whose centenary of his death was commemorated in recent days became a prolific writer of Turkish Literature by his works in different areas, and greatly deserved the title of “Hace-i evvel”. He wrote not only story, novel, drama, travel writing and souvenir as a literary form, but also in a wide range of subjects including history, economics and geography. His all works made a great contribution to the Turkish culture. Especially in his novels and stories, he dealt with the subjects like arranged marriage, incorrect understanding of Westernization, matters in 1 Dr., Faculty of Arts, Universty of Maribor, Maribor/Slovenia. (İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi) 1 �education regarding the problems arose from the participation of girls to schools. In his works, he did speak not only about Ottoman geography and areas Islam spread, but also about different continents such as Asia, Europe, Africa, and America. But the place of Rumelia/Balkans in which he spent his early ages enshrined his memory. In this article, by reading Ahmed Mithat Efendi‟s stories and novels in a geography-centered manner, we will focus on the issue of how Rumelia/Balkans appeared in the geography of his life or the question of how his life story and this geography can be connected. Key Words: Literary Geography, Ahmed Mithat Efendi, Rumelia/Balkans, Novel Giriş Dünya üzerinde Afrika, Avrupa ve Asya‟nın kavşak noktasında yer alan Balkanlar/Rumeli tarih boyunca insanlık için ilgi odağı olmuştur. Kültür ve medeniyet açısından da Eski Yunan, Roma ve Osmanlı medeniyeti gibi tarihin büyük medeniyetleri bu topraklar üzerinde yükselmiş, bu topraklar üzerinde birbirinin yerini alma mücadelesi yürütmüşlerdir. Tuna nehri ve bu nehre dökülen diğer kollar bölgenin tarih boyunca askeri açıdan olduğu kadar, ticaret ve seyahat açısından da önemli olmuşlardır. (Jelavich, 2006: 2-3) Adını Bulgaristan‟ı ikiye bölen dağ silsilesinden alan Balkan yarımadasının fiziki olarak en dikkati çeken yönü dağlık oluşudur. (Karpat, 1992: 25) Bizanslıların kendi ülkeleri için kullandıkları Romaioi ve Romania kelimeleri İslam dünyasına Rum şeklinde anılmaya başlanmış ve bu daha sonra da Rumeli ya da Rum-ili adıyla yaygınlaşmıştır. (İnalcık, 2008: 232) Türk edebiyatında fiziki bir coğrafya (mekan) olarak Balkanlar/Rumeli geniş yer alır. On dokuzuncu yüzyılın yaklaşık son otuz yılında Batılı bir tür olarak ortaya çıkan Türk romanında da Balkanlar/Rumeli tarihi ve coğrafî önemine uygun olarak işlendiği söylenebilir. (Bıyıklı, 2010) Bir insanın hayatında derin izler bırakın, sonraki hayatını etkileyen dönemin başında çocukluk ve gençlik yıllarının yaşandığı bölge ve coğrafya gelmektedir. “Mekanın bilimi” olarak tanımlanan coğrafya, insanın duygu dünyasında, şahsiyetinin şekillenmesinde önemli bir rolü vardır. Yaşanılan coğrafyanın dağları, akan nehirleri, iklimi, bitki örtüsü insanın düşünce dünyasının şekillenmesinde yer alırlar. (Kefeli, 2006: 11 ) Dolayısıyla bir hikayeci, romancı, ya da genel anlamıyla yazarın edebî metinlerinde tasvir ettiği, yer verdiği mekanlar, hayatından izler taşıyan gerçek mekanlar olabilir. Nitekim Madam de Staéel de bu bağlamda Edebiyata Dair adlı eserinde farklı bölgelerde ortaya çıkan edebiyatların farklılığında 2 �coğrafyanın da önemli bir etkisinin olduğundan bahseder. Bunun için metnin doğduğu coğrafyanın metnin fikrî planı ve karakterleri üzerindeki etkilerinin önemlidir. (Staéel, 1989) Türk edebiyatının önde gelen isimlerinden Ahmed Hamdi Tanpınar, coğrafyanın insan üzerindeki etkisi ve önemine işaret ederken “Coğrafya bir kaderdir.”der. (Tanpınar, 1996: 78) Her edebî metin farklı açılardan okuma biçimlerine tabi tutulabilir. Bunlardan birisi de coğrafya merkezli okuma ya da geo-litteraire yaklaşım, yani metindeki mekanı „coğrafya‟ olarak ele alarak okuma biçimidir. Edebiyat coğrafyası, yazarın hayat coğrafyası gibi kavramları öne çıkararak metnin üretim surecini farklı bir kanaldan irdeleyen okuma çeşididir. Metnin yazarı metnini oluştururken doğup büyüdükleri yerler kadar, üzerinde yaşadıkları, gezip gördükleri yerlerden de etkilenerek bunu eserlerinde yansıtırlar. “Ayrıntılı gözlemlerini ve sıcak duygularını canlı ve etkileyici bir üslupla eserlerinde dile getiriler.” (Kefeli, 2006: 35-36) Kafkasya bölgesi göçmeni bir anne ve Anadolu‟dan İstanbul‟a gelip yerleşmiş bir esnaf babanın oğlu olarak Tophane‟de doğan Ahmed Midhat Efendi (ö.1912), babasının vefatından sonra ağabeyinin Vidin‟e memur olarak görevlendirilmesiyle o da genç yaşta bu vesileyle Balkanları tanır. (1857). Burada başladığı Sıbyan mektebini İstanbul‟da tamamlayan (1861) Midhat Efendi, Midhat Paşa‟nın Niş valiliğine atanmasıyla ağabeyiyle beraber onun yanına giderler. Rüştiye eğitimini de burada tamamlar. Daha sonra Midhat Paşa‟nın Tuna valiliğine atanmasıyla Rusçuk‟a giden genç Ahmed Midhat, burada Vilayet Mektubi Kalemi‟nde ilk memuriyetine de başlamış olur. Midhat Paşa, Ahmed Midhat‟taki çalışma azmini erken fark eder. Nitekim kendi adını bu çalışkan gence veren Midhat Paşa, aynı zamanda onun erkenden Fransızca öğrenmeye de teşvik eder. Burada Tuna vilayet gazetesinde yazmaya başlayan yazar (1868), bir yıl sonra gazetenin başmuharriri olur. Midhat Paşa‟nın bundan sonra Bağdat valiliğine atanmasıyla ağabeyiyle beraber Bağdat‟a giden Midhat Efendi‟nin (1869) hem yazma hem de kendisini geliştirme çalışmaları burada da devam eder. Ahmed Midhat Efendi‟nin ilk Balkanları tanımasıyla Bağdat‟a gidişine kadar, daha doğrusu çocukluk ve gençlik devrelerinde tanıdığı Balkanlar‟da on iki yıllık bir süreyi kapsamaktadır. (Okay; 1989: 101-103). Bu makale çerçevesinde hikaye, roman, tarih, iktisat, coğrafya, din, ahlak kitabı gibi pek çok alanda eser vermiş ve “Hace-i Evvel” ünvanını fazlasıyla hak etmiş Ahmed Midhat Efendi‟nin eserlerinde, özellikle romanlarında Balkan coğrafyasının hangi özellikleriyle ele alındığı ya da eser-yazar ilişkisi üzerinden irdelenmeye çalışılacaktır. Çocukluk ve gençlik 3 �yıllarını Balkan/Rumeli coğrafyasında geçiren yazar romanlarında bu coğrafyaya ait izlere yer vermiştir. Bunlardan özellikle Arnavutlar Solyotlar ve Gönüllü romanı tamamen bu bölgede geçer. Bunların yanı sıra yazarın Avrupa dönüşü, biraz da bu seyahatin sıcaklığıyla yazdığı Ahmed Metin ve Şirzad romanı da her ne kadar İstanbul‟dan Akdeniz‟e İtalya sahillerine doğru yapılan bir seyahati konu olarak işlese de eserin içerisinde Balkanlar/Rumeli‟ye de yer verir. Bu romanlarından hareketle yaklaşık yüz yıldan fazla bir zaman öncesinde Balkanlarda farklı din ve etnik yapıdan oluşan çeşitli milletlere mensup insanların bir arada nasıl yaşayacakları konusundaki görüşleri ve önerileri ele alınacaktır. Onun bir asır önce bir kurguya dayanan romanlarında dile getirdiği görüşlerin hala geçerliliğini koruduğu örneklerle izah edilecektir. (Gökçek, 2012: 31) Midhat Efendi‟nin romanları içerisinde Balkanları konu alan, mekan olarak bu coğrafyayı işlediği ilk eseri “Tarihe müstenit bir roman” olarak takdim edilen Arnavutlar Solyotlar‟dır. Yazar bu romanı başka bir eserinde “Hakikat bu Arnavutlar Solyotlar romanına esası sırf hayal üzerine mübteni bir hikaye nazarıyla bakmak eser-i mezkurun kadrini takdir edememek demektir.” (Ahmed Midhat, 2002: 6) şeklinde takdim eder. Yazar diğer pek çok romanında olduğu gibi bu romanını da Levant Herald gazetesinde Bulgar asıllı bir yazarın kaleme aldığı yazıdan esinlenerek yazmıştır. Bulgar yazarın düşüncelerine göre Balkanlardaki kavimleri, Bulgarları isyana teşvik eden, Osmanlıyı yıkmak isteyen Avrupalı devletlerin fesat politikaları neticesidir. Yazar makalesinde Bulgarların Osmanlı hakimiyeti altında iken ne kadar rahat olduklarını anlatılır. Roman Mora isyanı sırasında Arnavutluk‟ta Hristiyan Solyotlarla Müslüman Arnavutlar arasındaki mücadele sırasında, Tepedenli Ali Paşa‟nın çok güvendiği “Avrupa‟nın poltikasını ve terakkiyat-ı maddiye ve maneviyesini öğrenmiş” Rüstem adlı bir Tanzimat aydınıyla, Hristiyan Solyot kızı Eftimi arasındaki aşk hikayesini anlatır. Ahmed Mithat roman etrafında Balkan kavimlerinin Osmanlıdan ayrılış sebeplerini ortaya koyar. Arnavutlar Solyotlar romanında, Osmanlı devletinin zayıflamasıyla başlayan ve çöküşe doğru giden süreçte Balkan coğrafyasında bu zayıflamanın etkisiyle ortaya çıkan çatışmalar ve siyasi kargaşalara yer verilir. Romanın esas konusu Arnavutların Solyot topraklarına hakim olma isteklerine Solyotların direnmesini konu alır. Midhat Efendi Balkanlarda başlayan iç çatışmaları gördükçe tarih boyunca buranın nasıl huzur ve barış içinde yaşadığını Fatih döneminden bu yana yapılan uygulamalardan örnekler vererek izah 4 �etmeye çalışır. Asırlarca farklı etnik gruplara mensup insanların bir ve beraber yaşadığı bu coğrafya özellikle Avrupalı devletlerin sömürgecilik anlayışı paralelinde kışkırtmalarıyla etnik çatışmalara tutuşmuştur. Midhat Efendi bu durumu daha iyi anlatmak için Fatih Sultan Mehmet‟in uygulamalarından örnekler vermeyi ihmal etmez. “Hele İstanbul’daki Fener mahallesinin hali düşünülecek olursa İstanbul’un Fatih’i, Rumları bir şark imparatorluğundan mahrum bırakmış sayılmak şöyle dursun bilakis asıl bade’l-feth şark İmparatorluğundan mahrum bırakmış sayılmak şöyle dursun bilakis asıl bade’l-feth Şark İmparatorluğuna nail etmiş sayılır. Maarif-i Kadimelerine halel gelmedikten maada maarifçe terakki dahi ederek tercümanlıktan bed ile konsolosluğa, sefirliğe ve Eflak ve Boğdan prensliğine kadar devlet-i aliyyenin umur-ı hariciye ve diplomatikiyyesi kamilen bunların elinde bulunurdu… (..) Paris, Viyana ve Londra ve Berlin’e gönderilmiş bulunan Osmanlı süferası meyanında Arjir ve Polo ve Marko ve Rali ve Mavroyani ve Teologos ve Ramadani ve Nagri ve Panayotaki gibi namlar bulunması, o zmanlar Rumların derece-i ehemmiyet-i diplomatikiyyesini ispata medardırlar ki böyle bir hal o zamanlarda değil bu zamnlarda bile Avrupa devletlerinin hiçbirisinde görülmemiştir.” (Ahmed Midhat, 2002: 2829) Solyotların yaşadığı Soli nahiyesinin geniş bilgi veren Midhat Efendi, Balkan coğrafyasının karakteristik bir özelliği olarak dağlarının sarp ve geçit vermez olması sebebiyle bu toprakların tarıma uygun olmadığını ve bu yüzden Solyotların tahılı dışarıdan aldıklarına işaret eder. İyi bir gözlemci olan ve bu coğrafyayı gençlik yıllarından ve Avrupa‟ya gidip gelirken yakından tanıyan ve bilen yazar, tasvir ederken de gerçekçi bir gözle tasvir eder: “Soli dediğimiz nahiye, Yanya’nın kırk beş kilometre kadar cenûb-ı garbiyyesinde, Yunan denizi sahiline altı ve nefs-i Parga’ya yedi saat mesafede cibal-i meniden ibaret bir nahiyedir. Ama ne kadar menî? Yalçın kayaları duvarlara ve dar boğazları kapılara teşbih edebilirsek ezmine-i mutavassıtada Avrupa sinyörlerinin yaptıkları metin ve menî hisarlarda bir duvardan aşılarak veyahut bir kapıdan girilerek derun-ı hisara vusul yolunu buldum derken insanın karşısına diğer bir kapı ve başka bir duvar çıktığı gibi Soli dağlarında dahi sa’bü’l-mürur bir geçit geçildikten sonra insanın karşısına diğer bir geçit daha çıkar ki evvelinden ziyade sarp ve sa’bdır.” (Ahmed Midhat, 2002: 29) 5 �İnsanın yaşadığı bölgenin coğrafi yapısıyla insan karakterleri ve yapıları arasında paralellikler vardır. “Mekan, vaka zincirinde ifade edilen hadiselerin sahnesi durumundadır.” (Aktaş, 2000: 128). Dolayısıyla romanın unsurlarından birisi olan mekan anlatıcı tarafından hayalin çizilmiş bir yer olabileceği gibi, görülen ve bilinen somut bir mekan da olabilir. Bu bakımdan bakıldığı zaman Ahmed Midhat Efendi‟nin bu romanlarında anlattığı mekanları tanıdığı söylenebilir. Midhat Efendi, özellikle kış aylarının uzun ve çetin geçtiği nahiyenin etrafının dağlarla çevrili olduğu ve tarıma elverişli olmayan Soli kasabasında yaşayan halkın yaşam şeklini de değiştirdiğini, güçlü kuvvetli ve yarı vahşi bir insan şekli ortaya çıkardığına dikkat çeker. Yalçın kayalarla, dar kapılarla çevrili ulaşımı zor bir yer olan Soli, Yanya “cenub-ı garbiyesi”nde yer alan bir kasabadır. Soli kasabasında yaşayan halkın erzak taşımak ya da kışın yiyeceklerini saklamak için aba ve çul dokuduklarını, keçi peyniri yaparak sattıklarını anlatan yazar, bölge insanının geçim kaynakları konusunda da bilgi vermiş olur. Solyot denilen ahali beş yüz altmış familyadan ibarettir. Bunlar Arnavutça konuşurlar. Hıristiyan oldukları için Rum lisanını da konuşurlar. Bunların ekser işlerini kadınlar görür. “Mesela İşkodra‟da hamallık hizmetini kadınlar görerek Arnavutluk‟un ekser yerlerinde çobanlık ağlebiyetle kadınlara terk olunur.” (Ahmed Midhat, 2002: 30-31) 1897 Türk Yunan savaşı, 93 harbi kadar olmasa da Balkanları yakından ilgilendiren savaşlardan birisi olarak romanlarımıza konu olmuştur. Bunlardan birisi Ahmet Midhat Efendi‟nin Gönüllü romanıdır. Romanın hemen başında “İfade” kısmında “Tercüman-ı Hakikat”e derç eylediğimiz makalat-ı ahireden birisinde vekayiin azamı vukuat-ı harbiye olup bunların hitamından sonra vekayiin her ciheti zabıtnâme-i hakayık-ı ahval olan –veyahut öyle olmaları lazım gelen tevarihe birçok zeminler, sermayeler tedarik eyledikleri gibi hayalat-ı beşeriyyeye dahi vasi vasi meydanlar açarak bu surette birçok menakıba da vesile-i husul olurlar.” (Ahmed Midhat, 2000: 5) Romanın yazılış sebebinin Osmanlı ile Yunanlılar arasında gerçekleşen savaş olduğunu açıkça ifade eden yazar, bir romancı sıfatı ile savaşı gündeme getirdiğini de söylemekten çekinmez. “İmdi Devlet-i Aliyye ile Yunan arasında ahiren vukua gelen muharebenin saye-i tevfikat-sermaye-i hazret-i padişahide vasıl olmuş bulunduğu netice-i galibiyet en ciddi tavırlı müverrihten, en güleç yüzlü şairden, en safiyü’l-kalb köylüye kadar cümleyi guna gun ihsas-i 6 �münşerihane ile dilşad eylemiş olduğu gibi başka bir sıfatımız olmasa da…” (Ahmed Midhat, 2000: 6) Yazar romanın tarihi addedilmesinden de mutlu olacağını “Şu evsafıyla romanımız „Roman histoire‟ yani tarihe ait bir roman ıtlakına şayeste görülebilir.” Burada yazarın kullandığı kelimelere dikkat etmek gerekir. Daha önceki Arnavutlar Solyotlar romanı için “tarihi” kelimesini kullanırken bu kez Batı‟dan “histoire” demeyi tercih eder. 1. Yemek Konusunda Maharetli Bir Millet: Arnavutlar Midhat Efendi‟nin tarihi hakikatlere isnat ederek kaleme aldığını beyan ettiği Gönüllü romanında Balkan coğrafyasında yaşayan milletlerin vasıflarına, sosyolojik yapılarına ve özelliklerine dair pek çok malzeme sunulur. Midhat Efendi‟nin Balkanlarla ilgili değerlendirmelerinde yemeklere de ayrı bir yer vardır. Bıçak silimi gibi bahar şenliği ile beraber yemek kültürüne de yer veren yazar, gençlik yıllarında yakından tanıdığı bölgenin özellikle Arnavutlar‟ın yemek konusundaki başarı ve ünlerinin hakkını teslim eder. “Rumeli deyip de geçmemeli. Aşçılığın oralardaki terakkisi İstanbul’dan hiç de aşağı değildir. Vakıa henüz Avrupa ile münasebeti, İstanbul derecesine varmamış olduğu için Avrupa’nın buralara idhal eylediği biftekelr, giotlar, rostolar, cotolette pane falanlar daha oralara kadar vasıl olamamışlar ised e her türlü hamur taamları, etler, hele tatlılar cihetiyle Rumeli mutfakları, adeta İstanbul mutfaklarına iddia-yı rüchana bile çıkışabilirler.” (Ahmed Midhat, 2000: 14) Yazar, özellikle bıçak silimi adetinin Osmanlı ve Yunan muharebelerinin vukuundan evvel Kahramanoğlu Mehmet Bey‟in evini tasvir ederken bahçede bulunan ve adına “kule” denilen yüksek binayı anlatırken hem Avrupa‟dan hem de İstanbul‟daki Erenköy Kozyatağı taraflarındaki sayfiyelerden daha kuvvetli olduğunu, ancak Avrupa‟daki şatolar kadar kuvvetli olmadığını söyler. Yazarın kule tasviri ve değerlendirmesi bir romancıdan ziyade tecrübe ve gördükleriyle ilintilidir. (Ahmed Midhat, 2000: 10) Bego‟nun ziyafetini anlatırken de yazar bir gözlemine dayanır. Sofranın alafranga değil, yerlere seccadeler serilip, onun üzerine sofra bezleri serildikten sonra ekmekler kaşıkların konulduğunu söyler. 7 �Arnavutların bu bahar ziyafetlerini taze kuzu etiyle yapmaları bir gelenekle beraber, inanç şekline dönüşmüştür. Kuzunun etleri yenildikten sonra hane sahibi kuzunun kürek kemiğini eline alarak misafirlerden uygun ve önemli gördüğü kişinin eline bu kemiği verir ki, sonra bu kişi kürek kemiğine bakarak yorumlar yapar. “Arnavutlar nezdinde bir fal” şeklini alan bu duruma büyük önem verilir. Yazar bu adetin ta putperestlik zamanlarından kaldığından bahseder. Halbuki bu adete kaynak olarak ne İslamiyet‟te ne de Nasraniyet‟te bir delil vardır. Kuzu kemiğine bakarak valinin azlolunacağı, bu yıl meyve ve tahılın bol ya da kesat geçeceği, yazın yağmurun yağıp yağmayacağı gibi şeyler bu kuzu kemiği falına göre yorumlanır. (Timur, 2004, 337-343)2 Midhat Efendi, bıçak silimi adetleriyle beraber eğlence şekillerinden de bahseder ve bu dönemde bir karnaval havası yaşandığını anlatır ki, buradan daha önce bu adla yazdığı romanına atıf yapar: “Karnaval” sernamesiyle bir vakit yazmış olduğumuz bir büyük romanda, buna dair iktiza eden tafsilat-ı tarihiyyeyi i‟ta eylemiştik.” s.25. 2. Dil Öğrenmede Balkanların Başarısı Midhat Efendi, kendisine ismini veren Midhat Paşa ile erken tanışmanın ve onun yönlendirmelerinin faydalarını hayatı boyunca etkisini görecektir. O Midhat Efendi‟yi daha çocuk yaşlarında okumaya, yabancı dil öğrenmeye teşvik etmiştir. Bu yüzdendir ki yazarın romanlarında yabancı dil öğreniminin önemine sık sık vurgu yapılır. Rumeli‟nin her tarafında “muma” ve “dola” gibi namlarla Hristiyan kadın ve kızları, kibar familyaları nezdinde hizmetçilik ederler. Bu durum sadece Rumeli de değil Osmanlı ve Avrupa‟da da vardır. Avrupa‟da bunun adı “bone”dir. Bu hizmetçi kadınlar ailelerde türlü belalara sebep olsalar da, evin erkeğini baştan çıkarma gibi, olumlu pek çok hizmetleri vardır. Bunların en büyük katkısı çocuklara lisan öğretmek noktasındaki iyilikleridir. “Rum ve Bulgar lisanlarını adeta bir lisan-ı maderzad olmak derecesindeki mükemmeliyet ile öğrenmeleri kaziyesidir.”Çocuklukta lisan öğrenmek o kadar kolay oluyor ki” diyen yazar diğer pek çok eserinde bahsettiği gibi İstanbul‟un Beyoğlu semtinin buna en güzel örnek teşkil eden yerlerin başında geldiğini belirtir. “Beyoğlu gibi ahalisi muhteliten yaşayan yerlerde bir çocuğun Türk ve Rum ve Ermeni lisanları gibi üç lisanı birden öğrenerek büyüdüğü pek çok görülüyor. Rusya‟da dahi kibar familyalar Alman veyahut Fransız lisanlarından hangisini çocuklarına 2 Batıl inanç meselesi dönemin romancılarında sıkça işlenen konulardan birisidir. Özellikle Ahmed Midhat Efendi‟nin elinden Hüseyin Rahmi Gürpınar‟ın romanlarında batıl inanç meselesine çok daha geniş ve farklı yönleriyle ele alınmıştır. Konuyla ilgili bkz. Koşar, Emel (2008), Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Bâtıl İnançlar, İstanbul: Piya Art Yayıncılık. 8 �öğretecekler ise o milletten bir dadı alıp çocuğu ona teslim ediyorlar.” Yazarın bundan sonraki ifadesi dikkat çekicidir. “Bunun pek tabii bir usul-i tedris olduğu bizim Rumeli cihetlerinde sebk eden tecarib ile de sabittir.. Hatta bu tecrübenin bir kısmı kendi nefsimizde sebk eylemiştir. Rumeliye pek çocuk iken gitmiş ve işbu mumaların eline düşmüş bulunduğumuzdan Bulgar lisanını bunlardan hemen bir Bulgar çocuğu kadar öğrenmiş ve gereği gibi büyüdüğümüz zaman biraz da okumak ve yazmak ile tevsi’ eylemiştik.” Yazar cümlenin devamında yirmi beş otuz seneden beri bu lisanı kullanmadığı için unutuğuna da hayıflanır. (Ahmed Midhat, 2000: 44) Midhat Efendi‟nin eserlerinde Rumeli topraklarında yaşayan halkların farklı etnik ve dini kimlikleri olmasına rağmen ortak bir Balkan/Rumeli anlayışı geliştirdikleri vurgulanır. “Efendim Rumeli‟de Türklük, Arnavutluk, Boşnaklık, Bulgarlık, Rumluk, Ulahlık, Çingenelik hatta Yahudilik bile ahlakça, adetçe birbirine bir suret-i garibede mezcolunarak bir halita-i acibe getirdiği gibi bu ihtilat lisanca dahi vukua gelmiştir. Elsine-i mezkureden herhangisine ait bir kelime cüz‟i, külli tağyiratla diğerlerine dahi alınarak istimal olunur. Hele Türkçe kelimelerin bu yolda bir tağyirden sonra elsine-i mezkurenin umumuna birden mal edildiği ekserdir.” (Ahmed Midhat, 2000: 11) Rumelide damları örtmek için kiremit yerine pilaka denilen taşlar istimal olunmuştur. Bu taşlara Rumeli‟nin bazı yerlerinde “pilaço” derler ki Türkçesi “kaygan “ demektir. Ocaklarından yaprak yaprak çıkan bu taşların kalınlığı on on beş santimetredir. (Ahmed Midhat, 2000: 74) 3. Kadına Bakış Ve Evlilik Anlayışı Midhat Efendi, Balkanlarda özellikle de Yenişehir ve çevresinde kadınlara eğitim seviyelerine göre üç şekilde isim verildiğini ya da öyle çağrıldığını aktarması da kendisinin yaşadıklarıyla ilgili olmalıdır. Yazarın aktardığına göre kadınların eğitim seviyelerine göre “hanım, molla ve dudu” şeklinde hitap edildiğinden bahsedir ki, bunların da ne anlama geldiğini ifade eder. Bunun ilki yani hanım, mutasarrıf ve hakim ve muhasebeci ve mektupçu ve şehrin kudema-yı hanedanından olan zevatın haremlerini ifade etmek için kullanılır. İkincisi ise okumuş kadınlara “molla” denir. Kibardan bile olsa okumamış kadınlara “dudu” derler. Yenişehir‟de dudu denilen kadınlara ise Deliorman, Tuna Balkan taraflarında bunlara ise “kadış” denildiğini belirtir. (Ahmed Midhat, 2000: 41) Yazarın 9 �kadınlara hitap şekillerinin farklı bölgelerde değişiklik göstermesini de kayda geçirmesi dikkat çekicidir. Ahmet Midhat Efendi‟nin romanlarında sık sık yer verdiği konulardan birisi de kadın erkek ilişkileri, evlilik meselesidir. Görücü usulü ve buna karşı çıkan görüşleri sık sık romanlarına taşıyan yazar, Balkanlar‟daki evlilik meselesine de yer verir. Recep Köso ile Rum kızı Flomene arasında aşk ve evlilik ilişkisi üzerinden mesajlar verir. Yazar Yankos Çorbacı‟nın kızı ile Recep Köso arasındaki evliliğe doğru giden ilişkiyi izah ederken “Vakıa Rumeli‟de Rumdan, Bulgar‟dan birçok kızlar Müslüman olarak birer Müslüman kocaya varırlar ise de bunlar köyler veyahut kasabaların fukara-yı ahalisinden olmakla beraber kimi kimsesi olmayan ve kendi kavmi arasında da zaten koca bulabileceğini ümit etmeyen kızlar olup onları da bekçi, zaptiye veya esnaftan bazı kimseler alırlar.” Yazar diğer romanlarında defalarca ifade ettiği gibi tekrar eder ve “bir delikanlı teehhül hususunda yalnız validesinin veyahut kendine müteallik olan kadınların keyfine tabi olmamak ve alacağı kızı kendisi dahi tanımak öğrenmek ister ise biz kendisiyle beraberiz.” Recep Köso ve arkadaşıyla Rum kızı Flomene‟nin buluşmalarını anlatırken de yazarın Anadolu Rumeli bağlantısı kurduğu görülür. Köstem nehri üzerine geldiklerinde “Anadolu‟nun kağnı denilen iki tekerlekli arabalarının aynı olan arabalarından ve hayvanlarından ve arabalar içindeki eşyadan anlaşılan ufacık bir kervana rast geldiler.” (Ahmed Midhat, 2000: 66) Dönemin en iyi ulaşım aracı olarak öküz arabasıyla Recep Köso Flomene‟yi Tırhala‟ya kaçırır. Kızın babası tarafından saklandığı manastır Kalabaka manastırı. Buralar öyle mevkilerde inşa edilmişlerdir ki “kuş olup uçmasından başka oralara vusul mümkün olamaz” denilen yerlerdir. Kalabaka kasabasını yazar tasvir ederken Bursa‟yı mukayese olarak takdim eder ki bu genelde Balkanlardaki diğer şehirleri örneklemek için de kullanılır. Mudanya‟dan Bursa‟ya giderken ovanın nihayetinde Bursa‟nın arka tarafındaki Keşiş dağının duruşuyla Kalabaka kasabasının arakasındaki dağ manzarası aynıdır. Aradaki fark Kalabaka‟nın ve arkadaki dağın Bursaya göre daha küçük olmasıdır. (Ahmed Midhat, 2000: 71) 4. Hızır-İlyas Ve Nevruz Günleri Ahmet Midhat Efendi romanlarında kendi hayat hikayesine de sık sık yer veren bir yazardır. Recep Köso‟yu anlatırken onun babasını erken yaşta kaybetmesi, annesi ve kız 10 �kardeşlerine bakması ve adeta onların hamisi olmasını anlatırken, kendi yaşadıklarıyla birleştirerek anlatır. “Bu ince meseleyi on dört, on beş yaşındayken familya idaresinin barını münhasıran çekmekte bulunan pederinin vefatıyla o yük kendisine intikal eylemiş bulunan adamlara sorunuz. Mesela bir Ahmet Midhat’a, hatta bir Mehmet Cevdet’e sorunuz ki bunlar gözleri cihanı görmemek derecesindeki gençlik ateşleri etraflarını ihata eylemekle beraber gönüllerini yalnız bir noktaya hasredemezler.” (Ahmed Midhat, 2000: 137) Midhat Efendi‟nin yine bu coğrafyada geçen Arnavutlar Solyotlar romanında da, Gönüllü romanında Recep Köso‟nun Yunanlıların arasına gizlice sokulmasına benzer bir görüntü, Tepedenli Ali Paşa tarafından Solyotlar arasına seçkin askerlerinden Rüstem‟i sokar. Pek çok özelliği ve vasfının yanında Midhat Efendi bir gazetecidir ve gazetecilik tecessüsü romanlara da yansır. Recep Köse‟nin Filomene ile gönül ilişkisi yaşaması, kızın manastıra kapatılması bu coğrafyada yaşanılan tarihi bir hadiseye de tekabül etmektedir. 6 Mayıs 1876 tarihinde yaşanan ve gazetelere akseden, büyük olayların çıkmasına sebep olan, hatta 93 harbinin çıkış nedenlerinden birisi olarak gösterilen bir hadise yaşanmıştır. Belirtilen tarihte Müslüman olmak isteyen bir Bulgar kızının Selanik‟te Hristiyanlar tarafından Amerikan konsolosluğunda zorla tutulması sebebiyle çıkan, Fransız ve Alman konsoloslarının öldürülmesiyle sonuçlanan Selanik Olayı‟nı hatırlatmaktadır. Uluslarası arenada yankı bulan ve Batılılar tarafından Türklere karşı sert eleştiri ve yazılara sebep olan (Uzer, 1986: 110) bu olay Midhat Efendi‟nin romanına bu şekilde aksetmiştir. (Bıyık, 2010: 42) Midhat Efendi‟nin gençlik yılarında yaşadığı bölgenin adet ve eğlenceleri de romanlarda kendisine yer bulur. Arnavutlar-Solyotlar romanında “Hıdırellez” bölümü açan yazar, bahar bayramı ya da baharın karşılanışı olarak bilinen bu bayrama geniş yer verir. (Timur, 2004, 337-343) Hızır-ilyas yaygın ifadesiyle Hıdrellez bahar mevsiminde miladi takvimle Mayıs ayının ilk haftalarında, 5-6 Mayıs günlerinde, kutlanır. Hıdırellez isminin verilmesinin sebebi de Hz. Hızır‟ın kendisi gibi peygamber ve yine onun gibi ölümsüz bir hayata mazhar olan Hz. İlyas ile o gün buluşmalarına inanılmaktan gelir. (Pakalın, 1993: 803) Ruz-ı Hızır olarak da ifade edilen Hıdrellez gününün gelmesi baharla beraber bolluk ve bereketin gelmesine işaret eder. Bunun gelişi kutlanır. 11 �“Ruz-ı hızrın hulülü Rumeli ve Arnavutluk cihetlerinde mevsim-i sayfın mukaddimesi addolunarak umumi bir itikada göre o gün kurt, kuş, insan, hayvan, hasılı bütün mahlukat bayram edeceğinden havadaki bulutlar dahi ta’til-i işgal ederek havada asla buluttan eser bulunmaz ve mahlukatı taciz eyleyecek şiddetli rüzgar esmezmiş.” (Midhat Efendi, 2002: 71) Hıdrellez kutlamaları çerçevesinde bölgedeki batıl inanışlara da yer veren yazar, koyun ve kuzuların koyun koyuna yatarken, Hızır günlerinde birbirlerine sırtlarını dönerek yattıkları, bunun da koyunların kuzularına “Bundan sonra kısmetinle başbaşasın, bana ihtiyacın yok” dedikleri vurgulanır. Bu günlerden önce kuzu etinin yenmesinin bazı Müslümanlar ve hristiyanlar arasında haram olarak görüldüğü, ruz-ı hızrdan sonra az ya da çok kuzu eti yenmesi gerektiğinden bahsedilir. “Kezalik umumiyetle itikat olunacağına göre koyunlar kuzusu ile Ruz-ı hızra kadar yüzyüze burun buruna koklaşarak yatıp uyudukları halde ruz-ı Hızır gecesi arka arkaya yatıp koyun kuzusunu lisan-ı hal ile “Artık bundan sonra benim muhafazama muhtaç değilsin, istediğin yolda kısmetini ara’ demiş. Bu itikadın ne kadar kuvvetli olduğunu şununla muvazene etmelidir ki İslam olsun Hristiyan olsun Rumeli’de umumiyetle karib pek çok kimseler ruz-ı hızrdan mukaddem kuzu eti eklini harama karîb günah addederek, o günün vürudu üzerine fakir, ganî herkes kudretine göre bir miktar kuzu eti mutlaka ekl edecektir.” (Midhat Efendi, 2002: 72) Bu itikadın balkanlarda ne kadar kuvvetli olduğunu anlatırken de yazar, “İslam olsun Hristiyan olsun Rum İli‟nde umumiyete karib günah addederek o günün vürudunu üzerine fakir gani herkes kudretine göre bir miktar kuzu mutlaka ekl edecektir.” der. Bu ifadelerden bahar kutlamalarında din farkı gözetmeksizin bu bölge insanının bütün olarak iştirak ettiği bir bayram olarak da kutlandığı görülür. Romanda Yorgi Boçaris‟in kızı Maryola ile Fotos‟un nişan töreninin Hıdrellez‟in ilk gününe denk getirilmesiyle Soli‟de çifte şenlik yaşanır. Yorgi Boçaris‟in nişan ve Hıdrellez münasebetiyle verdiği ziyafet, bu ziyafette çalınan müzikler romanda Rumeli‟de yaşanan zengin kültürü de gözler önüne serer. “O gün çalgı olmak üzere müteaddit gavsala ve gaydalardan maada davul ve zurna dahi bulundurularak öyle bir surette taam eyledi ki bu taam umumi bir sofra halinde erbab-ı iştihaya arz edilmeyip belki bir oğlağın doyurabileceği kadar misafir toplandıkça onlara bir sofra kurulmak suretiyle her sofra diğerini takibeden devam ede gitti. Lakin evvelce taam 12 �etmiş ve şaraba ve raksa koyulmuş bulunan huzzara sonraki sofralar erbabı mezeler takdimiyle gerek neşelerini idameye ve gerek maidelerini mütemadiyen teçhize gayret eyledikleri dahi nazarı dikkatten uzak tutulmayacaktır.” Midhat Efendi‟nin bu romanda geniş tasvirlerle anlattığı Hıdrellez bayramının Balkan coğrafyasının tamamında geniş bir katılım ve coşkuyla asırlardır yaşanarak devam ettirildiği görülmektedir. Gönüllü romanında bu bölgede yaşanana ve yaşatılan bir başka gelenek ise “bıçak silme”dir. Rumelideki Müslüman Türkler arasında yaygın olan Ramazan ayından hemen önce yapılan sazlı, sözlü, içkili eğlencelerdir. Böyle bir eğlence ortamı Kahramanoğlu Mehmet Bey‟in bahçesinde gerçekleşen ve Recep Köso‟nun da iştirak ettiği bir eğlencedir.3 Midhat efendi‟nin Balkan coğrafyasının geçtiği bir diğer romanı da Ahmed Metin ve Şirzad‟dır. Yazarın 1889 yılında Avrupa‟ya yaptığı seyahat dönüşü kaleme aldığı Akdeniz‟e yapılan seyahati konu alan ve içinde tarihi olayların da anlatıldığı bu romanda Akdeniz havzasıyla beraber Balkanlar/Rumeli coğrafyası da mekan olarak yer alır. Öncelikle romanın ana kahramanı Ahmed Metin, İslam Dragoz Ağa namında bir Boşnak mültezimin oğludur. İslam Dragoz, köy mültezimliğinden işe başlayarak iltizamlarının sayısını çoğaltmış ve zenginleşmiştir. (s.20) İslam Dragoz, İşkodra‟dayken İtalyanca‟nın önemli bir dil olduğunu öğrenmiş ve bu itikadından dönmeyerek oğluna İtalyanca dersleri aldırmıştır. (s.21) Türk ve İslam medeniyetinin büyüklüğünü ortaya koymak maksadıyla kadim medeniyetlerin yaşadığı Akdeniz‟e yapılan seyahatle beraber bu romanda Pire gibi Yunan liman şehirleriyle, buraya tatil için gelen ve sonrasında Ahmed Metin‟le seyahate devam edecek olan bugün Romanya sınırları içinde kalan Şarkî Avrupa‟daki Yaş şehrindeki bir aileden bahseder. Orhan Okay‟ın “Türkiye Dışında Bir Tanzimat Modeli” olarak bahsettiği bu aile üzerinden on dokuzuncu yüzyılda Batılılaşmanın etkisinin sadece Osmanlı‟yı değil, Balkanları da nasıl etkilediği Yoroslav familyası üzerinden örneklendirilir. (Okay, 2006: 231-238) 3 Batıl inanç meselesi dönemin romancılarında sıkça işlenen konulardan birisidir. Özellikle Ahmed Midhat Efendi‟nin elinden Hüseyin Rahmi Gürpınar‟ın romanlarında batıl inanç meselsine çok daha geniş ve farklı yönleriyle ele alınmıştır. Konuyla ilgili bkz. Koşar, Emel (2008), Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Bâtıl İnançlar, İstanbul: Piya Art Yayıncılık, 13 �“Prut nehri ve Tuna‟nın bir parçası olan Boğdan kıtacığı işte Avrupa‟nın medeniyetine kapılarını açmak hususunda en ziyade teehhür etmiş olan yerlerden birisdir.” (Ahmed Metin, 1892: 156) Evlilik anlayışından aile içi ilişkilere, eğitim metodundan bankacılık düzenlemelere kadar birçok şeyin hayatı nasıl değiştirdiği izah edilir. Ahmed Metin‟in Akdeniz seyahatine eşlik eden Neofari başlangıçtaki Avrupa hayranlığı ve Türk ve İslam tarihine bakışı tamamen değişir ve olumlu duygularla memleketine döner. (Koçak, 2012: 221-249) Sonuç olarak, çocukluk yıllarında Balkanları/Rumeli‟yi tanıyan Ahmed Midhat Efendi‟nin romanlarında bu coğrafya, iklim şartları, farklı kültürleri bir arada yaşatması, Tanzimat sonrası Batılılaşmanın getirdiği modernleşmenin getirdiği olumsuz etkilerin sadece Osmanlı‟yı İstanbul‟u değil, Balkan coğrafyasını da nasıl etkilediği, değişip dönüştürdüğü yine romanlar üzerinden anlatılır. Midhat Efendi romanlarında bunları anlatırken ansiklopedik bir bilgiden ziyade, bölgede yaşamış olmanın getirdiği birikimleri ziyadesiyle eserlerine yansıtır. Bu bakımdan onun Arnavutlar Solyotlar, Gönüllü gibi romanları her ne kadar tarihi bir roman olarak addedilse de, bu coğrafyaya ait geniş bir sosyolojik malzeme sunarlar. KAYNAKÇA Ahmed Mithat Efendi, (2002), Arnavutlar Solyotlar, İstanbul 1305 [1889], 221 s. / (Haz. Nuri Sağlam), Ankara: TDK Yayınları. Ahmed Mithat Efendi, (2003), Gürcü Kız yahut İntikam (haz. Kazım Yetiş), Ankara: TDK Yay. Ahmet Mithat Efendi, (1892) Ahmed Metin ve Şirzad Hakayık-ı Tarihiyye Üzerine Müessis Roman, İstanbul. Ahmet Mithat Efendi, (2000) Gönüllü, Kırkambar Matbaası, Dersaadet 1314 [1898-1899], (Haz. Erol Ülgen), Ankara: TDK Yay. Aktaş, Şerif, Roman Sanatı ve Roman İncelemesine Giriş, Ankara: 2000, Akçağ Yayınları. Barbara Jelavich (2006), İstanbul: Küre Yay. C.I, Bıyık, Mahmut (2010), Türk Romanında Rumeli : (1888-1995), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 14 �Gökçek, Fazıl, Küllerinden Doğan Anka Ahmed Midhat Efendi Üzerine Yazılar, İstanbul: Dergah Yay. İnalcık, Halil (2008), “Rumeli”, TDV İslam Ansiklopedisi, C. XXXV, İstanbul, s. 232-235. Karaca, İsmail (2006), “Tarihi Romanlarda Mekan-Coğrafya” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 2006, C. XXXIV, s.71-90. Karpat, Kemal H. (1992), “Balkanlar”, TDV İslam Ansiklopedisi, İstanbul, C.V, s. 25-32. Kefeli, Emel (2006), Edebiyat Coğrafyasında Akdeniz, İstanbul: 3 F Yay. Koçak, Ahmet, (2012), “Tarih ve Medeniyete Roman Üzerinden Yolculuk: „Ahmed Metin ve Şirzad yahud Roman İçinde Roman”, Dil ve Edebiyat Araştırmaları (Journal of Language and Literatute Studies), S. 5, Kış 2012, s. 221-249. Koşar, Emel (2008), Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarında Bâtıl İnançlar, İstanbul: Piya Art Yayıncılık, Mme de Stael, (1989), Edebiyata Dair, (çev. Safiye Hatay-Vahdi Hatay), İstanbul: MEB Yayınları. Okay, Orhan (1989), “Ahmed Midhat Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: II, İstanbul: s.100-103. Okay, Orhan, (2006), “Türkiye Dışında Bir Tanzimat Modeli”, Merhaba Ey Muharrir Ahmed Midhat üzerine Eleştirel Yazılar, (haz. Nüket esen-Erol Köroğlu), İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. Pakalın, M. Zeki, (1993), Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul: C. I, MEB Yayınları. Tanpınar, Ahmed Hamdi (1996), “Savaş ve Barış Hakkında Düşünceler”, Yaşadığım Gibi, (haz: Birol Emil), İstanbul: Dergâh Yayınları, Tanpınar, Ahmed Hamdi (2006), “Savaş ve Barış Hakkında Düşünceler”, Yaşadığım Gibi, (haz. Birol Emil): İstanbul: Dergâh Yayınları. Timur, Kemal (2004), “Ahmed Midhat Efendi‟nin Arnavutlar Solyotlar Adlı Romanında Hızır İlyas Günleri ve Nevruz Bayramı, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, XXXI, 2004, s. 337-343. 15 �Uğurcan, Sema, “Ahmet Midhat efendi‟nin Hatıratı ile Romanları Arasındaki Münasebet”, Türklük Araştırmaları Dergisi, Nr. 2, Ankara 1986. Uzer, Tahsin (1987), Makedonya Eşkıyalık Tarihi ve Son Osmanlı Yönetimi, Ankara: TTK Yay. 16 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2203 Title A name given to the resource ESER-YAZAR İLİŞKİSİ YA DA AHMET MİDHAT EFENDİ’NİN EDEBİYAT COĞRAFYASINDA RUMELİ/BALKANLAR Author Author KOÇAK, Ahmet Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Edebiyat coğrafyası, Ahmet Midhat Efendi, Rumeli/Balkanlar, roman. ÖZET Edebî metinler milletlerin hayatındaki değişim ve dönüşümleri en geniş şekilde yansıtan eserler olduğu kadar, yazarın hayat coğrafyasına ışık tutan, ondan izler taşıyan metinler olarak da okunabilir. Vefatının yüzüncü yılını yeni andığımız Ahmet Midhat Efendi (ö. 1912), farklı alanlarda kaleme aldığı eserleriyle Türk edebiyatının en velûd yazarlarından birisi olmuş, “hâce-i evvel” ismini fazlasıyla hak etmiş bir isimdir. O, hikaye, roman, tiyatro, seyahat, hâtıra gibi edebî türlerinin yanında tarihten iktisata, eğitim konusundan coğrafyaya kadar değişik alanlarda verdiği eserlerle de Türk kültürüne büyük katkıları olmuştur. Özellikle hikâye ve roman türünde kaleme aldığı eserlerle yanlış batılılaşmadan, eğitim konularına, görücü usulü evliliğin tenkidinden kızların okutulmasına kadar pek çok toplumsal meseleye yer vermiştir. O, eserlerinde sadece geniş bir Osmanlı ya da İslâm coğrafyasından değil, Asya’dan Avrupa’ya, Afrika’dan Amerika’ya kadar dünyanın farklı kıtalarından da bahsetmiştir. Ancak yazarın özellikle gençlik/yetişme çağlarında yaşadığı Rumelinin/Balkanların ayrı bir yeri vardır. Bu makalede Ahmet Midhat Efendi’nin hikâye ve romanlarının coğrafya merkezli bir okunması ile bu metinlerde Rumelinin/Balkanların yazarın hayat coğrafyasında nasıl yer aldığı ya da yazarın hayat hikâyesi ile bu coğrafyanın nasıl irtibatlandırılabileceği üzerinde durulmuştır. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/ee6bb5bec9214ec146b319ca9d1910f4.docx 66eb1a8070884a20cd5d37cd8231a1be https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/747776d39a6f0446f02316aeadc3d8e1.pdf a79c213d3d6df21edfcbc8b5edb2e5df PDF Text Text ESKİ TÜRK EDEBİYATINDA ÂŞIĞIN BEĞENME, İMRENME VE KISKANMA HALLERİ Zeynep DİNÇER Ordu Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı, Ordu / Türkiye Anahtar Kelimeler: Eski Türk Edebiyatı, Şiir, Beğenme, Kıskanma, İmrenme. ÖZET Klâsik Türk Edebiyatı, Yüksek Zümre Edebiyatı, Saray Edebiyatı, Eski Türk Edebiyatı ve Divan Edebiyatı gibi çeşitli isimlerle anılan edebiyat dönemi sevgili, âşık ve rakip üçgeni etrafında dönen bir aşk kurgusunu ele almaktadır. Bu aşk kurgusunda âşık; bütün sıkıntıları yaşayan, sevgiliye ulaşamayan, onu her zaman rakibin yakınlarında gören kısacası yenilgilerle donatılmış bir tiptir. İşte bu durum dahilinde, onun farklı; ama birbirine oldukça yakın ruh hallerinden kıskanma, imrenme ve beğenme unsurları üzerinde durulmuştur. Böylece âşığın rakip karşısındaki değişken tutumları tanımlanmıştır. Bu yapılırken de öncelikle geleneğin şiir türünden hareket edilmiş ve şiir örnekleriyle âşığın psikolojik dönüşümleri gösterilmiştir. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2262 Title A name given to the resource ESKİ TÜRK EDEBİYATINDA ÂŞIĞIN BEĞENME, İMRENME VE KISKANMA HALLERİ Author Author DİNÇER, Zeynep Abstract A summary of the resource. Anahtar Kelimeler: Eski Türk Edebiyatı, Şiir, Beğenme, Kıskanma, İmrenme. ÖZET Klâsik Türk Edebiyatı, Yüksek Zümre Edebiyatı, Saray Edebiyatı, Eski Türk Edebiyatı ve Divan Edebiyatı gibi çeşitli isimlerle anılan edebiyat dönemi sevgili, âşık ve rakip üçgeni etrafında dönen bir aşk kurgusunu ele almaktadır. Bu aşk kurgusunda âşık; bütün sıkıntıları yaşayan, sevgiliye ulaşamayan, onu her zaman rakibin yakınlarında gören kısacası yenilgilerle donatılmış bir tiptir. İşte bu durum dahilinde, onun farklı; ama birbirine oldukça yakın ruh hallerinden kıskanma, imrenme ve beğenme unsurları üzerinde durulmuştur. Böylece âşığın rakip karşısındaki değişken tutumları tanımlanmıştır. Bu yapılırken de öncelikle geleneğin şiir türünden hareket edilmiş ve şiir örnekleriyle âşığın psikolojik dönüşümleri gösterilmiştir. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013-05-17 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2203-4548 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/3d769fe53543c3a6b2118b0d12dd8250.pdf b3b4bdaf5dedc63f429a20b2eb07bd73 PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 and read aloud plays and perform them with his penpal Hüsamettin Tambay, as a level of id, ego and superego. XX ƏSR AZERBAYCAN MUHACİRET EDEBİYYATI Nezaket İSMAYİLOVA Naxcivan Dövlət Universiteti / Azerbaycan Anahtar Kelimeler: Vətən, mühacirət, həsrət, yaradıcılıq, ədəbiyyat. ÖZET 1920-1950 yılları arasında manevi-ahlaki deyerlerimiz total rejmin kazabına uğrar oldu. Bu nedenlerden vatandaşlarımızın bir kısmı Azerbaycan’a yakın olsun diye Türkiyeye göç etmiş kendi yaratıcılık faaliyyetleri ile çalışmalar yapmışlar. Bunlardan tanınmış bilim adamı Ehmed Ceferoğlu, Ehmed Cavad, Emin Abid, Mirze Bala Memmedzade, Alazan Baycan, Mirze Albay Dağlı, Elibey Hüseynzade, Ehmedbey Ağayev ve daha nicelerinin isimlerinide söylene biliriz. Bu şekilde göç hayatı yaşayan ünlü alimlerin zengin yaratıcılğının yalnız bir kısmı konfrans konusuna uykun olan bilgilere bağlı araşdırmalar yapmışlardır. Türk dünyasında tanınmış alim Ehmed Ceferoğlunun eserleri çok önemlidir. Onun bir kısım eserleri 1942 yılında neşr ettirdiyi “Şimal ellerimiz Azerbaycan’dan toplamalar “Adlı kitabında Karsta yaşayan azeri ve terekeme folklorundan örnekler onların geçmiş yaşam tarzları ve gelişmiş konuşma dilinden karşılıklı bir şekilde yeterli olunmuşdur. Türkiyenin Kars, ığdır, Sivas, Tokat, Amasya ve Van vilayetlerinde yaşayan azeri ve terekemelerden alınan metinler 350-400 yıl önce Afyonun Emirdağında konuşulmaktadır. Özellikle E.Ceferoğlu Türkiye Türkologiyasına özenle yanaşmış deyerli eserlerini ortaya koymuştur Onun esas amaçı Türkü Türke tanıtdırmak ve Türk dünyasını dünyaya beyan etmekdir. Bu şairlerden biri de Ehmed Cavaddır. Azerbaycan ve Türkiye edebiyatşünaslığın da şairin yaratıcılığı ile meşkul olan bir çok tedqiqatçılar var. Şair kuzey Qafqaz, Dağıstan, Kars, Ardahan ve siyerlerde olmuş türk halkına olan muhaebbet hissini 1914-te ekimde meşhur “Kara deniz” şirinde bu şekilde tercüme etmişdir. 23 �BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 Çırpınırdı Karadeniz Bakıp Türkün bayrağına “Ah...” deyerdim hiç ölmezdim, Düşe bilsem ayağına! Bu şiir az bir zaman içersinde şöhret kazandı daha sonra şarkıya çevrilerek her iki halkın sınırlarından kenara çıkarak sevilerek söylenildi. 1915-yılında Kars ve Ardahan arazilerinde şavaş zamanında “Ne gördümse”, “Yeni iqbal” , “Şehid esir,” “Mays”, “Oyun”, “Yazık” ve s. şeirleri de bunlardan biridir. Azerbaycan edebiyyatının ünlü öreneklerinden biri de Emin Abiddir.O, büyük alim edebiyyatşünas-koruyucusu ve eleştiricisi çoklu elyazmaların monoqrafiyaların müelifidir M.F.Köprülülüzadenin tesis etdiyi “Türkologiya cemiyyeti” nde faal iştirak etmiş, “Serveti Fünun”, “Türk yurdu” jurnallarında elmi makaleleleri basılmışdırır. Emin Abid eserlerinin eleştirisi, aşkara çıkarılması ve hüsusile “Azerbaycan türklerinin edebiyyatı tarihi” kitabı ona büyük uğurlar kazandırmıştır. Türk halkları edebiyatında “Mani” nevi ve Azerbaycan “bayatı” larının hüsusiyyeti adlı eserinde topladığı beş bin bayatı-mani Türkiye edebi-musiki hayatında geniş yayılmış kadınlar tarafindan söylenilir. (Tahir Üzger) Karadeniz manilerinden mühtelif örnekler getirmişdir.Sonralar bu kitab 1889 da ikinci neşri 1925-te çap olmuştur. Her erazinin kendine has manileri genelleşerek farklı ve benzer yönleriyle karşılıklı şekilde ele alınmıştır. Dramatik, yazıçı, siyasi-eski devlet adamı, publisist, eleştirici ve tarihci Mirze Bala Memmedzade “Türk ensiklopediyası” ve “İslam ensiklopediyası”, “ Azerbaycan türk matbuatı”, “28 Mays”, “İstiklal beyannamesinin tehlili” ve başqa eserleri ile türk dünyasının mübahiseli meselelerine aydınlık getirmişdir. “Onlarda türkdür” eserinin yazarı Mirze Abay Dağlı Türkiyede Azerbaycan gönüllü birlikleri yazmıştır. O, poeziya nesr, dramaturgiya ve edebiyyatşünaslıq alanında kaleminini sınamış,fedakar sanatkardır. Edib mühaciret illerinde dramaturgiyaya daha cok müracat etmiş, yazdığı tarihi piyeslerinde Azerbaycan ve Türk halklarının yaşadığı tarihin şanlı sehifelerini küdretli şahıslarını piyesleri için örnek seçmişdir. Onun Atatürk adlı piyesi Türkiye Cümhuriyyetinin kurucusu, istiklal uğrunda mücadilenin kahramanı Mustafa Kemal Atatürk’e yazılmışdır. Sakarya karargahı adlı piyes de aynı şekildedir. Alazan Baycan da Azerbaycan’da da dünyaya göz açsa da 24 �BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 ömrünün bir çok bölümünü Türkiye’de yaşamış buradada vefat etmişdir. Türkiye ve Azerbaycan edebiyyatşünaslığı alanında kendine has yaratıcılık hizmetleri olmuşdur. Yaratıcılıklarından kısa örneklerler getirdiyimiz bu usta yazarların Karadeniz tarihi edebiyatı ve kültürü sahasındeki mevzular açığa cıkarılmış ve araştırmalar üzerinde çalışmıştır. ESKİ TÜRKÇE FİLLERİN HAKAS TÜRKÇESİNDEKİ GÖRÜNÜMÜ Ertan BESLİ Bitlis Eren Üniversitesi, Bitlis / Türkiye Anahtar Kelimeler: Eski Türkçe, Hakas Türkçesi, Köken Bilgisi, Dil Bilim. ÖZET Bu bildiride Eski Türk Yazıtları döneminde yazılmış olan Tonyukuk, Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtlarında yer alan fiillerden Hakas Türkçesine ulaşanlar tespit edilmiştir. Söz konusu Eski Türkçe fiillerin ses ve yapı bilgisi yönünden günümüz Hakas Türkçesindeki mirasçıları ile arasında olan benzerlik ve ayrılıkları da art zamanlı tarihî ayrımsal-karşılaştırmalı dil bilim yöntemine göre incelenip belirlenmiştir. Bu çalışmada gerektiğinde incelenen şekillerin köken bilgisi açıklamalarına da yer verilmiştir. Bu araştırmada kullandığımız yöntem şu şekilde özetlenebilir: Öncelikle sahanın temel eserlerinden olan Eski Türk Yazıtlarında üç yazıtın fiil varlığı taranarak belirlenmiştir. Belirlenmiş fiil köklerinden Hakas Türkçesine ulaşanların günümüzdeki görünümleri, anlamları ve örnekleri verilerek sıralandı. Böylece Eski Türkçe ve Hakas Türkçesi arasında fiillerde meydana gelmiş bazı ses, yapı ve anlam değişmeleri tespit edilmiştir. Fiillerin yansıttığı leksikolojik gelişmeler art zamanlı ayrımsal-karşılaştırmalı yöntem ile aydınlatılmaya çalışılmıştır. Sonra sahanın diğer temel eserleri ile (Orhun Abideleri, Orhon Yazıtları ve Orhon Yazıtları Araştırmaları) belirlenmiş fiiller okuma farkı ve anlam yönünden karşılaştırılmıştır. Çeviri yazı ve anlamlandırma yönünden fark tespit edilmiş şekiller sahanın temel ve güncel etimoloji sözlüklerinde taranmıştır. Elde edilen bulgular verildikten sonra fiillerin günümüzde sahip oldukları anlamlar belirtilmiştir. İncelenen fiillerden ses ve yapı olarak 25 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2638 Title A name given to the resource ESKİ TÜRKÇE FİLLERİN HAKAS TÜRKÇESİNDEKİ GÖRÜNÜMÜ Author Author BESLİ, Ertan Abstract A summary of the resource. Bu bildiride Eski Türk Yazıtları döneminde yazılmış olan Tonyukuk, Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtlarında yer alan fiillerden Hakas Türkçesine ulaşanlar tespit edilmiştir. Söz konusu Eski Türkçe fiillerin ses ve yapı bilgisi yönünden günümüz Hakas Türkçesindeki mirasçıları ile arasında olan benzerlik ve ayrılıkları da art zamanlı tarihî ayrımsal-karşılaştırmalı dil bilim yöntemine göre incelenip belirlenmiştir. Bu çalışmada gerektiğinde incelenen şekillerin köken bilgisi açıklamalarına da yer verilmiştir. Bu araştırmada kullandığımız yöntem şu şekilde özetlenebilir: Öncelikle sahanın temel eserlerinden olan Eski Türk Yazıtlarında üç yazıtın fiil varlığı taranarak belirlenmiştir. Belirlenmiş fiil köklerinden Hakas Türkçesine ulaşanların günümüzdeki görünümleri, anlamları ve örnekleri verilerek sıralandı. Böylece Eski Türkçe ve Hakas Türkçesi arasında fiillerde meydana gelmiş bazı ses, yapı ve anlam değişmeleri tespit edilmiştir. Fiillerin yansıttığı leksikolojik gelişmeler art zamanlı ayrımsal-karşılaştırmalı yöntem ile aydınlatılmaya çalışılmıştır. Sonra sahanın diğer temel eserleri ile (Orhun Abideleri, Orhon Yazıtları ve Orhon Yazıtları Araştırmaları) belirlenmiş fiiller okuma farkı ve anlam yönünden karşılaştırılmıştır. Çeviri yazı ve anlamlandırma yönünden fark tespit edilmiş şekiller sahanın temel ve güncel etimoloji sözlüklerinde taranmıştır. Elde edilen bulgular verildikten sonra fiillerin günümüzde sahip oldukları anlamlar belirtilmiştir. İncelenen fiillerden ses ve yapı olarak günümüz Hakas Türkçesine aynı şekilde ulaşanlar çalışmamızda verilmiştir. Ayrıca bu fiillerden anlamsal yönden farklılaşanlar da belirtilmiştir. Daha sonra ise araştırmamıza konu olan üç eski Türk yazıtındaki fiil kök veya gövdelerinden Hakas Türkçesine bazı ses ve yapı değişiklikleriyle ulaşmış şekiller verilmiştir. Bu şekillerde tespit edilmiş farklar ses ve yapı açısından incelenmiştir. Bu bölümde yine anlamsal yönden oluşmuş bir fark varsa açıklanmıştır. THE VIEW OF OLD TURKISH VERBS IN KHAKAS TURKISH Key words: Old Turkish, Khakas Turkish, etymology, linguistics. In this work, the old Turkish verbs having reached today’s Khakas Turkish have been identified. In terms of phonology, morphology and meaning, the old Turkish verbs have been compared to today’s Khakas Turkish according to the comparative method. Some etymological explanations have also been taken place when they are in need . In this study, the method we use can be summarized as follows: The verbs of three inscriptions in the Old Turkish Inscriptions have been determined by checking the fundamental works in the field. Some of the determined Turkish verbs and their roots have reached Khakas Turkish. Their current appearance, meanings and examples were listed. Thus, some differences occurred in some sound, structure and meaning between Old Turkish and Khakas Turkish have been identified. Some lexical developments have also been identified through diachronic comparative method. Some verbs having some differences in terms of transcription and meaning have been scanned in the fundamental and current etymological dictionaries. After giving the findings of scanning, the contemporary meanings of these verbs have been indicated. Some verbs which have reached contemporary Khakas Turkish in the same form in terms of phonems and structure have also been listed in our work. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/09905162a4626079894c10975b91ffe8.pdf 7e7d78fab1051cf761dfc383098dec3a PDF Text Text BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 ESKİ TÜRKÇE KELİMELERİN ATABEY AĞZINDAKİ GÖRÜNÜMÜ Ertan BESLİ Bitlis Eren Üniversitesi, Bitlis / Türkiye Ali Osman YALKIN Bitlis Eren Üniversitesi, Bitlis / Türkiye Anahtar Kelimeler: Eski Türkçe, Atabey Ağzı, Köken Bilgisi, Dil Bilim. ÖZET Bu bildiride Eski Türk Yazıtları döneminde yazılmış olan Tonyukuk, Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtlarında yer alan kelimelerden Atabey ağzına ulaşanlar tespit edilmiştir. Söz konusu Eski Türkçe kelimelerin ses ve yapı bilgisi yönünden Atabey ağzındaki mirasçıları ile arasında olan benzerlik ve ayrılıkları da art zamanlı tarihî ayrımsal-karşılaştırmalı dil bilim yöntemine göre incelenip belirlenmiştir. Bu çalışmada gerektiğinde incelenen şekillerin köken bilgisi açıklamalarına da yer verilmiştir. Bu araştırmada kullandığımız yöntem şu şekilde özetlenebilir: Öncelikle sahanın temel eserlerinden olan Eski Türk Yazıtlarında üç yazıtın söz varlığı taranarak belirlenmiştir. Belirlenmiş kelimelerden Atabey ağzına ulaşanların günümüzdeki görünümleri, anlamları ve örnekleri verilerek sıralandı. Böylece Eski Türkçe ve Atabey ağzı arasında kelimelerde meydana gelmiş bazı ses, yapı ve anlam değişmeleri tespit edilmiştir. Kelimelerin yansıttığı leksikolojik gelişmeler art zamanlı ayrımsal-karşılaştırmalı yöntem ile aydınlatılmaya çalışılmıştır. Sonra sahanın diğer temel eserleri ile (Orhun Abideleri, Orhon Yazıtları ve Orhon Yazıtları Araştırmaları) belirlenmiş kelimeler okuma farkı ve anlam yönünden karşılaştırılmıştır. Çeviri yazı ve anlamlandırma yönünden fark tespit edilmiş şekiller sahanın temel ve güncel etimoloji sözlüklerinde taranmıştır. Elde edilen bulgular verildikten sonra kelimelerin günümüzde sahip oldukları anlamlar belirtilmiştir. İncelenen kelimelerden ses ve yapı olarak Atabey ağzına aynı şekilde ulaşanlar çalışmamızda verilmiştir. Ayrıca bu fiillerden anlamsal yönden farklılaşanlar da belirtilmiştir. Daha sonra ise araştırmamıza konu olan üç eski Türk yazıtındaki kelimelerden Atabey ağzına bazı ses ve yapı değişiklikleriyle ulaşmış şekiller verilmiştir. Bu şekillerde tespit edilmiş farklar ses ve yapı açısından incelenmiştir. Bu bölümde yine anlamsal yönden oluşmuş bir fark varsa açıklanmıştır. 136 �BİLDİRİ ÖZETLERİ - UTEK 2014 THE VIEW OF OLD TURKISH WORDS IN ATABEY DIALECT Key words: Old Turkish, Atabey dialect, etymology, linguistics ABSTRACT In this work, the old Turkish words having reached Atabey dialect have been identified. In terms of phonology, morphology and meaning, the old Turkish words have been compared to Atabey dialect according to the comparative method. Some etymological explanations have also been taken place when they are in need . In this study, the method we use can be summarized as follows: The vocabulary of three inscriptions in the Old Turkish Inscriptions have been determined by checking the fundamental works in the field. Some of the determined Turkish words and their roots have reached Atabey dialect. Their current appearance, meanings and examples were listed. Thus, some differences occurred in some sound, structure and meaning between Old Turkish and Atabey dialect have been identified. Some lexical developments have also been identified through diachronic comparative method. Some words having some differences in terms of transcription and meaning have been scanned in the fundamental and current etymological dictionaries. After giving the findings of scanning, the contemporary meanings of these words have been indicated. Some words which have reached contemporary Atabey dialect in the same form in terms of phonems and structure have also been listed in our work. 137 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 2730 Title A name given to the resource ESKİ TÜRKÇE KELİMELERİN ATABEY AĞZINDAKİ GÖRÜNÜMÜ Author Author BESLİ, Ertan YALKIN, Ali Osman Abstract A summary of the resource. Bu bildiride Eski Türk Yazıtları döneminde yazılmış olan Tonyukuk, Kül Tegin ve Bilge Kağan yazıtlarında yer alan kelimelerden Atabey ağzına ulaşanlar tespit edilmiştir. Söz konusu Eski Türkçe kelimelerin ses ve yapı bilgisi yönünden Atabey ağzındaki mirasçıları ile arasında olan benzerlik ve ayrılıkları da art zamanlı tarihî ayrımsal-karşılaştırmalı dil bilim yöntemine göre incelenip belirlenmiştir. Bu çalışmada gerektiğinde incelenen şekillerin köken bilgisi açıklamalarına da yer verilmiştir. Bu araştırmada kullandığımız yöntem şu şekilde özetlenebilir: Öncelikle sahanın temel eserlerinden olan Eski Türk Yazıtlarında üç yazıtın söz varlığı taranarak belirlenmiştir. Belirlenmiş kelimelerden Atabey ağzına ulaşanların günümüzdeki görünümleri, anlamları ve örnekleri verilerek sıralandı. Böylece Eski Türkçe ve Atabey ağzı arasında kelimelerde meydana gelmiş bazı ses, yapı ve anlam değişmeleri tespit edilmiştir. Kelimelerin yansıttığı leksikolojik gelişmeler art zamanlı ayrımsal-karşılaştırmalı yöntem ile aydınlatılmaya çalışılmıştır. Sonra sahanın diğer temel eserleri ile (Orhun Abideleri, Orhon Yazıtları ve Orhon Yazıtları Araştırmaları) belirlenmiş kelimeler okuma farkı ve anlam yönünden karşılaştırılmıştır. Çeviri yazı ve anlamlandırma yönünden fark tespit edilmiş şekiller sahanın temel ve güncel etimoloji sözlüklerinde taranmıştır. Elde edilen bulgular verildikten sonra kelimelerin günümüzde sahip oldukları anlamlar belirtilmiştir. İncelenen kelimelerden ses ve yapı olarak Atabey ağzına aynı şekilde ulaşanlar çalışmamızda verilmiştir. Ayrıca bu fiillerden anlamsal yönden farklılaşanlar da belirtilmiştir. Daha sonra ise araştırmamıza konu olan üç eski Türk yazıtındaki kelimelerden Atabey ağzına bazı ses ve yapı değişiklikleriyle ulaşmış şekiller verilmiştir. Bu şekillerde tespit edilmiş farklar ses ve yapı açısından incelenmiştir. Bu bölümde yine anlamsal yönden oluşmuş bir fark varsa açıklanmıştır. THE VIEW OF OLD TURKISH WORDS IN ATABEY DIALECT Key words: Old Turkish, Atabey dialect, etymology, linguistics ABSTRACT In this work, the old Turkish words having reached Atabey dialect have been identified. In terms of phonology, morphology and meaning, the old Turkish words have been compared to Atabey dialect according to the comparative method. Some etymological explanations have also been taken place when they are in need . In this study, the method we use can be summarized as follows: The vocabulary of three inscriptions in the Old Turkish Inscriptions have been determined by checking the fundamental works in the field. Some of the determined Turkish words and their roots have reached Atabey dialect. Their current appearance, meanings and examples were listed. Thus, some differences occurred in some sound, structure and meaning between Old Turkish and Atabey dialect have been identified. Some lexical developments have also been identified through diachronic comparative method. Some words having some differences in terms of transcription and meaning have been scanned in the fundamental and current etymological dictionaries. After giving the findings of scanning, the contemporary meanings of these words have been indicated. Some words which have reached contemporary Atabey dialect in the same form in terms of phonems and structure have also been listed in our work. Publisher An entity responsible for making the resource available International Burch University Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014-05-23 Keywords Keywords. Article PeerReviewed Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context ISSN 2303-582X P Philology. Linguistics,PA Classical philology,PI Oriental languages and literatures,PN Literature (General) Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 799 Title A name given to the resource Eski Uygur Türkçesi Metinlerindeki Yansıma Sözcükler Üzerine Author Author Ergun, Koca Abstract A summary of the resource. Bu makalemizde, DLT, KB, CC, DKH, ML’deyaptığımız incelemelerimize Eski Uygur Dilinin öne çıkartılan ve üzerlerinde onlarca araştırma yapılmış olan Altun Yaruk, Kalyanam Kara ve Papam Kara (İyi ve Kötü Prens Öyküsü) ve Eski Uygur Mani ve Burkan muhitinde yazılan şiirler vb. eserlerdeki yansıma sözcüklerin leksiko - semantik özelliklerini ele almak suretiyle katkıda bulunmuş, hemen hemen Türkçe’nin her dönemindeki önemli eserlerde yansımaların izini sürmüş olacağız. Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012-05 Keywords Keywords. Conference or Workshop Item PeerReviewed P Philology. Linguistics https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/880283a7eeac6fa3fa76bcb29913ce32.docx 8942ba7813a8f1b83ad6991a6aaf8732 https://omeka.ibu.edu.ba/files/original/1868c2e6abb018539cc8a4935313d57a.pdf 360d1c69c9ddbe8dd051ce234a4d3b05 PDF Text Text Yrd. Doç. Dr. Mustafa Yilmaz Fatih Üniversitesi Hukuk Fakültesi İdare Hukuku Öğretim Üyesi ESKİ VAKIF MALLARININ GÜNÜMÜZDEKİ HUKUKİ REJİMİ TÜRKİYE ÖRNEĞİ 1. Eski vakiflar hakkinda genel bilgiler Vakıflar, insanın fıtratında varolan başkasına iyilik yapma, insanlar için yardımda bulunma, karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma duygusunu hukuki statüye kavuşturan ve ona süreklilik sağlayan, düzenli ve koordineli bir şekilde hayata geçirilmesini temin eden en önemli müesseselerden birisidir. Çok eski zamanlardan beri insanlar çeşitli nedenlerle vakfetmişler, ancak İslam’ın vakıf müessesesine verdiği önemden dolayı, gerek teorik alanda ve gerekse pratikte çok önemli bir yer işgal etmiş, İslâm ve Osmanlı hukukunda kapsamlı çalışmalar yapılmıştır. Denilebilir ki İslâm hukukunun ve hukukçularının geliştirdiği ve yaygınlaştırdığı en önemli müesseselerden biri de vakıf olmuştur. Eski medeniyetlerde de vakıf benzeri bir takım müesseseler bulunmaktadır. Eski Mısır'dan eski Roma'ya, eski Türklerden eski Yunan'a, eski Mezopotamya medeniyetlerinden eski Avrupa medeniyetlerine ve hatta yakınçağ Avrupa devletlerine kadar bir çok toplumda vakıf benzeri kurumlara rastlanılmaktadır. Ancak İslâmiyetle birlikte ve İslâm'ın vakıf müessesesine verdiği önemden dolayı İslâm hukukunda ve İslâm devletlerinde çok güçlü bir şekilde ortaya çıkmış, çok sayıda hukuk ekolü tarafından ele alınmış ve geliştirilen içtihatlarla hukukî statüsü ve ilkeleri belirlenmiştir. Kur'an-ı Kerim'de açıkça "vakıf" ile ilgili bir kavram geçmese de, insanlara yararlı olma, hayır işleme sosyal yardımlaşma, dayanışma, sadaka, fakir ve yetimlerin gözetilmesi gibi sosyal nitelikli esaslara sıklıkla yer verilmiş, Hz. Peygamber’in (SAS) bu konudaki sözleri ve uygulamaları, kısaca hadisleri, vakıf müessesesinin gelişmesinde etkili olmuştur. Hz. Peygamberin bizzat kendisi vakfetmiş, ashabına da vakıfta bulunmalarını tavsiye etmiştir. Bu tavsiyeye uyan ashabın ileri gelenleri ve daha sonraki 93 �Mustafa Yilmaz: ESKİ VAKIF MALLARININ GÜNÜMÜZDEKİ HUKUKİ REJİMİ - TÜRKİYE ÖRNEĞİ yıllarda halifeler ve zenginler mallarını vakfetmişler, çok çeşitli alanlarda vakıf medeniyetinin örneklerini sergilemişlerdir. İslâm ve Osmanlı hukukunda genel kabul görmüş bir tanıma göre "vakıf, menfaati Allah'ın kullarına ait olmak üzere bir malı Cenab-ı Hakkın mülkü hükmünde olmak üzere tahsis etmek, bağışlamaktır." Bu tanıma uygun olarak yapılan bağışlamalar ve kurulan vakıflar, İslâm coğrafyasında insanlara ve diğer canlılara hizmet vermişlerdir. Diğer İslâm devletlerinde olduğu gibi Selçuklu Devleti ve özellikle Osmanlı Devleti zamanında da vakıf müessesesi kapsamlı olarak ele alınmış, gerek teorik planda gerekse uygulamada çok önemli gelişmeler kaydedilmiştir. İslam devletlerinde bireyler çok sayıda vakıflar kurarak insanlara ve hatta hayvanlara çok çeşitli alanlarda hizmet vermişlerdir. Aynı zamanda hükümdarlar, padişahlar, sultanlar ve çeşitli devlet adamları da vakıflar kurarak insanlara ve topluma yararlı eserler ve hizmetler sunmuşlardır. Hukuki nitelik itibariyle vakıflar başlangıçta bireylerin kurdukları vakıflar olarak ortaya çıkarken daha sonra hükümdarların, devlet adamlarının, hanedan yakınlarının kurdukları vakıflar ortaya çıkmış, kısacası devlet tarafından vakıf adı altında kamu tüzel kişileri oluşturulmuş, adı konmasa da tüzel kişilikleri statüsü verilmiştir. Kısacası bir çok kamu hizmeti bireyler ve devlet tarafından kurulan vakıflar eliyle yürütülmüştür. Osmanlı Devleti zamanında da vakıflar suretiyle insanlara bir çok alanda hizmetler sunulmuş, toplumsal hayatın her alanında vakıflar eserleri ve uygulamaları görülmüştür. Osmanlı devletinde daha ilk beyler zamanından başlayan vakıf kurma geleneği, ilerleyen yüzyıllarda devletin siyasi, mali gücüne paralel olarak çeşit ve kapsam itibariyle ilerlemiş; hukuki, iktisadi, sosyal ve siyasi yapıyı etkilemiş; sosyal siyasetin, sosyal adaletin, dayanışmanın, toplumsal huzur ve barışın gerçekleşmesinde, fırsat eşitliğinin dağılımının sağlanmasında rol oynamış ve daha birçok yönden insanlığa hizmet etmişlerdir. Medrese, kütüphane, hastane, han, hamam, kervansaray, darü’şşifa, köprü, yol, çeşme ve su tesisatı vb. bir çok eser ve hizmet, başta padişahlar ve saltanat hanedanı, hanedan kadınları (sultan eş, kız ve anneleri olmak üzere en yüksek mevkilerde görev yapan kişilerden mütevazi mal varlığına sahip bir çok kişi tarafından kurulan vakıflar aracılığıyla gerçekleştirilmiş ve daha birçok hayır hizmeti bu müesseselerle yerine 94 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ getirilmiştir. Vakıf hizmetleri yalnız dini alanlarda değil, devletin faaliyet alanına giren, hatta sosyal ve kültürel hizmetler alanında da yapılmıştır. Toplumsal barış ve dayanışmaya sağladığı katkıların yanı sıra devletin göreceği bir takım hizmetler de vakıflar tarafından yüklenilerek devletin toplumsal ihtiyaçları karşılamadaki yükü hafifletilmiştir. Osmanlı Devleti zamanında gerek bireylerin ve gerekse devlet ve devlet adamlarının kurduğu vakıflar sayesinde Osmanlı'nın egemen olduğu yerlerde Anadolu'dan Balkanlara, Harameyn'den Kuzey Afrika'ya kadar bir çok yerde vakıf eserleri inşa edilmiş, bu durum Osmanlı Devletinin bir "vakıf medeniyeti ve cenneti" olarak nitelendirilmesine yol açmıştır. 2. Osmanli devleti zamaninda vakiflar ve mallarinin hukuki durumu 2.1. Osmanlı Devletinde Vakıfların Yerine Getirdiği Kamu Hizmetleri Vakıflar, insan hayatının hemen her alanında çok önemli fonksiyonlar ifa etmişlerdir. Türk ve İslam tarihinde eğitimden sağlığa bayındırlık eserlerinden ulaştırma hizmetlerine, din hizmetlerinden sosyal yardımlara kadar toplumsal hayatın her alanında bir çok kamu hizmeti vakıflar tarafından gerçekleştirilmiş, vatan savunmasından kolluk faaliyetlerine kadar hizmet vermiş, insanların ihtiyaç duyduğu alanlarda destek olmuş, kimi alanları da teşvik etmiştir. Değişik dönemlere ait yapılan araştırmalarda, vakıfların sayısı, devlet ekonomisi içerisindeki yeri hususunda farklı sonuçlar çıksa da, XIX. yüzyılda kurulan 9.000 vakıf dahil Osmanlı ülkesinde 35.000 civarında vakıf bulunduğu tahmin edilmekte, devlet bütçesi içerisinde de önemli yer tutmaktadır. Kısacası Batı’da kilise, belediye ve devletin gördüğü hizmetler, Osmanlı’da bireylerin ve devlet adamlarının kurduğu vakıflar eliyle yürütülmüştür. En önemli kamu hizmetlerinden olan eğitim ve kültür hizmetleri, Selçuklu ve Osmanlı Devletinde büyük çoğunlukla vakıflar tarafından gerçekleştirilmiştir. Başta mektep ve medreselerde olmak üzere sunulan eğitim faaliyetleri, kurulan vakıflar eliyle yürütülmüş, sadece bina ve tesislerin yapılması ile yetinilmemiş, aynı zamanda burada görev yapan veya 95 �Mustafa Yilmaz: ESKİ VAKIF MALLARININ GÜNÜMÜZDEKİ HUKUKİ REJİMİ - TÜRKİYE ÖRNEĞİ ders veren hocaların maaşları ve öğrencilerin tüm masrafları da vakıflar tarafından karşılanmıştır. Osmanlı toplumunun en önemli sosyal merkezlerinden birini külliyeler oluşturmuş ve büyük vakıf külliyeleri kurularak insanların bir çok önemli ihtiyacı karşılanmıştır. Külliyelerin odak noktasını cami oluşturmuş, cami merkezli bu oluşumun yanında her seviyede mektep ve medrese, kütüphane, hastane, aşhane, imarethane, arasta-çarşı, han-kervansaray, hamam vb. yer almıştır. Mesela, külliyelerin en gelişmiş örneği bulunan Süleymaniye Külliyesinde, cami merkezinde hastane, misafirhane, hamam ve dükkanlar gibi diğer unsurların yanında darü’l-hadis, dârü’l-kurra, dârü’ssıbyan, tıp medresesi, mülazımlar medreseleri de yer almaktaydı. Benzer bir durum Fatih ve Beyazıt Külliyesinde de söz konusudur. Bu külliyelerde yer alan bazı hizmetler günümüzde de sürdürülmektedir. Kütüphaneleri, camileri, imarethaneleri halen aktif olarak kullanılmaktadır. Yine en önemli kamu hizmetlerinden olan sağlık hizmetlerinin vakfedilmiş sağlık müesseseleri olan “darü’ş-şifa”lar tarafından hiçbir din, dil, ırk ayrımı yapılmadan bütün insanlara ücretsiz sunulduğu görülmüştür. Bu müesseseler sadece halkın sağlığı ile ilgili değil, aynı zamanda tıp eğitimi yaparak doktor yetiştirmişlerdir. Şehirlerin kurulmasından temizliğinin sağlanmasına, park bahçe ve mezarlıklarının yapımından su ve hamam ihtiyacının karşılanmasına kadar birçok belediye hizmeti ve şehircilik faaliyetleri yıllarca vakıflar eliyle yürütülmüştür. Yine belediye hizmetlerinden olan yol ve kaldırımların inşa ve tamiri, kabristanların, park, bahçe, çayır ve korulukların oluşturulması, ağaç dikimi, temizlik ve çöp işleri, kanalizasyon sistemleri, aydınlatma sistemleri, yangın söndürme hizmetleri, pazarcı kayıkları, son dönemlerde elektrikli tramvay gibi çok değişik ve yaygın kamu hizmetleri, vakıflar tarafından gerçekleştirilmiştir. Sadece Müslüman vakıfları değil, gayrimüslimlerin kurduğu vakıflar da bu hizmetleri sağlamışlardır. Yine belediyelerin yoksullara, güçsüzlere ve kimsesizlere yardım hizmeti, eskiden vakıflar tarafından kurulan imaretler aracılığıyla sunulmuştur. Uluslararası ticaretin daha iyi işlemesi, insanların güvenle seyahat edebilmesi ve güvenliğin sağlanması amacıyla yollar, köprüler, 96 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ kervansaraylar vakıflar tarafından yapılmış, aynı zamanda korunması da bu müesseseler tarafından gerçekleştirilmiştir. Eskiden vakıf denilince akla ilk önce dini mabetler gelmiş, zira İslâm toplumları dinȋ eser ve mabetlere büyük önem vermiş ve eserlerinin çoğunu bu alanda vücuda getirmişlerdir. Osmanlı toplumunda camiler kimi zaman mahalleden önce kurulmuş, bu yüzden yerleşim alanları bu caminin çevresinde oluşmuştur. Vakıflar eliyle sadece cami ve mescit yaptırılmamış, aynı zamanda buraların imam, müezzin, kayyım gibi görevlilerinin maaşları da vakıflar tarafından karşılanmıştır. Cami ve mescitlerin yanı sıra tekke ve zaviyeler de vakıflar tarafından kurulmuş ve ihtiyaçları vakıflar tarafından karşılanmıştır. Devlet organlarının yanı sıra bazı vakıflar, varlıklarını yurt ve yurttaşın asayiş, güvenlik ve selameti için sarfederek kolluk kuvvetlerine katkıda bulunmuşlardır. Örneğin, askerlere gerekli olan savaş malzemesi alınması, orduların güçlendirilmesi, deniz yoluyla seyahat eden yolcuların emniyeti için kaleler yapılması, kara yoluyla seyahat eden hacıların ve diğer yolcuların hırsızlar ve yankesiciler tarafından korunması için kaleler yapılması ve muhafız birliklerinin kurulması amacıyla vakıflar ihdas edilmiştir. Vakıflar, ekonomik ve sosyal açıdan güçsüz ve zayıf kimselere yaptıkları yardımların yanı sıra kimsesiz, fakir, hasta ve yaşlıların hiç bir aidat, pirim veya ücret ödemeden çeşitli hizmetlerden yararlanmalarını sağlamışlardır. Hatta o kadar değişik alanda vakıflar kurulmuştur ki örneğin, kimsesiz çocuklar, öksüzler, yetimler, muhtaçlar için yardım vakıfları, akıl hastalarının bakımı için hastane vakıfları, fakirlerin ve kimsesizlerin cenazelerinin kaldırılması için vakıflar, esnafa yaşlandıkları veya sakatlanarak çalışamayacak hale geldikleri zaman emekli aylığına benzer şekilde gelir tahsis eden vakıflar, harp malullerine ve gazilere yardım vakıfları, borç veya iflas sebebiyle hapse düşmüş olanlara yardım edilerek hapisten kurtarılmaları için kurulan vakıflar, öksüz kızlara çeyiz verilmesi için vakıflar, Hac yolunda parasız kalanlara yardım için kurulan vakıflar, ticaret veya sanatla uğraşanlardan işi bozulanlara yardım vakıfları, çırakların kırdıkları çanak-çömlek gibi şeyler yüzünden hakarete uğramamaları için bunların bedelinin ödenmesi için dahi vakıflar dahi kurulmuştur. Sadece insanlar için değil aynı zamanda hayvanlar için de kurulan vakıflar 97 �Mustafa Yilmaz: ESKİ VAKIF MALLARININ GÜNÜMÜZDEKİ HUKUKİ REJİMİ - TÜRKİYE ÖRNEĞİ bulunmaktadır. Kuşların aç kalmamaları, sakat leyleklerin tedavisi gibi amaçlarla kurulan vakıflara rastlanılmaktadır. 2.2. Saraybosna'daki Vakıf Eserleri ve Faaliyetleri Osmanlı Devleti’nde vakıf müessesesi çeşit ve alan itibariyle o kadar genişlemiştir ki, Osmanlı coğrafyasında Anadolu'dan Balkanlara, Harameyn'den Kuzey Afrika'ya kadar bir çok yerde vakıf eserleri inşa edilmiştir. Özellikle Osmanlı Devleti, devlet politikası olarak Balkanlara özel bir önem vermiş, gerek şahıslar tarafından gerekse devlet adamları tarafından çok sayıda vakıf eseri inşa edilmiştir. Tüm Balkanlar ve Avrupa'da çok sayıda vakıf eseri olup bir kısmı halen faaliyettedir. Yapılan bir araştırmaya göre, sadece Bulgaristan'da 3339 adet Türk vakıf hayratı mevcut olup, bunlardan 2356'sı cami ve mescit, 142'si medrese, 16'sı kervansaray, diğerleri de hamam, ılıca, türbe, kale, çeşme kütüphane şeklinde sıralanabilir. vakıflar tarafından yapılan bu eserlerden Bulgaristan'da 1925 yılında 40 kadar cami kalmıştır. Bosna-Hersek'te çok çeşitli vakıfları ve eserlerini görmekteyiz. Bunlardan belli başlı ünlü olanlarını kısaca sıralayalım. XVI. yüzyılda Saraybosna'da kurulmuş en büyük vakıf, cami, külliye, şadırvan, medrese, bedesten vb. oluşan Gazi Hüsrev Bey vakfıdır. 1537 yılında II. Beyazıt'ın torunu olan Gazi Hüsrev bey tarafından Osmanlı baş mimarı Mimar Sinan'a yaptırılan cami, kütüphane, şadırvan, mektep, medrese, türbe ve saat kulesi ile Bosna'nın en merkezi yerinde bulunmakta ve faaliyet göstermektedir. 1457 yılında İsa bey tarafından Fatih Sultan Mehmet'e armağan olarak yaptırılan Hünkar camii, köprü, kervansaray, hamam, tekke ve dükkanlarla bir kompleks olarak inşa edilmiştir. Bundan başka Ali Paşa Camii, Ferhadiye Camii, Koski Mehmet Paşa Camii, Karagözbey camii, Bosna-Hersek'in önemli dini vakıf eserlerindendir. Blagay - Sarı Saltuk Tekkesi, 1466 yıllarında Anadolu erenlerinin Buna ırmağının çıktığı yere gelerek insanlar yetiştirdiği ve buralarda vakıflar aracılığıyla hizmet verdiği görülmektedir. Bosna-Hersek'in ve dünyanın en önemli simgelerinden biri olan Mostar Köprüsü, 1566 yılında Kanuni Sultan Süleyman'ın emriyle Mimar 98 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ Sinan'ın öğrencisi Mimar Hayrüddin tarafından yapılmış, çevresindeki kente de bu isim verilmiş, şehirde ticaret canlanmış, Hersek bölgesinin en önemli şehri haline gelmiştir. 1993 yılında Sırplar tarafından yıkılmasına rağmen TİKA, UNESCO ve Dünya Bankası'nın desteğiyle 1997 yılında onarılarak yeniden hizmete açılmıştır. Yine Bosna-Hersek'in Sırbistan sınırına yakın Vişgrad (Vişegrad) şehrinde Sava nehrinin kolu üzerinde Drina ırmağı üzerinde 1571 yıllarda Sokullu Mehmet Paşa tarafından yaptırılan köprü hala kullanılmaktadır. Yine 1682 yılında IV. Mehmet tarafından Konjiç köprüsü, II. Dünya Savaşında tahrip edilmesine karşın, 2006-2009 yılları arasında tamir ettirilerek hizmete açılmıştır. 15. yüzyıl vakıf eserlerinden İsa Bey hamamı, Bosna-Hersek'in olduğu kadar Avrupa'nın da en eski hamamlarından olup halen Türkiye Cumhuriyeti Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilmektedir. 2.3. Osmanlı Devletinde Vakıf Mallarının Hukuki Durumu Aile vakıfları ve şahısların kendi çocukları için kurduğu vakıflar dışında kamuya yararlı olan ve kamu hizmetine yönelik herkesin yararlandığı hayri vakıfların malları kamu malı statüsünde kabul edilmiş, bu malların mülkiyetleri kamuya geçmiş, vakfiyelerinde öngörüldüğü amaç ve hizmetler için kullanılması amacıyla bu vakıfların mülkiyetlerine dokunulmamıştır. Mülkiyetlerine dokunulduğunda beddua ve lanetler edildiğinden bu arazi ve eserler başka devletler tarafından ele geçirilse bile vakıf eseri ve vakıf etkinliğini devam ettirmiş, dokunulmazlık zırhından yararlanmıştır. Bu yüzden vakıf arazi ve eserleri istisnaları olmakla birlikte kolay kolay satılamamış, başkalarına devredilmemiştir. Vakıf eserleri ve bunların masraflarını karşılamak amacıyla tahsis edilen vakıf arazileri vergiden muaf tutulmuştur Genellikle vakıflar mütevellileri tarafından yönetilip kadı ve kazaskerler tarafından denetlenirken, sayılarının artmasıyla birlikte nezaretler tarafından denetlenmiş, hatta yerine göre idare edilmişlerdir. XVI. ve XVII. yüzyılda nezaretlerin sayısı çoğalınca 1826 yılında Evkaf-ı Hümayun Nezareti kurularak bu nezaretler tek bir tüzel kişilik altında birleştirilmiş, daha sonra bu Nezaret Bakanlar Kurulu'nda temsil edilmeye başlanmıştır. 99 �Mustafa Yilmaz: ESKİ VAKIF MALLARININ GÜNÜMÜZDEKİ HUKUKİ REJİMİ - TÜRKİYE ÖRNEĞİ Ayrıca vakıf davaları özel mahkemelerde görülmüştür. 2.4. Vakıf Sisteminde Meydana Gelen Bozulmalar Tanzimat ve onu takip eden süreçte, sosyal, kültürel, siyasî, malî, kısacası ve her türlü alanda baş gösteren değişiklikler idari yapıyı da etkilemiş, Osmanlı devlet yapısında yapılan değişikliklerden vakıflar da nasibini almış, gördüğü hizmetleri yapmak üzere Batı tarzı yeni kamu tüzel kişilikleri ihdas edilmiş, belediye ve köy tüzel kişiliklerinin yanısıra çeşitli eğitim, sağlık, ulaştırma alanında çeşitli kurumlar kurulmuş, vakıfların gelir kaynakları bu yeni kurumlara aktarılarak vakıfların mevcut yapısı zayıflamış, bir müddet sonra iş göremez hale gelmiştir. Osmanlı Devletinin son devresinde gerek borçlarından gerekse vakıf taşınmazlarının gelir getirmesi nedeniyle satılmasından dolayı vakıfların hizmetlerinde ciddi azalmalar görülmüştür. 17. ve 18. yüzyılda özellikle İstanbul'da çıkan yangın ve meydana depremlerle tahrip olan vakıf eserlerinin tamiri önemli masraflara yol açmıştır. Vakıfların yeniden eski fonksiyonlarını ifa etmesi için çeşitli reformlar yapılmış, ancak herhangi bir sonuç vermemiştir. 3. Cumhuriyet döneminde eski vakif mallarinin hukuki durumu Cumhuriyetle birlikte yeni bir devlet ve hukuk sistemine geçilmiş, eskiden vakıfların yürüttüğü kamu hizmetleri, yeni bir takım kamu tüzel kişileri eliyle yürütülmeye başlanmış, eski fonksiyonlarını kaybetmişlerdir. Bu durumda 42.000'i aşkın eski vakıfların (mütevellisi kalmayan vakıflar, mütevellisi olup da idaresi Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından idare ve denetlenen vakıflar) ve eserlerinin yeni devlet ve hukuk sistemine adapte edilmesi, korunması ve harap olmaması amacıyla çeşitli düzenlemeler yapılmıştır. Eski vakıf mallarının önemli bir kısmının sevk ve idaresi Vakıflar Genel Müdürlüğüne, bir kısmı Diyanet İşleri Başkanlığına, bir kısmı da hazineye, bir kısmı belediye ve köylere ve çeşitli bakanlıklara ve de şahıslara devredilmiş, bazıları da lağvedilmiştir. Tarihsel süreçte, özel hukuk tüzel kişisi olarak ortaya çıkan ancak zamanla başkalaşım geçirerek özellikle Osmanlı Devleti'nin ilk zamanlarında devlet yapısı içerisinde yer alan, kamu hizmetlerini gerçekleştirmesi bakımından kamu tüzel kişiliği niteliği kazanan, özellikle hayrat denilen 100 �ZBORNIK RADOVA - Međunarodna naučna konferencija „Javni i privatni aspekti nužnih pravnih reformi u BiH: Koliko daleko možemo ići?“ malları kamu mallarına sağlanan ayrıcalıklardan yararlanan, vergiden muaf tutulan bu vakıfların büyük bir çoğunluğu Cumhuriyet döneminde de bir kamu kurumu olan Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından idare edilmiş veya denetlenmiştir. Mallarının da önemli bir kısmı kamu malı statüsünde değerlendirilmiş, eski vakıf malları kamu hizmetlerini sürdürmeye devam etmiştir. Hayrat denilen vakıf malları vergi, resim ve harçlardan muaf tutulmuş, kamu mallarına uygulanan imtiyazlardan yararlanmışlardır. Ancak Cumhuriyetin ilk yıllarında eski vakıflara biraz önyargılı ve mesafeli bir yaklaşım sergilenmesi, akademik çalışmalara ve hukuk sistemine de yansımış, vakıf müessesesinin ifa ettiği misyon ve hizmetler görmezden gelinerek çok kere olumsuz yönleri ön plana çıkaran eserler kaleme alınmıştır. Hukuk sisteminde de eski vakıflarla ilgili 1926 tarihli Medeni Kanun ve Tatbikat Kanunu ile 1935 tarihli Vakıflar Kanunu çerçevesinde düzenlemeler yapılmış, ancak bu düzenlemeler ve uygulamalar gerek teoride ve gerekse pratikte tartışma konusu olmuştur. Yüksek yargı organlarının içtihatları ve daha sonraki yıllarda yapılan değişiklik ve reformlarla eski vakıflar düzenlenmeye çalışılmıştır. Türkiye'de azınlıkların sahip oldukları cemaat=azınlık vakıfları konusunda önemli tartışmalar yaşanmış, cemaat=azınlık vakıflarına tüzel kişilik statüsü verilmesi ve mallarını iadesi yolunda önemli adımlar atılmıştır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları doğrultusunda ve 2002 ve 2003 yıllarında yasal mevzuatta cemaat vakıfları lehine önemli değişiklikler yapılmış, 2008 yılında da Vakıflar Kanunu tamamiyle yenilenmiştir. Cemaat= azınlık vakıfları tüzel kişilik olarak kabul edilmiş ve el konulmuş bazı malları iade edilmeye başlanmıştır. Diğer eski vakıflar da devletin denetim ve gözetimi altında faaliyetlerine devam etmektedirler. SONUÇ Vakıflar, tarihsel süreçte çok önemli fonksiyonlar ifa etmiş ve halen bu fonksiyon ve hizmetlerine devam eden sosyal, kültürel, toplumsal kuruluşlardır. Eskiden İslâm devletlerinde sadece insanların kurduğu bir müessese olmayıp devlet adamlarının gereke kendi adına ve gerekse devlet adına kurdukları ve çok çeşitli kamu hizmetleri yürüten kurumlar olmuştur. Özellikle Osmanlı Devleti zamanında bayındırlıktan eğitime, din 101 �Mustafa Yilmaz: ESKİ VAKIF MALLARININ GÜNÜMÜZDEKİ HUKUKİ REJİMİ - TÜRKİYE ÖRNEĞİ hizmetlerinden sağlığa, fakirlerin korunmasından sosyal güvenlik hizmetlerine kadar bir çok hizmet vakıflar eliyle yürütülmüş, günümüzde devletlerin yaptığı veya yapması gereken bir çok faaliyet vakıflar tarafından gerçekleştirilmiştir. Devlet, güvenliği sağlayan, adaleti gerçekleştiren bir mekanizma gibi kabul edilmiş, diğer kamu hizmetleri vakıflar tarafından yerine getirilmiştir. Osmanlı Devletinin her yanında olduğu gibi Bosna-Hersek'te de çok sayıda vakıf eseri inşa edilmiş, vakıflar eliyle bir çok hizmet sunulmuştur ve halen bu hizmet ve tesislerden yararlanılmaktadır. Osmanlı Devleti zamanında vakıflar tarafından sunulan hizmetler, yeni Türkiye Cumhuriyeti döneminde çeşitli kamu tüzel kişileri tarafından sunulmaya başlanmış, eski vakıflar ve malları yeni hukuk ve devlet sistemine adapte edilmeye çalışılmıştır. Bu vakıfların ve eserlerinin korunması amacıyla 1924 yılında Başbakanlığa bağlı bir kamu kurumu olan Vakıflar Genel Müdürlüğü ihdas edilmiş, bu kurum eski vakıfların idare ve denetimi, korunması ve restorasyonu ile ilgili görevlerini yerine getirmeye başlamış ve halen de bu görevini sürdürmektedir. Bu kurum sadece Türkiye içinde değil aynı zamanda Türkiye'nin yurtdışındaki bazı vakıf eserlerini de korumaya gayret etmektedir. Atalarımızın bize miras bıraktığı bu eserlerin korunması ve gelecek nesillere aktarılması vatandaş ve insan olarak hepimizin görevidir ve olmalıdır. 102 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Extent The size or duration of the resource. 3057 Title A name given to the resource ESKİ VAKIF MALLARININ GÜNÜMÜZDEKİ HUKUKİ REJİMİ Author Author YILMAZ, Mustafa Abstract A summary of the resource. Vakıflar, insanın fıtratında varolan başkasına iyilik yapma, insanlar için yardımda bulunma, karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma duygusunu hukuki statüye kavuşturan ve ona süreklilik sağlayan, düzenli ve koordineli bir şekilde hayata geçirilmesini temin eden en önemli müesseselerden birisidir. Çok eski zamanlardan beri insanlar çeşitli nedenlerle vakfetmişler, ancak İslam’ın vakıf müessesesine verdiği önemden dolayı, gerek teorik alanda ve gerekse pratikte çok önemli bir yer işgal etmiş, İslâm ve Osmanlı hukukunda kapsamlı çalışmalar yapılmıştır. Denilebilir ki İslâm hukukunun ve hukukçularının geliştirdiği ve yaygınlaştırdığı en önemli müesseselerden biri de vakıf olmuştur. Publisher An entity responsible for making the resource available Pravni fakultet Univerziteta u Tuzli i Centar za društvena istraživanja Internacionalnog Burč univerziteta Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Keywords Keywords. Article PeerReviewed K Law (General)